KvdA 3-2026

Natuur / Cultuur / Voeding / Gezondheid / Transitie / Inspiratie

GEZOND

Tres Hombres: cacao onder zeil

Blijf gezond en zorg voor elkaar! Achter de wolken schijnt de zon. "Sommige momenten in de natuur kun je niet afdwingen. Ze overkomen je" 5

WEER

Hans Blokzijl plantte 1,6 miljoen bomen. "Bomen horen niet op een kwekerij te blijven"

Inez van Oord: "Wat is de kwaliteit van jouw licht?" 8

Een gratis boek ontvangen? krantvandeaarde.nl /abonneer INHOUD

Inhoud 3 | Natuur 5 | Ondernemen 8 | Inspiratie 11 | Reizen 16 | Onderwijs 23 | Fotowedstrijd 24 | Nieuws 26 | Boeken 28 | Agenda en Colofon 29

JAARGANG 21, 2026-3, ZOMER

Abonneeservice: klantenservice@aboland.nl

Volg ons op @KrantvandeAarde

Neem mee uit de winkel en doneer € 3,95 via krantvandeaarde.nl of de QR-code

Energie & geld besparen met vloerisolatie

Straks in het najaar minder energieverbruik en lagere energiekosten?

Isoleer deze zomer nog de vloer. Vloerisolatie van Tonzon is comfortabel, milieuvriendelijk en door beschikbare subsidies nu extra voordelig!

Duurzamer en gezonder wonen begint bij de vloer

Wist je dat een rondom geïsoleerde woning (de meeste woningen in Nederland) met een niet-geïsoleerde vloer vaak juist energie kóst? Bovendien is het een belangrijke factor voor een ongunstige luchtkwaliteit in huis.

100.000+ woningeigenaren geholpen

bevordert gezondere lucht in huis meer voordeel door subsidies 46 jaar bewezen expertise extra hoog rendement bij vloerverwarming

Financieel voordeel in 2026

Dit is hét moment om in vloerisolatie te investeren. Naast de aantrekkelijke ISDE-subsidie van de overheid, hebben veel gemeenten in 2026 hun lokale subsidies voor isolatie flink verhoogd. Hierdoor wordt het isoleren van je vloer nog voordeliger.

Een koude vloer onder een verwarmde woning trekt vocht uit de kruipruimte naar de vloer. Hallo schimmel en huisstofmijt. Dát probleem pakt Tonzon aan. Daarnaast bespaar je energie en verhoog je je wooncomfort.

Meer Toekomstbestendig, veilig & emissiearm

Tonzon Thermoskussens hebben de hoogste isolatiewaarden met het minste materiaal. De isolerende werking is gemiddeld 1/3 hoger dan de norm. Het materiaal zorgt bovendien niet voor giftige gassen of schadelijke emissies.

Demontabel & praktisch

De Thermoskussens worden door deskundige installateurs bevestigd en kunnen ook weer (tijdelijk) losgemaakt worden voor onderhoud aan leidingwerk.

Meer info? Scan de QR-code

SINDS

RC-WAARDE GARANTIE*

1980 5-7 m2K/W 10 jaar

*

10 jaar garantie op installatie en materiaal, mits uitgevoerd door een erkend installateur.

Jaargang 21 | Juni - Juli 2026

GEZOND

Natuur

Zwarte reeën en de kunst van werkelijk zien

Ganzenland Nederland

Ondernemen

Hans Blokzijl geeft zijn bomen gewoon gratis

Inspiratie

Onsterfelijkheid: bloesem of droesem?

De spannendste race uit de geschiedenis

Wat is de kwaliteit van jouw licht?

Altijd maar ons verhaal

Reizen

Ruhrgebied: van grijze industrie naar groene long

Tunesië een avontuurlijke camperbestemming

Rondje Texel op de fiets: een aanbeveling waard

Onderwijs

De Vrije Hogeschool Zomerweken

Scheppende ik-kracht

Vaste

Fotowedstrijd

Krant van de Aarde 20 jaar

2006-2026

Brief aan de Aarde

Doe mee en schrijf een brief of gedicht aan de Aarde. Door te schrijven en te delen brengen we een golf van liefde op gang voor onze planeet. Je maakt kans op een jaarabonnement op de Krant van de Aarde

Deelnemen doe je via lieveaarde.nl. Jury: Blanche Beijersbergen en Kees Slagter.

Brief van de winnaar: Roel Zeilstra

Lieve Aarde, hier volgt een gedicht over wat je kunt doen…

En de wereld wordt groen 7 15 19 18 27 24

Als je je voor de zoveelste keer zorgen maakt om het klimaat

Doe vrijwilligerswerk

Plant een es

Eik of berk

Eet zonder vrees

Minder vlees

Koop lokaal

Landelijk

Desnoods Europees

Gewoon lekker

Duurzaam doen

Stem groen

Recycle katoen

Eet met het

Seizoen

Vergroen

Je buurt of tuin

Struin

Composteer

Doe en leer

Doe nog meer

Hang een bijenhotel

Op en noem haar

‘Voorjaarssfeer’

Ho daar is je

Salaris alweer

Geef wat geld aan

Een goed groen doel

Wordt vrienden met Een paddenstoel

Laat onkruid staan

Een heleboel

Hoe minder je vliegt

Hoe meer Aarde koel

Scheidt je afval

Moet je zeker doen

Zaai wat je oogst

Zwarte reeën en de kunst van werkelijk zien

Een NatureBliss-verhaal over verwondering, melanisme en de magie van het moment

Tekst en beeld: Yvette van den Berg

Er zijn van die momenten in de natuur die je niet plant, niet verwacht en zeker niet kunt afdwingen. Ze overkomen je en ze vinden jou. Voor mij zijn dat de ontmoetingen met zwarte reeën. Die zeldzame dieren die zich alleen laten zien wanneer je vertraagt. Juist wanneer je niet zoekt, maar ziet.

De eerste keer dat ik een zwarte ree zag, was een magisch moment. Ik liep met mijn camera in het bos, zonder verwachting, maar wetend dat er altijd wel iets is waar ik blij van word. Opeens zag ik verderop naast het bospad iets zwarts in mijn ooghoek. Direct zakte ik door mijn hurken en bleef doodstil zitten. Daar, tussen de bladeren van de struiken, bewoog iets dat ik nog nooit eerder had waargenomen. Het bleek een ree, maar anders dan ik ooit had gezien; diepzwart, glanzend… bijna onwerkelijk.

Nooit als je het verwacht

Terwijl ik laag bij de grond bleef zitten, kwam het jonge dier – een jaarlingbok – op mij af. Gedurende een kwartier kwam hij telkens een stapje dichterbij. Onbevangen en nieuwsgierig wilde hij zien wat daar op het bospad zat. Ik heb 100 foto’s van hem kunnen maken en uiteindelijk verdween hij rustig tussen de struiken. Wowww! Wat een bijzondere ervaring was dat. Mijn hart maakte een sprongetje!

Sinds die eerste ontmoeting heb ik ze vaker gezien. Nooit op momenten waarop ik dacht: nu ga ik er één vinden. Altijd wanneer ik liep zonder doel. Wanneer ik me liet verrassen door alles wat

zich voor mijn lens zou aandienen en wanneer ik zag in plaats van keek.

Kleurvariant

Zwarte reeën zijn geen aparte soort, maar het betreft hier een kleurvariant, genaamd melanisme. Melanisme betekent dat een dier extra veel zwart pigment (melanine) aanmaakt in huid en haar. Bij reeën leidt dat tot een diepzwarte of donkerbruine vacht.

• Het is geen aparte ondersoort, maar een genetische variatie.

• De kleur ontstaat alleen als beide ouders het recessieve gen dragen.

• Daardoor blijft het altijd een minderheid binnen de populatie.

In Nederland komt ongeveer vijf procent van de reeën in deze donkere vorm voor, vooral in het oosten van het land, op de Utrechtse Heuvelrug en op de Veluwe. In Noordwest-Duitsland is het aantal zwarte exemplaren hoger, maar in grote delen van Europa is melanisme extreem zeldzaam (minder dan 0,5%). Maar cijfers doen niets af aan het gevoel dat je krijgt wanneer je er één ziet. Want wie een zwarte ree ontmoet, voelt magie.

Witte reeën (albinisme of leucisme) zijn veel zeldzamer dan zwarte. Schattingen spreken van minder dan 1 op 1000 reeën en soms nog minder. Gevlekte reeën (met lichte en donkere zones door elkaar) komen nóg sporadischer voor.

Dieren doen niet aan discriminatie

Waar wij mensen soms betekenis geven aan kleur, doen dieren dat niet. Voor reeën maakt het geen enkel verschil of een soortgenoot bruin, zwart of wit is. Ze herkennen elkaar aan geur, gedrag en lichaamstaal en dus niet aan uiterlijk. In het bos gelden geen schoonheidsidealen en geen vooroordelen. De natuur is radicaal inclusief.

Wat mij raakt is niet alleen hun zeldzaamheid, maar vooral wat ze me leren. Zwarte reeën herinneren me eraan dat verwondering begint waar verwachting eindigt en dat de mooiste momenten ontstaan wanneer je je openstelt voor NatuurGeluk.

Ganzenland Nederland

Tekst: Marcel Boer | Beeld: Annemarie Edam / Dreamstime

Nederland is uitgegroeid tot een echt ganzenland. Jaarlijks overwinteren hier ongeveer twee miljoen ganzen en zwanen. Vooral de grauwe gans, brandgans en Grote Canadese Gans zijn talrijk aanwezig. Daarnaast broeden hier ook exoten zoals de zwaangans, sneeuwgans en Indische gans, vermoedelijk afkomstig van ontsnapte siervogels.

Milieumisdaad is de derde meest winstgevende vorm van georganiseerde criminaliteit, goed voor vele miljarden dollars. Denk aan de handel in wilde dieren of ivoor, illegale visserij en het mijnen naar edelmetalen in fragiele ecosystemen. “De Chinese georganiseerde misdaad zit bijvoorbeeld in de tijgerbotten- en de neushoornhoornhandel,” vertelt Van Uhm. Dat lijkt misschien ver weg, maar als het gaat om mijnbouw door de Colombiaanse kartels, komt dat goud ook terecht in Europa, vervolgt hij. “Wie een gouden trouwring draagt, kan onbewust deel uitmaken van die illegale handelsketen.”

En ook bedrijven besparen veel geld door afvalstoffen te dumpen. Groene Criminologie kijkt niet alleen naar wat illegaal is, maar ook naar wat schadelijk is voor de natuur. Vergunde lozing van pfas bijvoorbeeld. Lange tijd was slachtofferschap een rol die alleen voor de mens was weggelegd, maar daar brengt de Groene Criminologie verandering in. Van Uhm: “Het is belangrijk dat we die menscentrale focus verwerpen.”

Ganzen behoren tot de onderfamilie van de Anserinae, samen met de zwanen. Ze zijn groter dan eenden, maar kleiner en compacter dan zwanen. Met hun stevige poten, zwemvliezen en krachtige vleugels zijn het uitstekende lopers, zwemmers én vliegers.

Vliegen in perfecte formatie

Tijdens de trek vliegen ganzen vaak in een V-formatie of lange linie. Door dicht achter elkaar te vliegen profiteren ze van de opstijgende luchtstromen van hun voorganger en besparen ze veel energie. De trek verloopt in etappes van honderden kilometers, soms zelfs duizenden. Daarbij wachten ganzen slim op gunstige meewind. Nederland is voor deze trekvogels een ideale winterplek. Het milde klimaat, de vele wateren als veilige slaapplaats en het grote aanbod aan jong eiwitrijk gras trekken enorme aantallen vogels aan. In september arriveren de eerste grauwe ganzen, gevolgd door onder meer kolganzen, brandganzen en rietganzen.

Gras, gras en nog eens gras

Ganzen zijn echte grazers. Vooral kort, jong gras heeft hun voorkeur. Een gans graast wel acht uur per dag en neemt daarbij tienduizenden happen. Daarnaast eten ze resten van mais, bieten, aardappelen en wintertarwe. Overdag foerageren ze vaak binnen dertig kilometer van open water, waar ze veilig kunnen rusten. Bij gevaar stijgt de hele groep luid roepend tegelijk op. Dat kost veel energie, waardoor veel verstoring juist leidt tot extra vraatschade: opgejaagde ganzen moeten immers meer eten.

