Issuu

't ALTENATUURTJE Altenatuur

Natuurbeschermingsvereniging

oktober 2013

voor het Land van Heusden en Altena

’t Altenatuurtje 33e jaargang nr. 1, oktober 2013. Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur. Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981. BESTUUR: voorzitter: J. (Jaap) van Diggelen, secretaris: J.H. (Johan) Koekkoek, penningmeester: H. (Henk) Kraaij, leden: H. (Herman) van Krieken P. (Pia) Stierman J. (Jeanette) Pollema L. (Len) Bruining

Sportlaan 24,

4286 ET Almkerk.

0183-402034

Emmikhovenseweg 6a,

4286 LH Almkerk.

0183-402231

Uitwijksestraat 4,

4288 JB Uitwijk.

0183-441360

HilIsestraat 35, Bruigomstraat 12, Dr. van Vuurestraat 76, Van Gendtstraat 14,

4269 VH Bab. broek. 4251 EP Werkendam. 4271 XH Dussen. 4271 AM Dussen.

0416-355155 0183-505341 0416-391654 0416-392373

INTERNET: www.altenatuur.nl REDACTIE: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 tevens redactie adres VORMGEVING EN ILLUSTRATIES: J.A.P. (Jan) van Haaften Eikenlaan 5, 4254 AR Sleeuwijk. 0183-302544 CONTACTADRESSEN: Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik Oudendijk 33a, 4285 WH Woudrichem. 0183-304193 Beheercommissie Natuurgebieden: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 LIDMAATSCHAP: jeugdlid 5,-- per jaar, gezinslidmaatschap 20,- per jaar, lid 12,50 per jaar Girorekening nr. 2593026 of Bankrekening nr. 301524319 Rabobank Almkerk t.n.v. penn. Altenatuur. Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie. Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar. Ledenadministratie Altenatuur, Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen. OMSLAG: Foto De Tol, Sleeuwijk door Jan van Haaften. Omslagontwerp door Jan van Haaften. Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status

2 Het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

Als je zo door het Land van Heusden en Altena fietst of wandelt kom je dit plantje nogal eens tegen. Ergens op de scheiding van bestrating en wegberm. Woekerend en sterk. Laag bij de grond. Maaimachines hebben er nauwelijks vat op. De bladeren vallen meestal het eerst op. Vast aan roodgetinte stengels. Samengesteld uit vijf â€˜vingersâ€™. Gezaagde bladrand. En dan die bloemen. Vijf kelkbladeren, vijf kroonbladeren. Voorzichtig geel. Bloeiend tot in de herfst. Een schijnvrucht achterlatend. Potentilla reptans. Dat is de naam. Ontstaan door de sterke geneeskrachtige werking en het kruipende

F L O R A

karakter van het plantje. Vijfvingerkruid noemen wij het. Afgeleid van het aantal blaadjes.

Jan van Haaften

Redactioneel Met de opdracht vlinders te melden bij Ernst-Jan probeer ik ook zoveel mogelijk in m’n eigen tuin te ontdekken. Vroeg in het voorjaar fladdert er een citroenvlinder vrolijk door m’n tuinreservaatje. Met wat algemene soorten zoals de kleine koolwitjes, boomblauwtjes, gehakkelde aurelia, kleine vos, dagpauwoog, kolibrievlinder, bont zandoogje en een rups van de witvlakvlinder moet ik het doen. Geen Atalanta gezien! Wel een bijzonder solitair bijtje, die regelmatig met haar kaken uit het frambozenblad stukjes knipt. Ze vliegt met het stukje blad naar een door mij van klei gemaakte bolvormige pot met gaten, kruipt tussen de plantjes door naar binnen om er daar vervolgens coconnetjes voor haar eitjes van te bouwen. Een nieuw bijenhotel is geboren. Tijdens onze vakantie ontdekt zoonlief nog een agaatvlinder. Een bijzondere waarneming komt bij een stukje verderop wonende buurvrouw vandaan. Ze had een maaltje wortels gerooid en wilde het loof aan de herten in het park voeren totdat ze een wel heel mooie, voor haar

onbekende, rups ontdekte. Samen hebben we het veldje gecontroleerd en vonden totaal 4 rupsen van de koninginnenpage. Het grappige is dat de kleuren overeenkomen met de kleuren van de wortelplanten. Je dag kan niet meer stuk. Deze buren hebben hun tuin ingericht met veel bomen en struiken. Daarnaast is er plaats voor groenten en bloemen en zij spuiten niet met gif. Een paar dagen daarvoor had ik nog een geheel andere ervaring met een buurvrouw die me aansprak en zich beklaagde over het feit dat rupsjes haar buxushaagjes belaagden en ze tot overmaat van ramp niet was gewaar-schuwd door haar spuitende buren en och arme, het spul in de winkel was nu uitver-kocht. M’n humeur zakt dan tot onder het nulpunt, ik laat haar duidelijk merken waarom ik de soorten in mijn tuin in stand houd. Ze mompelt iets over rotzooituin, haar humeur daalt, het mijne stijgt weer, toch hoop ik dat ze erover nadenkt. Ik, als consument, blijf me ernstig zorgen maken over het gebruik van bestrijdingsmiddelen.

Je wordt bijna dagelijks geconfronteerd met allerlei vormen van kanker. Is het een optelsom van wat er in de lucht en of voedsel zit? Nog steeds zijn er zowel particulieren als mensen in de beroepsgroepen, die te snel naar allerlei chemische stoffen grijpen om ”het probleem” op te lossen zonder bewust te zijn van de daaruit voortkomende consequenties. De caravanmuizen waar Jaap over schrijft, dat verhaal heeft toch een onbekend staartje! Toch boeken we gelukkig wat betreft milieu en natuur ook vooruitgang. Ik word weer vrolijk van de vorderingen met de duurzame energie op het fort, het energieakkoord, het lezen van het artikel over het “fotonenboeren” en de natuurbelevingen met foto’s opgedaan in onze streek, maar ook van daarbuiten. Herman brengt u op de hoogte over de uitbreiding van het Kringloopcentrum in Almkerk en het onlangs afgesloten contract met de Gemeente Aalburg om kleding in te zamelen wat resulteert in meer arbeidsplaatsen.

Een nieuw Altenatuur-seizoen is aangebroken en we hopen u graag te ontmoeten op lezingenavonden en of op de werkochtenden. Iedereen bedankt voor het tot stand komen van dit Altenatuurtje nr. 94. Het volgende nummer staat gepland voor januari 2014 daarom zou ik graag de kopij voor 1 december a.s. willen ontvangen. Pia Stierman.

Redactieadres: Pia Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. E-Mail: fam.stierman@gmail.com

Verslag Nationale Nachtvlindernacht 2013

In Vogelvlucht

16 Fotonenboeren

21 Eindelijk een positieve straatbeleving!

41 6

De laatste kleine heivlinder?

oktober 2013

In dit nummer: • Van de voorzitter

• Verslag Nationale Nachtvlindernacht 2013

• In vogelvlucht

• Fotonenboeren

• Dansende, fladderende vlinders

• Voor jou! (jeugdrubriek over de Ooievaar)

• De middenpagina's met: pag. 1&2

Programma najaar 2013

pag. 3

Werkochtenden Beheercommissie winterseizoen 2013-2014

pag. 4

Extreme waarneming op deadline

• Energieakkoord

• Zijn vlinders zich aan het herstellen?

• Eindelijk een positieve straatbeleving

• De laatste kleine heivlinders?

• Valken, buizerds en klein grut

• Zonnestroom op het fort te Giessen

• Waarnemingen april t/m september

• Kringloop en tweedehands kleding

Van de voorzitter Jaap van Diggelen

Begin mei haalde ik na ruim anderhalf jaar onze caravan uit de stalling. Ik geef toe dat het klinkt als overbodige luxe als je zo’n ding zolang niet gebruikt. Echter, in 2009 had ik een schadegevalletje met deze caravan (een diepe voor in de zijwand veroorzaakt door een takkenstomp, verborgen in een boomkroon ergens in de Ardeche, waar ik te kort omheen draaide), waardoor de verzekeraar hem ‘totaal verloren’ verklaarde. Bij de term ‘total loss’ was altijd mijn beeld dat alles wat je maar kon bedenken aan een auto, dan ineens ‘los’ zou zitten, oftewel het ding ligt helemaal uit elkaar. Vele jaren later werd mij pas de echte betekenis van het ‘loss’ duidelijk: verloren, kwijt, weg. Kamperen in een ‘total loss’ caravan gaat uitstekend kan ik u vertellen, bovendien voelt het het toppunt van kringloop om iets tot volle tevredenheid te gebruiken terwijl het al op de stort had kunnen liggen. Stilstand kan in dit geval natuurlijk ook nooit achteruitgang betekenen (economisch bestaat mijn caravan immers al niet meer), en elke keer dat je er dan weer mee rijdt is in alle opzichten leuk.

Muizennesten-muizenissen? Bij het openen van het voorvak van de caravan, waar we naast de geplande gasfles ook wat emmers en schuimrubberen slaapmatten bewaren, ontdekte ik in een hoek een opeenhoping van rose pluisjes en ik zag overal muizenkeutels. Nu was een van de aanwezige schuimrubberen slaapmatjes knalrose en ik vermoedde direct dat een muizenfamilie hun nest had gestoffeerd met stukjes rose schuimrubber, afgeknaagd van ons matje. Vreemdgenoeg herkende ik in de rose pluizenboel echter niet iets wat op een nest leek. Enigszins vies van de overduidelijke aanwezigheid van muizen in onze vakantiewoning, besloot ik het voorvak uit te ruimen en grondig schoon te maken. De opgerolde schuimrubber matten zette ik daarom maar direct bij het vuilnis, en het bevreemdde mij dat ik geen knaagsporen aan het rose matje kon ontdekken. Toen ik vervolgens het uitgeruimde vak ging uitvegen met stofffer en blik bleek dat de rose pluisjes alle kanten op vlogen en niet van schuimrubber waren, het spul was veel lichter. Het waren een soort van vliesjes, de zaadhuid van zaden die de muizen gegeten moesten hebben. Bij nadere inspectie bleek het om ma誰skorrels te gaan, althans het omhulsel ervan, want de zaden waren er keurig uitgegeten. De ma誰skorrels waren kennelijk gecoat met een rose-rood jasje van gewasbeschermingsmiddel, vermoedelijk een of andere neonicotinoidestof. De behandeling van zaaizaad is erop gericht dat de werkzame stof zich na het kiemen verspreid door de groeiende ma誰splant, en zo blijvend bescherming biedt tegen allerlei insectenvraat. Een dergelijk bescherming wordt aangeduid als systemisch. Al enkele malen is over deze controversi谷le insecticiden, de neonicotinoiden, geschreven in het Altenatuurtje en nu ze op deze wonderlijke wijze mijn pad kruisten, is het mijn beurt om erover te schrijven. Ik kan niet anders concluderen dan dat er ergens in

de caravanstalling op de boerderij zaaigoed van Ma誰s heeft gelegen en dat muizen hier in hun jaarlijkse hongerwinter van hebben gesnoept. Kennelijk hebben ze een soort van wintervoorraad mijn caravan ingesleept en hebben ze die in verloop van tijd opgegeten, ik vond namelijk geen enkele hele ma誰skorrel, alleen maar vliesjes. Bezorgd vroeg ik me af of er mogelijk gifstoffen in mijn voedselketen zouden kunnen komen. In het voorvak staat namelijk ook de tuingieter waarmee ik het waterreservoir van de caravan vul (daar heb je een gieter voor nodig omdat het reservoir via een gat in de zijwand moet worden gevuld, onpraktisch onhandigheidje van de firma Dethleffs). Bestond er een mogelijkheid dat er gifstoffen in mijn drinkwater zouden komen? Het ecosysteem was hier teruggebracht tot alleen mijn caravan, was het helemaal vergiftigd? Voor de zekerheid ging ik toch maar wat Googelen op internet. Ik kwam te weten dat neonicotinoiden niet erg giftig zijn voor zoogdieren. Dat geloof ik direct. De muizen hebben immers ongestraft de voedzame ma誰s uit de giftige vliesjes kunnen eten en zijn zeker niet aan 1, 10 of zelfs 100 korrels doodgegaan, tenzij het gif er weken over doet om dodelijk te zijn. Ik vond op het internet veel informatie over de waarschijnlijke rol van neonicotinoiden in de grote bijensterfte in West-Europa maar nauwelijks iets over de giftigheid van behandeld (gecoat) zaaigoed bij aanraking etc. Uit onderzoek naar de effecten van neonicotinoiden op hommels is gebleken dat ze gedesori谷nteerd raken door deze stoffen en hun nesten niet meer terugvinden, zou ik straks mijn camping nog kunnen vinden?

