Issuu

't ALTENATUURTJE Altenatuur Natuurbeschermingsvereniging voor het Land van Heusden en Altena

93 juni

2013

’t Altenatuurtje 32e jaargang nr. 3, juni 2013. Uitgave van natuurbeschermingsvereniging Altenatuur. Opgericht 5-11-1980, ingeschreven 15-10-1981. BESTUUR: voorzitter: J. (Jaap) van Diggelen, secretaris: J.H. (Johan) Koekkoek, penningmeester: H. (Henk) Kraaij, leden: H. (Herman) van Krieken P. (Pia) Stierman J. (Jeanette) Pollema L. (Len) Bruining

Sportlaan 24,

4286 ET Almkerk.

0183-402034

Emmikhovenseweg 6a,

4286 LH Almkerk.

0183-402231

Uitwijksestraat 4,

4288 JB Uitwijk.

0183-441360

HilIsestraat 35, Bruigomstraat 12, Dr. van Vuurestraat 76, Van Gendtstraat 14,

4269 VH Bab. broek. 4251 EP Werkendam. 4271 XH Dussen. 4271 AM Dussen.

0416-355155 0183-505341 0416-391654 0416-392373

INTERNET: www.altenatuur.nl REDACTIE: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 tevens redactie adres VORMGEVING EN ILLUSTRATIES: J.A.P. (Jan) van Haaften Eikenlaan 5, 4254 AR Sleeuwijk. 0183-302544 CONTACTADRESSEN: Vogelwerkgroep: A. (Arie) van den Herik Oudendijk 33a, 4285 WH Woudrichem. 0183-304193 Beheercommissie Natuurgebieden: P. (Pia) Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam. 0183-505341 LIDMAATSCHAP: jeugdlid 5,-- per jaar, gezinslidmaatschap 20,- per jaar, lid 12,50 per jaar Girorekening nr. 2593026 of Bankrekening nr. 301524319 Rabobank Almkerk t.n.v. penn. Altenatuur. Aanmeldingen, adreswijzigingen en opzeggingen opsturen naar de ledenadministratie. Beëindiging van het lidmaatschap schriftelijk vóór 1 december van het lopende jaar. Ledenadministratie Altenatuur, Dr. van Vuurestraat 76, 4271 XH Dussen. OMSLAG: Foto Kornsche Boezem, Dussen door Jan van Haaften. Omslagontwerp door Jan van Haaften. Altenatuur heeft sinds 1-1-2011 de ANBI-status

2 Het dossiernummer is: 77688 en het fiscaal nummer: 810362454.

vlinders klein hoefblad nestje bouwen

kikkerdrilpoten nachtvorst weidevogels beschermen voorjaarszonnetje schrale wind lentegroen

lente pollen

kievitseieren zoeken zaaien

speenkruid ontluikende knoppen nestje bouwen

kuikentje

lentegroen

dotters

Kornsche Boezem

Redactioneel

Koud, koud en nog eens koud en wat zijn we het beu het gure weer, maar als er dan bij een nog aarzelend zonnestraaltje ineens een citroenvlinder door de tuin fladdert krijg ik toch weer een warm gevoel. We sluiten het winterseizoen af, voor de “griendwerkers” zit het er weer op en we hebben de ledenvergadering een feestelijk tintje gegeven door Jaap in het zonnetje te zetten. Zijn schrijverij over 25 jaar leverde een bijna avondvullend programma op en bij ons als bestuur vooraf veel lol. Op het fort vond de perspresentatie van het “Jaar van de Patrijs” plaats. De weidevogelbeschermers draaien op volle toeren om de nesten te zoeken, de vogelwerkgroep inventariseert voor de Sovonatlas en de mensen van Forteducatie hebben op het fort de brugklassers van het Altena College iets over de

geschiedenis van onze streek verteld en hoe belangrijk bijen voor onze voedselvoorziening zijn. Duurzame energie avonden van DEcAB zijn goed bezocht, decentrale duurzame energiewinning staat hoog op de agenda. De verbouwing van het Kringloopcentrum is de kou nog niet te boven, laten we hopen dat de zonnestralen hun vruchten gaan afwerpen. Het is weer een mooi gevuld nummer, natuur en milieu binnen onze regio is en wordt goed bekeken, laten we er zorgvuldig mee omgaan, voor je het weet is het verprutst.

Het volgende nummer staat gepland voor oktober 2013 daarom zou ik graag de kopij voor 1 september a.s. willen ontvangen. Pia Stierman

Redactieadres:

Ik wens u een hele fijne zomer toe.

Pia Stierman Bruigomstraat 12, 4251 EP Werkendam.

Iedereen bedankt voor haar of zijn bijdrage aan dit Altenatuurtje!

E-Mail: fam.stierman@gmail.com

Forteducatie

14 26 DEcAB, Onze energie!

Vijfkilometerblok

43 Hoeveel patrijzen telt Altena?

Waarnemingen november t/m maart

In dit nummer: • Van de voorzitter

juni 2013 8

• Forteducatie

• Argusvlinder

• Notulen ledenvergadering 14 februari 2013

• Hoog bezoek van de landelijke persdiensten in het 'Jaar van de Patrijs' 24 • Vijfkilometerblok

• Dagpauwoog of oranjetip gezien?

• WC-papier

• Voor jou! (jeugdrubriek over de Groene kikker)

• De middenpagina's met: pag. 1&2

Programma zomer/najaar 2013

pag. 3&4 Nieuws Nieuws Nieuws Nieuws • DEcAB, Onze energie

• Knotterites

• Hoeveel patrijzen telt Altena?

• Tautonymen, het mogelijke en werkelijke

• Fijnstof meten met je iPhone

• Uit de krant geknipt

• Fipronil

• Waarnemingen november t/m maart

• De initiatiefwet Mooi Nederland in hoofdlijnen

• Nieuws van het Kringloopcentrum

Van de voorzitter Jaap van Diggelen

Van Geel 8

Beleef de lente! Het is nu begin april en het valt nog niet mee om de lente te beleven. Wekenlang al teistert een gure Oostenwind ons land. Nachtvorst houdt aan en er is nauwelijks nog een bode van de lente te zien. De Tjiftjaf zou begin maart al terug kunnen zijn maar ik heb hem nog niet gehoord. Grutto’s kleumen in groepen bijeen in onderwater staande weilanden en ondiepe plassen. Afgelopen week begonnen de boeren voorzichtig hun akkers gereed te maken om te zaaien. Door de wekenlange droogte, versterkt door de wind, rolden de tractoren als grote stuifzwammen over het land. Bollen van stof met binnenin een kern van staal en naar ik hoop een mens, al weet je dat tegenwoordig niet zo zeker meer met de GPS-gestuurde landbouw. Het is verleidelijk om jaarlijks aan de hand van de weersituatie waar we ons op dat moment in bevinden, de klimaatdiscussie te evalueren. Mijn verstand zegt dat het gaat om langjarige gemiddelden, generalisatie op basis van 1 waarneming heeft geen waarde. Toch gaan mijn gedachten ongemerkt naar de lezing van de Amsterdamse hoogleraar Bas van Geel, die ik afgelopen januari bijwoonde. Het internationaal panel voor klimaatverandering (IPCC) houdt volgens van Geel onvoldoende rekening met fluctuaties in zonnestraling (zonneforcering) als belangrijke factor in het klimaat. Van Geel verwacht een temperatuurdaling de komende jaren, op basis van modellen die de zonneactiviteit wel incalculeren. Hij stelt voor aan wat hij noemt, de ‘alarmisten, catastrofielen en apocalyptici’ om hun boodschap te wijzigen.

Natuurlijk heeft het gebruik van Duurzame Energie (DE) de toekomst, omdat het beter is voor ons milieu. Volgens Van Geel zijn de volgende redenen het belangrijkst: geopolitiek, beperken van verzuring van oceanen, verbetering luchtkwaliteit, het gebruik van olie om producten te maken in plaats van het te verbranden. Heel voorzichtig voegt hij er als laatste reden aan toe: misschien veranderen we het klimaat door de huidige vormen van energieproductie. Van Geel is geen roepende in de woestijn en geen klimaatscepticus pur sang, het komende decennium zal het duidelijk worden of hij een punt heeft.

Beleefdelente.nl Dit is een website van Vogelbescherming waarop je via een webcam het wel en wee van diverse vogelsoorten in hun nestkast kunt volgen. Online kun je de broedtijd van o.a. Slechtvalk, Ooievaar, Koolmees en Oehoe (zit er eindelijk weer zo’n joekel in ons land, duwen we hem meteen een camera onder de snavel: POW! vogelnieuws?) volgen. Bij Gekraagde roodstaart en Gierzwaluw, staat onder het keuzeplaatje op de site: ‘onderweg’. Dat kan nog even duren dit voorjaar, weten we. Ook de lente van de Steenuil kunnen we meebeleven. Ik klik op het plaatje en krijg een zwart-wit beeld van een lege kast met wat stro op de bodem. Een keuzemenuutje rechts van het beeld laat wat highlights van de afgelopen dagen zien. Onder het kopje ‘Vrouw snackt’ zie je een Steenuiltje dat landt op de plank voor de kast.