Van wintergast naar broedvogel

Tot in de jaren zestig broedden de meeste ganzen vrijwel uitsluitend in arctische gebieden. Sinds de jaren zeventig blijven echter steeds meer ganzen ook in Nederland om hier te broeden. Door de aanleg van waterrijke natuurgebieden, gecombineerd met voedselrijke landbouwgronden, is ons land bijzonder aantrekkelijk geworden. Inmiddels broeden hier meer dan 250.000 paren van verschillende ganzensoorten. Vooral de combi-

GEZOND

natie van rust, water en voedsel maakt Nederland ideaal.

Sterke familiebanden

Ganzen staan bekend om hun sociale gedrag. Ze leven meestal monogaam en blijven vaak hun hele leven bij dezelfde partner. Balts en paarvorming vinden al in de winter plaats. Daarbij zijn spectaculaire achtervolgingsvluchten en met luid roepen gepaard gaande ‘triomfceremonies’ te zien.

Het vrouwtje broedt meestal drie tot zes eieren uit, terwijl het mannetje waakzaam op wacht staat. Jonge ganzen blijven vaak de hele eerste winter bij hun ouders. Families met jongen nemen bovendien een hoge plaats in binnen de sociale rangorde van de groep. Ganzen houden van orde: ze lopen in ganzenpas, vliegen in strakke formaties en functioneren sterk als groep. Eén gans alleen zie je zelden.

Zegen én probleem

De groeiende ganzenpopulaties zorgen ook voor problemen. Door intensief grazen veroorzaken ze schade aan graslanden en akkers. In natuurgebieden kunnen grote groepen ganzen kwetsbare moerasvogels verdringen en zeldzame vegetatie

aantasten. Rond vliegvelden vormen ze bovendien een risico voor het luchtverkeer. Daarom worden verschillende beheermaatregelen toegepast, zoals het behandelen van eieren, verjagen, afschot of het wegvangen van ganzen tijdens de ruiperiode. Die maatregelen leiden regelmatig tot maatschappelijke discussie.

Indrukwekkend natuurverschijnsel

Ondanks de overlast blijven ganzen een indrukwekkend onderdeel van het Nederlandse landschap. Grote wolken winterganzen boven weilanden en meren trekken jaarlijks veel natuurliefhebbers naar gebieden als Zuidwest-Friesland. Door klimaatverandering verschuiven overwinteringsgebieden langzaam noordwaarts. Toch lijkt Nederland voorlopig nog een van de belangrijkste ganzenlanden van Europa te blijven.

Lees meer over bijzondere vogels in het boek ‘Vogelfamilies van Nederland’ - Marcel Boer, KNNV 2020. ISBN 9789050117500. Verkrijgbaar bij uw boekhandel of tijdens de wekelijkse vaarexcursies in Natuurmonument ‘Het Wormer-en Jisperveld’ met de auteur als gids. Inschrijven kan via Vogelbescherming Nederland.

"Ganzen blijven vaak hun hele leven bij dezelfde partner"

Hans Blokzijl geeft zijn bomen gewoon gratis

Markante boomkweker doet een (half) stapje terug

Tekst: Frans van der Beek | Beeld: Herman Poos

Op de Zandheuvelweg in Baarn ontvouwt zich een bomenpark dat als decor voor de zondeval van Adam en Eva zou kunnen dienen, zonder die slang natuurlijk. Dit is het domein van boomkweker Hans Blokzijl, een bijzonder man met een onafscheidelijke sigaar en een wandelende encyclopedie als het om kennis van bomen gaat. Hij verlaat na veertig jaar zijn bomenrijk nu er ontelbare bomen zijn verkocht. Hij laat een omvangrijk groene erfenis na. Maar waarom geeft hij die weg?

In oktober vorig jaar stonden er rijen mensen voor de deur, verlangend naar een gratis boom. Hans Blokzijl gaf ze cadeau zolang ze maar een mooie bestemming zouden krijgen. Een interview op Radio 1 en een bericht op Facebook deed de drommen ontwaken. De telefoon stond roodgloeiend. Nog steeds is Blokzijl een gulle gever, zolang de voorraad strekt.

Exclusieve soorten

Voor zijn pensioen verkocht hij bomen aan vrijwel alle gemeenten in Nederland, maar ook gefortuneerde particulieren kochten joekels van bomen voor hun landgoed. Minstens zo belangrijk: op zijn terrein van ongeveer zestig voetbalvelden kweekte hij niet alleen 650 verschillende exclusieve soorten bomen, maar hij bouwde ook twee schitterende ‘sustainable’ congreslocaties. In Jardin d’Hiverre en het Groene Paviljoen was hij gastheer van 300 zakelijke evenementen. Ieder zichzelf respecterende onderneming heeft hier ooit een congres of bijeenkomst gehouden. De evenementenlocaties zijn verhuurd aan de

Utrechtse ondernemer Lucas Stalman, die ermee verder gaat onder de naam Rijkskwekerij. Noem een stad en Blokzijl vertelt je precies welke lanen door hem van bomen zijn voorzien. Rijke en/of bekende Nederlanders met een landgoed weten hem ook te vinden, want grote en veelal aparte boomsoorten zijn z’n specialiteit. Een niche bomenmarkt. Architecten keken hun ogen uit naar de bijzondere exemplaren.

Letterlijke hoogtepunten

Hij kan trots terugkijken op vier decennia geschiedenis met veel hoogtepunten. Een letterlijk voorbeeld was de Wereldtentoonstelling in 2000 in Hannover waar hij op 32 meter hoogte op het Nederlandse paviljoen 52 bomen van zes tot dertien meter plantte in duizend m3 naar boven getakelde grond. Een opdracht van 1.1 miljoen euro. Spectaculair! Nog eentje: 185.000 berken om Schiphol te vergroenen. Hans kreeg het voor elkaar. Of de bomen op de zestien balkons in het Haagse stadhuis. Ze bloeien er nog steeds. Hans liet overal in ons land en ook daarbuiten zijn sporen na.

Hij heeft zijn eigen filosofie over zijn natuurproduct. “Een boom is een onderdeel van een biotoop. Dat is het bos. Wij hebben bomen gedegradeerd tot stadsbomen. Daar is het klimaat anders en is de bodem verdicht waardoor de zuurstofvoorziening achteruitgaat. Bomen krijgen stress van de reflectiewarmte door gebouwen. Alleen Amstelveen heeft het goed gedaan. Die maakte overal groenstroken van acht tot tien meter en daar bomen geplant. Maar bijvoorbeeld in Diemen werden ze in gaatjes van 100 x 100 cm gepropt. Dan houden ze het niet lang vol. Een park aanleggen is veel beter dan in elk straatje maar bomen neerzetten.”

Doet het afscheid van de kwekerij hem geen pijn na zoveel jaar groene passie? “Nee. Ik heb 1,6 miljoen bomen geleverd en mijn bijdrage aan groen Nederland. En als ondernemer moet je realistisch zijn. Er komt een keer een einde aan.”

Ook speelt een rol dat gemeenten tegenwoordig niet meer kiezen voor kwaliteit en diversiteit, maar de laagste prijs. Eenheidsworst en een

GEZOND

uitval (zg. ‘inboet’) van 47%. Die was bij de leverantie van Hans vrijwel nihil. Toen was voor hem de lol er snel af en kwam hij op het idee om alleen de kosten van het rooien en het transport te berekenen als iemand zijn resterende bomen wilde. Bomen horen niet op een kwekerij te blijven. Het is immers een kraamkamer voor nieuwe aanplant. Er resteren er nog zo’n 25.000 exemplaren, waarvan zo’n tweeduizend bijzondere (AA+).

Mystieke communicatie

Voorlopig blijft hij op zijn stek. Van ’s morgens zeven tot ’s avonds zeven is hij de gastheer op zijn domein waar hij het bezoek trakteert op prachtige verhalen. Bijvoorbeeld over de mimosabossen in Afrika. Als de giraffen en olifanten zich tegoed doen aan die blaadjes kunnen die bomen, over een afstand van tientallen kilometers, via elektromagnetische straling andere mimosabossen waarschuwen. “De wilde dieren komen eraan. Sluit de blaadjes!” Die communicatie is bewezen, dus waar. Hij houdt een pleidooi voor diversiteit van de

aanplant. “Monocultuur is funest voor bomen. Met een virale of bacteriële infectie gaan ze eraan, alle eiken, iepen, populieren. Er zijn nauwelijks nog oerbossen in Europa. Iedere boom vraagt een specifieke en natuurlijke standplaats. Waar houdt een boom van? Dat is op de Veluwe fout gegaan. Die dennen en sparren kwamen van vochtige grond met mineralen uit Turkije. Daar worden ze vijfhonderd jaar oud, maar op de Veluwe gingen ze dood vanwege de extreme droogte. Zure regen had daar niets mee te maken.”

Renteproducten van de Aarde

Dagelijks adviseert hij nog belangstellenden en legt uit wat duurzaamheid in feite betekent. “Als je alleen de renteproducten van de Aarde gebruikt, dan beschadig je de leefomgeving niet. Dat zijn er vier. Ten eerste de zon. Die verwarmt de gebouwen. Wordt het dan niet te warm? Nee, ik heb geen airco, dus twee: de wind. Als je die gebruikt in combinatie met ventilatie heb je ook een renteproduct. Nummer drie: water. Energieopwekking door waterbeweging en die zorgt ook voor isolatie. Tenslotte: hout. Een boom

leeft van de fantastische productie van CO2. Dat bestaat al 4,2 miljard jaar. Bomen zetten dat om in zuurstof, waardoor wij kunnen ademen. Ik prijs iedereen die in hout bouwt en die bomen omzaagt, maar vergeet dan niet om nieuwe bomen te planten. De eerste 20 jaar nemen bomen de meeste CO2 op. Een boom van 200 jaar neemt aanmerkelijk minder CO2 op. Als ik dit aan mensen vertel, zeggen ze meestal: zo heb ik er nog nooit over nagedacht, maar ik kan er geen speld tussen krijgen.”

Wijze woorden van de bomenman. Bij het afscheid leidt hij ons nog even langs een deel van zijn exclusieve wagenpark, want Volvo heeft zijn hart gestolen. Hij toont de het koninklijke voertuig waarin koningin Beatrix plaatsnam. En een exemplaar van de vorstin van Zweden. Hij verzamelt ze en looft hun CO2 uitstoot. Want? Ook goed voor de bomen en de planten!

Meer info over gratis bomen: 06-55734753

GEZOND

Onsterfelijkheid: bloesem of droesem?

Tekst: Ronald van Soest

Best wel wat mensen schijnen te denken dat ze onsterfelijk zijn. Een bekend oncoloog van het AVL ziekenhuis had al aan vele patienten de onomkeerbare onheilstijding meegedeeld. Maar toen ze zelf te horen kreeg dat ze ongeneeslijk ziek was, hoorde ze de boodschap maar half. Dacht dat het over iemand anders ging.

Isaac Newton als alchemist

Wat verder terug leefde Isaac Newton. De vermaarde bèta was heimelijk een bloedserieuze alchemist. Hij borduurde voort op de eeuwenoude wens om ijzer te transformeren in goud. Newton had altijd al een obsessie met geld, maar was ervan overtuigd dat hiermee ook een nieuwe era voor de mensheid zou komen.

Op beide fronten bleven doorbraken echter uit. Na zijn overlijden vond men talloze geschriften die getuigden van zijn zoektocht naar onsterfelijkheid. Hoewel ook hij de vlag moest strijken, mag Newton zich troosten. De ontdekking van de zwaartekracht maakte hem voorgoed onsterfelijk.

Johan Cruijff en Poetin

Wellicht bedoelde Johan Cruijff dit ook, met zijn vaak geciteerde uitspraak dat hij ‘in zekere zin’ onsterfelijk was. Toen het heengaan van Europa’s beste voetballer ooit bekend werd, waren er journalisten die inderdaad juist bij hem dat idee hadden.

Maar voor staatshoofden als Poetin en Xi Jinping mag de nuancering ‘in zekere zin’ er wel af. In een presidentieel rendez-vous spraken beiden onlangs de wens uit sterfelijkheid te overwinnen. Liefst voordat het te laat is. Ze spraken o.a. van het succesvol vervangen van alle menselijke organen door machine- of robotonderdelen.