Neonicotinoiden Genoeg gekheid nu. Neonicotinoiden zijn zenuwgiffen die al in zeer kleine hoeveelheden dodelijk zijn voor insecten: ze zijn duizenden keren

giftiger dan DDT. Vorig jaar werd er in totaal 20.000 kg van deze stoffen in ons land toegepast. Voorstanders en producenten van deze middelen geven aan dat ze veel voordelen hebben. Er is maar erg weinig van nodig, je hoeft ze niet te spuiten want ze worden al op het zaaigoed aangebracht en zo voorkomen ze zeer efficiĂŤnt schade aan de oogst. Volgens hen zijn het niet de neonicotinoiden die de grote bijensterfte veroorzaken maar is vooral de Varroa-mijt funest voor bijenvolken. De neonicotinoiden zijn in de

jaren tachtig van de vorige eeuw ontwikkeld door Bayer en het gebruik ervan is in enkele decennia enorm gestegen, inmiddels is er sprake van een miljardenomzet. Reden waarom de producenten er alles aan doen om aan te tonen dat de milieuschade meevalt. Volgens de tegenstanders tonen onderzoeken aan dat de neonicotinoiden de hoofdoorzaak zijn van de bijensterfte. Bijen komen in aanraking met deze giffen als ze stuifmeel en nectar verzamelen in behandelde gewassen. Slecht 4 miljardste van een gram per dier (4 nanogram) van het insecticide is voldoende om 50% van de bijen in een test-situatie te doden, dit noemt men de LD50: de Letale Dosis (dodelijke dosis voor 50% van de proefdieren). In een recent artikel in het Journal of Applied Ecology (aug 2013) geeft de Britse professor Dave Goulson een overzicht van de effecten van neonicotinoiden

in het milieu. Neonicotinoiden worden op grote schaal gebruikt in Westerse landen voor bescherming van planten tegen insectenvraat. Vaak worden ze toegepast als coating op zaden maar ze worden ook wel gespoten. De 5 belangrijkste chemische verbindingen die onder dit type insecticiden vallen, worden toegepast in tientallen middelen, te koop onder evenzovele prachtige handelsnamen (oa MaxForce, Admire, Poncho, Gaucho, Cruiser) van producenten als Bayer en Syngenta. Niet alleen de landbouw gebruikt ze maar ze komen ook voor in mierenlokdoosjes en anti-vlo middelen voor huisdieren. Deze giffen of giftige afbraakproducten ervan, blijven lang (tot jaren) in het milieu aanwezig en hopen dus, bij langdurig gebruik, op in bodem en oppervlaktewater. Het kan wel zijn dat zaadbehandeling gericht is, heel veel gif komt niet in de plant maar in de bodem of het water. Inmiddels zijn na ruim 10 jaren intensief gebruik van deze middelen sommige plaaginsecten alweer resistent. Nieuwe wondermiddelen, toch weer het oude liedje. Hoewel neonicotinoiden zijn bedoeld als insecticiden hebben ook andere ongewervelden er last van. Ook gewervelden (vogels, zoogdieren) zouden erdoor vergiftigd worden. Langzamerhand ontstaat er een stroom van wetenschappelijk onderzoek naar de negatieve effecten van deze stoffen op het ecosysteem. Omdat het gaat over veel stoffen, veel verschillende manieren waarop deze in het milieu komen en heel veel verschillende onderzochte soorten zijn de resultaten evenzo divers. Zo lees ik in het artikel van Goulson dat drie met de werkzame stof imidacloprid behandelde ma誰skorrels (1 mg werkzame stof per korrel) al dodelijk zijn voor een muis. Volgens deze berekeningen zijn 5 behandelde ma誰skorrels genoeg om een patrijs om te leggen. De tijd zal leren of de sterke achteruitgang van de Patrijs mogelijk iets heeft te maken met het toenemende

gebruik van deze middelen. Voorlopig doet deze vogel het uitstekend in onze streek waar niettemin Neonicotinoiden worden gebruikt. Hoe zit dat dan met de muizen in mijn caravan die, ook al zijn het er meer dan 1 geweest, elk toch zeker straffeloos tientallen ma誰skorrels hebben gegeten? In hetzelfde stuk van Goulson lees ik de oplossing: de LD50 voor de stof clothianidine die erg veel op ma誰szaad wordt toegepast is 5000 mg/kg lichaamsgewicht. Een muis weegt ongeveer 25 gram en kan dus maximaal 125 mg verdragen. Dat zijn dus 125 ma誰skorrels, maar de slimmerds laten het zaadhuidje juist liggen, dus ze krijgen veel minder binnen! Zo zou het kunnen dat de vermoedelijke Bosmuizen in mijn caravan hun Russische roulette met het rode gif overleefden. DIE VAN DIGGELEN HEEFT OOK ALLES IN DE GATEN!!!

Neo-nicotine: het nieuwe roken of het nieuwe DDT? De stroom van onderzoeken waarin wordt gewezen op de gevaren van neonicotinoiden, baart milieubeschermers grote zorgen. Tegelijkertijd doen de chemie-reuzen zoals Bayer, Syngenta en BASF hun uiterste best om deze gevaren te bagatelliseren en de argumenten te ontkrachten. De negatieve geluiden over deze wondermiddelen hebben er inmiddels toe geleid dat de Europese Commissie in mei heeft afgekondigd de middelen clothianidine,

125

thiamethoxam en imidacloprid met ingang van 1/12/13 te verbieden in bepaalde teelten (bieten, ma誰s, koolzaad). Dit is een begin dat aangeeft dat

regeringen de zaak serieus nemen, al gaat het maar om een beperking van 3000 kg per jaar voor heel Nederland (15% vermindering). De knelpunten die het verbod zou opleveren voor de ma誰steelt zijn alweer opgelost door producenten door alternatieve neonicotinoiden in stelling te brengen (die niet onder het verbod vallen). De Koude Oorlog is duidelijk begonnen. Het is zaak dat deze oorlog wordt gevoerd op basis van feiten, maar omdat de belangen zo groot zijn (miljardenomzet) voeren emoties voorlopig de boventoon. De geschiedenis herhaalt zich ben ik bang, het duurde jaren voor iedereen overtuigd was van de gevaren van persistente middelen als DDT en ook de gevaren van roken werden jarenlang weggewuifd. Bang zijn voor een herhaling van de geschiedenis is ook emotie, realiseer ik me wel

degelijk, alsof het vanzelfsprekend weer gaat uitdraaien op een totaalverbod als alle mediaherrie vol stereotypen over chemie-reuzen, doemdenkende ecologen, foute landbouw, bevooroordeelde groengoeroe’s en belangen van het Grote Geld weer wat is bedaard en alleen de feiten spreken. Zo ver is het echter nog lang niet en ook al is het pleit nog niet beslecht, Goulson heeft een sterk punt met zijn constatering dat de huidige wijze van toepassing van neonicotinoiden in de landbouw (hoofdzakelijk preventief) betekent dat de door schade en schande geadopteerde werkwijze van Integrale Plaag Bestrijding is verlaten. De integrale aanpak in de landbouw gaat uit van: 1. Minimaal gifgebruik op basis van geconstateerde schade (door het volgen van plaagontwikkeling in gewassen). 2. Maximaal gebruik maken van biologische- en cultuurtechnische plaagbestrijding. 3. Vermijden van breed-spectrum middelen (die een groot aantal organismen doden) en persistent zijn. Het grootschalig ongericht gebruik van neonicotinoiden is op alle punten in strijd met deze integrale aanpak. Het lijkt alsof we daarmee dus weer terug bij ‘af’ zijn. Dat is mijn caravan ook: hij staat weer ‘totaal verloren’ in de stalling en bij navraag aan de beheerder bleek mijn vermoeden dat er ergens maïszaad in de schuren lag, te kloppen, maar dat was al weer een tijd terug volgens hem. Langer dan anderhalf jaar kan het niet zijn. Bronnen: Goulson, D. (2013): An overview of the environmental risks posed by neonicotinoid insecticides. Journal of Applied Ecology. Sanchez-Bayo, F. Tennekes, H.A. en Goka, K.(2013): Impact of Systemic Insecticides on Organisms and Ecosystems. Hst 13 in: Insecticides - Development of Safer and More Effective Technologies.

Dave Goulson

Verslag Nationale Nachtvlindernacht 2013 Ernst-Jan van Haaften

Op 6 september werd vanuit Altenatuur voor de achtste keer deelgenomen aan de Nationale Nachtvlindernacht. Dit landelijke evenement wordt jaarlijks door De Vlinderstichting georganiseerd om meer aandacht op nachtvlinders te vestigen. Ook dit jaar waren er verspreid door het land meer dan 60 locaties waar tegelijkertijd nachtvlinders werden gelokt, zo ook op Fort Giessen.

Gelukkig was het deze avond goed weer: droog, weinig wind en lichte bewolking. Met twee felle lampen, opgesteld naast een wit laken, werden de vlinders aangetrokken. Niet lang na het invallen van de schemering kwamen de eerste soorten aanvliegen. GedesoriĂŤnteerd door het licht vielen ze op het witte laken, waar we ze goed konden bekijken en determineren. Leuk om te merken dat er veel interesse is in nachtvlinders: met 23 deelnemers was deze avond gezellig druk!

Buxusmotten

Foto: Peter Willemse

55 buxusmotten en nog veel meer!

De meest talrijke soort die we deze avond vingen is de buxusmot. Maar liefst 55 vlinders kwamen er op het licht af. Bij veel van de aanwezigen bleek deze soort al goed bekend, net als de rupsen die zich graag tegoed doen aan buxushaagjes. De meeste aandacht ging echter uit naar het rood weeskind. Vier keer kwam deze prachtige vlinder langs en liet zich daarbij ook mooi fotograferen. Andere fraaie soorten die werden gezien zijn onder andere Turkse uil (2), marmerspanner (1), hagedoornvlinder (1), agaatvlinder (3) en goudvenstertje (2). Toen aan het einde van de avond de balans werd opgemaakt bleek dat precies 50 nachtvlindersoorten zijn gevangen. Van deze 50 soorten waren er enkele die we nooit eerder op het fort vingen: bruine huismot, bruine essenmot en de gele eenstaart. Door deze nieuwe vangsten zijn er nu in totaal al meer dan 200 verschillende nachtvlindersoorten op het fortterrein gevangen!

Rinus Punt

In vogelvlucht Ik wil jullie in vogelvlucht meenemen door het seizoen 2013.

De start waren de weidevogels, het leggen van de sternvlotjes, gevolgd door de steen- en kerkuilen en als nieuw project de patrijs. Daar tussendoor nog de Stuikwaardse oeverzwaluwen en Dussense gierzwaluwen. We zullen beginnen met de weidevogels. Dit is een klus met hoogte- en dieptepunten. Het vinden van het eerste grutto of kievitsnest geeft nog steeds een kick. Je volgt hun gedrag al lang van te voren. En maar hopen dat ze zich settelen op die plaats. Dit geldt vooral voor andere groepen.Probeer van te voren te bepalen waar ze ongeveer huizen. Als S.O.S er is het dan een stuk makkelijker om de nesten te vinden. Leuke momenten waren de oproepen door de Babylonische vrouwengroep (mogen geen mannen bij) om mee te zoeken. De blijde verrassing bij het vinden van een wulp en als klapstuk een gruttonest in de Oude Weidesteeg. Vele malen was het zoeken naar een speld in het lange gras. Boer Knaap spande de kroon bij het zoeken naar nesten die onvindbaar waren. Fanatieke dames die zich niet uit het veld (de wei) lieten slaan bij de eerste alarmtelling met Marco en Anja van Brabants Landschap. Regen, regen en nog eens regen. Gelukkig vonden we nog een jonge wulp in de uiterwaarden van Genderen. Het knuffelgehalte (zeg maar moederinstinct) lag toen wel erg hoog. Aandoenlijk om te zien. Hopelijk heeft het wulpje het zo ook ervaren.

