KLINISCH PSYCHOLOGE ELS PORREZ EN LOGOPEDISTE SARA NOELS
Jessa ontwikkelt
COMMUNICATIESPEL VOOR REVALIDATIEPATIENTEN
R
evalidatiecampus St.-Ursula heeft samen met het Centrum Informatieve Spelen een gezelschapsspel ontwikkeld waarmee de com-
municatieve vaardigheden kunnen ingeoefend worden bij patiënten die revalideren na een niet-aangeboren hersenletsel. Naast lichamelijke gevolgen heeft een hersenletsel vaak immers ook cognitieve, emotionele en gedragsmatige gevolgen die kunnen leiden tot communicatieproblemen. Het spel ‘Praat je weg’ wordt in St.-Ursula als therapiemiddel ingezet om de sociale re-integratie van bepaalde patiënten te bevorderen. ‘Praat je weg’ werd eind november voorgesteld aan andere revalidatiecentra. Het spel is ook interessant voor dagcentra en rusthuizen.
22 REVALIDATIECAMPUS
23 REVALIDATIE
Revalidatiepatiënten hebben het vaak moeilijk om abstracte taal
een goede selectie om te bepalen wie gebaat is bij de therapie in
te begrijpen, hun emoties te uiten of emoties van anderen correct
de communicatiegroep en welke voor hen de werkdoelen zijn op
te interpreteren. Logopediste Sara Noels en klinisch psychologe Els
vlak van communicatie. Mensen met echt zware taalproblemen of
Porrez ontwikkelden daarom een communicatiespel dat revalidanten
storende gedragsproblemen nemen bijvoorbeeld niet aan de com-
enerzijds bewust maakt van die obstakels en anderzijds de spelers
municatiegroep deel.” Het groepsprogramma loopt over 8 weken.
helpt om vlotter in te spelen op zulke situaties. Het spel kadert
“In de groepssessies detecteren we vaak problemen op vlak van
binnen een ruimer groepsprogramma rond communicatietraining dat
sociale contacten en communicatie die in de individuele therapie
sinds een drietal jaren in St.-Ursula loopt.
niet tot uiting komen. Na elke groepssessie gebeurt er een terugkoppeling naar de therapeuten die de revalidant opvolgen. Zo kunnen zij in de individuele therapie ook gericht verder werken op
Subtiele problemen
problemen die zichtbaar worden in de groepssessies.”
“We zien regelmatig dat revalidanten pas na hun vertrek uit ons centrum, in hun thuissituatie, merken dat ze problemen hebben met sociale contacten,” vertelt logopediste Sara. “Ze kunnen bijvoorbeeld
Bewustwording
het gesprek niet gaande houden, praten alleen over zichzelf, reage-
In dit hele proces is bewustwording bij de revalidant een belang-
ren ongepast, kunnen hun woorden niet vinden, kunnen zich niet
rijke eerste stap. “We merken dat revalidanten zich er vaak niet
empathisch opstellen,… Daardoor verwateren hun sociale contacten
bewust van zijn dat ze problemen hebben op vlak van taal of
al snel. Vaak gaat het om subtiele problemen die je via een test niet
emoties, terwijl hun familie dat wel merkt”, vertelt Sara. “In onze
opspoort.”
eerste sessie werken we daarom vooral op die bewustwording. Daarna starten we met de basisvaardigheden in te oefenen en schakelen we geleidelijk over naar het voeren van een gesprek per
Communicatiegroep
twee, met terugkoppeling naar de hele groep. De laatste sessie
Om al tijdens de revalidatie beter op deze problematiek te kunnen
tonen we filmpjes rond een discussieonderwerp zoals ‘rookverbod
inspelen, startte de revalidatiecampus drie jaar geleden met een
op café’ waarover we de groep in debat laten gaan. Er wordt dus
communicatiegroep. Els: “Elke week werken Sara als logopediste
heel wat geoefend via rollenspel. Hierbij maakten we vroeger
en ik als psychologe samen met een 6 à 8 revalidanten in groep
vaak al gebruik van kaartjes die we zelf hadden gemaakt. Het idee
rond taal, emoties en cognitieve vaardigheden. De multidisciplinaire
om een compleet spel te ontwikkelen is van daaruit gegroeid. Het
aanpak biedt daarin een meerwaarde omdat we beiden andere
communicatiespel is dus niet gebaseerd op uitgebreid weten-
klemtonen leggen en inzoomen op verscheidene aspecten van com-
schappelijk onderzoek maar wel op onze jarenlange praktijkerva-
municatie. Als psychologe kijk ik vooral wat de cognitieve, emotio-
ring.”
nele en gedragsmatige gevolgen zijn voor de patiënt en hoe deze de communicatie beïnvloeden. Sara bekijkt als logopediste vooral de talige aspecten zoals woordvlotheid, articulatie en taalbegrip.”