Belgisch wonderkind bionica

Grote kans dat ook zij de ontwikkelingen rondom doctor Laurent Simons volgen. Nog niet veel levenservaring, maar de 15-jarige Belg mag zich de ‘jongste doctor ooit’ noemen. Het wonderkind heeft zijn werkterrein van kwantumfysica verlegd naar bionica. Symbiose van technologie en biologie. Doel? ‘Het creëren van superhumans!’

Sommige films liepen al op deze mogelijkheid vooruit, ingekleurd met onmenselijke karakters. Maar zelfs met medewerking van genieën als dr. Simons is de kans op succes klein. Vervanging van ledematen of organen mag dan technisch mogelijk zijn, hormonen of metabolisme laten zich niet zo makkelijk vervangen of vernieuwen.

Grenzen aan maakbaarheid

Kaalheid bijvoorbeeld is een veel voorkomende plaag bij mannen. Machtig of armlastig. En om maar even bij het hoofd te blijven, het transplanteren van hersenen lijkt vooralsnog onmogelijk vanwege de zeer complexe interactie

met miljoenen cellen in het ruggenmerg. Hersencellen sterven ook vrijwel direct af als de bloedtoevoer stopt.

Geld speelt geen rol

In een recent interview antwoordde de sympathieke doctor dat hij inmiddels al door enkele VVIP’s was benaderd. Of hij niet toe wilde treden tot hun medische staf? Vooralsnog wijst Simons dit resoluut van de hand, zijn doelen zijn gelukkig minder exclusief. Onsterfelijkheid zou op termijn voor iedereen haalbaar moeten zijn. Misschien een wat hoger eigen risico.

Digitale essentie

Ook Elon Musk is een voorstander van eeuwigheid. Hij opperde onlangs dat, mocht de technische vooruitgang niet snel genoeg gaan, er misschien een ‘digitale essentie’ van hemzelf kon worden gemaakt. Als hackers dan maar niet op slechte ideeën komen. En los van de vraag of dit technisch mogelijk zou zijn, niet iedereen zal het idee van onbeperkt leiderschap verwelkomen. Ook niet als CEO.

Behalve slecht nieuws voor begrafenisondernemers en verzekeraars is het de vraag of we werkelijk gelukkig gaan worden van onsterfelijkheid. De grote religies mogen dan verdeeld zijn over de godsvraag, ze zijn unaniem in hun overtuiging dat er na het aardse leven voorgoed betere tijden aanbreken. De dood als voorwaarde dus.

Angst voor de dood

Is het niet vooral de angst voor de dood die de wens om onsterfelijk te worden levend houdt? Dieren hebben dit niet. Behalve dan als ze bruusk in een veewagen moeten instappen. Voor het eerst en voor het laatst op reis. Maar als de dood komt vanwege ouderdom of ziekte, kunnen ze heel waardig en berustend in een hoekje gaan liggen.

De angst om te sterven is goed beschouwd irreëel. Veel mensen - religieus of atheïst- zijn eigenlijk bang ‘voor wat daarna komt’. Maar als je werkelijk doodgaat, is er geen bewustzijn meer. En dus ook geen zwart gat, pijn of lijden in welke gradatie dan ook. Zou dit dan wel eeuwig kunnen duren?

Ondraaglijk saai

Nog dieper gaat de vraag of we eigenlijk niet de eeuwige jeugd willen houden. Voor eeuwig een oud lichaam hebben is geen aantrekkelijke gedachte. Jaren terug las ik in Trouw de bekentenis van een priester. Hij zei niet meer in het paradijs te kunnen geloven en daarom ook niet meer in God. Het was tenslotte Zijn voornaamste Taak.

Bevroren tijd

Hij zag de hemel als een plek waar de tijd niet verstrijkt. Geliefden die gedoemd zijn voor eeuwig bij elkaar te blijven, dat was eigenlijk de hel (!).

Hoe de geliefden elkaar dan ooit ontmoet hebben liet hij open. Want iedere beweging duidt op een dynamische tijd. Dat is niet direct slecht nieuws, want zo blijft alles in beweging.

A kwadraat + B kwadraat = C kwadraat

De Oosterse religies hanteren een totaal ander concept van eeuwigheid. Een cyclische tijd. Dit vind je ook terug bij westerse denkers als Plato en Pythagoras. De laatste was een wiskundige, maar vooral een metafysicus. Pythagoras introduceerde het idee van de ziel. Deze wordt nooit geboren en heeft altijd al bestaan. En is daarom ook onsterfelijk.

Nieuwe definitie van persoonlijkheid

Wie ooit het lichaam van een overledene heeft aanschouwd, heeft het gevoel dat er ineens wat ontbreekt. Het levenslicht, de ziel, is uit het lichaam vertrokken. Het lichaam kon niet langer meer de rol van gastheer vervullen. Andersom komt de ziel een embryo binnen zodra de organen groot genoeg zijn, dat is het ‘leven’.

Bewijs van de ziel

Hersenchirurgen schamperen dat ze tijdens hun operaties nog nooit een ziel zijn tegengekomen. Maar waarom zou een persoonlijkheid niet onstoffelijk kunnen zijn? Prof. dr. Sarah Durston (UMC) doet al jaren onderzoek naar processen in de hersenen en zegt dat het hoog tijd is dat de wetenschap het bestaan van de ziel gaat erkennen.

Quarks en zichtbaarheid

Quarks, de allerkleinste deeltjes van materie. Deze zijn niet zichtbaar, zelfs niet voor de sterkste microscoop. Hun gedrag maakt hun bestaan aannemelijk. Met de ziel is het net zo. Het karakter zit in de ziel. Natuurlijk vormen omstandigheden als omgeving en opvoeding een rol, maar zelfs tweelingen kunnen qua karakter heel verschillend zijn.

Het Laatste Gelijk

Shakespeare zei ooit dat het aardse leven is als een toneel. De rol is eindig, zou anders erg gaan vervelen. Maar de ziel blijft. Tijdens de crematie van zr. Jotika, een bekende boeddhiste, zeiden velen dat ze nog nooit zo aanwezig was geweest. Bij de jaarlijkse sterfdag van Cruijff zeggen intimi hetzelfde. Alsof hij nog één keer gelijk wilde hebben.

De Spannendste Race uit de Geschiedenis is die tegen klimaatverandering

Tekst: Hans Andeweg | Beeld: Wikipedia Commons

Stel je voor dat je de ontwikkeling van de Aarde in 24 uur samenvat. Dan verschijnt de moderne mens pas in de allerlaatste seconde. Het is één seconde voor middernacht als wij op het toneel komen. In die seconde heeft de mensheid een ongelooflijke reis gemaakt: van de eerste primitieve werktuigen tot de verkenning van de ruimte en de mysteries van het universum.

Die ene seconde is niet veel, maar nog opmerkelijker is dat de grootste stappen van onze reis pas in de laatste fractie zijn gezet. Slechts 20.000 jaar geleden waren we nog jagers-verzamelaars, wat overeenkomt met één tiende seconde (0,1 sec) van de aardse dag. Het is één honderdste seconde (0,01 sec) voor twaalf als 2.000 jaar geleden de westerse jaartelling begint.

Na zeventien eeuwen komt rond 1750 de vaart er goed in met de start van de industriële revolutie. Vervolgens gaat de mensheid als een speer. Wetenschappelijke ontdekkingen volgen elkaar in ijltempo op, uitvindingen worden gedaan en nieuwe machines ontstaan. Het industriële tijdperk duurt 200 jaar, wat overeenkomt met een duizendste seconde (0,001 sec), en wordt vanaf 1950 gevolgd door het digitale tijdperk, waarin we ons nu bevinden.

Je leven is in een zucht voorbij Als we onze tijd op Aarde bekijken, is het niet meer dan een flits. Zeker als je bedenkt dat de maximale levensduur van een mens met moeite honderd jaar is, wat slechts de helft van een duizendste seconde (0,0005 sec) bedraagt. Ons leven, elk moment van ons bestaan op deze planeet, is van extreem korte duur. We zijn hier korter dan een fractie van een seconde. Een mensenleven is in minder dan een zucht voorbij.

Al die fracties van een seconde zijn nogal abstract. Om te ervaren hoe kort een tiende seconde duurt, moet je eens proberen zo snel mogelijk van 1 tot 10 te tellen. Je kunt het, maar niet van 1 tot 100. Daarover zul je je nek niet breken, wel je bek. Een honderdste seconde is niet te tellen, onvoorstelbaar en zo voorbij. Vergelijkbaar met het knipperen van je ogen of een knip met je vingers.

Is het een knip voor de neus waard? Soms zeggen we dat iets ‘geen knip voor de neus waard is’. Dat geldt zeker als het niet duurzaam en slechts van tijdelijke aard is. Bestaan er desalniettemin dingen die maar een honderdste seconde duren en voor de mens van onschatbare waarde zijn? Die dus letterlijk een knip voor de neus waard zijn?

Jazeker, tegenwoordig kunnen een paar honderdsten van seconden bij sportwedstrijden bepalen of je een medaille wint of niet. Bij het langebaanschaatsen worden races regelmatig beslist met een verschil van enkele honderdsten van seconden. Tijdens de Olympische Winterspelen van 2026 won Antoinette Rijpma-de Jong goud op de 1500 meter in 1.54,09. Ragne Wiklund pakte zilver in 1.54,15. Verschil: 0,06 seconde.

Bij dezelfde Olympische Spelen won Breezy Johnson goud op de afdaling alpineskiën met slechts 0,04 seconde voorsprong op de Duitse Emma

Aicher. De Franse skiër Nils Allègre miste in de super-G een medaille met 0,03 seconde. Even met je ogen knipperen en ineens sta je niet op het podium maar ernaast.

Is het niet verbazingwekkend dat zo’n klein tijdsverschil het verschil kan maken tussen goud, zilver, brons en niets? We vinden het de moeite waard om jarenlang te trainen voor een moment dat slechts een knip voor de neus duurt en bepalend is voor het eindresultaat. Zo’n knipper van je ogen kan vreugde en geluk brengen, maar ook frustratie, teleurstelling en zelfs het einde van een carrière betekenen.

Ook die laatste seconde is straks voorbij Ja, de mensheid heeft een ongelooflijke reis gemaakt, maar sinds kort is het de vraag of die een happy end heeft. Het is later dan één seconde voor twaalf en het natuurlijke evenwicht van de Aarde wankelt. Je kunt je dan afvragen of het echt de moeite waard is om je over een gemiste medaille druk te maken als de hele Aarde in de laatste duizendste seconde uit balans is geraakt. Het leven op deze planeet is meer waard dan een knip voor de neus, want het kan in een oogopslag voorbij zijn en dan zijn er ook geen spannende sportwedstrijden meer.

Waarschijnlijk zijn al die supersnelle sportwedstrijden bedoeld als training, want de mensheid moet het momenteel opnemen tegen de wereldwijde klimaatverandering in de spannendste race uit haar geschiedenis, en daarbij gaat het niet om honderdsten maar om een paar honderdduizendsten van een seconde.

Vanuit het perspectief van de Aarde is het voordeel van een knip voor de neus dat die zo kort duurt dat de Aarde waarschijnlijk nog niet heeft gemerkt wat er echt aan de hand is. Zij heeft meer tijd nodig en reageert langzamer. We kunnen het dus waarschijnlijk nog goedmaken voordat er echte consequenties volgen, want ook die laatste seconde is straks voorbij. En door afwachten is nog nooit een race gewonnen.

Uit: ‘GAIA GAME – Wat is jouw rol in het grote geheel?’, het nieuwe boek van Hans Andeweg

GEZOND

Wat is de kwaliteit van jouw licht?

Tekst: Inez van Oord | Beeld: Dreamstime

Ik rij naar een dijkhuis in een dorp vlakbij Utrecht met een vraag die me al jaren bezighoudt. De vraag is simpel: geven wij licht? Roeland van Wijk doet open. Hij is tachtig jaar, maar zijn ogen zijn die van iemand die elke ochtend nieuwsgierig wakker wordt. Hij was universitair hoofddocent Moleculaire Celbiologie, gespecialiseerd in biofysische chemie, en hij weet alles van licht — al zal hij dat zelf nooit zo zeggen. We lopen naar zijn werkkamer in het souterrain, twee bureaus, computers, kasten vol boeken over één onderwerp. Hij gaat koffie halen en komt terug met een schaaltje Bastognekoeken. Ik ben verrast: die bestaan nog steeds. Speculaas, kaneel, kruidnagel. Uit mijn jeugd. Dan stel ik mijn vraag. Zijn wij ‘gemaakt’ van licht?

