grzecznościowy „panie dzieju” (odsyłający nas domyślnie – poprzez aluzję do lekkomyślności szlacheckiej – do dzisiejszych elit polskich), a będący skrótem znanego zwrotu-przerywnika w potoku mowy: „panie dobrodzieju”. Ot, podpórka słowna, ale w kontekście wiersza – podpórka naładowana znaczeniem. Dodajmy nawiasem, że Martinektłumacz może zbytnio ów zwrot w przekładzie udosłownił, zmieniając wielofunkcyjną aluzję na konkret i pisząc: paní historie (wiersz Na deser, s. 44).213 Kolejne rozdziały monografii poświęcone zostały Władysławowi Sikorze – prozaikowi: krytykowi, eseiście, beletryście. Można by się zastanowić, czy nie zbytnio został wyeksponowany w nich autobiografizm Jubilata, obecny w tych prozach (powieściach czy esejach). Ale chyba nie. Nurt autobiograficzny jest w powojennej literaturze i polskiej, i czeskiej mocno obecny. Wojna nie była przeżyciem banalnym, wprost przeciwnie, i trzeba się było z nim zmierzyć, by pojąć, co się przeżyło. W tym wypadku przywołany dla potwierdzenia ocen monografisty krytyk i twórca Milan Rusinski ma stuprocentowa rację: wojna i związane z nią przeżycia, owe mgnienia czasu, uchwycone, jak u Sikory, na skrzyżowaniach dziejów osobistych i Historii, mają swoją obiektywizującą wartość. W nich bowiem Historia dotykała jednostki, i to w sposób jakże często nie do zniesienia bolesny, domagała się podejmowania decyzji z każdej strony niedobrych, w sytuacjach właściwie bezwyjściowych, kiedy za wszystko trzeba było płacić cenę aż nazbyt wysoką, czasem i najwyższą. Do takich momentów należą dzieje decyzji ojca pisarza o wyrzeczeniu się polskości na rzecz „narodowości śląskiej”, decyzji podjętej w obawie przed wysiedleniem i utratą całego dorobku życiowego, a skutkującej następnie tragicznym losem samego przyszłego pisarza jako polskiego dziecka, wtłoczonego do niemieckiej szkoły i niedobrowolnie wpisanego do Hitlerjugend. Jak wiadomo, niemieccy nazistowscy okupanci w imię starej zasady divide et impera, czyli „dziel i rządź” przez podział i skłócenie swych potencjalnych przeciwników dążyli do panowania nad Europą i światem. Funkcją takiego rozumowania było np. w okupowanej Polsce powoływanie do istnienia sztucznie tworzonych pomniejszych „narodów”: góralskiego, śląskiego, kaszubskiego przy wykorzystaniu odczuwalnych na tych obszarach odrębności regionalnych. Jasnym punktem natomiast w życiorysie Sikory i międzywojennych „zaolziaków” było nawiązanie kontaktów z wielkimi polskimi artystami słowa: Tuwimem, Staffem czy Zegadłowiczem, poetami o obcych (żydowskich, jak Tuwim czy czeskich, jak dwaj pozostali) korzeniach, którzy jednak wrośli w przyjaźnie ich przyjmującą kulturę polską i w niej rozwinęli swe skrzydła, stając się, jak wielu innych polskich twórców, „Polakami z determinacji kulturowej” (określenie Henryka Markiewicza). Obok zauważonych u Sikory dążeń do głębokiego wniknięcia w kulturę ogólnopolską monografista Martinek czujnie odnotowuje stałe jego zainteresowanie kulturą miejscową, zaolziańską, ludową, z której poeta i prozaik potrafił wydobyć jej nurty oryginalne, jak choćby poezja magiczna lub legendy zbójnickie. Nic w tym dziwnego. Regionalizm – termin różnie zresztą definiowany, funkcjonujący w różnych obszarach nauki – określać może zjawiska i procesy obecne w różnych sferach życia społecznego. W odniesieniu do W. Sikory oznacza pewien trend literacki i aktywność kulturalną rozwijaną w określonych obszarach geograficznych. Obejmuje swym zakresem znaczeniowym zarówno odrębności językowe, kulturalne, jak i sentyment wobec pewnego terytorium, przekonanie, iż społeczność je zamieszkująca wytworzyła pewne godne pamięci, wartościowe wzory zachowań. W dzisiejszym świecie, poddawanym poprzez kulturę masową globalizacji, uznawany bywa za skuteczne narzędzie ograniczania i amortyzowania negatywnych skutków tejże globalizacji, takich choćby, jak popularyzacja doktryny konsumeryzmu, dyktat wyłącznie liberalnego wzoru rozwoju itp. Niektórzy dostrzegają w nim również metodę pozytywnego dopełnienia globalizmu, z pewnością bowiem służy zintensyfikowaniu podmiotowości regionów. Regionalizm ma swojego poprzednika w folklorystyce, która na terenach polskich rozwijała się już od pierwszej połowy XIX wieku, zajmując się umysłowo-artystyczną kulturą 213
V nynější práci jsme překlad opravili.