Nesten verleggen bij de Honcoopgroep. Wat denk je. s, Morgens om zes uur (het had flink gevroren) en dan op Dulven een tiental nesten omleggen i.v.m. inzaaien mais. Deze nesten hadden Cor Boer en ik een dag eerder ook al verlegd (beschermd) toen met roteren. Als de telefoon gaat en je hoort: ”met Wink” dan is er werk aan de winkel. Meestal is dat geen probleem om met Kees op pad te gaan. Gezellig om zo samen discussierend, zoekend op het land van zijn zoon of een andere last minute boer. Hoe het jaar 2013 afgelopen is wat weidevogels betreft kunnen we t.z.t. lezen in het verslag van Len. Het was stressen in de Klaverplak waar zo nodig vier boeren tegelijk begonnen met kunstmest, roteren en inzaaien. Deze dag zal ik niet gauw vergeten. Het was de dag van de startavond voor de Brabantse uilenmannen in Vught. Door de drukte met zoeken naar nesten had ik totaal geen idee waarom Len zich zo druk maakte. ”Rinus jij als uilenman van Heusden & Altena hoort daar echt naar toe te gaan”. Maar ik vond het hier met John belangrijker. Het was maar goed dat boer Erik het uitstelde tot de volgende dag. Len gerustgesteld en ik ging mee. De rest is bekend waarom ik er moest zijn. Oorkonde, de Braakbal als uilenbeschermer van Brabant. Meestal heb ik wel een voorgevoel. ‘s Avonds met het schijnheilige trio Len/ Arie/Henk met rugzak (zat filmcamera in) kreeg ik het wel benauwd toen directeur Baan zijn verhaal vertelde en steeds dichter in zijn verhaal richting Altena c.q. Punt kwam. Die drie kunnen zo bij het toneel. Al met al nu ik er op terugkijk een geweldige waardering voor het uilenwerk van al die jaren.

Nu ik toch bij de uilen ben aangeland gaan we deze hobby in uilenvlucht doornemen. 30 mei met Arie steenuilencontrole Genderen/deel W&A/ Broek/Drongelen. Aangehouden door de politie. Arie zijn nummerplaat vergeten toen mijn plaat maar op de trailer Brabants Landschap gezet. Complimenten politie (was ong. 11uur) met deze controle. De manier waarop minder. Maar gelukkig kregen we geen bekeuring. Dat het aantal broedgevallen minder zou worden bleek toen al. 5 juni met Jan Honcoop op de uilen W&A/Veen/Andel. Een echte bouwvakker. Pakt net de ladder op of dat ie niets weegt. Ook een gezellige, nuttige avond met na afloop een lekker speciaal biertje in huize Honcoop. 20 juni nog een keer met Arie en gelijk de eerste kerkuilenkast (4 jongen) bij Straver in Broek. Arie laten meemaken dat kerkuilen-werk echt mannenwerk is.

29 juni wat een dag! Ons was gevraagd om voor alle Brabantse uilencoรถrdina-toren een uilendag met excursie te organiseren in het land van Heusden en Altena. Hoe pakken wij bij ons de bescherming aan na het succes van 2012? Eerst een kleine uitleg door Arie en mij, daarna op excursie. Een prachtig gezicht om met ong. 30 man/vrouw op een

boerenzolder bij Straver te staan, onder een kerkuilenkast. Heerlijk om al die verhalen aan te horen. De speciale kromme balk met vierkante gaten konden deze uilenboeren ook niet aan Straver verklaren. Na bij van Andel een steenuilenbiotoop bekeken te hebben reden we binnendoor via Dussen naar fort Giessen waar ons een overheerlijke lunch wachtte. Dank aan Pia, Hans en Len! Tijdens de lunch met elkaar wat bijzonderheden c.q. problemen op uilengebied besproken te hebben. Je hebt nu de crĂ¨me de la crĂ¨me in huis. Ging ik met een voldaan gevoel naar huis. 1 juli met Ton Prinsen afd. Hank op pad. 10 juli met Arie en klasgenoot Kees Kroon (hobby fotograaf) 29 juli met Cor Boer in Genderen. 1aug. Nog een rondje Kerkuilen met Len, wat was het warm die avond. Steenuilenkasten 42 bezet van de 101, 29 geslaagd, 13 mislukt en 4 vrije broedgevallen. Kerkuilen erg slecht dit jaar van de 35 kasten maar in 6 een broedgeval. In het begin had ik het over een vogelvlucht, mijzelf kennende wordt het verhaal een vogeltrektocht. De zwarte Sternen komen ook nog aan bod. Ieder jaar leg je de vlotjes weer in de Wijkse Waard. De laatste 3 jaren geen broedgevallen. Ze komen in het voorjaar wel kijken, maar daar blijft het bij. Ook bij de Andelse sluis geen succes. Wij moeten ze in de waard ieder jaar uit het water halen i.v.m. hoog water in de winter. Doen we dat niet, dan kun je tot de Heusdense brug naar de

vlotjes gaan zoeken. Het is een prachtig gebied om daar met het bootje te varen. De laatste jaren is John de gelukkige om mee te gaan. Als je ons tegen elkaar bezig zou horen. Een ex-Rotterdammer tegen een ex Giessendammer in een bootje. En vissen dat ie kan. Hele verhalen wat ie al gevangen heeft in zijn leven. In de waard heb ik het kunnen meemaken. Professioneel materiaal. Super werphengel. Een schepnet waarin je een snoek van een meter amper ziet liggen. Speciaal tuigje met verschuifbare dobber. En de bal speciaal deeg die hij aan de haak doet. Daar gooi je een vis bewusteloos mee. En vangen? Mooi niet. Dan ik met mijn simpel hengeltje. Gewoon een deegje, simpel dobbertje en vangen maar. Nee deze exRotterdammer moet nog veel leren. Over de patrijs heb je veel kunnen lezen in de kranten. Alsjeblieft doorgeven aan Len Bruining als je een koppel met jongen ziet. Persoonlijk vind ik het een vogel die hier echt thuis hoort. Complimenten aan Brabants Landschap die van de Struikwaard een ideaal patrijzengebied gecreĂŤerd heeft. Als wij als Altenatuurders ons steentje in het land van Heusden & Altena bij kunnen dragen, geeft dat de burger moed om ieder jaar er met zijn allen de schouders onder te zetten.

Fotonenboeren Herman van Krieken

Melkveehouders leveren melk. Ze kunnen ook groene stroom produceren. In de Achterhoek doen “fotonenboer” Jan Borgman en Erna Roeterdink de eerste ervaringen op. De melkrobot zoekt met vier inktvisachtige armen zijn weg naar de vier spenen van het koeienuier. Die zijn eerst met een borsteltje schoongepoetst en daarna wordt het borsteltje gewassen. Een elektrische voerderrobot heeft tijdens het melken een op de koe afgestemd menu aangeboden. De gemolken koe, die zelf het tijdstip van melken bepaalt, loopt loom terug naar de ligboxenstal. De kalfjes verderop krijgen straks een ander menu. ’s Avonds wordt de stal verlicht met speciaal voor de veehouderij ontwikkelde LED-lampen. Al deze handelingen op melkveehouderij ’t Spieker in Vierakker bij Zutphen draaien op energie van de zon. De elektriciteit komt van 380 vierkante meter zonnepanelen op de twee enorme daken van de stallen. Een serie buisvormige zonneboilers, die ook op het dak liggen, zorgt voor warm water. Het woonhuis is uitgerust met wasmachines die worden gevuld met warm zonnewater (hotfill). ‘Je moet wel even bij jezelf het knopje omzetten’ zegt boerin Erna Roeterdink. ‘Niet in de avond wassen met goedkope nachtstroom, maar juist overdag, als de zon schijnt’. ‘Alleen in de winter moeten we stroom kopen’, vult boer Jan Borgman aan. De eigenaren van honderd roodbonte melkkoeien en circa negentig stuks jongvee willen daarom enkele kleine windmolens aanschaffen, die hen in het najaar en de winter van voldoende stroom voorzien. ‘Dan hebben we een complementair stroomsysteem’. ‘Fotonenboeren’, noemen Borgman en Roeterdink zichzelf. Ze oogsten lichtdeeltjes van de zon.

Theun Vellinga

Het al drie jaar draaiende proefproject in de Achterhoek is een initiatief van onder meer Stichting Courage, een denktank die verduurzaming van de Nederlandse melkveehouderij wil bevorderen. Melkvee-onderzoeker Theun Vellinga van Wageningen UR rekent voor dat een melkveehouderij als ’t Spieker met zonnepanelen en wat windenergie erbij gemakkelijk elektriciteitsneutraal kan worden. De sector wil dit ambitieuze doel in 2020 bereiken voor alle melkveehouders. ‘Klimaatneutraal – dus alle CO2 uitstoot compenseren – is een moeilijker verhaal’, zegt Vellinga. Dat zit hen in de twee andere sterke broeikasgassen. ‘De koe boert flink wat methaan de lucht in wat gezien haar magenstelsel onvermijdelijk is. Ook gaat er vanwege de kunstmest op het grasland aardig wat lachgas de lucht in’. Niettemin denkt ook Vellinga dat de 14 duizend melkveehouders in Nederland op den duur ‘smart grids’ in de landelijke omgeving kunnen vormen. In deze decentrale samenwerkingsverbanden wordt lokaal geproduceerde energie ook lokaal afgenomen en via uitgekiende distributie en meters verrekend. De fotonenboeren zijn uitgerust met een regelsysteem dat berekent wanneer de opgewekte stroom het beste op het eigen bedrijf kan worden verbruikt. Het regelprogramma weet wanneer er veel energie en warm water nodig is voor het spoelen van de melktanks. De zonnepanelen op het dak van de Achterhoekse fotonenboer leveren nu jaarlijks 42 duizend kWh. Projectleider Jeroen de Veth denkt dat met de moderne zonnepanelen en het benutten van alle ruimte op het dak gemakkelijk 100 duizend kWh haalbaar is. ‘Doe er nog drie kleine windmolens van 10 kW in de buurt van de stallen bij en je hebt nog 30 duizend kWh extra’. Samen precies het dubbele van de eigen behoefte van 65.000 kWh.

In het land van Heusden en Altena zijn er vele mogelijkheden voor fotonen-boeren. Duurzame Energie coöperatie Altena Biesbosch (DEcAB) zal in samenwerking met de provincie, de gemeenten, de ZLTO en de Agrarische Natuur Vereniging Altena Biesbosch (ANV) deze ontwikkelingen stimuleren. Het biedt kansen om daken die nu nog vol liggen met astbest te saneren waarbij extra inkomsten gegenereerd kunnen worden. De Rabobank zal de helpende hand moeten toesteken bij de voorfinanciering. Sinds enige tijd is het gemakkelijker om desgewenst zelf opgewekte stroom terug te leveren aan het net. Het SER-energieakkoord bevordert lokaal geproduceerde groene energie ook via een belasting korting van 7,5 ct kWh excl. BTW voor hernieuwbare energie die in coöperatief verband wordt opgewekt en gebruikt wordt door kleinverbruikers in een bepaald gebied (‘postcoderoos’). De onuitputtelijke energie van de zon en goede samenwerking van alle betrokkenen biedt perspectieven voor een gezonde (economische) toekomst waarin fotonenboeren in het Land van Heusden en Altena volop groene stroom produceren. Bewerking artikel Volkskrant Wetenschap 22 juni 2013

Dansende, fladderende vlinders Cees de Gast

Op een zomerse zaterdag gingen mijn vrouw Tiny en ik een fietstochtje maken. We wilden tevens een stukje van het liniepad bij Sleeuwijk bewandelen.

Ik had op die 10e augustus met mijn oud-collega Gerrit den Hollander in Uppel afgesproken een kopje koffie te drinken. Hij raadde me aan om de Roef in te rijden en dan zouden we wel zien waar we linksaf moesten slaan. Inderdaad zagen we een paadje en lopend in de stilte van het weidse land kwamen we langs mooie watermolens en indrukwekkende groepsschuilplaatsen. Prachtig. Wat me daar in de Zevenbansche Boezem ook trof, was de ontdekking van een groot aantal oranjegele vlinders. Sinds ik op de kweekschool ‘Juliana van Stolberg’ in Gorinchem een werkstuk maakte over vlinders dat moet in 1960 geweest zijn - zie ik menig vlindertje dansen. Ik heb sindsdien enkele boeken over vlinders aangeschaft. Het oudste, Onze vlinders, geschreven door Georg Warnecke, dateert uit 1964. Bladerend in dit boek, zie ik bij sommige vlinders een punt staan. Het bewijs dat ik ze heb gezien, bijvoorbeeld de grote beer, de drinker of rietvink, het avondrood of

de olifantsvlinder. Helaas heb ik niet de data erbij geschreven, hoewel. Op blz. 102 lees ik bij de hermelijnvlinder: ‘Rups gevonden op de weg, 13 augustus 1970’ en ‘rups verpopt zich op takje, 14 augustus 1970’. Op die mooie zomerse dag vroeg ik me af met welke vlindersoort ik te maken had. Het waren geen citroentjes. Thuisgekomen, zocht ik in Onze vlinders en jawel: het waren oranje luzernevlinders. Ik dacht ze nog nooit gezien te hebben, maar in het boek stond een puntje voor de naam. Toch was het lang geleden dat ik ze gezien had. Die zaterdag in augustus kon niet meer stuk.