Het licht in het kleinste begin van leven Hij kijkt me aan en zegt: “Inez, dat is geen vraag meer. Dat is een feit. Alles wat leeft, geeft licht. De vraag die nu gesteld mag worden is: wat is de kwaliteit van dat licht?” Zijn zoon Eduard werkt in hetzelfde veld. Hij past de wetenschap van zijn vader toe in de praktijk — biofotonica, de detectie van fotonen, de kwantumeenheden van licht. In zijn lab in Wageningen onderzoekt hij de kwaliteit van het licht in gewassen. In zaad.

Zaad. Ik moet even stilstaan bij dat woord. Want in het donker — ik deed een week lang een darkness retreat, volledig afgesloten van licht — voelde ik mezelf precies dat. Een zaadje onder de grond. Wachtend op wat er zou gaan ontspruiten. En nu zit ik hier, bij twee mannen die letterlijk dat onderzoeken. Het licht in het kleinste begin van al het leven.

Eduard legt uit: “Wij kunnen aan het licht in een zaadje zien wat de kiemkracht is. Die informatie is waardevol voor de effectiviteit van de teelt.” Het gaat dus niet om de aanwezigheid van licht, die is er altijd. Het gaat om de kwaliteit ervan. Ik stel voor dat we naar het lab gaan, dat ik door een microscoop mag kijken en lichtjes zie, als sterren

in het donker. Ze glimlachen allebei. Want nee, zo werkt het niet. Het licht in een zaadje is niet zichtbaar met het blote oog, ook niet met de apparatuur van nu. Maar het is wel meetbaar. “Ik kan je de cijfers laten zien,” zegt Eduard. “Ik maak het licht zichtbaar via de getallen.” Maar dat spreekt mij minder aan.

We zijn rimpeltjes in het grote geheel Roeland neemt me mee naar een filosofischer terrein. Het licht in ons lichaam, zegt hij, reist via het bindweefsel, dat noemen ze ook wel de fascia, je kunt dat vergelijken met de stam van de boom. Aan die stam hangen organen als vruchten. Het licht beweegt door de fijnste tunnels in dat weefsel, wordt opgenomen en afgestoten, informeert het brein over de staat van het lichaam. Het is het lichaam dat zichzelf leest, in een taal van elektromagnetische golven. En als het lichaam dat niet meer kan als we oud en op zijn, dan floept het licht weg. Het levenslicht vertrekt. Ons licht valt uiteen, gaat de kosmos in en blijft daar gewoon bestaan. Net zoals ruimtetelescoop James Webb de rimpelingen ontdekt van extreem verre sterrenstelsels, als flarden van de jeugd van het heelal, zo is ons licht ook altijd aanwezig. Wij zijn rimpeltjes

in het grote geheel. In dat licht zit onze informatie, herkenbaar als rimpelingen van elektromagnetische golven. Levend zijn we een deeltje van het geheel, en na de dood zijn we als een golf in het totaal.”

Weerspiegel het licht van de ander Ik rij naar huis. De zon staat laag en verblindt me even. Fotonen, overal. In het tegenlicht, in het zaad dat de boer in de aarde legt. In het gewas dat opkomt. In het voedsel dat wij eten. In ons. Mijn vraag is beantwoord. We hebben een innerlijke vuurtoren, een zwakke lantaren die schijnt ook al hebben we het amper door. We hebben het ‘gewoon’ in huis. En als je nu denkt: ik merk er niets van, wat moet ik ermee? Begin met het weerspiegelen van het licht van de ander. Want als een vriend, een zus of een partner door welke omstandigheden dan ook zijn of haar eigen licht amper weet te vinden, dan zijn wij er om het, ook al is het zwak of verborgen, te weerspiegelen. Hoe is je licht vandaag?

Inez van Oord is de founder van Happinez. Zij onderzoekt nu vergeten vormen van intelligentie — in het lichaam, de natuur en de kosmos.

GEZOND

Altijd maar ons verhaal

Tekst: Janine Schimmelpenninck | Beeld: Dreamstime

Een van de dingen die ons als mens onderscheidt van de dierenwereld, is dat we verhalen kunnen vertellen. En dat doen we maar al te graag. Soms lijkt het zelfs alsof we bijna niets anders doen. Waar komt dat verhalen vertellen toch vandaan? En waarom lijken we er ook zo vaak in vast te lopen?

Het begint bij de gedachte. Wij mensen denken graag: over onszelf, over de ander, over de wereld en ga zo maar door. Denken op zich is geen probleem, maar het probleem van denken is dat het denken stimuleert. Een gedachte creëert weer een andere gedachte, die op haar beurt opnieuw een gedachte produceert. Zo worden het al snel heel veel gedachten. Voordat we het beseffen, bevinden we ons in een maalstroom van gedachten.

Altijd het ‘ik’

Het zijn met name de zware of negatieve gedachten die andere gedachten gemakkelijk uitnodigen. We hoeven dan ook niet veel moeite te doen om te piekeren. Piekeren is kenmerkend voor de mens en het is onmogelijk om te piekeren zonder een verhaal. We vertellen onszelf een verhaal: een verhaal over het verleden, het heden en de toekomst. Hoofdrolspeler in elk verhaal is ons beroemde ‘ik’. De mens is wat dat betreft niet heel origineel. Zelfs als het verhaal over de ellende in de wereld gaat, draait het uiteindelijk nog steeds om het ‘ik’. Namelijk om wat het met ons doet, hoe moeilijk we het vinden en welke zorgen we hebben.

Met onze verhalen laveren we regelmatig ergens tussen angst en verwachtingen. Angst heeft vooral te maken met het verhaal dat we onszelf

vertellen over het verleden, terwijl verwachtingen meer samenhangen met ons verhaal over de toekomst. Het heden lijkt in deze context het minst interessant. Dat is op zich merkwaardig, want het leven speelt zich alleen in het heden af. Ook het verhaal van het verleden was ooit een moment in het heden. En het verhaal over de toekomst zullen we uiteindelijk alleen kunnen ervaren in het heden.

Leven in het actuele

Maar zelfs als het verhaal van het heden onze aandacht heeft, zitten we nog steeds in het verhaal óver het heden en niet in het heden zelf. Het verhaal — laten we dat even het conceptuele noemen — weerhoudt ons er als het ware van om in het actuele te leven. En juist in het actuele kunnen we echt leven. Het woord ‘actueel’ komt van het Latijnse woord actus, dat doen of handelen betekent. We kunnen alleen in het heden iets doen. Handelen is per definitie actueel.

Verhalen daarentegen gaan over ideeën, concepten en overtuigingen en zijn dus per definitie conceptueel van karakter. Het verhaal lijkt een grotere aantrekkingskracht op ons te hebben dan het actuele: het hier en nu. Alsof alles wat ons dichter bij het hier en nu brengt, onze directe en bewuste aandacht verliest aan een verhaal.

Getrouw aan je natuur

Onze verhalen maken het moeilijk om ons te bevrijden uit de houdgreep van gedachten. Maar verhalen hebben ook een groot voordeel: je kunt een verhaal veranderen. Je kunt leren meer ruimte in je verhaal in te bouwen. Ruimte voor andere richtingen en perspectieven, zodat je jezelf een ander verhaal kunt gaan vertellen.

Het beste wat je kunt doen, is jezelf een natuurgetrouw verhaal leren vertellen. Wat is een natuurgetrouw verhaal? Een verhaal waardoor je meer innerlijke ruimte ervaart en meer verbondenheid voelt. Een verhaal dat je rustiger, vrediger en blijer maakt. Het bijzondere aan natuurgetrouwe verhalen is dat ze zichzelf oplossen. Een vredige gedachte brengt je naar innerlijke stilte in plaats van naar meer gedachten. Een gedachte van verbondenheid brengt vertrouwen met zich mee en helpt je je verhalen los te laten.

Alle reden dus om onszelf meer natuurgetrouwe verhalen te vertellen. Want alleen dat soort verhalen lossen zichzelf uiteindelijk op.

— Janine Schimmelpenninck (auteur en grondlegger Natural skills psychologie)

Ruhrgebied: van grijze industrie naar groene long

Tekst: Sybylle Kroon | Beeld: Sybylle Kroon en Mike Henning

Zeg je Ruhrgebied, dan doemen in je herinneringen al snel rokende schoorstenen op. Dat was een paar decennia geleden inderdaad het geval. Deze Duitse regio, net over de grens bij Arnhem, was met tweehonderd kolenmijnen ooit een van de grootse industriegebieden van Europa. De meeste kolenmijnen en staalfabrieken zijn al lang geleden gesloten. Natuur en cultuur hebben het nu voor het zeggen in het Ruhrgebied.

‘Urban hiken’ in Essen

Dat industriële complexen ook hun schoonheid hebben, bewijst Zollverein in Essen. Ooit was dit de grootste kolenmijn ter wereld. Nu is het een van de iconen van het Ruhrgebied, en een van de meest gefotografeerde. Dat was vroeger wel anders. Er stond een muur om het complex en behalve de arbeiders en ander personeel wist niemand wat er binnen die muren gebeurde. Hoewel: de schoorstenen en de bijbehorende rook lieten niets te raden over. Niet alleen was het de grootste kolenfabriek, het was ook een van de meest vervuilende. De mijn en de bijbehorende cokesfabriek werden in de jaren 80 gesloten. De muren werden afgebroken en het gebied werd overgenomen door de natuur.

Van vervuiling naar natuur en cultuur Nu, veertig jaar later, zijn er complete bossen ontstaan, leven er meer dan duizend diersoorten, is de mijn een hotspot van kunst, cultuur en startups geworden en zijn er musea – waaronder het Red Dot Design Museum - geopend. Ook is het Zollverein-complex regelmatig toneel van grote (techno-)festivals en in de winter wordt het terrein waar ooit de cokes werden verzameld

omgebouwd tot ijsbaan. Zollverein is erkend als industrieel erfgoed en draagt al 25 jaar het keurmerk van UNESCO. Een bezoek aan dit complex is dan ook zeker de moeite waard.

De treinsporen waarover vroeger kolen en cokes af en aan werden getransporteerd, zijn nu fietsen wandelpaden door de natuur. In Essen en omgeving zijn diverse ‘urban hikes’ te maken, oftewel wandelingen door natuur en (voorheen) geürbaniseerde gebieden. Zoals de ruim 26 kilometer lange Zollverein Steig, de 34 kilometer lange Kettwiger Panorama Steig die (boven)langs de Ruhr voert en mooie uitzichtpunten heeft en de 27 kilometer lange Baldeney Steig die Villa Hügel, de voormalige residentie van de industriele familie Krupp, aandoet. Als je in al het groen en de bossen de fluitende vogels hoort, kun je je haast niet voorstellen dat in deze regio ooit een van de meest vervuilende industrieën bestond.

Kunstzinnig powerhouse in Oberhausen Nog zo’n icoon, maar dan in de stad Oberhausen: de Gasometer, zo’n honderd jaar geleden gebouwd, in 1946 afgebrand, herbouwd en sinds de jaren 80 in onbruik geraakt. Het is ook een over-

blijfsel uit het industrie-tijdperk van het Ruhrgebied. Ooit werd in dit 117 meter hoge bouwwerk gas opgeslagen, het was de ‘powerhouse’ van de kolenindustrie. Het werd van de sloop gespaard en in 1993 omgetoverd tot een van meest bijzondere expositieruimtes van Europa: een enorme ruimte zonder muren, waar wijlen kunstenaar Christo twee keer (in 1999 en 2013) zijn inpakkunsten op mocht vertonen.

Van buiten ziet het er niet eens zo aantrekkelijk uit, zo’n grijze, kolossale cocon. Van binnen is het des te interessanter. Op een panoramafoto zie je eerst hoe de omgeving er vroeger uit heeft gezien: tot zover het oog reikt, fabrieken en rokende schoorstenen. Sinds jaar en dag worden hier foto-exposities georganiseerd die een link met natuur wereldwijd hebben. En met zoveel ruimte kunnen die foto’s megagroot worden getoond. Zo was er al een tentoonstelling over bergen, over zeeën en oceanen en momenteel ligt de focus op bomen en bossen. De ene foto is nog indrukwekkender dan de andere en als je al geen respect voor de natuur had, dan krijg je het wel tijdens het zien van deze expo ‘Mythos Wald’. Magnifieke foto’s, van de kleine diertjes en sporen

GEZOND

die schimmels op hout achterlaten tot de grootste boom ter wereld: alles wat woont en leeft in, op of onder bomen komt aan bod.