Vervolgens ziet ze een torretje op de rand van de ingang en pikt dat op. Hap, weg. Dit alles op 5 april 2013, 20.42 uur, 22 seconden opname. Het is net als bij een televisie soap, om een half uur te vullen moet je het lief en leed van 500 (echt)paren in 3 koppeltjes acteurs bijeenvegen. 24/7, zoals de Amerikanen zeggen voor ‘continu’, gebeurt er natuurlijk niet zoveel in zo’n kast, zeker niet als er nog geen eieren of jongen zijn. Op sommige momenten echter, kun je getuige zijn van gruwelijke real-life beelden. Ronald van Harxen en Pascal Stroeken beschrijven in hun prachtige boek ‘De Steenuil’ (KNNV 2011) een geval van syngeno-

phagie. Dit is het verorberen van al dan niet opzettelijk gedode gezinsleden. De webcam van Beleefdelente! registreerde in 2008 een gevalletje syngenophagie, verwanten-vraat, toen drie van de vier nestjongen één voor één het loodje legden en werden opgevoerd aan de overblijvende jongen. Moeder of vader Steenuil eet ook zelf gewoon mee. Cause it’s a bittersweet symphony, this life. In het Altenatuurbestuur werd onlangs voorgesteld om een webcammetje te plaatsen in een Gierzwaluw-broedpan ergens op een dak in Dussen. Ik

was daar niet voor. EĂŠn site met Nollywood (Hollywood-Natuur) leek me ruim voldoende. Gelukkig bleek het ook technisch lastig te realiseren, dus het plan verdween van tafel. Brengt dit alles de natuur dichterbij? De hele wereld kun je op je scherm voorbij zien komen. Nu ook dus de geboorte van een vos, de driehoeks-relatie van de Slechtvalk of de oehoe-erlebnis van de Aha. Ik moet bekennen dat het bekijken van de beelden mijn aanvankelijke scepsis wat tempert. Ik dreig zelfs enthousiast te worden. De beelden van een uil die middenin de nacht zijn jongen voert hebben toch iets fascinerends. Met mijn ogen op het scherm van mâ€™n tekstverwerker gericht hoor ik nu door de speaker de achtergrondgeluiden van onbekende zangvogels rond de rotswand van denkelijk de ENCI-groeve in Zuid-Limburg, waar de Oehoe zich suf wegdrukt in iets wat kennelijk zijn nestholte is. Ik hoor het omdat de site Beleefdelente.nl op de achtergrond nog open staat. Multimediaal natuur beleven heet dat. Ik sta in dubio. Als het de interesse wekt om echt buiten te gaan kijken en luisteren lijkt het me prima. Als we met vierkante ogen doorzappen naar het volgende natuuritem waarin gevaar, geweld, bedreiging, bloed, ontleding of stank (waar blijft de geurcomputer?) worden uitvergroot (zie Animal Planet) dan hoop ik dat ook deze hype weer snel voorbijtwittert. In het genoemde Steenuilenboek lees ik ook geruststellende informatie voor Rinus Punt, die zich in 't Altenatuurtje 91 zorgen maakte over de vogelresten die hij in zijn steenuilenkast vond. Moordenaars noemde hij de Steenuiltjes. Harxen en Stroeken onderzochten de prooien die Steenuilen in 4 onderzoeksjaren bij hun jongen brachten. Van de 11.306 prooien die werden geturfd, bleek 90% te bestaan uit kevers, wormen, rupsen en andere larven. Slechts 1% betreft vogels, dat valt reuze mee toch, Rinus?

Oehoe

Beleef de Zon! Dit voorjaar trekt de voorlichtingskaravaan van DEcAB (Duurzame Energie coöperatief Altena Biesbosch) langs de gemeenten om op drie informatieavonden belangstellenden te informeren over ZonZelf. Dit is het project van DEcAB waarin zonnepanelen worden aangeboden aan particulieren. U hebt in de voorgaande nummers van dit blad over DEcAB kunnen lezen dat Altenatuur, met Johan Koekkoek als grote (pro)motor, het initiatief voor collectieve opwekking van elektriciteit middels PVcellen heeft verankerd in een zelfstandige coöperatie met een eigen bestuur. DEcAB biedt maatwerk voor huizenbezitters die graag zelf hun elektriciteit willen opwekken door middel van zonneenergie. Het hele traject van aanvraag, bepalen van de mogelijkheden ter plaatse, offerte, installatie en aansluiting wordt tegen scherpe prijzen volledig uitgevoerd. In Woudrichem en Wijk en Aalburg was er volop belangstelling en inmiddels zijn al tientallen bestellingen geplaatst. Voor 25 april a.s. staat de avond voor Werkendam gepland. Als u dit leest is deze datum ook al voorbij. Alle informatie over DEcAB kunt u vinden op www.DEcAB.org. De aanbiedingen van ZonZelf zijn geldig tot 1 juli 2013. Bezoek de site, neem contact op en maak werk van Duurzame Energie!

Beleef de vlinder Op 5 tot en met 8 maart was het lente met temperaturen boven de 15 graden Celsius. Bij de Vlinderstichting kwamen toen verschillende meldingen binnen van waargenomen Kleine vossen. Ook in onze streek werden ze gezien. Ik heb ze toen gemist. Ongeveer een week daarvoor, vrijdag 1 maart, brak voor mij de vlinderlente al aan. We zaten op het terras van de Möseralm op 1820 meter hoogte bij Fiss in de Oostenrijkse Alpen. Het was prachtig zonnig weer, de luchttemperatuur op deze hoogte schommelde rond de 0 °C maar in de

intensieve zonnestraling warmden we heerlijk op. En niet alleen wij. Plotseling dook er een vlinder op die tegen de glazen windschermen fladderde en steeds maar weer probeerde verder te komen. Toen hij afweek het bijna lege terras op en neerstreek op een kunststoffen terrasstoel bleek het ‘slechts’ om een Kleine vos te gaan, waar ik natuurlijk weer hoopte op een of andere bijzondere parelmoervlindersoort. Kennelijk was het net als in ons land vorig jaar in Oostenrijk een goed jaar geweest voor de Kleine vos, waardoor er ook veel overwinterden. Allerlei vragen dienden zich aan. Zou dit dier overwinterd hebben in de plooien van de gigantische parasols van het terras? Ik kon het me niet voorstellen. ’s Nachts vroor het hier op deze hoogte nog 10 graden, in januari was dit wel 20 geweest. Het natuurlijke antivries wat insecten de winter doorhelpt is hier niet tegen bestand. Weinig kans dus om te overleven op deze hoogte. Kennelijk kwam hij dus uit het dal, maar wat brengt zo’n dier dan hier? Voedsel drinken uit bloemen is op de besneeuwde berghellingen geen optie. Ik kon niet anders concluderen dan dat dit ongerichte zwerfgedrag van deze ontijdig wakker geworden vlinder zijn dood zou worden. Dit laatste weerhield me niet om, toen het dier even later opnieuw hulpeloos probeerde de glazen wand te doorboren, het te vangen. Met de vlinder opgesloten en kriebelend in de holte tussen twee handen liep ik het terras af. Ik opende mijn handen en hij vloog de besneeuwde weidsheid in. Het Griekse woord Psyche betekent naast ‘ziel’ ook ‘vlinder’. In deze samenhang zijn zowel de vragen die ik als bioloog heb bij het voorkomen van dit dier op deze onherbergzame plek, als mijn drang om een dier de vrijheid te schenken, ook al gaat het een zekere dood tegemoet, ‘voer voor psychologen’. 13

Forteducatie Johan Koekkoek

Altena College met 10 klassen naar ’t fort. Ook dit jaar waren er weer bijna 300 leerlingen die lessen gevolgd hebben: over Romeinen door Kees van Maastricht, ➤ de rondleiding door het fort over Nieuwe Hollandse Waterlinie door John Kollen ➤ en over de Insecten door Pia Stierman en Johan Koekkoek. ➤

Bij de les over de Romeinen ging het vooral over de vindplaatsen in ons gebied van spullen uit de Romeinse tijd. Boeiend is steeds weer als Kees het heeft over de donk van Waardhuizen. Soms denk ik wel eens dat Kees er zelf bij was toen die bijl daar in de modder verdween. De tocht naar de kelders van het fort, dat mag nu want het is midden april, is voor het verhaal van John wel een hoogtepunt. Met name de kans op de aanwezigheid van de laatste vleermuis maakt het extra uitdagend. En ja hoor, er zat nog een langslaper! De tweede dag was hij weg!

Bij de insecten ging het ook dit jaar weer over Imidacloprid. Het landbouwgif dat heftig in discussie is. Bayer wil niet toestaan dat iedereen precies weet wat dat voor ‘smerig’ goedje is.

Natuurwetenschappers vinden het in ieder geval een smerig goedje want insecten gaan er van dood. Ook de bijen en andere zes potigen die het belangrijke werk van de bestuiving voor hun rekening nemen leggen het loodje. Als bijen verdwijnen moeten mensen zelf de bestuiving ter hand nemen. In China blijkt dat kinderwerk te worden. Het is maar dat u het weet. Het kan zomaar ook hier gebeuren. En wilt U dan met uw kinderen of met de schoolklas naar de boomgaard om ervoor te zorgen dat er fruit aan de bomen groeit? Om leerlingen bewust te maken van de problemen bij bijen, hebben we weer een hotel gemaakt van rietstengels. De bosjes van zoâ€™n twintig cm lengte hebben we daarna in de insectenwand gelegd. Dat bomen appels kunnen maken danken zij aan het zonlicht. Zonlicht levert de energie. Om te bewijzen dat energie uit hout vrij gemaakt kan worden hebben is een vuurtje gestookt onder een leuk hulpmiddel, de Kelly Kettel. Rond de schoorsteen van deze ketel zit water, dat snel met een beetje vuur aan de kook gebracht kan worden. Van het kokende water is een bakje thee gezet. Samen met een cracker met honing en een warm worstje werd dit onderdeel van de excursie afgesloten.

Argusvlinder Herman van Krieken

Ze zitten altijd op het grind rond ons huis of op de kale grond van de moestuin. Drie generaties oranje vlinders met een opvallende oogvlek op de voorvleugelpunt. Ze rusten graag op verwarmde objecten en overnachten op overhangend gras.

Op de stenen muur van ons oude huis zaten soms wel 5 of meer argusvlinders terwijl de zon al onder was. Vooral in het westen en noorden van het land komen ze nog algemeen voor. Toch is de argus-vlinder in ons land het laatste decennium sterk achteruitgegaan (De Vlinderderstichting, 2012). De Vlinderstichting heeft onderzoek gedaan naar argusvlinderrupsen in de Krimpenerwaard met opvallende resultaten. Uit de literatuur is bekend dat de argusvlinder verschillende grassoorten als waardplant kan gebruiken. De belangrijkste waardplanten in de Krimpenerwaard zijn: rood zwenkgras (Festuca rubra), kropaar (Dactylis glomerate) en glanshaver (Arrhenatherum elatius). Deze soorten verschillen sterk van elkaar. Rood zwenkgras heeft dunne borstelvormige bladeren, terwijl kropaar en glanshaver brede bladeren hebben. Wel hebben al deze grassen zowel in de herfst als in het voorjaar verse bladeren. De meeste waarnemingen werden in het voor- en najaar gedaan omdat de overwinterende rupsen in het najaar en voorjaar vers voedsel moeten hebben om te overleven. Ook de groeiplaats van de waardplanten is belangrijk voor veel vlindersoorten. Dit geldt zeker voor de argusvlinder. De eitjes en rupsen zijn te vinden op beschutte plaatsen met een warmer microklimaat dan de omgeving. Heel opvallend was, dat de waardplanten in vrijwel alle gevallen aan ĂŠĂŠn of