Oranje luzenevlinder

Enkele dagen later las ik in Trouw een stukje van Koos Dijksterhuis over een ‘Oranjegele vlinderinvasie’. Hij zag er dit jaar veel meer dan andere jaren. Hij schrijft: ‘Ik mag ze dan vooral in Frankrijk hebben gezien, ook in Nederland duiken de laatste weken veel meer luzernevlinders op dan anders.’ Volgens hem ligt de oorzaak van deze invasie ‘in het vrij koele en vochtige voorjaar, waardoor ZuidEuropa lang groen bleef en het de luzernevlinders voor de wind ging. De vlinders overwinteren daar, sommige althans, en in de zomer breiden ze zich uit in aantal en terrein. Steeds noordelijker komen ze en nu zijn ze bij ons aangeland.’ In de verspreidingsatlas 2000 t/m 2007 Dagvlinders en Libellen in het Land van Heusden en Altena, die in 2010 door Altenatuur is uitgegeven, lees ik dat de oranje luzernevlinder een vrij schaarse trekvlinder is. In onze streek is de soort met tien waarnemingen zeldzaam te noemen. Van deze tien waarnemingen werden er negen gedaan in de jaren 2003 en 2004, blijkbaar goede trekvlinderjaren. Daar kan 2013 dus aan worden toegevoegd. Dit voorjaar waren er ook veel oranjetipjes te zien in het Pompveld. Elk voorjaar fietsen Tiny en ik erheen om ze op te sporen en elk jaar zijn we blij ze daar te zien. Ik kon het niet nalaten om in het verhaal ‘Het lege, onherbergzame land’, dat in

Geschiedenis van het Land van Heusden en Altena geschreven en getekend voor kinderen (het 21ste deel van de Historische Reeks, 2012) staat, een meisje met haar vader naar het Pompveld te laten fietsen, op zoek naar oranjetipjes. Dat meisje heet Esmee, net als mijn kleindochter. Trouwens, toen ik een tijdje geleden in Wijk en Aalburg met mijn kleinzoon Luca in de garage aan het schommelen was, zag Luca een vlinder wanhopig tegen het hoge raam fladderen. De vlinder wilde zich bevrijden, maar het was tevergeefs. Ik vroeg Luca: ‘Heb je een net?’ ‘Jawel opa.’ ‘Ga dat eens halen.’ Even later kwam Luca terug met een net en ik ving de vlinder. Het was een dagpauwoog. ‘Kijk eens Luca, het is net of hij naar ons kijkt, met die ogen op zijn vleugels!’ We gingen naar buiten en lieten hem vrij. Even later zagen we hem op een bloem zich koesteren in de zon. Toen we een week later weer een dagpauwoog zagen, zei Luca: ‘Vlinders zijn mooi, hé opa!’ Ik knikte en glimlachte.

Dagpauwoog

Voor

jou! Jan van Haaften

Hallo jongens en meisjes, Bij ons is de ooievaar een opvallende vogel. Dat komt omdat hij zo groot is en van die duidelijke kleuren heeft. Wit, zwart en rood. Allerlei verhalen worden er over de ooievaar verteld. Zo zou hij geluk brengen en zorgen voor nieuw leven! Regelmatig zien we hem dan ook afgebeeld in een tuin of vastgeplakt tegen de ruit van een huis. Het is een echte geluksvogel!

In de vorige eeuw ging het een tijd heel slecht met de ooievaar. Vogelliefhebbers zagen dat en hebben hem toen op allerlei manieren geholpen. Bijvoorbeeld door op daken van huizen en kastelen een nest te maken. Ook zie je die nesten wel bij boerderijen, maar dan vaak op een hoge paal.

at takken bij w r a a m g o n n eft er allee gaat De ooievaar ho oor deze hulp D r! a la k is st e n h et te brengen en Nederland. in r a a v ie o o e met d het weer goed

Als ze van een lange reis terug uit Afrika komen is het altijd weer spannend. Zouden ze het nest van vorig jaar weten te vinden? En zouden er dan ook weer jongen komen, net als vorig jaar?

Op het nest begroeten de vogels elkaar m et luid gekleppe r. Dat doen ze m et hun snavel. D e kop naar achte ren en dan maa r klepperen, zo h ard je kunt. Zeker wanneer je blij bent! 30

Na een poosje worden er eieren gelegd, één voor één. Daar zitten soms enkele dagen tussen. Maar de vogel begint wel direct te broeden. Zo komt het dat niet alle jongen in het nest even groot zijn. De eerste is, je raadt het al, het grootst!

Nu moet er na tuurlijk extra voedsel worden gevang en. Dus slakken, sprinkhanen, m uizen, kikkers of jonge konijntjes moe ten goed uitkijken. Zelfs een ringslang is niet veilig!

In het najaar gaan de vogels weer terug naar Afrika. Ze houden nu eenmaal van de warmte. Met gestrekte poten vliegen ze dan massaal voorbij.

Soms stoppen ze even om wat bij te eten of sluiten er zich nog meer vogels bij de groep aan. Een aantal jaren geleden zag ik er zo bij Hank wel 140 bij elkaar! Toen was ik ook een geluksvogel!!!

PROGRAMMA NAJAAR 2013 Activiteiten worden vooraf ook aangekondigd in de streekbladen. Let ook op de website voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl. Noteer de data direct in uw agenda!

ag in a

d de n p mi

Zaterdag 26 oktober Wandeling Smokkelaarsroute bij Strijbeek Dit jaar gaat onze najaarswandeling naar het grensgebied van Nederland en BelgiĂŤ. We lopen de Smokkelaarsroute, een flinke wandeling door een gevarieerd landschap van bos, heide, vennen en weilanden. Het najaar geeft altijd een eigen sfeer, natte mistige ochtenduren, met daarna hopelijk een laagstaand zonnetje dat doorkomt. Op de heidevennen doortrekkende eendensoorten, langs de paden allerlei schimmels die hun sporendragende voortplantingsorganen (Paddestoelen) boven de grond etaleren, hier en daar nog een bloeiende plant met daarop de laatste afgevlogen vlinders. Fall, zeggen de Engelsen tegen Herfst, inderdaad: het blad valt en er valt nog veel meer........te zien! Loopt u mee? Neem voor onderweg wat eten/drinken mee, we kunnen bij de finish eventueel afsluiten met een pannenkoek in etablissement â€™t Smokkelaartje. Vertrek: 8.30 uur vanaf Carpoolplaats Hank, langs de A27, we hopen rond 13.30 uur terug te zijn. Donderdag 31 oktober Lezing: 'Knotbomen in het landschap' Het bestuur heeft Paul Minkjan, mede-auteur van Het Knotbomenboek (te koop op deze avond), uitgenodigd voor een lezing over deze bijzondere, door de mens in vorm gebrachte, bomen. Knotbomen leverden eeuwenlang geriefhout en brandhout op het platteland. Met de schaalvergroting in de landbouw zijn de eindeloze rijen knotwilgen verdwenen. Gelukkig worden nog steeds bomen geknot rond huizen in het buitengebied, in grienden en andere natuurgebieden. Aan de orde komen onder meer de cultuurhistorische waarde van knotbomen en hun betekenis voor de biodiversiteit. Plaats: Fort Giessen. Aanvang: 20.00 uur.

Donderdag 28 november Lezing Kees Heij: 'De Huismus in Nederland' Ziet u nog wel eens een Huismus? Regelmatig verschijnen er berichten in de media dat de Huismus in ons land sterk achteruitgaat. Vroeger was het een zeer algemene vogelsoort in woonwijken, tegenwoordig zijn er hele nieuwbouwen andere wijken waar geen Huismus meer te vinden is. Kees Heij promoveerde in 1985 op de leefwijze (ecologie) en het voorkomen van de Huismus in ons land. Sinds die tijd geldt hij als de autoriteit voor dit kleine vogeltje dat naar zijn zeggen â€˜achteruit vliegtâ€™ in aantallen. Heij behandelt in zijn lezing het onderzoek naar en allerlei wetenswaardigheden over de Huismus. De sterke achteruitgang van deze typisch aan bewoning gebonden soort, houdt velen al jaren bezig. Op deze avond hoort u meer over oorzaken en achtergronden. Plaats: Fort Giessen. Aanvang: 20.00 uur.

Dinsdag 28 Januari 2014 Lezing: 'Marterachtigen in Nederland' Natuurfotograaf en specialist op het gebied van marterachtigen, Dick Klees is uitgenodigd voor deze lezing. Plaats: Fort Giessen, aanvang: 20.00 uur.

ag in a

d de n p mi

Zaterdag 2 november Altenatuur actief op de Landelijke Natuurwerkdag! Ook dit jaar doet Altenatuur weer mee aan de Nationale Natuurwerkdag. Dit keer wordt gewerkt in de griend langs de Wijde Alm, ter hoogte van Waardhuizen. Het hout dat er op staat is alweer van drie groeiseizoenen, forse slieten dus! Met een zo groot mogelijke ploeg vrijwilligers willen we aan de slag om een flink stuk van de griend op te ruimen, het zaagwerk wordt enkele dagen tevoren gedaan. Kijk voor meer informatie op www.natuurwerkdag.nl (zoek onder provincie Noord-Brabant de locatie bij Waardhuizen of zoek via postcode) waar u zich tevens kunt aanmelden. Ook kunt u zich aanmelden via E-mail digge082@planet.nl. Na aanmelding ontvangt u nader bericht. De natuurwerkdag start om 8.30 uur en we werken door tot ongeveer 13.30 uur. Voor koffie/thee en lunch wordt gezorgd. Zie ook agenda Beheercommissie. De natuurwerkdag vormt de start van het werkseizoen van de Beheercommissie. Doet u ook mee? Meld u dan aan.

ag in a

WERKOCHTENDEN BEHEERCOMMISSIE WINTERSEIZOEN 2013 - 2014

d de n p mi

De beheerscommissie van Altenatuur zoekt voor de komende winterperiode weer vrijwilligers die een handje willen helpen bij het onderhoud van de natuurgebieden. Deze werkochtenden vinden op iedere derde zaterdag van de maand plaats en duren van 8.30 â€“ 12.00 uur. De volgende Altenatuur-werkochtenden zijn gepland op: Zaterdag 2 November: Natuurwerkdag Plaats: Griend Waardhuizen Activiteit: Onderhoud griend aan Waardhuizense kant (Zuidoever) van de Wijde Alm. Verzamelen: Bij de Griend te Waardhuizen: N322 ter hoogte van eerste afslag Waardhuizen komend vanaf Almkerk. Zie verder informatie in activiteiten-agenda van de vereniging. Zaterdagen: 16 november, 21 december en 28 december (extra ochtend) en 18 januari: Plaats: Wijde Alm Activiteit: Onderhoud houtopstanden langs fietspad langs Wijde Alm (Noordoever). Verzamelen: Op parkeerplaats langs Wijde Alm, bereikbaar vanaf de Poortweg (weg tussen Almkerk en Uitwijk). Wat we in februari, maart en april gaan doen zullen we in het volgende Altenatuurtje bekend maken. Materiaal is aanwezig maar heeft u zelf goed gereedschap dan is het misschien wel handig om dat mee te brengen. Houdt u er ook rekening mee dat het weer koud en nat kan zijn en dan zijn laarzen, regenkleding en werkhandschoenen geen overbodige luxe. Hebt u nog vragen over een en ander dan kunt u ons altijd bellen. Graag tot ziens, met vriendelijke groet, Namens de beheercommissie: Jaap van Diggelen, (0183-402034) en Pia Stierman, (0183-505341)