In het hart van de Gasometer staat een meer dan dertig meter hoge lichtinstallatie: een boom waar je alleen maar met bewondering en verwondering naar kunt kijken. De Gasometer heeft nog een troef: het uitzicht vanaf de rooftop. Dan zie je pas echt goed hoe groen het Ruhrgebied is geworden. Op een enkele schoorsteen na is er nauwelijks nog industrie te zien. De Ruhr, de rivier waarnaar het gebied genoemd is, is nu zo schoon dat de zalm, forel en tientallen andere vissoorten zijn teruggekeerd. Bovendien is het voor de mens ook goed toeven langs de rivier. Fietsend, wandelend of zittend op een terras langs het water.

Duurzame citytrip(s), net over de grens Toegegeven, de stad Oberhausen zelf is niet moeders mooiste. Het oude centrum ziet er wat verwaarloosd uit, het nieuwe centrum (Neue Mitte) is een groot shopping- en entertainmentgebied. En toch! Juist doordat de stad, net als buurman Essen, nog niet ontdekt is door massa’s toeristen, is het een citytrip waard. Omdat deze steden zo’n bijzonder verleden hebben. Omdat ze een enorme transitie hebben ondergaan, van grijze industrie naar ‘groene long’. Omdat je er eindeloos kunt fietsen en wandelen door de natuur. Omdat het indrukwekkend industrieel erfgoed heeft. Omdat het nog een betaalbare bestemming is. En, ook niet onbelangrijk: de Ruhr-regio ligt pal over de grens, dus afhankelijk van waar je woont, je bent binnen een paar uurtjes op de plaats van bestemming, per trein, auto of zelfs per fiets. Een duurzame bestemming dus. En dat is precies wat Oberhausen, Essen en andere steden in het Ruhrgebied willen uitdragen. Essen was in 2017 zelfs Europese Groene Hoofdstad en is nog steeds een van de groenste steden van Duitsland.

En wat te denken van Dortmund? Op het oude terrein van de Hansa Kokerei – deze oude kolenfabriek is ook al industrieel erfgoed waar de natuur de boel heeft overgenomen – wordt momenteel een ‘tuin van de toekomst’ aangelegd. Tussen de oude fabriekspanden en de al welig tierende berkenbomen komt onder meer een publiek park, een beweegpark, een brug die twee wijken die door de fabriek en spoorlijnen al decennialang van elkaar gescheiden waren, samenbrengt en een groot kunstwerk dat de wolken uit de voormalige fabriek symboliseert. In deze tuin komen verleden, heden en toekomst samen. En niet alleen in deze tuin. Het hele Ruhrgebied laat zien hoe veerkrachtig natuur is en dat het zelfs uit de meest vervuilde gebieden als een feniks uit de as kan herrijzen.

Tuinen van de toekomst

Op vijf plekken in het Ruhrgebied wordt momenteel gewerkt aan ‘tuinen van de toekomst’. Naast Dortmund komen deze tuinen in Duisburg, Gelsenkirchen, Lünen en Emscherland. Deze tuinen zijn onderdeel van de IGA, de Internationale Gartenbau Ausstellung die tussen 23 april en 17 oktober 2027 (volgend jaar dus!) plaatsvindt met als motto: De toekomst bloeit. Een soort Wereldexpo voor tuinen en tuinbouw, als het ware. Het grootste tuinenfestival van Europa. IGA 2027 is de plek waar innovatie en duurzaamheid samenkomen en markeert een mijlpaal in de ontwikkeling van het Ruhrgebied om de groenste industriële regio van de wereld te worden. www.iga2027.ruhr

Meer informatie:

Over Essen: www.visitessen.de

Over Oberhausen: www.oberhausen-tourismus.de

Over Dortmund: www.dortmund.de

Over Noordrijn-Westfalen: www.nrw-vakantie.nl

Tunesië, een avontuurlijke camperbestemming

Tekst en beeld: Richard en Kelly van der Hoek

Elke editie een column van Richard & Kelly die hun ‘normale’ leven inruilden voor een minimalistisch bestaan in een camperbus. Je kunt ze volgen op Globus2.nl of in deze krant.

Een onbekende bestemming

Veel camperaars trekken richting Marokko. Dit Afrikaanse land lijkt inmiddels bijna standaard onderdeel geworden voor de doorgewinterde camperaar. Maar over Tunesië hoor je opvallend weinig. Bijna niemand lijkt met zijn camper die kant op te gaan. Waarom eigenlijk niet? Dat wilden wij graag ontdekken. Na een rondreis van acht weken begrijpen we er eigenlijk weinig van. Misschien komt het door het onbekende. Misschien door verhalen over veiligheid. Of simpelweg omdat Tunesië nog niet echt op de kaart staat bij veel reizigers.

Achter de resorts

Tunesië staat vooral bekend om zijn resorts aan de oostkust. Daar liggen de grote hotels met zwembaden, all-you-can-eat-restaurants en privéstranden. Zodra je het binnenland inrijdt verandert alles. Daar begint voor ons het echte Tunesië. We sliepen aan de rand van een canyon, tussen palmbomen in verlaten oases of midden in de woestijn waar het ’s nachts zo stil wordt dat je je eigen gedachten hoort bewegen. In acht weken tijd kwamen we misschien vijftien andere campers tegen. Tunesië is wat ons betreft echt een

land voor avontuurlijke camperaars. Campings zijn er nauwelijks. Regelmatig kwam de politie of garde nationale langs voor een paspoortcontrole. Soms kregen we een escorte naar een 'veiligere' plek, maar vaak wensten ze ons vooral een goede nacht en vroegen of we nog iets nodig hadden. Dat klinkt overigens spannender dan het meestal was. Juist het ongeregelde maakte deze reis bijzonder. Het voelde alsof je niet over een toeristische route reed, maar echt door het land bewoog.

Vruchtbare aarde

Wat ook mooi was om te zien, was hoeveel leven er ineens mogelijk bleek op plekken die eerst leeg en droog leken. Midden in de woestijn verschenen ineens groene oases vol dadelpalmen, kleine akkertjes vol groenten en olijfbomen. Elke druppel water werd optimaal benut. Boompjes worden stuk voor stuk geïrrigeerd. We verbazen ons hoe levenskrachtig grond eigenlijk is. Hoeveel vruchtbaarheid er verborgen ligt onder een harde, droge bovenlaag. Zodra er water komt, begint het meteen te leven.

Mensen die bleven hangen

Wat ons raakte in Tunesië waren de mensen. We

werden voortdurend uitgenodigd. Voor thee, koffie of couscous. Soms kenden we elkaar nog geen vijf minuten. Dan ging er een deur open en stapten we een compleet andere wereld binnen. Alle gezinsleden schoven aan. De tafel raakte voller en voller. Er werd niet gevraagd of je iets wilde. Er werd gewoon gedeeld. Daar waar we in Nederland onze gasten laten kiezen welke koekjes ze het lekkerst vinden, dan maken we dat pak open, ging in Tunesië alles wat ze hadden op tafel. De meeste mensen die we ontmoetten, hebben minder te besteden dan wij, maar het voelde tegelijkertijd rijk. Niet in spullen, maar in aandacht, tijd en gastvrijheid.

Vrijheid

Tijdens onze ontmoetingen hoorden we regelmatig dezelfde droom. Europa. Niet om te vluchten, maar simpelweg om eens naar Europa te kunnen reizen. Om de wereld te ontdekken zoals wij dat ook doen. Dan realiseerden we ons hoe bijzonder ons eigen paspoort eigenlijk is. Wij steken grenzen over zonder er veel bij stil te staan. Voor de meeste Tunesiërs ligt dat totaal anders. Zonder werk of partner in Europa komen ze er hier niet in.

GEZOND

Wat bleef

We voelden we ons hier, midden in die eenvoud, ontzettend vrij. Tunesië liet ons zien dat rijkdom niet altijd zit in bezit. Wij kwamen voor de natuur en het avontuur. Dat hebben we zeker ervaren, maar ook de warmte van de mensen en het besef dat zowel aarde als mensen vaak veel meer tot leven komen dan je op het eerste gezicht zou denken.

Wil je meer van onze ervaringen in beeld zien? Ga naar onze website: www.globus2.nl

"We voelden ons hier, midden in de eenvoud, ontzettend vrij"

Genoten van dit artikel?

Steun ons! Doneer € 3,95 via www.krantvandeaarde.nl

Stichting Dag van de Aarde

IBAN: NL21ABNA0617736146

Pure off the Road Magazine is een nieuw Nederlandstalig printmagazine voor de moderne avonturier die bewust leeft, reist en kiest. Met focus op diepgaande reisverhalen, indrukwekkende fotografie en aandacht voor thema’s als wildlife, natuurconservatie, duurzaamheid en cultuur, inspireert het magazine tot reizen dan wel interesse in mens, dier en natuur met respect voor de planeet.

GEZOND

Rondje Texel op de fiets: een aanbeveling waard

Voor fietsers die niet opzien tegen een rondje van 60 km

Tekst: Jelmer Buijs | Beeld: Natasha Nozdrina / Dreamstime

Den Helder is vanuit midden Nederland goed te bereiken omdat er een directe trein van Nijmegen naar Den Helder rijdt. Op 4 april reden we met die trein vanaf Ede om 6:40 uur naar het eindstation Den Helder om vervolgens met de bus naar de boot te gaan. Onze aankomst in Den Helder was 9 uur en de boot ging om 9:30 uur. De kaartjes voor voetgangers zijn met 3 euro voor een retour vriendelijk geprijsd. Aan de overkant kun je heel veel types fietsen huren met of zonder versnellingen, of een e-bike. Ook veel typen kinderzitjes. Voor ieder wat wils.

Vervolgens kun je langs de Waddendijk fietsen naar Oude Schild en De Cocksdorp. De eerste paardenbloemen stonden in bloei en op afstand van de dijk zwommen heel veel eidereenden. De lammetjes lagen van hun jeugd te genieten op de dijk. In de binnendijkse dijkdoorbraken en aangelegde meertjes zwommen veel slobeenden, en liepen kluten voedsel te zoeken. In een daarvan zat een kolonie grote sterns te broeden.

In De Cocksdorp zijn een aantal uitspanningen waar je kunt ontspannen met uitzicht op Vlieland en op het bootje dat in een uurtje daarheen vaart vanaf mei. Dan kun je het fietspad volgen langs de binnenduinrand, tot het wandelpad naar de Slufter tegenover een café-restaurant. In een krap uurtje kun je naar zee lopen met uitzicht op de kwelders van de Slufter waar ook menige vogel voedsel zoekt.

Helaas is Texel vergeven van de bollenvelden Zelfs tot op enkele meters van het Natura 2000 gebied van de Slufter worden ze geteeld, dus het is zeer aannemelijk dat de vervuiling van die kwekers ook in het natuurgebied belandt. We hebben een monster genomen van eikenbladen van een boom waar nog oud blad aanzat in Natura2000 terrein nabij De Koog en van paardenbloemblad op de Waddendijk. Die wil ik laten onderzoeken op bestrijdingsmiddelen en ik zou de lezers willen vragen een bijdrage te leveren aan de kosten van de chemische analyse (bij elkaar 800 euro) (zie link onderaan dit artikel). De resultaten komen dan in een volgende bijdrage in de Krant van de Aarde. Van beide planten kunnen we de resultaten van de analyse vergelijken met heel veel andere plaatsen in Nederland.

Omdat het nog vroeg in het jaar was, was het zeewater bij de Slufter nog frisjes (8 graden), maar omdat er hoge golven stonden, heb je niet veel erg in de temperatuur van het water. Je kunt dan vervolgens in De Koog de Hollandse, Griekse of Indiase keuken uitproberen en/of daar een overnachting boeken. Naar de boot moet je dan nog 12 km tegen de wind in fietsen en daar (langs de provinciale weg N501) hoorden we nog enkele grutto’s. Wij pakten de boot terug van 20.00 uur om vervolgens weer uitgeput maar voldaan na middernacht thuis aan te komen.