meer zijden beschut waren door een verticale structuur, zoals stenen muurtjes, een liggende boomstam, resten van een fundering of vangrails. De vlinders zonnen en overnachten ook vaak op deze verticale structuren, deze bieden beschutting tegen wind en regen. Bovendien koelen de graspollen op deze plaatsen minder snel af dan de omgeving en warmen ze bij zonnig weer ook sneller op. Uit het onderzoek blijkt dat aan de oostkant van verticale structuren meer eitjes en rupsen zijn gevonden dan aan de westkant. Dit heeft er zeer waarschijnlijk mee te maken dat de wind in Nederland voornamelijk uit westelijke richting komt. Graspollen aan de oostzijde zijn daardoor beter beschut. Graspollen die aan de zonnige zuidkant van verticale structuren groeien worden het meest gebruikt. Doordat de rupsen op plaatsen leven die snel opwarmen, zijn ze al bij lagere temperaturen actief. In december en februari zijn verschillende etende rupsen waargenomen op dagen met een maximum temperatuur van 5 °C. Op bewolkte dagen werden rupsen pas actief bij 10 °C. De rupsen van de argusvlinder zijn regelmatig actief in de winter, er is dus geen sprake van een echte winterrust, in tegenstelling tot de rupsen van veel andere vlinders die inactief zijn in de winter. Naast de temperatuur heeft ook de windrichting groot effect op de activiteit van de rupsen. Eutrofiëring (toevoer van een overmaat aan voedingsstoffen) speelt mogelijk een rol bij de achteruitgang van de argusvlinder. Een te veel aan nutriënten laat de vegetatie te hoog groeien waardoor het warme microklimaat ontbreekt. Verdroging van de vegetatie zou een verklaring kunnen zijn voor de achteruitgang op de snel uitdrogende zandgronden in het oosten en zuiden van ons land. In de Krimpenerwaard is dit waarschijnlijk niet het geval. De informatie die is verkregen bij het onderzoek in de Krimpenerwaard biedt een basis voor vervolgonderzoek dat de oorzaken van de achteruitgang boven tafel kan brengen. Indien nodig kunnen daarna beschermingsmaatregelen worden genomen. In Babyloniënbroek is gelukkig nog weinig sprake van achteruitgang van de Argusvlinder. Ik hoop ook in 2013 weer drie generaties argusvlinders te kunnen bewonderen rond ons huis. Bewerking artikel Vlinders 3/12

Notulen ledenvergadering 14 febr. 2013 Johan Koekkoek (secr.)

Notulen ledenvergadering Altenatuur 14 februari 2013 Fort Giessen Aanvang 20.00 uur Aanwezig 29 leden. Afgemeld Hans Wijkniet en André van de Berg.

1 Opening door de voorzitter Invalshoek voor deze opening gezocht in het laatste Naturanummer waarin de stelling geponeerd wordt dat agrarisch natuurbeheer niet werkt. Hiervoor wordt als één van de argumenten de flutgrutto genoemd. Dit dier overleeft op de intensief beheerde weilanden, maar de broedsuccessen zijn minimaal. De gruttogeneratie veroudert, de aanwas van jongen stagneert vanwege het eenzijdige voedsel. Dus weidevogelbeschermers let op, jullie doen wel je best maar je produceert flutgrutto’s. De voorzitter, als wetenschapper, vindt dat de feiten wel heel selectief ter tafel gebracht worden in Natura. Natuurlijk is er in het agrarisch gebied veel aan de hand, maar vergelijking bij vogels is niet mogelijk, bijvoorbeeld met die in natuurgebieden, immers weidevogels zijn gebonden aan agrarische activiteiten. Laten we eens in onze streek gaan kijken. Begin jaren 80 werden er zo’n 20-30 paren geteld. Begin jaren 90 was dat ook zo. Maar in 2011, 2012

waren er 37 en 38 beschermde legsels. Zouden dit alleen maar oude grutto’s zijn. Als we de feiten laten spreken dan is er toch ruimte voor de uitspraak dat het redelijk goed lijkt te gaan. Of is onze streek een uitzondering. Natuurlijk er zijn zo’n 60 vrijwillige vogelbeschermers actief. En er is een aanzienlijk aantal hectaren voor collectief beheer aangewezen. Ook het succes van de Tureluur in de

Wijkse waard kan in dit verband genoemd worden. Om nog een ander voorbeeld te noemen: de Patrijs. De schatting zoals Ernst-Jan van Haaften die op papier gezet heeft geeft een getal van 216

aan voor ons gebied. Vogelbescherming gaat een perscampagne starten: het jaar van de Patrijs (op 27 februari op dit Fort). Van patrijzen weten we nog weinig, er was weinig bescherming. Dit jaar gaan we tellen en het biotoop beschrijven. We horen klaagzangen over aantallen: er is nog slechts 10%. Maar als we dat door zouden trekken naar onze streek dan waren er in het verleden hier 2160 patrijzen. Dat populaties in agrarisch gebied teruglopen is waar. Maar dat ze behouden kunnen worden is volgens mij ook waar, aldus de voorzitter. Tendentieuze koppen als ‘agrarisch natuurbeheer werkt niet’ suggereren dat alles op uitsterven aankoerst. Dat brengt bij de voorzitter toch een wat dieper liggend roersel naar boven: Waarom die controverse, waarom een conflictmodel? Het zal toch geen ordinaire centenkwestie zijn??? Maar met zijn voeten weer op de grond: Ophouden met zwarte-pieten tussen ‘echt’ natuurbeheer en agrarisch natuurbeheer. Of ook Patrijs en Veldleeuwerik voor totale verdwijning bewaard kunnen worden? De tijd zal het leren. Aldus de voorzitter. 2. Notulen ledenvergadering De notulen van 28 februari 2012 worden aan de orde gesteld. Deze zijn gepubliceerd in Altenatuurtje nummer 90. Geen van de aanwezigen wenst een opmerking te maken. Dus verklaart de voorzitter dat ze zijn vastgesteld.

3. Jaarverslag van de secretaris. Dit jaar gaat de secretaris langs toonaangevende activiteiten, door persoonlijke actiefoto’s te presenteren. De natuurbeschermer de mens hoe? wat? Van enkele werkgroepen is er een foto bijgevoegd. Vogelwerkgroep:

Trudie, Mieke en Hanneke zijn bezig met het nieuwe GPS-systeem Beheergroep:

Gerrit-Roel aan het werk in Griend Bellemakers Forteducatie: Het tot stand brengen van een bijenwand heeft best wat aandacht getrokken. Bij het verhaal over deze wand heeft ook het bestrijdingsmiddel Imidacloprid veel aandacht gehad.

Ruimtelijke ordening. Enkele keren een bezoek gebracht aan de ambtenaar van gemeente Aalburg om over de verplaatsing van het voetbalveld van Veen te praten. De invulling van het bestemmingsplan bij de put is nog niet afgerond.

Kantine: Je hebt grotere werkgroepen en kleine. De kleinste wordt “bemand” door een vrouw.

Duurzame Energie DEcAB: De coöperatie is in november opgericht. De eerste leden hebben zich gemeld voor het plaatsen van zonnepanelen op eigen dak. Kringloop: Kerkstraat 1 wordt verbonden met Kerkstraat 3.

Communicatie: Het Altenatuurtje heeft een nieuw jasje. Ook het online kunnen bekijken van vooral de kleurenafbeeldingen is een behoorlijke opwaardering van ons clubblad.

4. Jaarverslag Penningmeester De penningmeester, Henk Kraaij, geeft toelichting op de financiële resultaten van het afgelopen jaar. Altenatuur heeft de ANBI-status. Eén van de verplichtingen die daar uit voortkomt is dat de jaarrekening en de begroting/beleidsplan zo transparant mogelijk moet worden weergegeven. Een ieder die z’n belastingaangifte zelf doet bemerkt dat de belastingdienst heel nauwkeurig vraagt of je de doelen wilt benoemen. Nu Altenatuur is zo’n doel, dus worden de jaarrekening en de begroting hierbij gepubliceerd. Naar aanleiding van het verhaal van Henk, stelt Rob Mulder de vraag of er van de inkomsten van de natuurgebieden, ook gereserveerd gaat worden voor de aankoop van nieuwe gebieden. De voorzitter antwoordt dat dit beleid eerst besproken wordt in de beheercommissie. Sytze de Boer vraagt naar de

bijdrage van Altenatuur aan het opstarten van de coöperatie van zonnepanelen. De voorzitter antwoordt dat het bestuur besloten heeft uit de reserves hiervoor het beoogde bedrag te voteren. Je weet dat uit dit initiatief DEcAB voortgekomen is. Ook hebben we op fort Giessen voor ruim 11.000 euro zonnepanelen geplaatst. Met de overige gebruikers van het fort wordt een jaarlijkse verrekening afgesproken. -Overige gebruikers zijn: Archeologische vereniging, Forteducatie en Brabants Landschap-. 5. Verslag kascontrolecommissie Ernst-Jan van Haaften en Sytze de Boer hebben de financiële jaarstukken gecontroleerd en in orde bevonden. De penningmeester wordt decharge verleend. Sytze en Hans Stierman zullen de boeken volgend jaar controleren. 6. Bestuursverkiezing Pia Stierman, Henk Kraaij , Herman van Krieken en Jaap van Diggelen zijn aftredend en herkiesbaar. Bij acclamatie worden zij herkozen. Waarvoor dank. Ron Brouwer heeft na een periode ontdekt dat lid zijn van het bestuur zijn ding niet is. Hij heeft afgezien van herverkiezing. Voor zijn inzet wordt hij door de voorzitter bedankt. Pia heeft voor een boekenbon gezorgd, om onze waardering te onderstrepen. 7. Rondvraag Henk Kraaijkamp merkt op dat het

wellicht zinvol is om over de volledige digitalisering van het Altenatuurtje na te denken. De voorzitter antwoordt dat we met deze aanpak bezig zijn, Je kunt het Altenatuurtje al digitaal lezen via de website, maar afschaffen van de gedrukte versie is in onze ogen nog een brug te ver. Wvttk. De voorzitter vraagt aandacht voor het twintig jarige jubileum van Nel Bouman. De trouw waarmee zij altijd weer de kantine perikelen aanpakt moet, mede dankzij dit memorabele jaar, onder de aandacht gebracht worden. Wij willen onze dank daarvoor onderstrepen met een bos bloemen. Nel Bloost charmant, en is duidelijk verrast. Nu dat was de bedoeling. Jaap spreekt uit dat hij hoopt dat Nel ons nog lang van koffie etc. wil voorzien. 8. Pauze De zaal wordt in gereedheid gebracht voor de jaarlijkse verrassing. Jaap loopt genoeglijk door de koffiezaal. Hij vraagt aan Ernst-Jan of hij z’n dia’s voor de verrassing klaar heeft. “Oh ja”, hoor ik hem zeggen, “alles onder controle”. Dan na de koffie begeven we ons weer naar de filmzaal. Jaap neemt zijn plaats in en is verbaasd dat hij zijn vrouw Coby, zijn dochter Rozanne en zoon Tom binnen ziet komen. Deze laatste krijgen door Pia een stoel aangewezen. Ernst-Jan start en meldt dat het bestuur besloten heeft de quiz te ver-