98
Ukázka elektronické knihy, UID: KOS514402
ludową, a więc wierzeniami, obyczajami i ludową twórczością słowną. Wymienia się przy tej okazji pierwszych folklorystów polskich poczynając od Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, poprzez R. Zmorskiego, R. Berwińskiego, J. Lompę, L. Siemieńskiego, S. Goszczyńskiego po najsłynniejszego z nich O. Kolberga, który stworzył prawdziwą 70-tomową encyklopedię, opisującą i zawierającą przez niego zebrane „ludowe zwyczaje, sposób życia, mowę, podania, pieśni, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, muzykę, tańce”, jak głosi tytuł owego wiekopomnego dzieła. W takim właśnie (częściowo domyślnym) wciąż żywo się rozwijającym kontekście osadził doc. Martinek znaczną część dokonań artystycznych Władysława Sikory. Dzisiejsze zainteresowania folklorem, regionalizmem zdają się potwierdzać słuszność takiego postępowania, wskazują bowiem, jak żywotna i aktualna to wciąż twórczość. Szkoda tylko, że tak mało znana jest Czechom, w których państwie się narodziła i rozwijała! Po czesku bowiem – z wyjątkiem poszczególnych, dość licznych, co prawda, wierszy – nie wydano żadnego z tomików poezji Sikory, ani żadnej jego powieści, o czym powiadamiają czytelnika monografii końcowe jej partie. Paradoksalnie więc pierwsza czeska monografia twórczości artystycznej Sikory ukazuje się wcześniej niż jego twórczość... Ale może właśnie ona uczyni wyłom w tej nieco niepokojącej ścianie milczenia? Z pełnym przekonaniem polecam książkę doc. Libora Martinka do druku.
Krystyna Kardyni-Pelikánová Prof. dr hab. Krystyna Kardyni-Pelikánová, DrSc. Emerytowana profesor Uniwersytetu im. T. Masaryka w Brnie Emerytowana prac. naukowa byłego ÚČSL ČSAV
99
Ukázka elektronické knihy, UID: KOS514402
Libor Martinek: Władysław Sikora (posudek monografie) Libor Martinek je znám svým systematickým zájmem o regionální literaturu. Jeho zájem je dlouhodobě soustředěn na oblast Jeseníků (především Krnovska, Bruntálska a Jesenicka) a českého Těšínska (tzv. Záolží). Výsledkem jeho vždy důkladně faktograficky podložené práce je řada časopiseckých i knižních publikací. Byl rovněž přizván ke tvorbě hesel pro rozsáhlou Kulturněhistorickou encyklopedii Slezska a severovýchodní Moravy, dosud největší publikační projekt vztahující se k tomuto regionu, realizovaný Ústavem pro regionální studia FF OU v Ostravě. Předložená monografie o Władysławu Sikorovi je tedy logickým pokračováním Martinkových výzkumných aktivit. Osobností tohoto autora se Martinek zabýval již delší dobu, což dokládají jednak kratší studie i články, ale v neposlední řadě také překlady Sikorovy poezie. Monografie má logickou a přehlednou strukturu, jež odpovídá očekáváním literárního historika i běžného čtenáře od tohoto žánru. V podrobném životopisném úvodu jsou vylíčeny osudy Sikorovy rodiny, jeho dětství a mládí. Jakkoliv jsou tyto děje důsledně konkretizovány, pro budoucí čtenáře budou zároveň výstižným obecnějším obrazem toho, jak do běžného života Záolží vstupovaly „velké dějiny“. Kapitola o juvenilní tvorbě Sikory v době politického tání je objektivně popsána a doplněna reflexí soudobého tisku. Cenné je, že nástup polsky píšících autorů z daného regionu není líčen s přehnaným optimismem, ale že je zde naznačeno jisté napětí mezi polskou menšinou a českou většinou (způsobené událostmi za druhé světové války a po ní), které se projevovalo i v ediční praxi. Hlavní a nejrozsáhlejší část monografie je poté věnována Sikorově zralé básnické tvorbě po roce 1968 a jeho prozaickému dílu. V kratších závěrečných kapitolách Martinek podává nárys recepce Sikorova díla v České republice, jeho spolupráce s divadlem a podrobně se zabývá jeho překladatelskou činností. Zařazení kapitoly o překladu na závěr monografie jistě není náhodné, neboť téma identity člověka z česko-polské příhraniční oblasti prostupuje celou tvorbou Sikory a literární překlady jsou hlavním způsobem, jak lze sbližovat autory a čtenáře různých národností a jak lze překračovat vžité kulturní stereotypy. Význam monografie spatřuji v ucelenosti záběru na osobnost Władysława Sikory, v podrobném pojednání o Sikorově poezii, jež je českým čtenářům alespoň výběrově známá, ale hlavně v objevné kapitole o zralých Sikorových prózách, které dosud nebyly přeloženy do češtiny, ačkoliv by měly šanci oslovit české čtenáře, a to nejen v regionu, kde vznikly. Zatímco v Polsku zájem o českou kulturu (a tedy i literaturu) evidentně vzrůstá, český zájem o nejbližší sousedy spíše stagnuje. Nejen překlady, ale také podobné monografie, jakou nám předkládá Libor Martinek, mohou tuto stagnaci postupně narušovat a otevírat prostor tomu, aby se obnovily přirozené sousedské vztahy. Doc. PhDr. Martin Pilař, CSc. Filozofická fakulta Ostravské univerzity
100 Ukázka elektronické knihy