stii obsadzenia personalnego nowej katedry.223 Z obydwoma kandydatami w Polsce rozmawiała tamtejsza ambasada czechosłowacka, dodatkowo do Polski już w 1921 roku pojechali profesorowie Murko i Hujer, którzy odwiedzili Szyjkowskiego w Krakowie, informując go o planach założenia w Pradze Katedry Polonistyki. Sytuację w znacznym stopniu komplikowały również kwestie finansowe, na przykład zapewnienie mieszkania i odpowiedniej pensji dla jednego czy drugiego kandydata, czego dowodem jest część korespondencji między dziekanatem Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Karola a Ministerstwem Edukacji i Oświaty Narodowej, która zachowała się w Archiwum Narodowym.224 Stanisław Dobrzycki (1875–1931) był absolwentem Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończył filologię słowiańską (1893–1897). Środowisko praskie znał z własnego doświadczenia, studiował tu w roku akademickim 1897/1898 (jak wspomina w swoim życiorysie wysłanym do Pragi, uczęszczał w tamtym czasie na wykłady profesorów Gebauera czy Pastrnka).225 W 1898 roku uzyskał w Krakowie doktorat i potem, przez krótki czas, uczył w jednym z krakowskich gimnazjów. W 1901 roku został profesorem nadzwyczajnym (a w roku 1906 zwyczajnym) języków słowiańskich i literatur na uniwersytecie w szwajcarskim Fryburgu. W Szwajcarii pracował aż do roku 1919, kiedy to został mianowany profesorem zwyczajnym historii literatury polskiej na uniwersytecie w Poznaniu. Marian Szyjkowski (1883–1952) był kilka lat młodszy od Dobrzyckiego. Studiował w rodzinnym Lwowie i Genewie226, a doktorat z filologii polskiej uzyskał w 1906 roku. 223 „Należy
się domyślać, że ówczesne ministerstwo nie podjęło kroków wynikających z projektu. Trzeba jednak zaznaczyć, że ze względu na to, iż Katedra Języka Polskiego nie była usystematyzowana, sporządzono pewne projekty i przedłożono do zaopiniowania Ministerstwu Finansów, od którego dotychczas nie otrzymano odpowiedzi. Domaganie się odpowiedzi nie miałoby sensu, gdyż również kwestia wyboru osoby, która miałaby zostać zatrudniona na tej katedrze, nie została jeszcze wyjaśniona.” (Archiwum Narodowe, Zbiór Ministerstwo Edukacji 1918–1949, k. 1038, Ustanowienie Katedry Języka Polskiego i Literatury, 6 marca 1923, maszynopis). Niewielki fragment z ówczesnej korespondencji urzędowej jest w tym przypadku na miejscu nie tylko z racji swego uroku językowego – z problemami finansowymi będzie się bowiem przez długie lata borykać także nowy kierunek. Mimo zadeklarowanego wsparcia na wyższych szczeblach, katedra zmuszona będzie jeszcze przez długie lata wielokrotnie prosić Ministerstwo Edukacji o wsparcie finansowe, bądź zwiększenie dotacji przeznaczonych przede wszystkim na pensje czy etaty dla kolejnych pracowników, bądź wyposażenie sal wykładowych i biblioteki slawistycznej. 