ruilen door een eerbetoon aan de voorzitter. Alle bestuursleden spelen vervolgens hun rol in het ingestudeerde programma om de typische eigenschappen van de voorzitter te accentueren. Dit alles

ter ere van zijn 25 jarig lidmaatschap van ons bestuur. Hij is 26 jaar lid van ons bestuur maar slechts 24 jaar als voorzitter. Dus het bestuur vond dat huldiging nu gepast was. De accenten van Jaap werden op 3 aspecten gelegd: De voorzitter als vlindervanger. Vooral de uitbeelding met het vlindernet was een succes. Dan Jaap als literator. Zijn stukjes in het Altenatuurtje onder de kop Van de voorzitter waarderen wij vanwege het hoge, we mogen wel zeggen, literaire gehalte. Dan Jaap als beheerder. In de beheercommissie toont Jaap wel één van zijn zwakste kanten. Hij is namelijk nooit op tijd, en hij heeft zijn eigen koffie nooit meer bij zich. Zij verdenken hem ervan dat hij slecht achter Coby vandaan kan. Van elke ‘speelgroep’ kreeg Jaap een

uurwerk om zijn zwakte bij te werken. Als vereniging waarderen wij Jaap zeer. Om deze waardering in een aards pakketje te verpakken wordt hem een diner bon voor het gehele gezin + 1 aangeboden. Jaap steekt niet onder stoelen of banken dat hij zeer verrast is door de actie van de bestuursleden. Na het uitreiken van de bon en de bloemen aan Coby wordt het ophalen van belevingen verder onderstreept door het consumeren van enkele smakelijke hapjes die de dochter van Herman van Krieken gemaakt had. Al met al was de 31e jaarvergadering uitgegroeid tot een heel prettige jubileumviering. Tegen elven werd de verwarming weer laag gezet en was een ieder vertrokken.

ALTENATUUR JAAROVERZICHT 2012 EN BEGROTING 2013 BEGROTING WERKELIJK BEGROTING 2012 2012 2013 INKOMSTEN Contributie Arch. Ver. inz. Essent Kantine Rente Beheersubs. Gem W,chem Brabantâ€™s Lands. Inz. Weidevogels Subsidie Min. LNV Diversen Verkoop jubileumboekjes Br. Landschap bijdrage energie Forteducatie bijdrage energie Brab. Landschap inz. Nat. Werkd. ANV/Prov. weidevogels LNV Groen/blauwe diensten Diverse donaties Saldo tekort Totaal

5.800 644 100 570 320 1.000

6.119 533

5.800 440

195 568 320 338

3.024 200 25 972 972

6.012 224

100 500 320 500 6.012

150 P.M.

13.777

200

972 972 150

653 653 150 P.M.

200 697 6.470 23.770

200

15.528

ALTENATUUR JAAROVERZICHT 2012 EN BEGROTING 2013 BEGROTING WERKELIJK BEGROTING 2012 2012 2013 UITGAVEN Abonnementen Altenatuurtje Bezorgen Altenatuurtje Kantoor art/porto Fort Essent + Dong Verenigingsavonden Bestuur Vogelwerkgroep Weidevogelgroep Griffierechten Verzekeringen Kamer v Koophandel Natuurgebieden Herinrichten fort Diversen Saldo overschot Duurzame energie Totaal

200 2.000 1.100 350 300 3.500 500 500 300 1.200 300 110 30 2.500 500 200 187 P.M. 13.777

144 1.850 1.228 642 474 1.629 270 411 600 1.274 110 24 2.531 216 12.367 23.770

200 2.000 1.400 400 350 2.000 500 500 600 1.400 300 110 25 2.500 500 250 2.493 P.M. 15.528

Hoog bezoek van de landelijke persdiensten in het 'Jaar van de Patrijs' Len Bruining

In het najaar van 2012 deden een paar vogelaars van de vogelwerkgroep een testinventarisatie naar het voorkomen van de Patrijs in onze streek in voorbereiding op 2013, het landelijke â€˜Jaar van de Patrijsâ€™. Het viel niet mee om de vogels te ontdekken. Het zijn vogels die zich bij verstoring direct tegen de grond drukken, waardoor ze vrijwel niet te zien zijn. Anders werd het toen koning winter een witte deken over de akkers en weilanden uitstrooide. Als mooie pionnetjes staken de patrijzen parmantig af tegen de sneeuwwitte vlaktes. Hele families (kluchten) van soms wel twaalf vogels werden waargenomen, terwijl ze in de kou hun kostje bij elkaar probeerden te scharrelen.

Na een oproep in de regionale kranten onder burgers en buitenlui stroomde het aantal meldingen binnen. En zo ontstond het idee om tijdens een lezing aandacht aan deze boerenlandvogel te besteden. Want ondanks het feit dat de vogel bij ons in de streek relatief veel voorkomt, gaat het niet goed met deze soort. 95 % van de populatie is sinds de jaren zestig uit ons land verdwenen. 24

Cees Witkamp van Vogelbescherming Nederland raakte tijdens zijn presentatie op Fort Giessen steeds meer onder de indruk van de activiteiten en het enthousiasme van de vogelaars. Ook het aantal waargenomen patrijzen speelde mee. Twee weken later verzocht Vogelbescherming Altenatuur mee te willen werken aan de landelijke perspresentatie. Dat was niet tegen dovemansoren gezegd, met name omdat het Land van Heusden en Altena plotseling te boek stond als één van de laatste bolwerken van Nederland.

Op woensdag 27 februari verzorgde Witkamp op Fort Giessen, samen met Maja Roodbergen van Sovon een presentatie voor de toegestroomde journalisten van gerenommeerde kranten als Volkskrant, NRC, Brabants- Reformatorisch en Algemeen Dagblad en ook de NOS was vertegenwoordigd. Na afloop volgde een veldexcursie. In een lange stoet trokken de auto’s met de gasten door de streek. Tijdens de eerste stop was het al direct raak. Drie Patrijzen, twee mannetjes die een vrouwtje achterna zaten, stalen de show. En ook op de andere telposten lieten de vogels zich prachtig zien. In diverse media werd er in de weken die er op volgden volop aandacht besteed aan ons Land van Heusden en Altena dat dankzij de Patrijs mooi op de kaart is komen te staan.

Mooi is ook dat de Struikwaard onderdeel uit gaat maken van een pilotproject met maatregelen voor de Patrijs, die bestaat uit de aanleg van kruidenrijke graan- en grasstroken, takkenheggen en struweelhagen. Hopelijk gedijen de patrijzen in deze groene weelde straks weer in tijden zoals weleer. Op donderdag 4 april kwam omroep Brabant TV opnames maken tijdens de inrichtingswerkzaamheden. 25

De Vogelwerkgroep doet mee aan het inventariseren van vogels voor een nieuw uit te brengen vogelatlas door Sovon. Een driejarig project waarin wij drie kilometerblok vijfkilometer blokken inventariseren. Het eerste blok dat we dit jaar inventariseren Herman van Krieken wordt grofweg begrensd door Oudendijk, Rijswijk, Waardhuizen en Almkerk. Zaterdag16 februari ging ik rond 8.00 uur op de fiets richting Oudendijk. Na de koffie bij Arie van den Herik togen we richting Woudrichem met onze groep van drie, Johan de Bijl, Ron Brouwer en ondergetekende. Arie maakte het andere halve rondje met nog vier leden van de Vogelwerkgroep. In Oudendijk viel ons meteen het grote aantal huismussen op. Onder aan de stoep in Woudrichem zagen we links een groep van ongeveer 30 putters in een boom. We fietsten rustig verder over de dijk richting Rijswijk. Bij de baakboom controleerden we de aanwezigheid van een steenuil, helaas is hij hier al jaren niet meer te zien. We passeer-den het vleermuizenverblijf in de voet van de dijk. We vroegen ons af of er eigenlijk vleermuizen verbleven in de speciaal voor deze sonar kunstenmakers opgeknapte oude weegbrug? (Tot nog toe geen exemplaar geteld, het is waarschijnlijk te vochtig. Red.) Aan de andere kant van de dijk zagen we een dodaars heel lang onderduiken. We maakte ons zelfs zorgen, 26

zolang bleef het diertje onder. Vorige keer zagen we hier overigens 4 grote zaagbekken. In Rijswijk verlieten we de dijk om richting Uitwijk en Waardhuizen te gaan. Veel vogels hadden we al genoteerd waarbij het opviel dat overal wel tortelduiven te zien waren. In Uitwijk stopten we even bij de betonnen schuilbunker uit de Eerste Wereld Oorlog (1916) die langs de Alm staat. Een buizerd zat tussen Rijswijk en Waardhuizen op dezelfde plek als vorige keer. Vlak bij de rotonde ter hoogte van Waardhuizen zagen we een ooievaar. We maakten een mooi rondje over het fietspad dat net voor Waardhuizen weer terugloopt richting de rotonde. In Waardhuizen aangekomen stopten we al snel bij een ponyweide aan de linkerkant omdat er veel mest lag. Ik was in de veronderstelling dat we daar wel wat konden spotten. Na enige seconden turen door de verrekijker zag ik twee patrijzen. Ron Brouwer wees me op de derde patrijs links van de twee. Midden in Waardhuizen troffen we weer een flinke groep putters die zich wasten in de plassen op een open terrein. Ron en ik hebben zeker 5 minuten naar dit schouwspel staan kijken. Jammer dat Johan de Bijl al terug was naar Brakel, hij moest dit en alles wat nog komen ging, missen. Toen we Waardhuizen uit reden en op het fietspad richting Almkerk gingen 27

zagen we in het eerste weiland tegenover onze griend langs de Alm een grote groep spreeuwen. Ron had onmiddellijk door dat er ook andere vogels tussen liepen. Zeker 40 kramsvogels bewogen zich tussen de spreeuwen. Over het wat saaie fietspad gingen we richting Almkerk toen we besloten een kleine omweg te maken via de Waardhuizenseweg. Ron verbaasde zich over het fraaie landschap en de smalle weg die ons door het kleine buurtschap stuurde. Een torenvalk stond te bidden boven een weiland. Via de Broekgraaf gingen we richting theetuin. Ik beloofde Ron met wat geluk een steenuil op het dak van een verwaarloosd pand net voor de golfbaan. Gelukkig was ik niet te optimistisch geweest want de steenuil zat netjes midden op het huis tussen de nokpannen om zich heen te kijken. Een vrouw die haar hond uit liet vertelde ons dat ze de steenuil dit jaar voor het eerst zag. De steenuil zit daar overigens al vele jaren en is vaak overdag te zien. We raakten even later aan de praat met de eigenaar van de theetuin. Hij vertelde ons dat er drie paar patrijzen rond de theetuin leven. Momenteel zag hij koppels van twee of drie dieren, in de zomer zag hij koppels van ongeveer 10 patrijzen. Binnen vertelden we elkaar van onze waarnemingen en dronken warme chocomel 28