Extreme waarneming op de deadline. Ik sluit deze middenpagina op dierendag 4 oktober. Aan bijzondere vogels geen gebrek op deze nationale feestdag voor de dieren. Het prachtige herfstweer schept ideale (waarnemings)omstandigheden voor het spotten van allerlei superzeldzame (zang)vogels wier trekroute naar het Zuiden over ons land gaat. De afgelopen week zie ik ze langskomen. Helaas niet hier in Almkerk maar op mijn beeldscherm: Waarneming.nl. Kleine spotvogel, Bosgors, Ortolaan, Bladkoning, Dwerggors, Roodkeelpieper, Duinpieper, Sperwergrasmus en niet te vergeten, de Rosse waaierstaart worden gemeld. Daarnaast ook zeldzame roofvogels: Steppekiekendief, Roodpootvalk en als klap op de vuurpijl, een Arendbuizerd. Dit dier zit al ruim een week op Maasvlakte 2, een bijzonder desolaat en uitgestrekt steppe-landschap, daar waar je van de kaart af rijdt, ‘voorbij de laatste stad’ om met de dichter Achterberg te spreken. Op Google Maps is dit gebied gewoon nog zee, zo nieuw is dit land. Het is een 1e kj (eerste kalenderjaar, jargon), een juveniel dier dat kennelijk zijn richtinggevoel kwijt is geweest en is gaan zwerven. De dichtstbijzijnde broedplaatsen van de Arendbuizerd liggen op de Balkan en in Hongarije. Het is de vijfde waarneming van deze soort in ons land, ooit. Knap zeldzaam dus. Voor mij een tocht van 40 km naar Rotjeknor, gevolgd door 30 km adembenemend landschap (je ruikt het toch hé) van olie-opslag en – raffinaderijen, havens en container-parken, waard. Als je dat allemaal hebt gehad zit je in de oase van rust van nieuwe duinen en zandvlakten, het vrije struinen belemmerd door een ondoordringbaar omhekte dijkkring om onze nationale chemisch-afval put: de Slufter. Kan het beest niks schelen: steppe is steppe en als dit geen steppe is voor een verdwaalde Arendbuizerd, wat dan nog wel? De naam Arendbuizerd kan alleen iets te maken hebben met het formaat, tussen Arend en Buizerd in. Naar uiterlijk is het op en top een Buizerd, alleen een slagje groter, langere vleugels met een rossige buik en vleugelonderkant. Zo mooi heb ik het allemaal niet kunnen zien, mijn waarneming was een lichte buizerd in de verste verte met lange flappen van vleugels. De ‘wapenbroeders’ om mij heen (op deze 10e waarnemingsdag slechts 2), met zwaarder kijk-geschut, bevestigden het: dit was hem toch echt. Buteo rufinus zoals het beest wetenschappelijk heet, betekent vrij vertaald: roodharige buizerd. Maar liefst 600 pelgrims (geregistreerde waarnemingen in waarneming.nl, werkelijk aantal nog 10-tallen hoger) hebben de bedevaart naar dit ‘vuurtorentje’ aan onze ultieme landtong bij Europoort, gemaakt. Uw voorzitter was er dus 1 van. Met gemengde gevoelens, dat wel, maar de euforie overheerst. Je weet tenslotte nooit wanneer er weer eentje naar het Westen verdwaald. Jaap van Diggelen

ag in a

d de n p mi

Energieakkoord Johan Koekkoek

Energieakkoord voor duurzame groei. Vertrouwelijk, alleen voor intern gebruik. 27 augustus 2013. Oktober 2010 de eerste zonnepanelen worden op ons dak gelegd. Mijn schoonzoon en ik hadden beide een SDE-subsidie aangevraagd. Ik werd uitgeloot Sjoerd mocht panelen, met subsidie, boven op ons gezamenlijke platte dak plaatsen. In 2011 doe ik verder onderzoek naar de prijzen van zonnepanelen, we hebben immers nog plaats voor zoâ€™n 40 panelen. Op internet worden wel zonnepanelen aangeboden maar je moet altijd naar een aanbieder om de prijs op te vragen. De prijs om het product te kunnen vergelijken wordt uitgedrukt in Wattpiek, dat is het vermogen van het paneel. In onze streek levert 1Wattpiek per jaar ongeveer 1kWh (kilowattuur) op. In het bestuur van onze vereniging Altenatuur, kon ik geen vergadering laten passeren, ik verzocht onze voorzitter om het onderwerp duurzame energie steeds te agenderen. Wanneer je met je collegaâ€™s in het bestuur maar vooral ook daarbuiten met mensen over dit onderwerp sprak, was heel dikwijls gebrek aan het juiste dak een alleszins plausibele reden om toch nog maar niet serieus over de aanschaf van zonnepanelen te hoeven beslissen. Om dit argument te ontkrachten leek het mij zinvol om over een gezamenlijk zonneveld te gaan nadenken, van waaruit dan de eigen zonnestroom geoogst kon worden. Vergelijk het maar met een gezamenlijke groentetuin van waaruit iedere deelnemer zijn eigen sla gaat oogsten. Zo gedacht maar niet zomaar gedaan.

Inmiddels had Ienze Koekkoek uit Sleeuwijk zich bij het initiatief van onze vereniging aangesloten om gezamenlijk een zonneveld te gaan realiseren. Ienze en ik hebben toen een rapport geschreven en aan het gemeentebestuur van Werkendam aangeboden. Zij zagen er wel wat in en stelden middelen beschikbaar om het project verder uit te werken voor een voormalig gronddepot in Hank. Cees de Bas uit Giessen en Bas van Breugel uit Almkerk sloten zich aan en zo is de Duurzame Energie coöperatie Altena Biesbosch, DEcAB, opgericht om het plan voor een zonneweide verder gestalte te gaan geven.

Het grote probleem veroorzaakte de minister van financiën van de staat der Nederlanden. Oogsten van zonne-energie van je eigen dak of uit je eigen huistuin, dat mag zonder belasting en transport kosten. Je mag ook in de zomer de stroom in het net stoppen en deze er in de winter weer afhalen. Je eigen stroomleverancier verrekent je productie, maar ….. je mag niet meer produceren dan dat je zelf gebruikt!

Wil je dus je eigen stroom van een gemeenschappelijk zonneveld oogsten dan moet er belasting betaald worden. Na twee jaar discussiëren, het is inmiddels bijna 1 januari 2014, heeft de huidige regering bijna een energieakkoord gesloten met de marktpartijen, waaronder die van natuur en milieu. Het resultaat is dat energiecoöperaties, zoals DEcAB, zonnevelden (ook dak bij boeren), voor hun leden mogen oprichten. Deze leden kunnen dan van het veld zonnestroom

oogsten waarbij het belastingtarief voor elke kilowatt met 7,5 cent verlaagd wordt. Het huidige tarief voor elektriciteit is nu ongeveer 23 cent per kWh (kilowattuur). Van deze 23 cent wordt het grootste deel als belasting afgedragen. Voor het maken van de stroom met zonnepanelen zullen we ergens tussen de 7 en 10 cent kwijt zijn. Nu moet er verder nagedacht worden over het afleveren aan en het transport van de stroom door het stroomnet, ook daar zijn kosten aan verbonden. Het transportbedrijf, bij ons Enexis, wordt gevraagd deze aanlevering zo goed mogelijk te regelen. En tenslotte moet er dan nog BTW betaald worden. Dit is volgens mij niet over de stroom, maar over het deel belasting dat nog wel betaald moet worden en het transport. Zoals het er nu naar uitziet zal dat beduidend onder de 23 cent uitkomen. Bij deelname aan het zonneveld ben je je eigen stroomproducent, gegarandeerd groen, en de prijs leg je nu, op een kleine schommeling (belasting) na, vast voor 20 wellicht 30 jaar. Je levert geen bijdrage meer aan de bedreiging van het klimaat. Er komt wellicht ruimte, en niet alleen voor het nageslacht, om opgelucht te ademen!

Zijn vlinders zich aan het herstellen? tje nr. 93 In het Altenatuur tvan Krieken en vertelt Herman over e Argusvlinder, d er ov st ia us ho der t dat deze vlin het microklimaa inder vl dat de Argus nodig heeft en . is rond zijn huis te bewonderen aan k oo ft eken gee Herman van Kri er ze n smiddelen ee dat bestrijding en d kunnen hebb negatieve invloe evlinders niet uitg op insecten en zonderd.

o.a.

ogje, bruin zando

tdikkopje zwartsprie

auwtje ! en bruin bl

Rob Mulder

Vlinders maken een moeilijke p eriode door, het is niet voor niets dat d e Vlinderstichting hiervoor aanda cht vraagt. Onderzoek, ma ar ook aandach t voor de inrichting van on s landschap sp ri ngen daarbij in het oog. De gemeente A msterdam heef t samen met de Vlindersticht ing een bijzond er initiatief ontwikkeld. Op percelen grond die op industrieterrein voorlopig niet bebouwd zullen worden, wordt een inrich ting van ‘tijdelijke’ natu ur mogelijk gem a akt. Hoe tijdelijk dat is, blijft de vraag , maar het initiatief heeft de vlinders in on ze hoofdstad op deze locatie s positief beïnv loed.

Een bijzondere evaring op onze vakantie dit jaar in Frankrijk. In het stroomgebied van de rivier de Loire op een station van de SNCF in Seuvres, een bijzondere vlinderwaarneming. Vlak langs de spoorlijn, in een lavendelstruik bij de oude goederenloods een witachtige vlinder in de lavendel. Als goed waarnemer er altijd aan denken om bij twijfel een foto te maken, dan kan achteraf met zekerheid worden vastgesteld welke vlinder het is geweest. Op dit station bleek het de Koningspage te zijn. Een zeer bijzondere grote vlinder met fraaie kleuren en een opvallende tekening vooral in de staart. Een foto van deze vlinder kan ik u dan ook niet onthouden.

Maar niet mind er bijzonder zijn d e vlinders in Nederland. Na de bekende dip in het aant al vlinders in juni, zijn in juli en augustus veel vlinders te zien. Een warme juli en a ugustus zorgen dat vers chillende vlinders te zien zijn. 41

rk t ommetje Almke In Almkerk is he het andeling door rnse geopend. Een w ud ij de O e Doo b na d ie eb g w landbou f de eling voert vana molen. De wand errand bloemrijke akk n ee s ng la en mol Op een n Bellemakers. va d en ri g e d naar ustus veel gmiddag in aug zonnige zonda 0 kleine een kwartier 2 en nn Bi s. er d in vl uskoolwitjes, 4 arg vossen, 8 kleine s, er d e luzernevlin vlinders, 3 oranj 1 oranje icarusblauwtjes, 3 atalanta’s, 2 boomistelvlinder en 1 d 1 , je g oo nd ondere za aar ook het bijz M . d el et g tje blauw der die gezien, een vlin Bruin blauwtje land voorkomt. weinig in Neder

n op: en doorgeve waarneming neming.nl www.waar

l.nl en@hotmai ejvanhaaft

In de zon, met een zacht bries je een lust voor he t oog, op zo’n m om denk je het ga ent at toch best goe d met vlinders. De pos itieve maatreg elen zoals bloemrijke akk erranden, terug houdendheid met maaien beï nvloeden de vl inderstand. Maar of de vlin ders aan het he rstellen zijn, dat blijft de vr aag. Waarnem ingen zijn van groot bela ng. Geef deze dan ook als Ernst Jan van H aaften heeft ve rzocht op bladzijde 28 en 29 van het Alte natuurtje nr. 93 aan hem door. Met deze gegevens zijn wel conclusi es te trekken.

Eindelijk een positieve straatbeleving Johan Koekkoek

Als ik op de fiets naar het centrum van Almkerk ga, dan rijd ik over het Almpad en door de Molenwijk. Begin mei zag ik dat er plantjes mochten Half augustus, de tijd voor het maken van groeien in de, zullen we kopie voor het Altenatuurtje breekt weer zeggen goot van de aan. De gedachte viel bij mij binnen: zou de straat. Zo half juli periode van het ‘zware hart’ door het ontdekte ik de ongebreidelde gebruik van Roundup borstelmachine die deze voorbij zijn? Ik zag dat met name het varkensgras, maar ook de brede goot stevig schoon weegbree op bepaalde plekken het goed borstelde. Ook bemerkte deden. Ik was eigenlijk benieuwd wanneer ik dat er bij het nu de quad-spuitmotor langs zou komen om kringloopcentrum niet die brutale ‘straatrakkers’ een dodelijke meer gespoten werd. injectie te geven. Bij ons op het pleintje aan elsel en daar Roundup Mijnwordt hartgeen werd daar meer de Emmikhovenseweg was hij al langs geloosd worden op hetvrolijk oppervlaktewater. Dus behoorlijk van. geweest. Maar in de molenwijk groeide de

el met de veeg- / borstelmachine uitgevoerd. plantjes nog steeds. poten volgens de DOB-methode (Duurzaam ! De derde week van augustus belde ik Alex Bast van gemeente Woudrichem en vroeg hem naar het spuitschema dat van toepassing is op de molenwijk. Alex: “Neen, de molenwijk heeft een gescheiden rioolstelsel en daar wordt geen Roundup meer toegepast. In dit type wijken mag geen Roundup meer geloosd worden op het oppervlaktewater. Dus dat doen we dan ook niet. Het beheer wordt hier geheel met de veeg- / borstelmachine uitgevoerd.