224 „Ponieważ prawdopodobnie chodzi o kandydatów w wieku bardziej zaawansowanym, Msano [Ministerstwo Edukacji i Oświaty Narodowej – dop. aut.] przypuszcza, że zostaną przed nim postawione wymagania, odnośnie zapewnienia wygodnego rodzinnego mieszkania w Pradze, co z racji obecnego stanu nie będzie możliwe będzie raczej trudne do realizacji. W obawie przed zaistnieniem takiej sytuacji już teraz poddaje się tamtejszemu gronu profesorskiemu pod rozwagę, czy z tego powodu projekt ustanowienia Katedry Języka i Literatury Polskiej zatrudnienia jednego z dwóch proponowanych kandydatów nie miałby zostać zmieniony w taki sposób, żeby zamiast zaproponowanych osób wybrano młodszych kandydatów, którzy nie stawialiby takich wygórowanych warunków mieszkaniowych.” (Archiwum Narodowe, Zbiór Ministerstwo Edukacji 1918–1949, k. 1038, Ustanowienie Katedry Języka i Literatury Polskiej, 19 marca 1923, maszynopis; skreślenia zostały zachowane zgodnie z oryginałem, kursywą oznaczone są fragmenty poprawione potem w maszynopisie.) Należy jednak podkreślić, że samo Ministerstwo Edukacji miało świadomość problematyczności zaistniałej sytuacji i prowadziło na ten temat żarliwą korespondencję z Ministerstwem Finansów: „Skoro Praga stała się dziś, głównie dzięki staraniom prof. Murka, centrum slawistyki, brak samodzielnej katedry polonistyki daje się odczuć również od strony naukowej i kulturalnej, co jest szczególnie przykre zwłaszcza wobec pozostałego świata słowiańskiego. Nie trzeba także podkreślać, że utworzenie takiej katedry miałoby znaczenie międzynarodowe i polityczne.” (Archiwum Narodowe, Zbiór Ministerstwo Edukacji 1918–1949, k. 1038, Mianowanie profesora języka polskiego i literatury, 14 marca 1923, maszynopis.) 225 Archiwum Narodowe, Zbiór Ministerstwo Edukacji 1918–1949, k. 1038, Życiorys – Stanisław Dobrzycki, maszynopis. 226 O studiach romanistyki, odbytych przez Szyjkowskiego w Genewie, komisja slawistyczna kierowana przez Jana Máchala wspomina w swoich materiałach prawdopodobnie na podstawie życiorysu, który przesłał im Szyjkowski (więcej: Archiwum Narodowe, Zbiór Ministerstwo Edukacji 1918–1949, k. 1038, Życiorys – Marian Szyjkowski, maszynopis), jednak swego czasu ani Otakar Bartoš nie znalazł w archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego żadnej
90
Ukázka elektronické knihy, UID: KOS191039
Habilitował się w roku 1914 na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie na kierunku historia literatury polskiej (rozprawa habilitacyjna Szyjkowskiego nosiła tytuł Myśl Jana Jakóba Rousseau w Polsce XVIII wieku), pięć lat później został tam mianowany profesorem nadzwyczajnym. Pracował również w tamtejszej bibliotece uniwersyteckiej na stanowisku bibliotekarza i kustosza. Dobrzycki prawdopodobnie lepiej odpowiadał przyjętemu profilowi slawisty, który funkcjonował wtedy na uniwersytecie praskim (i nie tylko tam) – zajmował się przede wszystkim językoznawstwem i historią starszej literatury polskiej, a także folklorem słowiańskim, podczas gdy Szyjkowski był znawcą literatury nowszej, a kwestie językoznawcze szczególnie go nie interesowały. Dyskusja o tym, którego z tych dwóch kandydatów wybrać, była zarazem dyskusją o przyszłym charakterze praskiej polonistyki (choć ówcześni aktorzy tych wydarzeń nie musieli być tego zupełnie świadomi, ponieważ ważną rolę w podejmowaniu tej decyzji odegrały także kwestie czysto praktyczne). O atmosferze, jaka panowała w tamtych czasach w praskich kręgach uniwersyteckich, świadczą zresztą także wspomnienia Matiji Murka: „Nadzwyczajnie długo utrzymał się w Pradze inny pogląd