of koffie. Ik leverde mijn lijstje in bij Arie die alles doorgeeft aan Sovon. De groep van Arie had drie koppels patrijzen gezien. Enkele leden van de andere groep fietsten daarna mee om ook de steenuil te zien. Gelukkig zat het uiltje nog op dezelfde plek en liet hij zich prachtig bewonderen. Samen met Gerrit Romijn fietste ik al keuvelend richting BabyloniĂŤnbroek. Na de Ruttensteeg passeerde ik het eerste huis aan de rechter kant toen ik een steenuil hoorde roepen. Snel fietste ik terug, doch ik kon de herrieschopper niet vinden. Net weer op weg begon de steenuil weer hard te roepen. Niet echt een geschikt biotoop dacht ik, doch ik zal het toch maar in de gaten houden. Na een lekkere broodmaaltijd met Leida ging ik aan het stofzuigen. Veel doe ik niet in het huishouden, doch stofzuigen is mijn taak. Daar doe ik dan wel de hele middag over. Valt nog best mee als je beseft dat mijn moeder en vijf zussen smetvrees hebben. Tussendoor lees ik wat, kijk ik veelvuldig door de telescoop de polder in en vlieg naar mijn computer om een ingeving te noteren. Om ongeveer 16.30 uur kreeg ik mijn beloning, een mannetje blauwe kiekendief boven het weiland richting Almkerk. Voldaan borg ik wat later de stofzuiger op, wat een prachtige dag voor een vogelaar. 29

Dagpauwoog of Oranjetip gezien? Ernst-Jan van Haaften

o dagpauw

njetipje ora

Het is alweer even voorjaar. Iedereen zal inmiddels al verschillende soorten dagvlinders hebben gezien. Kleine vossen en dagpauwogen die als volwassen vlinder de winter zijn doorgekomen als eerste, maar daarna misschien ook wel soorten als citroenvlinder of oranjetipje? Om een goed beeld te krijgen van de huidige verspreiding van al deze soorten in onze streek roepen we iedereen op waarnemingen van alle dagvlindersoorten door te geven!

Dagvlinders in Heusden en Altena In de periode 2000 t/m 2007 is door een groot aantal Altenatuur-leden bijgedragen aan het maken van een overzicht van de dagvlinders (en libellen) in onze streek. Enkele duizenden ingestuurde waarnemingen hebben samen de toenmalige â€˜dagvlinderbevolkingâ€™ goed beschreven. Inmiddels zijn we weer enkele jaren verder en wordt het interessant om te zien of er veranderingen optreden: Komen er vlindersoorten bij, of verdwijnen er juist? Zien we nu meer of minder Oranjetipjes dan 10 jaar terug? Om dit soort vragen te kunnen te beantwoorden is het belangrijk om over gegevens te beschikken.

Geeft u ze weer door? Het is erg eenvoudig om waarnemingen van vlinders (en andere soortgroepen) door te geven. Ze kunnen gemakkelijk worden ingevoerd op de website www.waarneming.nl. Zo worden ze nauwkeurig vastgelegd en worden ze gebruikt voor verspreidingsonderzoek. Waarnemingen mogen ook per email worden doorgegeven aan ejvanhaaften@hotmail.com Vlinderwaarnemingen bekijken Het is nu ook eenvoudig om recente waarnemingen en actuele verspreidingskaartjes te bekijken van het werkgebied van Altenatuur. Hierdoor kunt u zelf zien welke soorten er in uw eigen omgeving al zijn gezien. Daarvoor is inmiddels een handige overzichtspagina gemaakt met alle voorkomende dagvlindersoorten. Ga hiervoor naar: altenatuur.waarneming.nl (dus zónder www.); klik vervolgens op ‘links’ en kies in dit menu voor ‘dagvlinderatlas’. Zo kunnen alle soorten bekeken worden.

WC-papier Herman van Krieken

Gerrit Komrij, de op 5 juli 2012 overleden schrijver en dichter, was een verwoed verzamelaar van zeldzame boeken uit de achttiende en vooral de negentiende eeuw over erotiek en uitwerpselen. Onderwerpen die volgens de schrijver ‘mooie en bijzondere boeken hebben opgeleverd’.

Mannen blijven vaak in de anale fase steken volgens mijn vrouw. Als ik op mijn werk in de ICT de geluiden hoor dan klopt dat wel een beetje. Zelf doe ik daar natuurlijk niet aan mee, dat bewaar ik voor thuis. Een Nederlander gebruikt per jaar zo’n 225 kilo papier voor kranten, tijdschriften, post, printpapier et cetera. Circa 13 kilo daarvan is voor wc-papier. Gemiddeld heeft een Nederlander tussen de acht en negen velletjes nodig per wc-gang, wat er toe leidt dat er elke dag 22.000 kilometer wc-papier wordt weggespoeld. Van één boom is ongeveer 45 kilo wc-papier te maken, dus eens in de drie jaar gaat er een boom voor uw behoefte tegen de vlakte. Dit gaat overigens niet ten koste van tropisch regenwoud, omdat de bomen die daar groeien niet geschikt zijn om papier van te maken. Naaldbomen zijn veel geschikter vanwege hun lange en zachtere vezels. Bomen voor de papierindustrie worden bijna altijd gekweekt. Dit kan ten koste gaan van ‘wilde’ bossen en landbouwgrond. Niet goed dus.

Volgens de Amerikaanse wetenschapper Allen Hershkowitz is met name zijdezacht wc-papier slecht voor de wereld buiten het kleinste kamertje. Er worden bomen voor gekapt en om extra zacht te maken zijn flinke hoeveelheden chemicaliën nodig. ‘We gebruiken het amper enkele seconden, maar de impact op het milieu is groter dan die van een Hummer’, zei Hershkowitz in The Guardian. De Amerikaanse tak van Greenpeace heeft zelfs een app. ontwikkeld met een ranglijst van meest schadelijke wcpapier (helaas is die (nog?) niet aan deze kant van de oceaan te downloaden, wellicht omdat Amerikanen drie keer meer wc-papier gebruiken dan Europeanen). Gerecycled papier is een prima grondstof voor wcpapier. Papier kan zes of zeven keer hergebruikt worden. Voor het milieu is het dus het beste om wc-rollen te maken van papier dat al een paar keer is gebruikt. Gerecycled papier van dennenbomen is zelfs beter dan papier van bijvoorbeeld bamboe, ook al wordt het – terecht – verkocht als ‘100% no tree save te planet’. Het bamboe moet immers special voor papier gekweekt worden terwijl gerecycled papier afval is dat nog een keer gebruikt wordt. Ook houtvrij papier is niet vrij van ecologische zonden. De grondstof voor houtvrij papier is namelijk: hout. Door middel van een chemisch en mechanisch proces worden uit houtpulp stoffen als lignine verwijderd, waardoor het minder op hout lijkt en ‘houtvrij’ wordt

genoemd. Slechter voor het milieu dan houthoudend papier, zegt Milieu Centraal, omdat het houtvrij maken energie en chemicaliën kost. Wcpapier uit gebruikt papier dat niet gebleekt is voor het milieu waarschijnlijk het beste dat u kunt kopen. Wist u overigens dat een olifant meer dan 100 kilo slecht verteerde uitwerpselen per dag produceert? Ze moeten beter kauwen zou mijn vrouw de olifanten waarschijnlijk adviseren. Bewerking artikel: Het Geweten door Evert Nieuwenhuis Vrij Nederland 8 december 2012

Voor

jou! Jan van Haaften

Hallo jongens en meisjes,

Je hebt ze vast al weer horen kwaken in de sloot of in de vijver bij de buren. De groene kikkers. Ja, hun winterslaap hebben ze achter de gestreepte rug. Ze zijn uit de modder van de sloot tevoorschijn gekomen. Niet bevroren omdat ze lekker diep zaten! En nu zijn de mannetjes gelijk al actief geworden en op zoek naar een vrouwtje. Het is paartijd.

Met het geluid dat ze met hun kwaakblazen maken, lokken ze de vrouwtjes. Nou die moeten het vast wel horen want als er meerdere mannetjes zijn lijkt het wel een concert!

Als dat beloond wordt en de vrouwtjes komen er op af, dan klemt een mannetje zich vast op de rug van het vrouwtje. Hij laat dan niet meer los. Als het vrouwtje eitjes gaat leggen bevrucht het mannetje die gelijk. Dat gaat goed omdat hij bij haar op haar rug zit.

De eitjes die net gelegd zijn zitten op een dotje. Dat is niet veel groter dan een knikker. Niet groot dus. Om de eitjes zit een slijmlaagje. Als dat in het water komt gaat het opzwellen. Dat kleine dotje wordt dan een hele klomp! We noemen dat kikkerdril. Het dril zit vol voedsel en de kleine kikkervisjes in het dril eten het op. Na een week of drie zwemmen ze weg op zoek naar kleine waterplantjes zoals algen. Bij mij in de vijver zag ik een keer dat een wilde eend het kikkerdril kwam opeten. Die vond het vast ook erg voedzaam!