In de andere wijken zonder gescheiden riool wordt gespoten volgens de DOB-methode (Duurzaam Onkruid Beheer). In de spuit zit dan een mengsel van plantaardige oliën en Roundup (werkzame stof Glyfosaat). Die plantaardige oliën zorgen ervoor dat Roundup beter door de planten opgenomen wordt. Zonder die plantaardige oliën moet 2 % Roundup gebruikt worden, met deze oliën slechts 1%. Een duidelijke verbetering”, aldus Alex. “Verder moet u goed begrijpen meneer Koekkoek, Johan, dat de Spuitquad alleen daar spuit waar bladgroen via infrarooddetector waargenomen wordt. “Maar”, was mijn begin van het commentaar, “er zit dus Glyfosaat in en dat is het vergif waaraan kankerverwekkende eigenschappen worden toegeschreven? En de hotemetoten, wie dat dan ook mogen zijn, zijn het er over eens dat het goedje in 2018 definitief van het beheermenu geschrapt moet zijn”. Alex: “ik kan dat niet ontkennen”. Verder heb ik Alex duidelijk laten merken dat ik zeer ingenomen was met de ingeslagen weg voor het afschaffen van Roundup. Nu is het van belang dat de tolerantie voor bepaalde straatplanten door burgers nog behoorlijk moet toenemen. Opvallend in deze is dat ik al aardig wat particulieren gesproken heb die advies vroegen met betrekking tot de aanschaf van een brander. Duidelijk waarneembaar is de toename van een milieuvriendelijker omgevingsbeheer.

Voor alle diehards (Van Dale: politieke fanatiekelingen) nog een korte uiteenzetting over de giftige stof. Glyfosaat, de werkzame stof in Roundup, veroorzaakt de dood van de plant. Residuen die in voedsel en via het water in ons milieu terecht komen vertonen kankerverwekkende eigenschappen. In 1998, Altenatuurtje 48, is hierop al ingegaan. De werkzame stof, glyfosaat, die hiernaast in molecuulstructuur staat afgebeeld doodt de plant. De resten blijven achter in de plant of komen vrij in de bodem. Daar ontstaat een gevaarlijke stikstofverbinding. Tegenwoordig kunnen we googelen en komen snel bij de actuele stand van de wetenschap in deze. Ik heb enkele opmerkelijke leesbare feiten op een rijtje gezet met dank aan een actieve tuinier uit Friesland. 1. Het werkend bestanddeel van Roundup is GLYFOSAAT. 2. Toediening van geringe hoeveelheden glyfosaat aan proefdieren veroorzaakte tumoren aan de alvleesklieren van mannelijke- en tumoren aan de schildklieren bij vrouwelijke proefdieren. Daarnaast veroorzaakte blootstelling aan glyfosaat een vermindering van de spermaproductie bij proefdieren.

3. GLYFOSAAT is wereldwijd de meest gebruikte herbicide (plantenverdelger) van de fabrikant Monsanto. Ook producent van Agent Orange (ontbladeringsmiddel, gebruikt in de Vietnamoorlog). Blootstelling aan Agent Orange (tot in de vierde generatie?) resulteert in verminkingen zoals open ruggetjes? h 4. Monsanto is ook marktleider van genetisch gemanipuleerde zaden waaronder pinda, soja, ma誰s en suikerbiet. Deze zaden zijn dan dus resistent gemaakt tegen de giftige werking van glyfosaat. De residuen van het glyfosaat doden niet alleen onkruiden maar blijven ook achter in de voor glyfosaat resistent gemanipuleerde planten. In Nederland is gentech voedsel in principe niet verkrijgbaar. h 5. Door KIWA is glyfosaat in de Rijn en de Maas en ook in ons grondwater aangetroffen. Het onderzoek naar de gevolgen van glyfosaat loopt nog steeds, maar wordt behoorlijk gedwarsboomd door de fabrikant, die veel geld over heeft om onafhankelijk onderzoek te verhinderen. Gelukkig ligt er nu een motie in de Tweede Kamer, waarin staat dat per 1 januari 2018 glyfosaat op de lijst van verboden middelen komt te staan. Tot die tijd zullen fabrikanten, leveranciers en retailers hun voorraad zo goed mogelijk proberen te slijten en moeten wij als klant/ gebruiker onze eigen verantwoordelijkheid nemen door het product af te wijzen.

De laatste kleine heivlinders? Jaap van Diggelen

Op donderdag 22 augustus jl. ging ik met Ernst-Jan van Haaften en Bas Verhoeven naar het Kootwijkerzand, op zoek naar de Kleine heivlinder (Hipparchia statilinus). Dit onooglijke vlindertje staat op de nominatie om uit ons land te verdwijnen. De vlinderatlas van 2006 vermeld nog 5 populaties op de Veluwe maar nu, 7 jaren later is de soort alleen nog bekend van het immense stuifzandgebied ten Zuiden van Kootwijk. Vroeger zaten ze op heel de Veluwe, in Utrecht en ook in Brabant. Wat is er mis gegaan?

Moderne navigatie (GPS) bracht ons bij een parkeerterreintje aan de rand van de zandvlakte. De zon scheen volop, aan de omstandigheden kon het niet liggen. Na een klein eindje lopen door dennenbos bereikten we het open gebied. De begroeiing veranderde van struikheide al gauw in grasachtige vegetatie en niet veel verder stonden we in een gigantische kale zandbak met hier en daar een graspol, een verdwaalde heidestruik en zeer lage mos- en korstmosvegetaties. Terwijl Ernst-Jan en Bas druk waren met het vangen van micro’s (nachtvlindertjes ter grootte van een mug waarvan er zo’n 1200 soorten te vinden zijn in ons land)

speurde ik rond naar de doelsoort van vandaag. Beide heren beklaagden zich over het feit dat ze hun vlindernet in de auto hadden moeten laten omdat zo’n opzichtig vangattribuut nu eenmaal zeer slecht overkomt in een beschermd natuurgebied, hoe goed bedoeld dan ook (wij dienen de Wetenschap). De vlindermeppers hadden het voor hen verpest, meenden ze. Bij gebrek aan een net zat er niets anders op dan achter de micro’s aan te rennen om ze in een buisje te stoppen, om thuis verder te determineren of bij directe herkenning weer gelijk los te laten. Ter voorbereiding op dit stukje blader ik het prachtige boek Ontdek de Veluwe door. In dit boek

uit 1976 geen woord over de Kleine heivlinder, wel over de forse achteruitgang van de oppervlakte stuifzandgebied op de Veluwe in

puntje waren overtuigend om het dier te onderscheiden van de ‘gewone’ heivlinder die wat groter en kleurrijker is en waarvan we al Kleine heivlinder

de afgelopen eeuw. In 1976 was de noodklok voor deze soort nog niet geluid, we wisten er ook erg weinig van. In hoeverre geldt dit nu ook voor de micro’s die Bas en EJ daar in hun buisjes stopten, vraag ik me af. Moeten we over nog eens veertig jaar constateren dat ook die dan zeer zeldzaam geworden zijn? Laten we hopen dat dat meevalt.

Ondertussen kreeg ik een dagvlindertje op enige afstand in de kijker. Ik liep naar de plaats waar het dier neerstreek. Na enig zoeken ontdekte ik voor mij op de grond een grauw, grijs dagvlindertje, kenmerkend met de vleugels dicht. De voorvleugel nog net boven de achtervleugel uitstekend zodat de oogvlek met daaronder het helderwitte puntje zichtbaar waren. Het kleine formaat, de grauwe indruk en genoemde witte

exemplaren hadden gezien. Na nog geen half uur hadden we dus succes! Enthousiast riep ik Ernst-Jan en Bas erbij die mijn waarneming bevestigden. We struinden verder over de zandvlakte en kwamen regelmatig meerdere Gewone- en Kleine heivlinders tegen. Vaak stootten we ze op uit solitaire heidestruikjes die volop in bloei waren en voldoende nectar leverden in deze kurkdroge woestenij. In totaal zagen we in enkele uren naar schatting 25 exemplaren van deze superzeldzame soort. De Vlinderstichting die door gericht beheer probeert om dit dagvlindertje voor ons land te behouden, schat op basis van dit soort aantallen op goede waarnemingsdagen in de vliegperiode, dat de populatie uit tussen de 500 en 1000 vlinders bestaat. Dat lijkt heel wat maar de soort is bijzonder kwetsbaar, getuige het recente

uitsterven ervan op de Harskamp, de Hoge Veluwe, Planken Wambuis en de Zanding. De Kleine heivlinder is een typische soort van droge steppen waar de omstandigheden extreem zijn. Op de stuifzanden leven ze aan de randen in een open begroeiing van buntgras, korstmossen en verspreide pollen struikhei. De stuifzandgebieden in ons land worden wel aangeduid als ‘Atlantische woestijnen’, dat zegt genoeg over barre omstandigheden, de ultieme onherbergzaamheid. De stuifzanden op de Veluwe maar ook dichter bij huis, de Loonse- en Drunense duinen, ontstonden in de middeleeuwen door overbegrazing door schapen, door het afbranden van hei als beheersvorm of door te diep afplaggen. Als het kurkdroge zand eenmaal begon te stuiven dan was er geen houden meer aan. Het

Kootwijkerzand

waaide op tot metershoge duinen, waaronder hele nederzettingen verdwenen. Eigenlijk zijn deze gebieden dus de resten van een

ecologische ramp die door de mens is veroorzaakt. In de vorige eeuw ontwikkelde men een ‘deltaplan’ voor deze ramp. Door de stuifzanden op grote schaal te beplanten met dennen en soms ook helmgras, werden in de loop van de twintigste eeuw de ooit zo bedreigende zandvlakten teruggebracht tot de laatste gebieden die we nu nog kennen. Nog geen 10 procent van de oppervlakte die we in de 19e eeuw hadden, resteert. Het Kootwijkerzand werd gespaard omdat men ook toen al vond dat het bewaren van dit stukje landschapsgeschiedenis van waarde was. ‘Levend stuifzand’ zoals dat zo mooi heet, is niet langer bedreigend: het verkeert in een voortdurende doodsstrijd door oprukkende verbossing, vergrassing en vermossing door respectievelijk de Grove den, het Pijpestrootje en

Grijs kronkelsteeltje

het Grijs kronkelsteeltje. Laatstgenoemde mossoort is pas sinds 1961 in ons land en woekert het open kale stuifzand, dicht. Net

als bij de eeuwige dreiging door wateroverlast, waarbij geldt dat we in natuurgebieden juist weer ons best doen om hoge waterstanden te handhaven, willen we in de huidige tijd de waardevolle stuifzanden die ons resten, als natuurgebied behouden. Het monster van de dorpenverslindende stuifzanden is zo tandeloos geworden dat we het moeten helpen om te kunnen voortbestaan. Dat beetje zand dat nog stuift moet vooral in beweging blijven! In maart jl. hielpen maar liefst 140 vrijwilligers met het opruimen van de oprukkende begroeiing om het Kootwijkerzand open te houden. De Vlinderstichting zegt dat het open houden van de zandbak de enige manier is om de heivlinders te behouden. De Kleine heivlinder vliegt maar heel kort: van half augustus tot begin september. In die tijd vindt

eenzaam in de open zandvlakte staan. De rups komt in de loop van september uit het eitje, kruipt naar de basis van de graspol en gaat volledig nuchter de winter in. Als de temperatuur het toelaat in het voorjaar gaat hij pas eten, vervelt een aantal malen en verpopt pas rond half juli. Vanaf begin juni zijn de omstandigheden overdag zo extreem (hitte, droogte) dat de rups dan alleen maar â€™s nachts eet. De rups heeft de lange ontwikkelperiode nodig om voldoende te eten en dus te groeien. Er is geen vlindersoort in ons land die zo laat in het seizoen pas vliegt. De verpopping vindt plaats in het zand, in een door de rups met spinsel bekleed holletje. Als een heivlinder op het zand gaat zitten, keert hij zijn vleugels naar de zon en lijkt het alsof hij dreigt om te vallen: hij kantelt zijn lijfje een beetje zodat het zonlicht

Corynephorus canescens

de paring plaats en vervolgens zetten de vrouwtjes 1 voor 1 hun eitjes af op planten van het buntgras (Corynephorus canescens) die

loodrecht op zijn vleugels instraalt. Hij heeft een opwarming tot 30 graden Celsius nodig om te kunnen vliegen. Bij het neerstrijken klapt hij

ook zijn voorvleugels achter de achtervleugels zodat de grote oogvlek onderop de voorvleugel niet meer zichtbaar is. Vanaf dat