Op het Wad krioelt het nog altijd van de vogels en in de binnendijkse meertjes ook. In het binnenland van Texel is het helaas erg stil geworden, sinds ik daar voor het eerst begin zestiger jaren met mijn ouders regelmatig kwam. Dat ligt niet aan de fabrieken die er nauwelijks zijn op Texel, maar toch echt aan de landbouw. Het is onwaarschijnlijk dat de omvangrijke bollenteelt niet zal leiden tot een verdere achteruitgang van de natuur op en rond Texel. Biologische bollenteelt is toch echt mogelijk en hopelijk kan de biologische teelt ook op Texel voet aan de grond krijgen.

Link voor steunen chemische analyse: currentnewsorganicagricutlureuk.blogspot.com

Zomerweken bij Vrije Hogeschool

Ontdek jezelf door creativiteit

De zomer is het seizoen van vrijheid en nieuwe mogelijkheden. Bij de Vrije Hogeschool nodigen we je uit om deze tijd te gebruiken voor creativiteit, groei en verkenning. Onze zomerweken bieden een unieke gelegenheid om uit je dagelijkse routine te stappen en jezelf te herontdekken door kunst, reflectie en samenwerking. Of je nu met je handen wilt creëren, je geest wilt verrijken of gewoon geïnspireerd wilt raken door nieuwe ideeën en ontmoetingen, dit programma biedt ruimte voor jouw persoonlijke creatieve proces. Samen met anderen ga je op zoek naar nieuwe perspectieven en ontwikkel je ideeën die jouw zomer tot iets bijzonders maken. Laat deze zomer een tijd van ontdekking zijn. Kom, creëer en inspireer jezelf in de zomerweken van de Vrije Hogeschool!

Being in the world

Zomerweek 28 | 6-10 Juli

Hoe verhoud ik me tot de soms heftige en complexe wereld waarin we leven? Hoe blijf ik in verbinding en open voor wat er gebeurt, zonder erdoor overweldigd of uit het veld geslagen te raken? Hoe kan ik vanuit mijn talent mijn plek in de wereld innemen en bijdragen aan de wereld om me heen?

Drama en tragiek in de levensloop

Zomerweek 29 | 13-17 Juli

De zomerweek “Drama en tragiek in de levensloop” van de Vrije Hogeschool onderzoekt hoe dramatische en tragische momenten invloed hebben op het menselijk leven en persoonlijke ontwikkeling. Deelnemers reflecteren op hun eigen levensverhaal via gesprekken, biografisch werk en creatieve oefeningen.

Contemporary dance incentive

Zomerweek 29 | 13-17 Juli

Deze intensieve week hedendaagse dans richt zich op dynamische beweging, vloerwerk, spiralen en principes uit Flying Low. Door techniek, bewegingssequenties en improvisatie ontwikkelen deelnemers flow, coördinatie, muzikaliteit en lichaamsbewustzijn. De workshop is geschikt voor zowel beginners als meer ervaren movers.

The artist's lighthouse, van droom naar koers

Zomerweek 30 | 20-24 Juli

We maken samen via mijn ‘Vuurtoren-Methode’ de overgang van dromen naar doen. De Vuurtoren staat symbool voor jouw kracht en jouw koers. Als je jouw visie verheldert, kan het vuurtorenlicht ver reiken. Niet om je vast te pinnen op één eindpunt, maar om je houvast te geven onderweg.

Beeldverhaal fotograferen

Zomerweek 30 | 20-24 Juli

Tijdens de zomerweek “Beeldverhaal fotograferen” leren deelnemers hoe ze met een reeks foto’s een verhaal kunnen vertellen. Door oefeningen, inspiratie uit kunst en begeleiding werken ze stap voor stap aan een eigen fotografisch beeldverhaal dat aan het einde van de week wordt gepresenteerd.

Mending, repair & art embroidery class

Zomerweek 30 | 20-24 Juli

Tijdens deze zomerweek leren deelnemers kleding repareren en transformeren met technieken zoals borduren, patchen en zichtbaar herstellen. Door praktische oefeningen ontdekken ze hoe reparatie ook een creatieve en artistieke manier kan zijn om textiel nieuw leven te geven.

Fotografisch zelfportret

Zomerweek 33 | 10-14 Augustus

Tijdens deze zomerweek maak je een fotografisch zelfportret dat iets essentieels van jou laat zien – een moment, een wens, een facet van je identiteit. Via schrijven, tekenen, fotografie-oefeningen en kunstbeschouwing werk je toe naar een persoonlijk beeld dat je aan het eind van de week presenteert.

De wijsheid van de hemelse jonkvrouw

Zomerweek 33

| 10-14 Augustus

Een verdiepende cursusweek waarin het visioen van de Hemelse Jonkvrouw uit de Apocalypse centraal staat als gids bij persoonlijke levensvragen. Door meditatie, kunstzinnige werkvormen en uitwisseling ontdek je nieuwe perspectieven op goed en kwaad, en wat er in jou geboren wil worden.

The body in presence

Zomerweek 34 | 17-21

Augustus

Deze zomerweek onderzoekt beweging, improvisatie en lichaamsbewustzijn als een manier om aanwezigheid en persoonlijke expressie te verdiepen. Door improvisatie, creatieve opdrachten, schrijven en samenwerking ontdekken deelnemers hun eigen fysieke taal en verbeelding. De week is open voor zowel beginners als ervaren dansers die beweging willen verkennen als creatief en persoonlijk proces.

Wilde rokken,wilde levens

Zomerweek 35 | 24-28 Augustus

Een zomerweek waarin kunst geen object is maar een spiegel. Waar textiel geen kledingstuk is maar een levensdrager. Waar kleur geen decoratie is maar een herinnering aan wie je in wezen bent. In Wilde Rokken, Wilde Levens komen kunst, biografie en vrouwelijke creatiekracht samen.

Levensloop schrijven

Zomerweek 35 | 24-28 Augustus

In de zomerweek Levensloop Schrijven krijg je de ruimte om je levensweg in kaart te brengen en die om te zetten in een levendig en persoonlijk verhaal op papier. Met creatieve en reflectieve schrijfoefeningen, persoonlijke begeleiding en een veilige groep werk je stap voor stap aan je eigen levensverhaal, dat je met betekenis en diepgang vormgeeft.

Nieuwsgierig geworden?

Meer informatie kun je vinden op vrijehogeschool.nl/zomerweken

GEZOND

Scheppende ik-kracht

Tekst: Sanne Verhoeven | Beeld: Vrijeschool Zeist

‘Opa! Wil je voor mij een kleurplaat printen?’ Het is een soort ritueel geworden. Als we op bezoek komen, duiken opa en kleinzoon samen achter de computer om met zorg een kleurplaat uit te kiezen.

‘Pap, één vel is genoeg!’ probeer ik nog in te brengen – maar voor ik het weet, schiet er een serie vlammende cars met lachende ogen op de motorkap de printer uit. Met zijn aanwinst wapperend rent zoonlief naar de keukentafel, grist het bakje stiften & potloden uit de kast en vliegensvlug verschijnt daar kleur in de spierwitte omringende vuurzee. Alsof de tekening spreekt: ‘hier hoort het oranje van vlammen’ – en met het puntje van z’n tong uit z’n mond concentreert hij zich innig om binnen de lijntjes te kleuren. Na een paar minuten kan de inmiddels groenblauw gekleurde auto met gouden banden dwars door de vuurhaag de weg op flitsen – en is de lol voor mijn zoon eraf. ‘Klaar!’ Hij springt op en gaat door met de treinbaan bouwen. Zo snel als de plaat de printer uit rolde, zo snel is de kortstondige behoefte vervuld, lijkt het.

Rustmoment

Tijdens mijn eerste klassenstage als aankomend vrijeschooljuf heb ik het afgelopen jaar hier de geprinte kleurplaat ontdekt. Geen tekenfilmfiguur uiteraard in Waldorfland, maar een mandala. In dit geval een premade computermandala met heel dikke, donkere lijnen. Onderaan het A4’tje verklapt de weblink nog waar de mandala op het wereldwijde web vandaan komt. Hij is in lage resolutie afgedrukt, waardoor het sierlijke, symmetrische vormenspel is veranderd in een mandala van vierkante-hokjes-pixels. Jammer. En er valt me nog meer op. Alle identieke mandala’s zijn netjes rondom uitgeknipt en liggen op een stapeltje, mooi verzorgd in een mandje, vergezeld van bijenwaskrijtjes. Als ik er in mijn stageklas naar vraag, antwoordt de juf dat het een fijn rustmoment is – zodat ze in stilte nog kunnen werken na een opdracht. ‘Kinderen vinden het heerlijk om ze in te kleuren…’ Inderdaad zie ik ze vervolgens ook stil werken aan hun mandala.

Eigen tekening

Maar hoe anders is het, als ik dezelfde kinderen wat later bezig zie met een eigen tekening. Eigen beelden, van het sprookje dat juf die ochtend heeft verteld. Ook nu zie ik ze stil werken. Maar er heerst een ander soort rust in de klas... Ik zie rode wangen en hoor sommige kinderen zuchten. Ze kunnen uitademen en opgaan in het herbeleven en scheppen. Hier wordt gewerkt! Ze kiezen het lijnenspel, zetten de kleur stevig neer. Lijnen worden krachtig en dik of juist teer en breekbaar… Op sommige tekeningen is er drukte of bewegelijkheid; op andere platen is er ruimte en meer rust. Iedere plaat vertelt het verhaal weer anders. Zitten er veel ramen in het huis? Komt er rook uit de schoorsteen? Wortelt de boom stevig in de grond? Staat er een ladder tegenaan? Hangen er vruchten of bloemen in? Zijn er dieren? Schijnt de zon?

En... waar staat de mens? De mens, die in beweging komt als we nieuwe werelden scheppen... De vrije mens die kunst kan maken. Die vanuit de scheppende kracht van zijn ik alles in een nieuw licht kan plaatsen. Die als bemiddelaar tussen boven en beneden de kosmos op aarde kan brengen –en leven in kan blazen. En als dat lukt… Ik zie zóveel stralende gezichtjes, als de kinderen hun zelfgeschapen puzzelstukken van het verhaal aan elkaar laten zien. Zò trots!

En die mandala? Die staat ironisch genoeg symbool voor de kosmos in Oosterse religies. Maar ook voor het centrale Zelf, in het westen. Daar ga ik nog eens dieper over nadenken.

Dit artikel staat ook in Seizoener zomer 2026 | Seizoener.nl (zie ook de Seizoener abo-advertentie elders in deze krant)

Materialen die hart, hoofd en handen verbinden

Al 40 jaar dé vertrouwde partner van vrijescholen

Bij Mercurius geloven we dat kinderen het beste leren via creativiteit, beweging en verbeelding. Daarom ontwikkelen en leveren we hoogwaardige kunst- en lesmaterialen die aansluiten bij de visie van Rudolf Steiner. Onze duurzaam geproduceerde producten ondersteunen zintuiglijk leren en expressie en worden al 40 jaar wereldwijd vertrouwd door vrijescholen.

Ontdek ons assortiment: www.mercurius-international.nl T. 040 2645800 · info@mercurius-international.com

Sei2602 KvdA.qxp_Opmaak 1 28-05-2026 13:42 Pagina 1

Seizoener

Neem nu een jaar-abo op Seizoener! Nu voor 35,- (normaal 43,-) Het tijdschrift voor mensen die zich graag laten inspireren door de vrijeschool, de antroposofie en waarde hechten aan liefdevolle zorg voor mens en aarde. Ga naar seizoener.nl/abonneren - bestel met code KA2602, geldig tot 30-08-’25

FOTOWEDSTRIJD

LandschappenNL

Heb je een foto gemaakt van een mooie, bijzondere of typische plek in de Nederlandse natuur? Stuur die dan met toelichting naar de Krant van de Aarde. Elk nummer plaatsen we de beste inzending. Mail naar: redactie@krantvandeaarde.nl onde vermelding van je naam en adres. De winnaar wordt ook beloond met een jaarabonnement en door onze partner LandschappenNL met het boek ‘Bos en Klímaat’ van Simon Klingen.

Samen voor ons Landschap

LandschappenNL is het samenwerkingsverband van 20 provinciale organisaties, dat zich inzet voor het behoud en ontwikkeling van ons landschap waarin we wonen, werken en recreëren. Het landschap vraagt om duurzaam beheer, zodat we er nu en in de toekomst van kunnen genieten. LandschappenNL werkt samen met mensen, organisaties, bedrijven en overheden, via projecten en lobby.