Terwijl de kikkervisjes groter worden vormen er zich achterpootjes. De kikkervisjes eten nu ook al regelmatig kleine insecten zoals muggenlarfjes. Ondertussen groeien ze door en ontstaan er ook voorpootjes.

aan een kikker je ie d n ge n ri e rd Al die verand en moeilijk woo zou e t e m e w n e ling, ziet noem daanteverwisse ge n e E . se o rf o metam t bij alle en. Dat gaat nie kker gg ze n e n n ku je e ki el. Bij de groen ervisjes als kikkers even sn vaak dat de kikk ke visjes l e e h t e h rt u e geb flin ren. Het zijn dan visje overwinte d jaar gaat dan de en geworden. Volg oon door! w metamorfose ge 37

Wanneer uiteindelijk de pootjes sterk genoeg zijn geworden komen ze aan land. De staart verdwijnt want die hebben ze niet meer nodig. Er zitten nu zwemvliezen tussen de tenen van de poten.

ngen de kikkers Op het land va eegt. Vliegen, ew bijna alles dat b rupsen enz. Vaak jes, spinnen, kevert et uitrollen van th doen ze dat me n insect plakt Ee hun lange tong. en volwassen e ij daar aan vast. B zeker 25 cm ng kikker kan de to worden!

ze â€™s Zomers zie ik . te m ar w n va t ze dan er houd er. Vaak zoeken Een groene kikk jv vi e d n va d n de ra aar wachten of m an d n altijd zitten langs E . p o warmde steen mmm lekker! een lekker opge M t! m ko ij rb o ten vo er nog wat te e

ag in a

PROGRAMMA ZOMER/NAJAAR 2013 Activiteiten worden vooraf aangekondigd in de streekbladen. Let ook op de website voor eventuele wijzigingen: www.altenatuur.nl. Noteer de data vast in uw agenda!

d de n p mi

Inventarisatie Struikwaard 2013 Vorig jaar werden flora en fauna van Fort Giessen geinventariseerd. Een verslag hiervan kunt u vinden via een link op onze site altenatuur.nl (klik op de home-pagina op Alt92 online, scroll naar beneden, klik op Biodiversiteit Fort Giessen). Dit jaar wordt natuurgebied De Struikwaard bij Giessen in kaart gebracht. We proberen op minstens drie momenten in de loop van het seizoen te inventariseren. Om flexibel te kunnen inspelen op weersverwachtingen willen we de data niet ver van tevoren vastleggen, ze worden kort tevoren via een mailoproep doorgeven aan diegenen die zich aanmelden als belangstellenden. Iedereen kan meedoen, het is een uitstekende gelegenheid om plantenkennis op te doen of om meer te leren over amfibieën, insecten en andere ongewervelden. Doet u ook mee? Meld u aan bij Ernst-Jan van Haaften (ejvanhaaften@hotmail.com) of Jaap van Diggelen (digge082@planet.nl) dan krijgt u enkele dagen van tevoren een oproep met datum, plaats en tijd. Vrijdag 6 september: Nationale Nachtvlindernacht op Fort Giessen Altenatuur doet dit jaar opnieuw mee aan de Nationale NachtvlinderNacht (NNN). Vanaf 2006 zijn jaarlijks de nachtvlinders van het fort geinventariseerd. De totale soortenlijst bevat nu 150 soorten gewone nachtvlinders, macro’s, en 70 soorten micro’s. Recordavond was de zwoel-zinderende NNN op 9 juli 2010 toen de temperatuur tot ver in de nacht boven 20 graden bleef en de teller tot 96 macro soorten en 54 soorten micro’s kwam. Komt u meekijken welke prachtige soorten nachtvlinders er deze keer op het laken vallen? Om 21.00 uur worden de lampen opgesteld en, afhankelijk van het succes, gaan we door tot in de nachtelijke uren. U kunt de hele avond meedoen of een uurtje langskomen op deze gezellige happening. De vlinders worden in het fortgebouw gedetermineerd en geadministreerd en vervolgens weer losgelaten.

iddenp

Zaterdag 2 november: Altenatuur actief op de Landelijke Natuurwerkdag! Ook dit jaar doet Altenatuur weer mee aan de Nationale Natuurwerkdag. De locatie is nog niet bekend. Informatie hierover is vanaf augustus beschikbaar op de landelijke site www.natuurwerkdag.nl (zoek onder provincie Noord-Brabant de locatie in het LvHenA) waar u zich tevens kunt aanmelden. Ook kunt u de Altenatuursite in de gaten houden en u vanaf augustus aanmelden via E-mail digge082@planet.nl. Na aanmelding ontvangt u nader bericht. De natuurwerkdag vormt de start van het werkseizoen van de Beheercommissie. We hopen dan met een grote groep een flink stuk griend te knotten. Doet u ook mee? Het verdere najaarsprogramma en de agenda voor de werkochtenden van de beheercommissie worden gepubliceerd in het oktober-nummer (94) van het Altenatuurtje. 40

ag in a

m Zaterdag 14 september: Openstelling Fort Giessen op Open Monumentendag Evenals voorgaande jaren zal ook dit jaar Fort Giessen op Monumentendag opengesteld worden voor publiek. Het landelijk thema voor Open Monumentendag 2013 luidt: Macht en Pracht. De rijkdom, schoonheid en grootsheid die macht kon voortbrengen is overal om ons heen in gebouwen terug te vinden: kastelen en paleizen, grachtenpanden en patriciĂŤrshuizen of buitenplaatsen en landgoederen. De forten van de Nieuwe Hollandse Waterlinie, waar Fort Giessen onderdeel van uitmaakt, getuigen van militaire macht in vroeger eeuwen. Al jaren gebruiken Natuurbeschermingsvereniging Altenatuur en de Archeologische Vereniging Fort Giessen als verenigingsgebouw. Beide verenigingen stellen u in de gelegenheid om op Monumentendag het Fortgebouw en het omliggende natuurterrein te komen bekijken. U kunt zelf rondlopen of meedoen aan groeps- rondleidingen. U bent welkom op het Fort van 10.00 â€“ 16.00 uur.

Nieuws

Rinus Punt Uilenbeschermer van 2012 Op 24 april jl. werd Rinus Punt in een zaal met 200 Brabantse vogelbeschermers uitgeroepen tot ‘Uilenbeschermer van het jaar 2012’. Directeur Jan Baan van het Brabants Landschap reikte de oorkonde en de ‘Braakbal’ – een cheque ter waarde van 250 euro - uit aan een totaal verraste Rinus die door mede-vogelwerkgroepleden met zachte dwang naar de bijeenkomst in Vught was gedirigeerd. Eigenlijk was hij die avond van plan om kievitsnesten te gaan beschermen. Rinus, die precies 10 jaar geleden in Altenatuur-kring voor zijn vele werk al werd gelauwerd met de Altenatuurpluim, is al sinds 1995 het boegbeeld voor de uilenbescherming binnen Altenatuur. Aanvankelijk werden alleen kerkuilenkasten op geschikte locaties in de streek opgehangen. Later kwamen daar ook de steenuilenkasten bij. In totaal hangen er momenteel bijna 200 uilenkasten in onze streek waarvan ongeveer een derde wordt bewoond! Het is duidelijk dat de grote inzet van Rinus en de overige leden van de Vogelwerkgroep die actief zijn in uilenbescherming een belangrijke bijdrage levert aan het voorkomen van Kerkuil en Steenuil in onze omgeving. Fantastisch dat het vele werk van Rinus nu ook provinciaal wordt opgemerkt en gewaardeerd. Van harte gefeliciteerd Rinus! Rapport Monitoring Flora en Fauna van de Alm 2011 In december 2012 verscheen dit rapport, gemaakt door onderzoeksbureau Natuurbalans – Limes Divergens in opdracht van Waterschap Rivierenland. Het riviertje de Alm is de afgelopen decennia ingericht als Ecologische VerbindingsZone (EVZ) en in de jaren 2003, 2007 en 2011 is de voorkomende flora en fauna geinventariseerd. In het rapport wordt de ontwikkeling van flora en fauna aan de hand van deze monitoring onderzocht in relatie tot de uitgevoerde natuurvriendelijke inrichting en het daarop aangepaste beheer. Het onderzoek is gericht op beantwoording van onder meer de volgende vragen: - Welke soorten/soortgroepen komen met welke verspreiding voor?

ag in a

Nieuws

d de n p mi

Welke soortgroepen zijn vooruit gegaan en welke soortgroepen zijn achteruit gegaan tussen 2003 en 2011? Welke effecten hebben verschillende inrichtings- en/of beheersmaatregelen op de verschillende soorten of soortgroepen? Welke ontwikkelingsmogelijkheden voor de Alm kunnen worden aangegeven op basis van de monitoringsresultaten?

Het rapport vergelijkt het heringerichte stuk Alm tussen Almweg en Poortweg en het gedeelte van de Alm in Almkerk-West dat heringericht is, met een referentie, een deel van de Alm waar geen natuurvriendelijke inrichting heeft plaatsgevonden tussen Almweg en Almkerk-dorp, parallel aan het Hoekje. Bij de broedvogels valt op dat langs de heringerichte oevers waar veel riet tot ontwikkeling is gekomen, het aantal broedvogels sterk is toegenomen. Het gaat daarbij om kleine karekiet, rietgors en waterhoen. Bij de amfibieën is sinds 2003 sprake van een lichte achteruitgang in de poelen, die het voorkomen van bruine- en groene kikker, gewone pad en kleine watersalamander bepalen. Het referentie-tracé heeft geen poelen en daarom nauwelijks amfibieën. Het aantal soorten libellen is sinds 2003 gelijk gebleven maar het aantal individuen neemt af. De onderzoekers wijten dit aan het feit dat in de ondiepe stukken langs de oevers verlanding is ingetreden waardoor er minder open water over blijft. Ook de sprinkhanen zijn achteruitgegaan doordat de vegetatie zich heeft ontwikkeld en er minder open plekken zijn. De dagvlinders nemen af, enerzijds door weinig bloemrijke vegetatie maar ook door onjuiste timing van het maaibeheer. De onderzoekers bevelen daarom aan om in te zetten op sterkere verschraling door te maaien (en afvoeren) in juni en augustus waarbij steeds 25 % van de vegetatie blijft staan voor ontwikkeling van vlinderrupsen en eitjes van sprinkhanen. Om verlanding tegen te gaan wordt geadviseerd om periodiek de flauwe oevers te herprofileren (waarschijnlijk wordt bedoeld het afschrapen van bestaande riet-, moeras- en watervegetatie ). Ook dient het maaisel van riet- en moerasplanten te worden afgevoerd. Het rapport maakt duidelijk dat de natuurwaarden van de Alm door de herinrichting zijn toegenomen. Tevens wordt duidelijk dat voor het behoud van de toegenomen biodiversiteit een zorgvuldig beheer nodig is dat vraagt om maatwerk. We zullen navraag doen bij het Waterschap of de aanbevelingen uit het rapport ook worden opgevolgd. Dit is noodzakelijk om te voorkomen dat de vele inspanningen die voor de inrichting zijn geleverd, in enkele decennia weer deels teniet worden gedaan. 42

ag in a

d de n p mi

Voorjaar 2013 In de maand maart heeft DEcAB twee voorlichtingsavonden gehouden die samen meer dan honderd belangstellenden trok. De eerste contracten voor het plaatsen van de panelen zijn getekend. Op 25 april is er nogmaals een voorlichtingsavond in de Kwinter in Werkendam. Als lokale coöperatie proberen wij ook invloed uit te oefenen op het landelijk beleid. Er moet immers nog het nodige geregeld worden om iedereen gelegenheid te geven zijn eigen opgewekte stroom te kunnen gebruiken. Op de site van e-Decentraal wordt een samenvatting gegeven van een enquête die eerder dit jaar gehouden is. e-Decentraal is, zo zou je kunnen zeggen, het lobbycircuit van alle soortgelijke coöperaties als DEcAB. De voorzitter van DEcAB heeft binnen dat circuit zijn contacten. De samenvatting van de enquête. Inzet e-Decentraal in lobby: ruim baan voor decentraal duurzaam. De kernpunten die de decentrale duurzame initiatieven willen bereiken zijn: ➤ Opgewekte duurzame energie voor eigen consumptie is en blijft vrij van belasting. Of het nu voor of achter de meter is opgewekt, individueel of in collectief verband. ➤ Er moet een eerlijk speelveld komen waarin iedereen opdraait voor zijn eigen kosten. Daar horen dus ook de maatschappelijke kosten bij. Dat betekent een energiebelasting waar de vervuiler betaalt en niet alleen de consument. En voor het gebruik van infra-structuur moet iedereen betalen voor de kosten die hij veroorzaakt, dus niet meer de rekening van de grote centrales neerleggen bij de consument.