Real life concept Voor de ontwikkeling van het revalidatiespel werkte campus St.-Ursula samen met het Centrum voor Informatieve Spelen in
Groeps- en individuele therapie
Leuven. Sara: “Als concept hebben we in samenspraak gekozen
“We richten ons in de communicatiegroep op patiënten met subtiele
voor een stad, waarbij we de situaties zo realistisch en waarheids-
cognitieve problemen. Op voorhand doen we met alle therapeuten
getrouw mogelijk hebben gemaakt. Het spel is ook optimaal afge-
24 REVALIDATIE
stemd op deze doelgroep. Zo zijn emoties als blij, boos en verbaasd visueel voorgesteld op kaartjes om het geheugen te ondersteunen.
ACHT VAARDIGHEDEN INOEFENEN
Iedere speler heeft ook twee pionnen in dezelfde kleur. Eén pion
Het revalidatiespel traint acht vaardigheden die belangrijk zijn
om het spel te spelen, de andere als geheugensteuntje. De situa-
in onze communicatie en contacten met anderen.
ties zijn niet te complex, het spelbord niet te druk en er zijn maar
- WOORDVLOTHEID: vlot woorden kunnen oproepen tijdens
weinig spelregels. Voor de opdrachtenkaarten hebben we zowel
een gesprek.
gemakkelijke als iets moeilijkere versies ontwikkeld zodat het spel
- GEPAST REAGEREN: dit is vooral moeilijk voor patiënten
op het niveau van iedere patiënt kan worden afgestemd. Er zitten
met verbale ‘ontremming’, die geen rekening houden met
immers wel wat niveauverschillen binnen de groep.”
sociale gedragsregels en bepaalde reacties niet kunnen onderdrukken. - COGNITIEVE EN EMOTIONELE EMPATHIE: revalidatiepatiën-
Belangrijke meerwaarde Maar wat is nu de meerwaarde van het communicatiespel? “In ‘Praat je weg’ zijn alle vaardigheden geïntegreerd die in de groeps-
ten worden tijdens deze opdracht uitgedaagd om zich in de gedachten en emoties van een andere persoon in te leven. - HERKENNEN EN NABOOTSEN VAN EMOTIES: bij een vlotte
sessies aan bod komen”, vertelt Els. “Het spel is dus een thera-
communicatie hoort ook het herkennen van emoties en
piemiddel, maar het oefenen gebeurt op een speelse en ludieke
het zelf tonen van de juiste emoties. Geen gemakkelijke
manier en dat vraagt veel minder inspanning van de revalidant.
opdracht aangezien revalidatiepatiënten soms een vlakke
De groep wordt ook telkens volledig bij de opdracht betrokken. Iedere speler komt aan de beurt, maar wordt ook gevraagd respons te geven als een andere speler aan de beurt is. De reacties van de revalidanten op het spel zijn over het algemeen erg positief. Patiënten die geen goed inzicht hebben in hun ziekte, beoordelen het spel iets negatiever omdat zij niet begrijpen hoe hen dit kan helpen. Maar bij de meeste patiënten merken we dat ze zich in de
mimiek vertonen. - EMOTIES: de patiënt leert om tijdens een gesprek emotie niet enkel via de gelaatsuitdrukking weer te geven, maar ook via klemtonen, intonatie, melodie en ritme. - ZEGSWIJZEN EN METAFOREN: patiënten hebben soms de neiging om figuurlijke taal letterlijk te interpreteren. - TEGENSTRIJDIGHEDEN: de oefening gaat vooral om taal-
groep begrepen en gesteund voelen. Het spelelement zorgt voor
begrip en de juiste betekenis toekennen aan wat iemand
een ontspannen sfeer en de ‘sterkeren’ helpen iets ‘zwakkere’
zegt. Is er een tegenstrijdigheid of niet, wat houdt die in?
teamgenoten. Het samenhorigheidsgevoel komt naar boven. Voor
- OMSCHRIJVINGEN: Een patiënt moet een woord omschrij-
ons is dat een belangrijke meerwaarde van het spel: patiënten
ven zonder het woord zelf of een aanverwant woord te
een positieve ervaring kunnen geven bij een sociaal gebeuren. Zo
gebruiken. Deze opdracht doet vooral beroep op respons-
vergroot hun zelfvertrouwen om ook na de revalidatie terug sociale
inhibitie en deze is bij veel revalidatiepatiënten vermin-
contacten op te nemen. En het is net die sociale re-integratie die
derd. Daardoor kunnen ze de neiging niet onderdrukken
we met dit spel willen bevorderen.”
om het woord zelf of een aanverwant woord te gebruiken.