Winnende foto van Greetje Snoek

Hoe vlak land ongelofelijk mooi kan zijn. Lucht en water zijn er even dominant als het land zelf. Deze foto’s van de Zeevang leveren het bewijs voor die stelling. Een landschap grofweg tussen Purmerend en Hoorn, waar een polder ligt die ooit omringd was door de Zuiderzee en waar hij zijn naam aan ontleent. Anderzijds zou je kunnen zeggen dat het juist de zee was die hier was gevangen.

Polder Zeevang

Hoe dan ook, sinds de inpoldering in de 13e eeuw, is het landschap maar weinig veranderd en zien we nog altijd de weidse graslanden die in een veervormig patroon zijn uitgelegd. De polder staat bekend als een uitstekend weidevogelgebied, waar grutto en kievit nog volop kansen krijgen. Maar ook verschillende eendensoorten zoals smienten voelen zich er thuis. En natuurlijk zijn er vele ganzen te vinden. De polder Zeevang is een open

en waterrijk veenweidelandschap en aangewezen als Natura 2000-gebied. Omdat er weinig opgaand groen is, hebben roofdieren die uit zijn op eieren of jonge kuikens van weidevogels minder kansen. Karakteristiek voor het gebied zijn lintdorpen zoals Middelie en Warder met lange rijen van veelal stolpboerderijen waarachter zich hun percelen uitstrekten. Vanaf de jaren ’50 van de vorige eeuw vonden ruilverkavelingen plaats waardoor ook op andere plaatsen boerderijen werden gebouwd. Toch is het middeleeuwse verkavelingspatroon grotendeels bewaard gebleven. Wie goed kijkt, ziet dat ook in de plantengroei nog historie terug te vinden is en met name de invloed van de Zuiderzee. Je vindt er planten die nog verbonden zijn aan een zout milieu zoals moerasmelkdistel en verschillende soorten heemst die op de rode lijst staan van zeldzame planten.

Gerrit-Jan van Herwaarden, LandschappenNL

GEEN KAAS ZONDER KOE

Frans van der Beek volgt de ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid op de voet. Hij ergert zich aan de wijze waarop we van de Aarde lenen en weigeren om terug te betalen. En is blij met initiatieven die het welzijn van de planeet bevorderen. Frans geeft een rode kaart aan iedereen die het milieu en de natuur vernietigt en prijst met een groene kaart alle inspanningen die het leefklimaat bevorderen of herstellen. Suggesties zijn welkom op redactie@krantvandeaarde.nl.

Kees Over uit Medemblik reageerde op mijn bericht over het maken van kaas zonder koe. Hij is het niet eens met dit procedé. Vanzelfsprekend geef ik Kees graag de ruimte voor zijn kritiek. Hij schrijft: “Op de pagina ‘groen maakt blij’ heeft hij (dat ben ik, red.) het item ‘Kaas zonder koe’ geplaatst. Als bd consument vind ik dat zeer merkwaardig. Kaas gemaakt van echte melk van echte koeien is zoveel meer waard dan een kunstmatig gemaakt alternatief. Kunstmatig kan er best iets eetbaars ontstaan maar juist vanuit gezichtspunten ontleent aan de antroposofische voedingsleer weet je dat echte kaas een ontzettende meerwaarde heeft doordat ook het wezen van de koe in zekere zin in de kaas tot uiting komt. Zie bijvoorbeeld het kookboek ‘Gezond Lekker Eten’ van Vreni de Jong en Irmela Kelling. Hierin wordt gekozen voor echte roomboter en niet voor margarine. ‘Kaas zonder koe’ hoort voor mij dan ook op de pagina ‘rood moet anders’ thuis.” Waarvan akte!

WREDE BIJVANGST

Veel vissen die bij de bodemsleepnetvisserij op platvis worden meegevangen, overleven dit niet. Wekelijks sterven zo miljoenen dieren, zo becijferden Tilburgse onderzoekers. Voor elke gevangen platvis, zoals een tong of een schol, zijn ten minste 38 andere zeedieren doodgegaan. Die discards of 'weggooi' zijn de bijvangsten van bijvoorbeeld krabben, kreeften en andere dieren, die overboord worden gezet. De overlevingskansen van per ongeluk gevangen vis zijn ook slecht. Die vissen zitten in een net dat vooral stampvol zit met krabben, zeesterren en rommel van de bodem. Als een vis daar meer dan een uur tussengeperst zit en hij wordt dan ineens naar boven gehaald bij een veel lagere druk, dan overleeft 90 procent van de zwemblaas, en dus de vis, dat meestal niet. Vertaald naar de opbrengst van een goede week vissen per kotter: 11.000 verkoopbare platvissen brachten 1,2 miljoen andere zeedieren in het net, waarvan er 420.000 zijn gedood. Waarschijnlijk is het aantal gedode dieren nog veel hoger. Dat moet dus anders, maar hoe?

STOP BOER ZOEKT VROUW

Door de zomerprogrammering verschraalt het aanbod op de televisie. Dat is een mooi moment voor reflectie. Bijvoorbeeld over de voortzetting van Boer zoekt vrouw, de zogenaamde zoektocht naar liefde. En daar wordt geen dierenliefde mee bedoeld. Melkveeboeren halen nog steeds kalfjes na de geboorte meteen weg bij de moeder en zetten ze in een eenlingbox waar ze kunstmelk krijgen. Te zielig voor woorden. De agrarische datingshow maakt al meer dan twintig jaar propaganda voor de bio-industrie. KRO-NCRV doet dat onder de vlag van ‘Morgen kan groener. Morgen kan eerlijker. Morgen kan liever’. Breng dat dan ook in de praktijk als het om dierenleed gaat, dus stop met de verheerlijking van het boerenbestaan.

MEUBELMEUK

Veel stoelen en banken waren vroeger Nederlands fabricaat, tegenwoordig wordt ruim 60 procent van onze meubels geïmporteerd uit China. Meubels zijn wegwerpproducten geworden, fast furniture: gekenmerkt door snelle productielijnen en goedkoop materiaal. Recycling van dat materiaal wordt bovendien bemoeilijkt doordat de meubelmeuk uit verschillende materialen bestaat - spaanplaat, schuim en andere kunststoffen - die lastig te demonteren zijn. De meeste afgedankte fast furniture verdwijnt in de verbrandingsoven. Duurzaam is nu eenmaal duurder en logisch: dan lonkt Ikea. Elke vijf seconden wordt er ergens ter wereld een Billyboekenkast verkocht. De Zweedse meubelgigant kapte vorig jaar vijftien miljoen hectare bos, drie keer de oppervlakte van Nederland. Ook Ikea wil duurzamer worden en streeft

naar een halvering van de CO2-uitstoot in 2030. De Billy zit nu met biologische lijm in elkaar en er is nu een ‘tweedekanshoek’. Dat is mooi, maar is het genoeg? Het heeft toch enigszins de geur van greenwashing (je bedrijfsimago groener laten lijken).

BAN DE BOSBRAND

Bosbranden wereldwijd vernietigen elk jaar ongeveer 3-4% van het land. De slordigheid van Defensie leverde daar op de Veluwe ook al een bijdrage aan. Dat leidt tot enorme uitstoot van broeikasgassen en verontreinigende stoffen. Onderzoeker dr. Hongliang Zhang verklaarde: "Er is een dringende noodzaak aan wereldwijde samenwerking om de toenemende dreiging van bosbranden te bestrijden. De variatie aan bosbranden over de continenten weerspiegelt de complexe interacties tussen klimaatverandering, vegetatie en menselijke factoren. Door ons te concentreren op risicogebieden en de brandbeheerpraktijken te verbeteren, kunnen we de ernstige gezondheids- en milieueffecten van deze branden verminderen." Het identificeren van de belangrijkste aanjagers van bosbranden en hun gevolgen voor de gezondheid, biedt een solide basis voor het ontwikkelen van effectiever beleid, volgens de wetenschapper. Deze inzichten zijn van vitaal belang voor beleidsmakers bij het plannen van maatregelen om de risico's van bosbranden te verminderen en de veerkracht in kwetsbare regio's te verbeteren. Wil het Ministerie van Defensie deze visie alsjeblieft ter harte nemen?

GEZOND

Redacteur Frans van der Beek deelt rode en groene kaarten uit. Groen maakt blij en rood moet anders.

SPINAZIE OP JE DAK

Groente verbouwen op je dak in Amsterdam? Het kan volgens de Chinese ecoloog Pengxuan Xie. Dat levert potentieel zo'n 28.000 ton aan voedsel op. Hij schreef een proefschrift over rooftop horticulture, ofwel daktuinbouw. Hij koos de Nederlandse hoofdstad voor zijn onderzoek omdat Amsterdamse daken heel geschikt zijn om groenten te verbouwen. Dat komt door milde winters met temperaturen die zelden onder het vriespunt komen. Ook al zijn de zomers warm, de temperatuur komt niet zo vaak boven de dertig graden. Er valt ook voldoende regen. De gemiddelde jaarlijkse neerslag tussen 2002 en 2021 bedroeg 908 mm. De ecoloog bracht voor zijn onderzoek alle Amsterdamse daken in kaart, waarbij hij zich beperkte tot gebouwen die na 1930 zijn gebouwd. Toen werd een minimale dakdikte van twintig centimeter ingevoerd die vereist is voor daktuinbouw. De exacte draagkracht van de daken staat niet in de registers. Industriële gebouwen doen niet mee wegens de geringe draagkracht van die daken.

ARTIS VERTELT

Met zijn nieuwe film Our Story vierde de beroemde natuurcommentator David Attenborough zijn honderdste verjaardag in mei. Artis in Amsterdam vertoont de documentaire in het planetarium. Hij schetst in de film het beginpunt van mens en dier en kijkt ook naar de toekomst. Volgens directeur Rembrandt Sutorius is Artis bij uitstek geschikt om dit soort verhalen, en oproepen tot het behoud van de natuur en de planeet, te vertellen. Sutorius: "Artis wil bijdragen aan de wereld via natuurbehoud, educatie, onderzoek en het creëren van verbinding." Die verbinding strekt zich uit over al het leven op aarde, van de onzichtbare microbe tot planten, bomen, dieren en de mens. Dit sluit aan bij het idee dat de gezondheid van de mens onlosmakelijk verbonden is met het welzijn van alle andere organismen en ecosystemen. Our Story is belangrijk voor Artis. De documentaire laat op indringende wijze zien hoe al het leven op aarde met elkaar verbonden is en verhaalt van microben, planten, dieren en mensen als één geheel.

Heb je goed of slecht nieuws? Mail Frans!

redactie@krantvandeaarde.nl

ONTBOSSING DAALT LICHT

Colombia zag de ontbossing in 2025 met 33% dalen ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar, zei het Ministerie van Milieu, daarbij verwijzend naar een sterkere coördinatie van de gemeenschap en een hardhandig optreden tegen milieucriminaliteit. Volgens de Minister van Milieu is de ontbossing gedaald van 40.219 hectare begin 2024 tot 27.000 hectare dit jaar. De regering identificeerde achttien actieve ontbossingshotspots, waaronder dertien in de Amazone en andere in regio's als Catatumbo, Arauca en het noorden van de Stille Oceaan. In de nationale parken van de Amazone is de ontbossing met 54% gedaald. Dat is een heel goed resultaat. De Amazone blijft de meest getroffen regio van Colombia en is goed voor 69% van de ontbossing in het land. De departementen Meta, Caquetá en Guaviare - de belangrijkste administratieve afdelingen van Colombia - zagen de grootste dalingen, terwijl Putumayo een lichte stijging kende.

FEMINISTISCH PLEIDOOI

“Ben je tussen de 18 en 30 jaar, ingeschreven op een Nederlands adres, en wil je samen met andere enthousiaste jongeren leren hoe je actie kan ondernemen? Dan is de Feminist Climate Academy voor jou!” Zo werft de Jonge Klimaatbeweging Gen Z die zich inzet voor een groene en eerlijke toekomst. De allerrijksten blijven de problemen die zij veroorzaakt hebben verergeren en het zijn de meest kwetsbare gemeenschappen die de klappen opvangen. Vooral vrouwen in het Mondiale Zuiden worden onevenredig hard geraakt. Dat moet anders. Jouw stem en jouw keuzes maken verschil — voor je omgeving, voor

de aarde en voor mensen die niet veilig voor zichzelf kunnen opkomen. Wil je leren hoe je samen met anderen in actie kan komen voor een betere toekomst? Meld je nu aan voor de gratis Feminist Climate Academy! De kosten (bijna twee mille) per deelnemer hoef je zelf niet te betalen. Die worden mede-gesponsord door MDT, Erasmus+ en Stichting De Hoorn. Ik zeg: doen!