Neem in de weten regelgeving barrières weg. Nu is daarin goede bescherming van de consument een belangrijk uitgangspunt. Als consumenten de productie van energie zelf ter hand nemen, neemt de relevantie van deze bescherming af. Producenten die tevens consument zijn moeten door passende weten regelgeving in staat worden gesteld die eigen verantwoordelijkheid te dragen. Dat betekent: o een lichtere vorm van de leveringsvergunning, o kunnen crowdfunden zonder bankvergunning o en vrijheid in het zelf bepalen van tarieven. ➤

Hans van der Vlist, voorzitter van e-Decentraal: “Dit is wat we met de lobby, die we voor de leden doen, willen bereiken”. E-Decentraal realiseert zich ook dat er nog een lange weg te gaan is om dit te bereiken. Van der Vlist: “Deze punten vormen onze inzet voor de lange termijn. En zijn dus ook onze inzet in het SER Nationaal Energieakkoord”. Tot die tijd zal het salderen behouden moet blijven en de kosten van eventuele netwerkverzwaring gesocialiseerd worden. Net als dat nu gebeurt voor grootschalige centrale aansluitingen. Op korte termijn moet er natuurlijk ook een versnelling komen voor decentraal duurzaam. Daarbij gaat het vooral om het uitwerken van de in het Regeerakkoord aangekondigde verlaagde energiebelasting. Dat moet in de ogen van de beweging een 0-tarief worden, waarvan coöperaties minimaal 15 jaar gebruik kunnen maken, wil het werkbaar zijn.

Het Regeerakkoord spreekt voor de verlaagde belasting over eigen opwekking, 'in de nabijheid'. We zien nu dat EZ en Financiën op een veel te smalle schaal willen opereren. Natuurlijk is er niets op tegen duurzame energie in je nabijheid op te wekken. Integendeel. Maar inperking van de nabijheid leidt tot regels die veel initiatieven zullen frustreren. Hans van der Vlist: “Nu schat 70% van de initiatieven in dat een inperking tot een viercijferige postcodegebied met aangrenzende gebieden niet werkbaar is.

Daarom vinden we het beter om geen nabijheidseis op te nemen. Ook de bewoners van bijvoorbeeld steden moeten een eigen initiatief kunnen nemen, ook al ligt de productie buiten de stad. Het gaat ons erom dat je als burger zelf verantwoordelijk bent voor de productie. Zoals bijvoorbeeld bij De Windcentrale en De Windvogel. Toch moet eigen productie â€˜een kort lijntjeâ€™ hebben. Immers het gevaar van grootschaligheid moet beperkt en, als het kan, uitgesloten worden. Over de experimenten zijn de initiatieven ook duidelijk: experimenten mogen geen drogreden worden om gewenste wetswijzigingen uit te stellen. En ook bij de experimenten willen de initiatieven ruimte en langjarige zekerheid. Wat doet e-Decentraal? e-Decentraal bundelt de krachten van bedrijven, organisaties, instellingen en particulieren die een decentrale duurzame energievoorziening willen realiseren. We willen die initiatieven bevorderen, versnellen en versterken. Dat doen we door samen te werken, kennis te delen en een gezamenlijke lobby op te zetten. HIER Opgewekt partner van e-Decentraal e-Decentraal werkt samen met HIER Opgewekt aan de toekomst van lokale duurzame initiatieven. Meer info op www.e-decentraal.nl

Knotterites Rinus Punt

Je moet wel een lichte tik hebben om bij -5 graden Celsius, gevoelstemperatuur -15, op pad te gaan voor een dagje knotten.

Je twijfelt vrijdags. Wat doe je? Spullen klaarmaken voor een dagje Vischplaat. Wekker gesteld. Half zeven eruit. Thuis eerst de vogels gevoerd. Het was koud buiten. Geen watje worden!!! Gelukkig waren er meer knotters, elf in totaal, die de koude elementen trotseerden en klaarstonden aan de andere kant van de Vischplaat. De boot lag al klaar en stipt negen uur voeren we over. Het was echt koud op de open boot. Waar ben ik aan begonnen. Je vaart pas om half vier terug. Maar na een flinke wandeling naar de griend merk je wel dat het in de luwte ervan een stuk aangenamer is. Een warme bak koffie smaakt dan nog lekkerder als thuis. Het eerste rondje rondom de plas die we door de sneeuw maakten was puur op sporen. Met hoofdknotter Jan (een echte Biesboschkenner) maakte ik dit rondje voor we gingen knotten. De vos en reeĂŤnsporen vielen het meest op. Die lopen toch heel wat kilometers. Ook de bever had flink

huisgehouden. Hij had bij verschillende bomen aardig wat bast weg geknaagd. Ook zijn burcht was flink opgehoogd met hout. Sporen van mollen, muizen, reiger, roerdomp, merels enz. waren er in overvloed. Prachtig om te zien in dit maagdelijke landschap. De meeste bessen van de Gelderse roos waren door de lijstersoorten verorberd. Ook muizen pakken hun gedeelte ervan, door takjes met bessen af te knagen en ze mee te nemen naar plaatsen o.a. in de knotwilgen om de pitten eruit te eten.

Het vuur werd deze keer door onze opperstoker snel gemaakt. Tijdens

het knotten merk je dat je eigen temperatuur snel oploopt en moest de dikke jas uit. Heerlijk om zo bezig te zijn in dit prachtige gebied. Bij de roep: ‘de soep is warm’. Laat je direct je zaag vallen om met elkaar aan de soep te gaan. Ik was deze reis alleen. Mijn broers waren allebei met vakantie. Eén in Oosterrijk de ander in Griekenland. Even een s.m.s. naar Griekenland hoe koud het hier was. Hallo broertje afzien -5gr. gevoelstemp. -15, straffe oostenwind gr. Vischplaatboys. De techniek staat voor niets. Even een s.m.s. naar Griekenland. Niet lang daarna. Jasoe Rinus, heerlijk weer, 18gr. blauwe lucht gr. de manderijnboys (hij was aan het mandarijnen plukken). Gelijk de

groeten doorgegeven aan onze jongens. Wat denk je weer een s.m.s. Doet ie nog speciaal de groeten aan onze hakbaas Jan. De slijmerd. We zullen hem eens flink onder handen nemen. Geen lage knotbomen, allen maar hoge met

dik hout. Na de soep een nieuwe wandeling met Jan. Naar het open water. We hebben namelijk een prachtige zichtplaats. Echt mooi wat je allemaal ziet. Kuifeenden, brilduikers, nonnetjes, zaagbekken, futen, heel veel meerkoeten, roofvogels noem maar op. Alles was daar te bewonderen. Hoogtepunt daar was het ijsvogeltje dat op korte afstand op een tak boven het water zat. Prachtig. ‘s Middags toen de zon nog even doorkwam werd het nog mooier. Ik had er echt geen spijt van om deze zaterdag daar door te brengen. Rond drie uur kregen we contact met een groep mannen die daar een rondje maakten. Een groep van acht mannen die zonder vrouw en kinderen een weekend gezellig met elkaar als oud klasgenoten gingen genieten. Het waren geen knotters net als wij. Zij zaten vrij hoog op de ladder wat maatschappelijke functies betreft. Wel gezellig om zo met elkaar bepaalde onderwerpen aan te snijden. Mooie mannen die een speciaal sleetje met bier bij zich hadden. Die nostalgie uit hun studententijd hadden ze nog niet verleerd. Het zal mij benieuwen hoe ze dit weekend met deze koude overleven in het Van Doorne Huisje op de Vischplaat. Terugvarend op de boot was het weer toch wat aangenamer. Een beetje zon. Wat is de natuur dan

mooi in de Biesbosch. Vooral nu met al die sneeuw. Terugrijdend naar huis had ik geen moment spijt. Ook er aan denkend als ik niet gegaan was hoeveel commentaar ik van mijn broers had gekregen. Zonder hen hadden we toch veel meer werk verzet. Ik vertel ze niet dat het aan de koude lag, dat je wel door moest blijven werken om niet te bevriezen.

Bij Altenatuur wordt het hout gebruikt voor zinkstukken. De wilgenbossen met een stamdikte van ongeveer 6 cm worden opgebost en krijgen een tweede leven als zinkstuk in onze wateren. Dus mensen laat je dagelijkse beslommeringen achter je en maak je hoofd leeg op een zaterdagochtend in een van onze grienden.

Ben je geĂŻnteresseerd in het fenomeen knotten ga dan een keer mee met de knotters van Altenatuur in het Land van Heus-den en Altena.

Bij de knotters van de V.M.B in de Peerenboom was de start erg problematisch. Alle sloten van de pipo hut waren bevroren. En zonder gereedschap valt er voor deze vakmensen ook geen eer te behalen. Niemand een aansteker bij zich. Dus onze eigen adem diende als ontdooier. Nu bleek degene die de avond ervoor een lekkere borrel op had de beste ontdooier. De juiste sleutel bij het juiste slot scheelde ook een slok op een borrel. Na de koffie hadden we heel nauwkeurig werk. Er moesten hoge willigen omgezaagd (geknot) worden, die vlak naast de pipowagen stonden. Met een lang touw, hoog vastgebonden aan de stam durfden we het aan. Dit koste heel wat gooiwerk om het touw daar vast te krijgen. Bij het omtrekken van de eerste boom schrok ik wel omdat deze boom met zijn lengte ons had kunnen raken. Bij de volgende die CornĂŠ vakkundig omzaagde hadden we

Twaalf februari heb ik geknot in de Griend van Bellemakers. Gezellig om daar ontvangen te worden met een warme handdruk en heerlijke koffie met wat lekkers erbij. Ook

daar moet wel eens ingegrepen worden als een paar Zuid-Hollanders uit Giessendam en Giessenburg een demonstratie PAPPALELLEN in de griend geven. Als dan de Altenatuuricoon en hoofdkoekkoeksknotter roept, moet het wel gedaan zijn, het werk moet klaar.

het touw een stuk langer vastgepakt om te trekken. Alles ging verder prima. Voorlopig is de pipo hut gevrijwaard van deze bomen. Hierna nog wat geknot te hebben gingen we ook tevreden naar huis. De laatste Visplaatdag op 16 maart stond in het teken van bruggen maken c.q. repareren. Door het hoge water van de laatste jaren waren er toch bruggen bij die van hun plaats lagen en gevaarlijk scheef.