Al vanaf het moment dat ik mijn doctoraal onderzoek naar beheer en ecologie van kalkgraslandvlinders in zuid-Limburg deed,

moment valt de grijs-bruine onderkant van de achtervleugel geheel weg tegen het zand. Als je over het zand loopt stoot je dan ook vlinders op die je absoluut niet had zien zitten. De Kleine heivlinder is dus perfect aangepast aan de extreme omstandigheden van de stuifzandsteppe: hitte, kou, droogte, voedselschaarste en soms harde wind en valt door een perfect camouflage weg in zijn omgeving. Het dier leeft in ons land aan de Noordrand van zijn verspreidings gebied waar dit al knap verbrokkeld is: de dichtstbijzijnde vliegplaatsen liggen onder Parijs en bij Hamburg. Verder naar het Zuiden van Europa is de soort algemener en komt voor op droge steppeachtige terreinen met een landklimaat, hij is daar niet bedreigd.

wordt ik geconfronteerd met het verdwijnen van vlindersoorten uit ons land. Toen al, in 1982 waren typische kalgraslandsoorten zoals Dwergblauwtje, Dwergdikkopje en Kalkgraslanddikkopje uit ons land verdwenen. Soorten als Tweekleurig hooibeestje, Grote ijsvogelvlinder en Moerasparelmoervlinder stonden toen op uitsterven en waren inderdaad voor de eeuwwisseling verdwenen uit ons land. Gelukkig komen er soms ook soorten terug. Na herintroductie weet het Pimpernelblauwtje zich nu al weer 2 decennia te handhaven in de Moerputten bij Den Bosch. In Zuid-Limburg is het Klaverblauwtje terug en vliegt weer een populatie van de Veldparelmoervlinder op de Bemelerberg. De Vlinderstichting meldt dat het een goed vlinderjaar is, de jaarlijkse tuinvlindertelling leverde dankzij de mooie zomer ontzettend

veel waarnemingen. Niettemin zegt men erbij dat deze mooie aantallen exemplaren en soorten ongeveer vergelijkbaar zijn met de situatie

2014 en 2015 zal een inhaalslag moeten worden gemaakt om kilometer-hokken uit het Land van Heusden en Altena die tot nu toe

Zwartsprietdikkopje

van begin jaren negentig, vorige eeuw. Het is weer het oude liedje hoor ik u denken, alleen maar achteruitgang. Daar lijkt het inderdaad wel op. In onze streek wordt gewerkt aan een nieuwe atlas van de vlinderwaarnemingen voor de periode vanaf 2008 – 2015. In een vorig nummer van ons verenigingsblad vroeg Ernst-Jan van Haaften om zoveel mogelijk waarnemingen van dagvlinders uit onze omgeving te melden. Als je de resultaten tot nu toe (2008 – heden) vergelijkt met de vorige atlasperiode (2000 – 2007) dan lijkt hier en daar sprake te zijn van achteruitgang (o.a. Zwartsprietdikkopje). Hierbij geldt wel dat er nog niet voldoende intensief op alle plekken is gezocht om nu al definitief conclusies te trekken. In

nauwelijks werden bezocht, in de periode april – augustus voldoende te inventariseren. Gelukkig zijn ook schitterende verrassingen te melden zoals nieuwe waarnemingen van het Hooibeestje in de Groesplaat dit jaar. Ruim 20 jaar na het raadselachtige verdwijnen van dit algemene graslandvlindertje uit onze streek is ie terug! Natuurbeheer gericht op vlinders gaat moeizaam. Naast de generalisten (misschien ook opportunisten) die afwisselend goede en slechte jaren hebben (de witjes, de Kleine vos, Dagpauwoog, Bont zandoogje enz.) zijn er de specialisten (o.a. Veenbesblauwtje, Gentiaanblauwtje, Grote parelmoervlinder, Iepenpage, Spiegeldikkopje), afhankelijk van één of enkele soorten voedselplanten voor de rups en bijzondere

omstandigheden qua vegetatiehoogte en -samenstelling en microklimaat. Populaties van laatstgenoemde groep komen vaak in problemen omdat ze klein en geisoleerd zijn en het beheer niet goed is afgestemd op hun specifieke eisen. Op onze tocht over het desolate stuifzand zagen we naast de vele heivlinders ook nog enkele Kommavlinders, zeldzame dikkopjes van zeer schraal terrein die ik alleen uit het buitenland kende. Enkele malen zagen we jonge Zandhagedissen wegschieten onder de heidestruiken en Blauwvleugelsprinkhanen sprongen voor ons uit over het zand. De zang van Boomleeuweriken klonk uit de vliegdennen en uit de heidestruiken hoorden we een voor dit soort terreinen karakteristieke sprinkhaan roepen,

10-15 sec. duurtâ€™, logische naam toch? Zoals altijd hoorden Ernst-Jan en Bas deze diertjes ruim voordat ik ook maar iets vernam. De senioriteit van mijn gehoororgaan zet mij bij deze soortengroep op forse achterstand: eerst bij volledige stilte, opperste concentratie en nadering tot op 1 meter hoor ik de veldsprinkhaansoorten ook. Gelukkig ging dit niet op voor de meer luidruchtige Boskrekel die ook voor mij al op afstand goed te horen was. Een mooie nachtvlinder die we nog scoorden was het Roodbont heide-uiltje. Er kan niet veel leven in zoâ€™n droog en dor gebied maar wat je er dan tegenkomt is allemaal uitermate bijzonder. Zo hadden we een prachtige ochtend in een fascinerend natuurgebied, je zou er ieder jaar

Kootwijk Snortikker

de Snortikker. Volgens de veldgids Sprinkhanen produceert dit dier â€˜een aanzwellende serie snorrende en tikkende geluiden die in totaal

een keer rond moeten struinen, uiteraard op een zonnige dag in augustus!

Valken, buizerds en klein grut Jan Willem Vuijk

Vriendin Ankie schreef uit Ternaard (in Dongeradeel, Friesland): “Vorig jaar hebben we voor het eerst een valkenkast opgehangen. Proefdraaien. Resultaat drie jongen. In september kast verwijderd. Schoongemaakt en geschilderd, dachten de kast in het voorjaar weer op te hangen. Meneer valk was het hier niet mee eens. Hij vloog iedere dag een of meerdere malen luid krijsend laag over. Zo ongeveer van…. terug die kast. We zijn gezwicht. Verse snippers erin en terug tegen de achtergevel van de bijschuur. Tevreden valk was het resultaat. De hele winter heeft hij van zijn huis gebruik gemaakt. In februari kwam een nieuwe a.s. mevrouw valk regelmatig op bezoek. De locatie is goedgekeurd.

In maart bedachten twee buizerds dat ze ook wel een nest konden maken in een boom langs de reed. Een paar weken lang werkten de buizerds aan hun nest. Dat werd letterlijk oorlog. De torenvalken vonden dit een schending van hun territoor. Veel gekrijs over en weer. Luchtaanvallen van de valken, waarbij de toch wat lompe buizerds de verliezers bleken. Een aanval waarbij de valken, één van onder en één van boven de buizerd, in de aanval gingen de buizerd uit balans raakte en in de lucht rondtolde, betekende het einde van “samen delen”. Nog één keer daarna zijn de buizerds naar hun nest komen kijken. Tevergeefs. De valken waren onverbiddelijk. De rust keerde weer en het wachten is nu op het nageslacht van het echtpaar valk. (We hebben geen webcam geplaatst. Ook vogels hebben recht op privacy.) Grijze pluizige bolletjes met ronde diepzwarte oogjes zijn het eerste levensteken voor ons.

We kijken nu naar de meerkoeten, eenden, merels, mezen in allerlei soorten. Ook weer puttertjes dit jaar. En de tomkes niet te vergeten. Dan de hazen, ja de hazen. Dit jaar zitten we rondom in het graan. Vanochtend was het een en al gespring en geknabbel rondom de boerderij!”.

Het luikje Dit jaar zitten er regelmatig twee slechtvalken heel hoog op de toren “Lange Jan” in Amersfoort. Vlak onder de torenhaan is een ijzeren dwarsstang. Vandaar kunnen ze kennelijk prooien waarnemen in stadstuinen waarop ze zich dan met ijzingwekkende snelheid in duikvlucht storten. Een amateur met een sterke telelens heeft kans gezien de ring om de poot van het vrouwtje te fotograferen en daarop zelfs de codering te ontcijferen. Ze blijkt vorig jaar in een voorstadje van Brussel te zijn geringd. Onze vriend Zomer Bruin heeft de torenwachter geadviseerd een nestkast te plaatsen, want de vogels paren wel maar hebben geen geschikte plaats voor legsel. “Ja, volgende woensdag komt een “valkenkenner” al een kast brengen!” was het antwoord. Die is inderdaad gekomen, met een kast van 60 bij 60 centimeter. Maar helaas. Het luikje dat toegang geeft tot het allerhoogste deel van de torenspits blijkt maar 40 bij 40 centimeter te meten! De kast is daarom noodgedwongen geplaats op de bovenste omloop waar ook bezoekers kunnen komen. Te onrustig, denkt Zomer. Hij heeft de beheerder nu beloofd vóór het volgende seizoen een demontabele nestkast voor de slechtvalken te bouwen, die ze wel door het luikje heen op de spits zullen gaan aanbrengen. 55

Zonnestroom op het fort te Giessen Johan Koekkoek

In november 2012 heeft Altenatuur op ’t Fort in Giessen 18 zonnepanelen geplaatst van 245 Wattpiek, zij leveren met elkaar ongeveer 4100 kWh/ jaar. Het is nu begin september en de panelen hebben ruim 3200 kWh opgebracht. We hebben tot nu toe in deze periode slechts 2000 kWh gebruikt, dus we hebben komende winter meer dan 1000 kWh over!

Vanaf mei 2012 heeft de cv-‐kachel niet meer gebrand. Op het fort hebben we 8 jaar geleden ook 6 zonnecollectoren geplaatst. Deze collectoren hebben als warmte-‐ transportvloeistof water met daarin opgelost glycol. Zij leveren warmte via het cv-‐circuit aan de bovenverdieping van het fort. Het draaien van de pompjes om deze warmte op zijn plek te krijgen kost op jaarbasis zo’n 1000 kWh. De bovenverdieping is nu, het is echt een mooie zomer geweest, gemiddeld 18 oC. Terwijl de begane grond verdieping 15 oC is. Zonder verwarmen zou ook de boven-‐ verdieping deze temperatuur hebben gehad.

Bij enkele vergaderingen die we deze zomer gehad hebben zijn elektrische radiatoren gebruikt om de gewenste temperatuur te behalen. De vraag dient zich nu aan: Kunnen we met de PV-Ââ€?panelen ook onze verwarming verder op orde brengen en het gasverbruik tot een minimum beperken? Er dienen zich twee, wellicht 3 mogelijkheden aan: 1. Het overschot aan elektriciteit benutten voor verwarming met een iHeatpaneel in 1 of 2 veel gebruikte ruimten. 2. Het overschot aan elektriciteit benutten voor verwarming middels een kleine warmtepomp die zijn warmte van buiten haalt a. vanuit de reeds aanwezige collectoren en b. vanuit een lange tyleenslang die in het dak van gebouw A van het fort aangebracht kan worden tijdens de restauratie van het fort, komend voorjaar. Het dak van het fort bestaat namelijk uit een 1 meter dik zand / kleipakket. De temperatuur 1 m onder het oppervlak zal in de winter tussen de 13 oC en 15 oC liggen. Een kleine warmtepomp zal voldoende zijn om de gewenste temperatuur van 20 oC te halen 3. Een combinatie van 1 en 2. Wie niet waagt wie niet wint. Ik kreeg in augustus de mogelijkheid om kennis te maken met het iHeatpaneel. In het bestuur heb ik toen een voorstel

gedaan om een experiment met het iHeatpaneel te starten. Over de financiering zijn we het eens geworden met het bedrijf dat de panelen levert. Het iHeat paneel: Tekst zoals deze op internet gepubliceerd is.

iHeatpaneel

De lange infraroodgolfstraling van een iHeatpanel wordt opgewekt door een verwarmingsfolie, ontwikkeld in Duitsland en is schoon en stil. Dankzij de bijbe-‐ horende draadloze intelligente thermo-‐ staat kunt u gericht en kostenbesparend verwarmen. Het verwarmt objecten en grote oppervlakten, die de warmte weerkaatsen in stilstaande lucht en mede daardoor een aangename luchtvochtigheid creëren. De warmtepanelen zijn smaakvol uitge-‐ voerd, nemen weinig ruimte in, zijn onderhoudsvrij en eenvoudig zelf aan te sluiten op een stopcontact of lichtpunt. Het is bovendien een gezonde warmte. De infraroodstraling werkt helend op onder andere spier-‐ en gewrichtspijnen en voorkomt en/of verlicht allergieën. Door de vindingrijke en te programmeren thermostaat bespaart u tot om en nabij 50% op uw energiekosten in vergelijking met elektrische en gasverwarming, afhankelijk van de locatie, isolatie en mate van ventilatie van de te verwarmen ruimte. Het is 2013. Het is een nog niet wijd-‐ verbreid alternatief voor duurzaam dan wel energieneutraal verwarmen.