Miklosicha, bardzo powszechny w jego czasach i uzależniony od pojęć filologii klasycznej, że historia nowej literatury nie jest nauką, a już na pewno nie w oderwaniu od językoznawstwa i literatury starszej.”227 Z podobnym poglądem musiał walczyć również sam Szyjkowski i chyba właśnie z powodu jego „nowoczesnej” specjalizacji Murko forsował na nowo powstające stanowisko właśnie jego. Murko zresztą dbał o „równouprawnienie” w odniesieniu do poszczególnych kierunków slawistycznych, realizujących zarówno studia językoznawcze, jak i literaturoznawcze.228 Dopiero w 1922 roku, już pod kierownictwem Murka i rok przez przyjściem Szyjkowskiego, w ramach Zakładu Filologii Słowiańskiej powstał również oddział najnowszej literatury czeskiej pod kierownictwem Miloslava Hýska i w ten sposób nowsza literatura zyskała swoje miejsce i należytą uwagę w ramach studiów slawistycznych.229 Komisja slawistyczna przy badaniu zalet obu kandydatów stwierdziła, że „zdolności naukowe obu kandydatów zostały w pełny sposób udowodnione; jednocześnie jest oczywiste, że prof. Stanisław Dobrzycki zajmował się głównie językoznawstwem i historią starszej literatury polskiej, z kolei prof. Marian Szyjkowski jest wybitnym specjalistą w dziedzinie polskiej literatury nowszej z szerokim rozeznaniem kulturalno-historycznym i filozoficznym. oficjalnej wzmianki o tym fakcie (Bartoš, Otakar: K pražskému působení Mariana Szyjkowského, Slavia, r. 54, 1985, nr 2, s. 245). 227 Murko, Matyáš: Nový seminář pro slovanskou filologii na Karlově universitě, in: Slovanská filologie na Karlově universitě v letech 1918–1929, ed. M. Weingart, Praha 1929, s. 27–28. 228 Patrz np. Archiwum Uniwersytetu Karola, Zbiór Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Karola, jednostka Zakład Filologii Słowiańskiej 1919–1940, Wyciąg z wykładu M. Murka, 4 maja 1923, rękopis. 229 O zmienionej wtedy koncepcji studiów slawistycznych Murko pisze: „Wiemy, jak nauka języków żywych i ich dialektów pomogły językoznawstwu, i w podobny sposób musimy przenosić również metody nowszej historii literatury do literatury starszej, w ramach której powinniśmy szukać nie tylko rękopisów i ich przynależności, nie tylko badać historię liter, ale także ducha.” (Murko, Matyáš: Nový seminář pro slovanskou filologii na Karlově universitě, in: Slovanská filologie na Karlově universitě v letech 1918–1929, ed. M. Weingart, Praha 1929, s. 32.) Ze swojego językoznawczego punktu widzenia uzupełnia go Miloš Weingart: „Słowiańskie językoznawstwo porównawcze musi poszukiwać swojego środka ciężkości w studiach dzisiejszych języków słowiańskich, w ich dzisiejszej obecności, w ich wzajemnym porównywaniu nie tylko między sobą, ale również w odniesieniu do innych dzisiejszych kulturowych języków europejskich, w ich historii, ale nie prehistorii. Inne przesunięcia będzie można przeprowadzić również w ramach uniwersyteckich studiów literaturoznawczych; teorii literatury i tzw. nauce formalnej z pewnością będzie poświęcana jeszcze większa uwaga, niż to było możliwe wcześniej.” (Weingart, Miloš: Celková charakteristika let 1918–1929, in: Slovanská filologie na Karlově universitě v letech 1918–1929, ed. M. Weingart, Praha 1929, s. 52.)