CACAO ONDER ZEIL

Lekkere en duurzame repen kopen bij de chocoladefabriek van Chocolatemakers in Amsterdam-Noord is voor veel liefhebbers een gezellig uitje. Dat was zeker het geval toen begin juni het zeilschip Tres Hombres aanmeerde in de Amsterdamse haven. Twee maanden eerder werd het schip in de Dominicaanse Republiek volgeladen met cacaobonen. Met een vijftienkoppige bemanning en gasten aan boord, zeilde het schip de oceaan over. Een schitterend avontuur en de meest milieuvriendelijke manier om cacao te vervoeren. Fans en pers waren aanwezig toen het schip na de lange reis in de hoofdstad arriveerde. Ook de Krant van de Aarde was aanwezig. Iedereen kon helpen met cacao sjouwen. Helpers verdienden een glas Tres Hombres rum en een chocoladereep. Een shantykoor zong zeemansliederen op de kade en de zongebruinde bemanning vertelde smeuïg over de maritieme expeditie. Meer weten? Kijk op de site van de Chocolatemakers en informatie over deze reep, de fabricage en het transport is te vinden op treshombresreep.nl.

Boeken

Zo teken je een boom

Van bes tot bos

Voor liefhebbers van natuur, tuin en landschap. Natuurillustrator Alex Boon laat je stap voor stap zien hoe je een boom met schetspotlood, fineliner en kleurpotlood natuurgetrouw kunt vastleggen in je schetsboek. Van een snelle schets van een enkele boom tot een complex landschap in kleur.

Sterren verpakt

in huid

Een beeldschoon, schrijnend verhaal over ultieme wanhoop en elkaar écht zien.

In haar verlangen naar ultieme rust neemt de zeventienjarige Aisha een wanhoopsbeslissing: ze stapt uit het leven. Tot haar verbazing komt ze terecht op een vliegveld, in de Transitruimte. Daar ontmoet ze Armin, een jongen die net zo oud is als zij en die geschept is door een vrachtwagen. In deze wonderlijke wereld raken Aisha en Armin steeds meer verbonden met elkaar. Dan durft Aisha ook opnieuw te kijken naar de keuzes die ze heeft gemaakt. Waaronder die allerlaatste. Want wat als het lot eigenlijk iets anders voor haar en Armin in petto had?

Sterren verpakt in huid | Anna van Praag Uitgeverij Lemniscaat | € 16,99

Schermkinderen

‘… een van de opgaven van de opvoeding is dat een kind een rijke voorgeschiedenis heeft. En de opgave zou eigenlijk moeten zijn dat je die geschiedenis, die voorgeschiedenis, leert lezen. Je krijgt natuurlijk een heel andere benadering van een kind wanneer je je er niet meer boven verheft, maar wanneer je weet dat het tot jou gekomen is vanuit zijn of haar voorgeschiedenis. Dat is een soort van voorgeboortelijk bestaan vanuit de geestelijke wereld. Dat dat voorgeboortelijke bestaan weer voorafgegaan werd door een vorige dood. En daaraan voorafgaand weer een vorig aardeleven.’

Schermkinderen | Mieke Mosmuller | Uitgeverij Occident | € 19,95

Een boek ontvangen of cadeau doen?

Meld je dan aan als abonnee via onze website krantvandeaarde.nl en kies daar een boek. Je ziet dan direct welke titels beschikbaar zijn.

Slimme vogels, die kraaien

Knappe kauwen, rappe raven, gewiekste gaaien en eigenwijze eksters

Kraaien zijn misschien niet zo kleurig. En ze zingen niet zo best. Maar ze zijn wel slim, handig en speels. In dit fraaie prentenboek ontdek je weetjes over de intelligentie van kraaien, zoals hun geheugen, vindingrijkheid en speelsheid. Winnaar van de Carnegie Medal for Illustration 2025.

vogels, die kraaien 4+ | Chris Butterworth | KNNV Uitgeverij € 16,95

Het groot kruidenhandboek

Hét naslagwerk over kruiden: 120 soorten worden per seizoen uitgebreid beschreven.

Kruidenkundige Mieke Wesdorp-Willebrands behandelt de geschiedenis van kruidenkennis en geeft praktische tips voor een eigen kruidentuin, en voor oogsten, drogen en bewaren. Ook komen bereidingen zoals thee, elixers, tincturen en siropen aan bod. Met foto’s en illustraties van Bob Wesdorp worden werkzame stoffen toegelicht, gevolgd door ruim 30 recepten voor cosmetica. Het boek bevat seizoens- en soortbeschrijvingen.

Het groot kruidenhandboek | Mieke Wesdorp-Willebrands Uitgeverij Lannoo | € 39.99

Brief uit Japan

In Brief uit Japan deelt Marie Kondo de gebruiken en waarden waarmee zij opgroeide – van verfijnde theeceremonies en tuinkunst tot de stille kracht van de seizoenen en de invloed van het shintoïsme. Ze laat zien hoe Japanners een hypermoderne levensstijl weten te verbinden met diep respect voor eeuwenoude tradities, en hoe die inzichten ook ons dagelijks leven kunnen verrijken. Sinds haar internationale bestseller Opgeruimd! en de succesvolle Netflix-serie Tidying Up inspireert Marie Kondo miljoenen mensen wereldwijd met haar opruimmethode en filosofie van vreugde. Met haar kenmerkende serene stijl en open blik nodigt Marie Kondo ons uit om de schoonheid en wijsheid van deze tradities te ontdekken en erdoor geïnspireerd te raken.

Brief uit Japan | Marie Kondo | A.W. Bruna Uitgevers B.V. | € 22,99

Wilt u ook in deze rubriek vermeld worden?

Neem dan contact op via kees.slagter@krantvandeaarde.nl

Algemeen zomer

Varen in Nationaal Park De Biesbosch (Zuid-Holland)

Huur een elektrische fluisterboot of boek een beversafari en bescherm de kwetsbare watervogels en de natuur. | beleefdebiesbosch.nl/agenda

Wandelen in het Bamboe- & Wilde Bos | Kraggenburg (Flevoland)

Combineer natuur met kunstzinnige routes. In de Netl de Wildste Tuin in Kraggenburg wandel je door bamboebossen en langs modderglijbanen, met een sterke focus op ecologisch terreinbeheer. | bartsboekje.com

GeoFort | Herwijnen (Gelderland)

Dit forteiland is hét Toekomstmuseum van Nederland. Tijdens de zomervakantie in juli ontdek je hier via interactieve opstellingen alles over klimaatverandering, hernieuwbare energie en waterbeheer. | geofort.nl

Juni

30 mei t/m 1 november | Kunsthal | Rotterdam

Bezoek de expositie When the Wind Blows van Benedikte Bjerre. Een visueel luchtige tentoonstelling over het klimaat die je aan het denken zet over onze omgang met de planeet.

| kunsthal.nl/nl/plan-je-bezoek/tentoonstellingen/benedikte-bjerre

Vanaf 11 juni | Rijksmuseum van Oudheden | Leiden

De grote zomertentoonstelling Monsters en mythische wezens. Kinderen kunnen hier vanaf midden-juli ook een bijbehorende creatieve Zeemonster-workshop volgen. | rmo.nl | kidsproof.nl/leiden

Juli

3 t/m 5 juli | Wilde Weide Festival | Kraggenburg (Flevoland)

Dit intieme, groene ontdekkingsfestival vindt plaats in Kraggenburg. Je dwaalt langs live-acts, bands en kunstinstallaties midden in de natuur, met een focus op een minimale ecologische voetafdruk. | wildeweide.nl

5 juli | Natuurkunst van OERRR op Fort Kijkuit | Kortenhoef Noord-Holland)

Natuurmonumenten organiseert creatieve natuurworkshops op Fort Kijkuit. Bezoekers maken hier mandala's en kunst van bladeren en takjes. | kidsproof.nl

18 t/m 24 juli | Vierdaagsefeesten | Nijmegen

Nijmegen transformeert in het grootste gratis toegankelijke festival van Nederland. De organisatie zet groots in op duurzaamheid via statiegeldbekers, afvalscheiding en groene stroom. | vierdaagsefeesten.nl

18 en 25 juli | No Art Festival |Amsterdam

Dit festival in Amsterdam combineert elektronische muziek met unieke kunstpodia, waarbij ze uitsluitend gebruikmaken van lokale leveranciers en vegetarische catering | noartfestival.com

30 juli t/m 2 augustus | Solar Weekend Festival | Roermond

Dit creatieve festival vindt plaats aan de Maasplassen. Naast muziek staat het bekend om het hergebruik van materialen en de bouwprojecten door honderden kunstenaars. Solar Weekend begon als een progressief initiatief, maar is sindsdien uitgegroeid tot een creatief meerdaags festival met een inspirerende line-up van artiesten. | musicfestivalwizard.com/festivals/solar-weekend-2026

20 jaar

2006-2026

De Krant van de Aarde is een positief redactioneel onafhankelijk medium. Authenticiteit, innovatie en natuur zijn thema’s waar de krant voor staat. De krant biedt lezers inspiratie waarmee ze hun vanzelfsprekend duurzame leefstijl invulling kunnen geven. De Krant van de Aarde is een uitgave van Stichting Dag van de Aarde.

Bestuur

Albert Poutsma - Voorzitter / Uitgever Frans van der Beek - Secretaris

Redactie redactie@krantvandeaarde.nl Frans van der Beek, Renáta Horenová, Kees Slagter, Albert Poutsma, Eva Wolsleger

Aan dit nummer werkten mee:

Yvette van den Berg, Marcel Boer, Sybylle Kroon, Gerrit-Jan van Herwaarden, Kelly en Richard van der Hoek, Jelmer Buijs, Ronald van Soest, Hans Andeweg, Inez van Oord, Janine Schimmelpenninck, Blanche Beijersbergen, Sanne Verhoeven (Seizoener), Foto cover: Chocolatemakers/Pierre Fromentin.

Bio Magazine: Rineke Dijkinga, Kees Over, Lisette Kreischer, Maartje Borst, Leah Groeneweg, Peter van Berckel, Bert van Ruitenbeek.

Advertenties en samenwerkingen: Albert Poutsma.

Vormgeving & Opmaak: Putri Reeb en Celina Koekenbier.

Web- en eindredactie: Kees Slagter en Eva Wolsleger.

Distributie: Ruim 500 distributiepunten: Natuurvoedingswinkels, woningwinkels, gezondheidswinkels, wereldwinkels, artsen en scholen, Tweede Kamer der Staten-Generaal, goede doelen, groente en fruit tassen en andere webwinkels.

Abonnementen:

Vanaf € 20,- kun je de Krant van de Aarde thuis ontvangen door donateur te worden van de stichting Dag van de Aarde. Tevens ontvang je dan een boek naar keuze.

Ga hiervoor naar onze website: www.krantvandeaarde.nl.

Abonnementen: Abonnementenland, Postbus 20, 1910 AA Uitgeest, tel. +31(0)251-25 79 24. www.aboland.nl

Copyright: Krant van de Aarde, 2026. Niets uit deze uitgave mag zonder toestemming van de uitgever door druk, fotocopie, e-mail of Internet vermenigvuldigd of anderszins overgenomen en verder verspreid worden.

Voor distribiteurs

Distributeur worden van de Krant van de Aarde? Neem dan contact op met uw groothandel of onze redactie;

- verkoop@udea.nl (klanten Udea)

- service@odin.nl (klanten Odin)

- info@jansmahaule.nl (klanten Jansma)

- redactie@krantvandeaarde.nl (overigen)

© 2026 Krant van de Aarde | ISSN 1872-5104

Stichting Dag van de Aarde | info@krantvandeaarde.nl | krantvandeaarde.nl

Genoten van deze krant? Steun ons! Doneer € 3,95 via www.krantvandeaarde.nl

Stichting Dag van de Aarde

IBAN: NL21ABNA0617736146