Nu leest u erover, nu weet u ervan.

Let op dat laatste zinnetje. Nu weet u ervan. Zo’n maand of wat geleden had ik al eens ingetypt op Google: biogenetische warmte. Toen kwam ik, zegge en schrijven, 1 site tegen met de informatie over genezende werking van de infrarood stralen. ‘Nu ja’, dacht ik, ‘met genezende stralen het fort verwarmen, ze zien mij al aankomen met m’n sterke verhaal’. Maar ik belde nog eens met mijn neef Johan van Visietech. Zijn infrarood panelen echt om gewoon te verwarmen zonder die genezende toeters en bellen? Hij stimuleerde mij om toch te blijven zoeken naar informatie over die infrarood toepassing als verwarming. Een maand geleden kwam iHeat in beeld. Naast nog wel een stuk of tien bedrijven die allemaal het verwarmings-‐ paneel in de markt willen zetten. We hopen het komende seizoen voldoende meetgegevens te verzamelen om wellicht in het voorjaar van 2014, nog voor de aanvang van de geplande restauratie van ‘ons’ fort met getallen te komen waarmee we een gefundeerde beslissing kunnen nemen, omtrent de meest duurzame methode voor de verwarming van de clubverblijven van Altenatuur en de Archeologische vereniging.

Waarnemingen van april t/m september Rinus Punt

Datum 1 april

11 april 11 april

Waarneming Eerste Kievitsei 3 Patrijzen 3 Patrijzen 2 Patrijzen Eerste Boerenzwaluw 2 Roodborsten op voederplank 2 Blauwborsten 1 Zeearend 2 Patrijzen (paartje) 2 Patrijzen (paartje) 1 Roodborsttapuit Steenuil (eerste ei) 1 Boerenzwaluw (schuur) 2 Ooievaars

12 april

1 Vuurgoudhaantje

1 april 3 april 7 april 9 april

Plaats en Waarnemer Veen, Jan Honcoop Hakkeveld Wijkse Steeg Dussen, Corné Pruijsen Midgraaf/A27 Andel, Kees & Hannie Aakvlaai, Corné Pruijsen Genderen, Rinus Punt Eethen Brug in Kerkuilenkast Andel, Kees & Hannie Dussen, Kasteel, Corné Pruijsen Sleeuwijk, Hylke Tromp

Datum 13 april 14 april 14 april 17 april 20 april 24 april

25 april

Waarneming Eerste Gierzwaluw 1 Boerenzwaluw 1 Gr. Bonte Specht 1 Grutto 3 Fazanten (1m + 2vr.) 2 Patrijzen (paartje) 2 Paartjes Groenlingen 3 Patrijzen 1 Tapuit, Rietgorzen, Oeverzwaluwen 2 Zwarte Sterns 1 Koekoek 1 Zwarte Mees (tuin)

Plaats en Waarnemer Dussen, Corné Pruijsen Biesbosch, Jeanet Pollema ‘t Eiland, Fam. Hoevenaren Klaverplak, Petra Furster Tol, Rinus Punt Tuin, Fam. Hoevenaren

Stuikwaard Munnikenland Dussen, Jeanet Pollema

Koekoek 25 april 27 april 28 april 29 april

30 april 1 mei 3 mei

2 Patrijzen (paartje) 2 Patrijzen (paartje) 2 Ringmussen (boomgaard) Can. ganzen met jongen 90 Kluten, slobeenden, krakeenden en Gele kwikstaarten 1 Reebok (tuin) 1 Casarca eend broedend in een boom in de tuin 1 Gr. Bonte Specht (tuin buren)

Duylweg, Jan v. Mersbergen Genderen, Brug, Rinus Punt Sleeuwijk, Hylke Tromp Polder Oude Hardenhoek, Hylke Tromp

‘t Eiland 3 Werkendam, Fam. V.d. Hoven Dussen, Ellen Hoffer ‘t Eiland 3 Werkendam, Fam. V.d. Hoven

Datum 6 mei 8 mei 10 mei 12 mei 13 mei 14 mei 15 mei 20 mei 25 mei 1 juni 13 juni 1 juli 1 juli

2 juli 3 juli 6 juli 7 juli 8 juli 8 juli 10 juli

Waarneming 1 Gekraagde Roodstaart 2 Patrijzen (paartje) Nest Patrijs 9 eieren 1 Kuifeend op 6 eieren

Plaats en Waarnemer Sleeuwijkse Waard, Hylke Tromp. Duylweg, Corné Pruijsen Klaverplak, Rinus Punt Dussen (kasteelgracht), Corné Pruijsen 1 Kraanvogel (juffer) Eethen, Siska Durieux. 1 Paartje Ransuilen (broed.) Almkerk, Jan de Peuter 1 Sperwer (mus geslagen) Andel, fam. Hoevenaren 2 Patrijzen Dussen, Noordeveldseweg/ Duylweg, Corné Pruijsen 1 Purperreiger Pompveld, fam. Hoevenaren 3 Lepelaars 2 Patrijzen (paartje) Bab.broek, fam. Hoevenaren 1 Zwartkop (tuin) Andel, fam. Hoevenaren 1 Kwartelkoning Groesplaat, Ernst-Jan v. Haaften 1 Zw.Roodstaart Dijk, Woudrichem 1 Paartje Grote bonte Andel, fam. Hoevenaren spechtenmet 2 jongen (tuin) 1 Paartje Patrijzen Tussen rotonde Andel/Veen met 7/8 jongen Pia Stierman, Ernst-Jan v. Haaften 7 Lepelaars Groesplaat, Hans Wijkniet Patrijs met 3 jongen Dussen 1 Jufferkraanvogel Den Duyl, Hannie Ruiten, Jeanet Pollema 1 jonge Jufferkraanvogel Den Duyl, Jan de Peuter 1 Jufferkraanvogel Den Duyl, Arie Veth 2 Roodborsttapuiten Eendeveld, fam. Hoevenaren 1 Jufferkraanvogel Den Duyl, Gean Krijgsman

Datum

Waarneming

Plaats en Waarnemer

19 juli 22 juli

1 Jufferkraanvogel 1 jonge Gr. Specht (in boomgaard) 1 Paartje Patrijzen met 6 jongen 8 Ooievaars 4 Zeearenden 1 Visarend 4 Zeearenden (2 ouders met jongen) 4 Ooievaars 1 Kwartel (tegen raam gevlogen door dierenambulance opgehaald maar niet overleefd) 1 Paartje Patrijzen met 9 jongen 1 IJsvogel (tuin)

Den Duyl, Marjo Kop Sleeuwijk, Hylke Tromp

29 juli 29 juli 5 aug. 9 aug. 16 aug.

16 aug.

19 aug. 24 aug. 25 aug. 3 sept.

1 Paartje Patrijzen met 7 jongen 6 Patrijzen

Veen (rotonde)Sjaak Schreuders Pompveld, Hannie Wuyten Biesbosch, Hylke Tromp Polder Oude Hardenhoek

Cirkelend boven Sleeuwijk. Wijk en Aalburg, Sjaak Schreuders

Uppel, Jan de Graaff Werkendam, Nelleke v. d. Mooren Jurriens Wijkse Straat, Jan en Elly Honcoop Struikwaard, Rinus Punt

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren! Met vriendelijke groet, Rinus Punt Hoofdstraat 48, 4265 HL Genderen Tel. 0416-352301 E-Mail: mlpunt@hetnet.nl

Kringloop en tweedehands kleding Herman van Krieken

Kringloopcentrum Altena, gevestigd Kerkstraat 1 te Almkerk, heeft het pand en de tuin van de buren op Kerkstraat 3 gekocht en momenteel werken we aan de verbinding van beide panden. Meer winkeloppervlakte, parkeergelegenheid, kantoorruimte, toiletten, het maakt de bedrijfsvoering een stuk gemakkelijker. Natuurlijk moeten we de investering terug betalen aan de Triodos bank die ons prima heeft geholpen. Zonder een cent subsidie zorgen we voor nog meer werkgelegenheid, ook voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Als bestuur zijn we verheugd dat deze investeringen onze mogelijkheden gaan vergroten. Natuurlijk denken we ook na over zaken die we moeten verbeteren. Zo is de hoeveelheid kleding die we inzamelen beperkt. Graag willen we dit aandeel vergroten om de kringloop nog aantrekkelijker te maken voor mensen met een smalle beurs. Groot voordeel is verder dat met de kleding die aangeboden en verkocht wordt in het Kringloopcentrum de transportkosten beperkt blijven.

Het Kringloopcentrum neemt nagenoeg alles aan, behalve natuurlijk afval. We verkopen een deel van de kleding in onze eigen winkel aan mensen uit de regio. We werken daarbij samen met stichting GAiN (Global Aid Network) en !GO, een sociale werkplaats die tegenwoordig allerlei andere benamingen hebben. GAiN is een wereldwijde organisatie die (nood) hulp en evangelisatie combineert. GAiN heeft een loods in Sleeuwijk waar de kleding en andere hulpgoederen verwerkt worden door vrijwilligers. De organisatie voert de overbodige kleding af naar Oost-Europa en rampgebieden. Een vrachtauto vol met kleding is bijvoorbeeld laatst nog naar AlbaniĂŤ gegaan na een grote overstroming. !GO leidt mensen met een SW-indicatie of een reintegratietraject naar een passende baan. De organisatie werkt voor de gemeente Aalburg, Drimmelen, Geertruidenberg, Oosterhout, Werkendam en Woudrichem. !GO zorgt voor extra handen om de kleding te verwerken bij het Kringloopcentrum of bij andere werkzaamheden. Onder aanvoering van onze super zaakgelastigde Johan Koekkoek hebben we contact gezocht met de gemeente Aalburg, Werkendam en Woudrichem om daar de tweedehands kleding op te halen. De verantwoordelijke wethouder Hermen Vreugdehil van de gemeente Aalburg was meteen positief en met ingang van 1 oktober zijn we daar met de inzameling begonnen. Als voorzitter ben ik zeer tevreden over het feit dat we weer zaken doen met Aalburg. Jaren hadden we als Kringloopcentrum met Aalburg weinig zakelijke contacten. Gelukkig is daar nu verandering in gekomen en gaan we samen zorgen voor de juiste verwerking van de kleding.

is een centrum organisatie p o lo g Het Krin nafhankelijke o ederen! volledig ontvangen go de dankzij We hopen als bestuur dat Werkendam en Woudrichem aansluiten bij Aalburg en ons in de gelegenheid stellen om ook daar de tweedehands kleding op te halen. Het is een geschikte manier om deze kleding te verwerken in het Land van Heusden en Altena. CommerciĂŤle partijen betalen wellicht iets meer aan de gemeente, tweedehands kleding verwerken via het Kringloopcentrum levert echter werkgelegenheid op voor mensen en helpt hen bij reintegratie op de arbeidsmarkt. Het grootste gedeelte van de kleding wordt gekocht door mensen uit onze regio. De niet verkochte kleding wordt afgevoerd door GAiN. De keus lijkt ons niet erg moeilijk nu de gemeenten als gevolg van de participatie wet verantwoordelijk worden voor de werkgelegenheid van mensen met een SW-indicatie en jongeren met een Wajong uitkering. Samenwerking met het Kringloopcentrum levert meer banen op voor deze doelgroep en het kost de gemeenten niets. Voor de duidelijkheid en omdat veel mensen nog steeds denken dat wij subsidie opstrijken: het Kringloopcentrum ontvangt geen enkele euro subsidie. Wij ontvangen alleen een bescheiden bijdrage in de kosten voor het ophalen van uw afgedankte of overbodige spullen. Het Kringloopcentrum is een volledig onafhankelijke organisatie dankzij de ontvangen goederen. Uw overbodige of oude kleding inleveren bij het Kringloopcentrum in Almkerk betekent een steuntje in de rug voor allerlei mensen die best wat hulp kunnen gebruiken.

Kringloopcentrum Altena Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk.

tel. 0183-403080

- Inzameling - & Verkoop bruikbare goederen - Educatie & Voorlichting - Recycling

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPWINKEL

maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

ochtend

middag

gesloten 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00

13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 12.00 - 16.00

Bruikbare spullen kunt u afgeven tijdens de openingstijden van de winkel. 67

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie. Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Weidevogelbescherming - DEcAB - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - etc.

âœ AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer mij daarom als lid / jeugdlid / gezinslid. naam: ______________________ straat: ______________________

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

68 e-mail: ______________________