91
Ukázka elektronické knihy, UID: KOS191039
Obaj wyrazili chęć wykładania języka i literatury polskiej w zakresie, który odpowiada potrzebom czeskiego uniwersytetu.”230 Jednak realne zatrudnienie jednego z kandydatów, a tym samym realne rozpoczęcie studiów polonistycznych na Uniwersytecie Karola, zostało odłożone z powodu niewystarczających środków finansowych potrzebnych do zabezpieczenia powstającego kierunku. Ostatecznie Ministerstwo Spraw Zagranicznych, za pośrednictwem ambasady w Warszawie, poleciło nominację Mariana Szyjkowskiego231 (za Szyjkowskim wstawił się także profesor Jan Máchal, który negocjował z nim tę kwestię).232 Wspomniane wcześniej ukierunkowanie Szyjkowskiego raczej na literaturę współczesną (wraz z jego szerokim ogólnym rozeznaniem i szeregiem kolejnych zainteresowań kulturalnych) zostało ocenione pozytywnie: „Polscy specjaliści, do których ambasada zwróciła się o poradę, na katedrę uniwersytecką w Pradze w pierwszej kolejności polecili prof. Mariana Szyjkowskiego z Krakowa. Jako argumenty przytacza się przede wszystkim jego młody wiek i związaną z nim większą witalność niż w przypadku prof. Stanisława Dobrzyckiego, a w dalszej kolejności jego naprawdę szerokie rozeznanie w kulturze, historii i filozofii oraz dogłębną znajomość współczesnej polskiej literatury, która z pewnością spotka się w Pradze z najbardziej żywym zainteresowaniem nie tylko wśród studentów uniwersyteckich, ale również w szerokich kręgach inteligencji.”233 W zachowanych materiałach wspomina się również fakt, że Stanisław Dobrzycki miał zostać powołany na uniwersytet w duńskiej Kopenhadze.234 Sam Szyjkowski trwał przy złożonej mu ofercie, aby nie dochodziło do przedłużania okresu niepewności odnośnie jego dalszej działalności. Tłumaczył to między innymi również innymi ofertami, które otrzymał. Jeszcze w kwietniu 1923 (przynajmniej oficjalnie) nadal rozmawiano z obydwoma kandydatami, co poświadczają dokumenty zachowane w archiwum.235 Jednocześnie jednak dziekan Wydziału Filozoficznego nadal bezskutecznie prosił Ministerstwo Edukacji o uchwalenie projektu na ustanowienie Katedry Polonistyki. Z tego powodu rzeczywista nauka nie mogła zostać rozpoczęta w zaplanowanym terminie, czyli na początku roku akademickiego 1923/1924. Ostatecznie sytuacja została rozwiązana tymczasowo. Latem 1923 – 26 czerwca – Marian Szyjkowski został na mocy dekretu prezydenckiego mianowany profesorem umownym (nadzwyczajnym) na rok akademicki 1923/1924. Przyczyniły się do tego przede wszystkim problemy z finansowym zabezpieczeniem powstającego oddziału polonistyki.236 Według umowy miał on prowadzić co najmniej pięć godzin wykładów tygodniowo i odpowiednią ilość ćwiczeń, zgodnie z aktualnym zapotrzebowaniem. W rzeczywistości jednak SzyjkowUniwersytetu Karola, Zbiór Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Karola, akta osobowe Mariana Szyjkowskiego, Projekt ustanowienia Katedry Języka Polskiego i Literatury i mianowania ex aequo lub prof. St. Dob rzyckiego lub prof. M. Szyjkowskiego, 19 maja 1922, maszynopis. (Por. Archiwum Narodowe, Zbiór Ministerstwo Edukacji 1918–1949, k. 1038, Wniosek o mianowanie profesora języka polskiego i literatury, 19 września 1922, maszynopis.) 231 Archiwum Narodowe, Zbiór Ministerstwo Edukacji 1918–1949, k. 1038, dr Marian Szyjkowski – Wniosek o mianowanie profesora języka polskiego i literatury, 10 listopada 1922, maszynopis. 232 Patrz np. Archiwum Narodowe, Zbiór Ministerstwo Edukacji 1918–1949, k. 1038, Mianowanie profesora języka polskiego i literatury – list Ambasady Republiki Czechosłowackiej w Warszawie, 30 marca 1923, maszynopis. 233 Archiwum Narodowe, Zbiór Ministerstwo Edukacji 1918–1949, k. 1038, Wniosek o mianowanie profesora języka polskiego i literatury, 31 października 1922, maszynopis. 234 Tamże. Tej informacji nie udało się nam jednak potwierdzić. Ostatecznie Dobrzycki nie podjął pracy w Kopenhadze. 235 Archiwum Narodowe, Zbiór Ministerstwo Edukacji 1918–1949, k. 1038, Mianowanie profesora języka polskiego i literatury, 16 kwietnia 1923, maszynopis. 236 Archiwum Uniwersytetu Karola, Zbiór Wydział Filozoficzny Uniwersytetu Karola, akta osobowe Mariana Szyjkowskiego, Mianowanie Mariana Szyjkowskiego profesorem umownym, 4 października 1923, maszynopis. 230 Archiwum
92
Ukázka elektronické knihy, UID: KOS191039