Het was een flinke klus. Kettingtakel, spanbanden, spaden, scheppen, boormachine en schroeven alles was nodig om de klus te klaren. Met vlechtwerk, waar mijn broer erg trots op was, hij was namelijk de bedenker, werd het looppad naar de brug beschermd tegen uitspoelen. Bij heel hoog water weet je namelijk niet waar het laagste punt is waar het water over de dijk spoelt. Deze twee bruggen liggen over de in/uitgang van de plas en over een kreek waar bij hoog water flink wat naar binnen stroomt.

De officiĂŤle opening van de brug was rond half vier. De knotters/ bruggenbouwers stonden netjes met hun pet of muts in de hand toen Jan, onze hakbaas, hem opende. Er is maar een persoon die zoiets bedenkt om netjes met de pet in de hand een brug te openen. Nu maar afwachten wat er allemaal nog heel is als we over acht maanden terug komen. Kunnen we zien hoe goed we ons werk hebben gedaan. We sluiten weer een knotseizoen af. De laatste knotzaterdag van Altenatuur ging niet door. Wilde ik het seizoen netjes afsluiten door nog een keer mee te gaan met onze boys gaat het niet door. Al bij al was het weer een nuttig gebeuren bij deze verengingen. De grienden/eendenkooi krijgen door dit onderhoud de uitstraling zoals grienden behoren te zijn.

Hoeveel patrijzen telt Altena? Ernst-Jan van Haaften

Het jaar 2013 is door de organisaties SOVON en Vogelbescherming Nederland uitgeroepen tot â€˜jaar van de patrijsâ€™. Reden voor Altenatuur om ook extra aandacht te besteden aan deze bedreigde boerenlandvogel. De patrijs lijkt in het Land van Heusden en Altena nog wel verspreid voor te komen, maar hoeveel zijn er ongeveer? En waar zitten ze dan vooral?

Aanpak Dit zijn lastige vragen om te beantwoorden voor een onopvallende soort die zich maar weinig laat zien. Toch is afgelopen winter een poging gewaagd. Hierbij is gebruik gemaakt van bekende eigenschappen van de patrijs: in de winter vormen ze kleine groepjes en deze groepjes zijn vaak redelijk honkvast. Zie je een paar kilometer verder weer een groepje? Dan kan je er wel vanuit gaan dat het om andere vogels gaat. Door zo systematisch een gebied af te zoeken ontstaat een steeds completer beeld. Deze winter was daarbij extra gunstig: vooral in januari was er een periode met een mooi sneeuwdek. Juist dan zijn de patrijzen als bruine bolletjes goed te zien op de witte weilanden en akkers. In deze sneeuwperiode is dan ook door veel vogelaars gericht gezocht naar patrijzen. Hierbij konden de gemeenten Aalburg, Woudrichem en Werkendam (met uitzondering van de Biesbosch en Noordwaard), samen 182 km2, worden geteld. 117 waarnemingen In de winterperiode, tussen 15 september 2012 en 15 februari 2013, zijn door 24 vogelaars patrijzenwaarnemingen ingevoerd op www.waarneming.nl. Daarnaast werden, zeker na de oproep van Len Bruining in 't Altenatuurtje 92 (januari 2013), nog vele waarnemingen aan haar doorgegeven. Deze waarnemingen heeft zij eveneens ingevoerd op www.waarneming.nl. In totaal werden zo

117 patrijzenwaarnemingen verzameld. Meestal werden zo enkele waarnemingen per week gedaan. Tijdens de sneeuwperiode in de tweede helft van januari schoot dit aantal echter omhoog tot meer dan 30 waarnemingen per week! Liever grasland dan akkers De patrijs staat bekend als een echte bewoner van het boerenland. Dat beeld is tijdens deze telling duidelijk bevestigd. Van de 117 waarnemingen zijn 110 waarnemingen gedaan op agrarische percelen. In bijna 25% van deze gevallen ging het om akkers; meer dan 75% van de waarnemingen werd gedaan op grasland. De 7 overige waarnemingen komen uit (dijk)bermen, natuurgebied, een sportveld en een bedrijventerrein.

Maar hoeveel zijn het er in totaalâ€Ś? Wanneer de waargenomen aantallen patrijzen van de 117 waarnemingen worden opgeteld leidt dat tot een aantal van 711 patrijzen. Duidelijk is natuurlijk dat groepjes gemakkelijk dubbel geteld kunnen worden. Om deze dubbeltellingen eruit te filteren zijn alle waarnemingslocaties nauwkeurig op een kaart ingetekend. Waarnemingen van groepjes met hetzelfde aantal dicht bij elkaar zijn vervolgens geclusterd. Aangenomen is dat de waarnemingen binnen een cluster steeds

Foto: Bas Verhoeven

1 groep van 22 patrijzen Bijna alle waargenomen groepen bestonden uit 2 tot 9 patrijzen. Enkele keren werd slechts een enkele patrijs alleen gezien. Ook enkele keren werden grote groepen van 10, 11 en 12 patrijzen gezien. Erg bijzonder is de waarneming van een zeer grote groep van maar liefst 22 patrijzen bij Werkendam!

van hetzelfde groepje zijn. Op deze manier konden 38 clusters worden ingetekend. Per cluster is het aantal van het groepje patrijzen genomen en deze zijn bij elkaar opgeteld. Door dit voor het hele gebied te doen is vastgesteld dat er, zonder dubbeltellingen dus, zeker 227 patrijzen in het Land van Heusden en Altena voorkomen. Op het kaartje is te zien waar deze patrijzen allemaal gezien zijn.

Het is natuurlijk nog steeds de vraag hoe volledig deze telling is geweest. Ongetwijfeld zijn er groepjes gemist. Bijvoorbeeld in de Gemeente Aalburg had misschien wat meer gezocht kunnen worden. Toch is in veel gebieden waar nu geen patrijzen zijn gezien, wel degelijk ook flink gezocht. Hierdoor hebben we in ieder geval de indruk dat we toch een behoorlijk goed beeld hebben van het aantal patrijzen in ons gebied.

Foto: Bas Verhoeven

Gemeente Woudrichem: hĂŠt patrijzeneldorado! Nu we deze mooie gegevens hebben is het ook mogelijk om binnen de regio gebieden met elkaar te vergelijken door naar de dichtheid, het aantal patrijzen per km2, te kijken. Over het hele gebied is de dichtheid 1,2 patrijzen per km2. Tussen de gemeenten zijn al opvallende verschillen te zien (zie tabel 1). De patrijzendichtheid is het laagst in Werkendam. In Woudrichem is de dichtheid meer dan drie keer zo hoog. Hier zijn per km2 gemiddeld 2,3 patrijzen aanwezig. Door nog verder in te zoomen komen we bij de echte topbieden. Zo is de omgeving van Genderen/Drongelen/Eethen duidelijk in trek bij patrijzen met 3 vogels per km2. Nog beter lijkt het gebied tussen Sleeuwijk/Nieuwendijk/ Almkerk/Oudendijk waar iets meer dan 4 patrijzen per km2 voorkomen. Het allerbeste is echter het gebied tussen Giessen/Rijswijk/ Uitwijk/Waardhuizen/Almkerk. Op elke km2 lopen hier gemiddeld 4,3 patrijzen rond!

Patrijzendichtheid per gemeente: km2

aantal

dichtheid (aantal/km2)

Woudrichem Aalburg Werkendam*

51,6 53,1 78,1

121 55 51

2,3 1,0 0,7

totaal

182,8

227

1,2

* met uitzondering van Biesbosch en Noordwaard

Foto: Conny van Herwijnen

Conclusie Deze winter hebben we een goed beeld gekregen van ‘onze’ patrijzen, die gelukkig in heel de regio nog wel voorkomen. In een aantal gebieden is een redelijk hoge dichtheid vastgesteld, maar in grote delen van het Land van Heusden en Altena is het toch een erg schaarse soort. Ook voor onze regio belangrijk dus dat we aandacht houden voor deze fraaie verschijning!

Oproep Heel 2013 is nog ‘jaar van de patrijs’. Blijf dus uitkijken voor nieuwe waarnemingen. Wie ziet er weleens ouders met jongen? Geeft u de waarnemingen weer door? Voer ze in op www.waarneming.nl of stuur een email naar l.bruining@planet.nl. Alvast hartelijk dank voor de moeite!

Tautonymen, het mogelijke en het werkelijke Jaap van Diggelen

In de literatuur stuitte ik het afgelopen jaar nog op enkele tautonymen, dierennamen waarbij genusnaam en soortnaam gelijk zijn, die zo leuk zijn dat ik ze wil doorgeven. In Afrika leeft de Grote honingspeurder. Een vogelsoort die probeert de aandacht van mensen te trekken door met schrille kreten voor hen uit het savannebos in te vliegen. Vliegend van boom naar boom en alsmaar roepend wijst hij de weg naar een bijennest. Als zijn menselijk ‘hulpje’ het nest heeft opengebroken en de honing eruit heeft gehaald dan doet de vogel zich tegoed aan bijenwas, bijenlarven en -eitjes. Het dier heeft het formaat van een Grote bonte specht en is bruingrijs van kleur met een witte onderkant. De Engelsen noemen hem Honeyguide, honinggids. Er zijn 17 soorten honingwijzers (zoals de algemene Nederlandse naam luidt) bekend, twee soorten uit Azië, de rest uit Afrika. Het wederzijds voordeel dat mens en vogel hebben bij deze samenwerking, deze symbiose, noemen we mutualisme. Niet alleen mensen worden de weg gewezen, ook dieren als de Honingdas. Zonder dit aanwijsgedrag verhongeren deze vogels niet, want ze speuren ook verlaten bijennesten of bewoonde nesten met openingen die groot genoeg zijn voor hun snavels, op. Door speciale enzymen in hun spijsverteringskanaal kunnen ze hun bijzondere voedsel, de bijenwas, verteren. Honingwijzers hebben een dikke huid als aanpassing maar zijn niettemin gevoelig voor bijensteken. Ze sterven er soms aan als ze meerdere keren gestoken worden. Ze proberen dit uiteraard te vermijden door ’s morgens vroeg de bewoonde bijennesten te bezoeken als de bijen nog weinig actief zijn. Ook schijnen ze bijenvolken die erg agressief hun

nest verdedigen, te vermijden. De Familie van de honingwijzers hoort tot de Orde van de Spechtachtigen. Wat betreft hun broedbiologie passen ze beter bij de Familie van de Koekoeken want ze parasiteren op nesten van andere vogels waar ze hun eieren dumpen. De genusnaam van de meeste honingwijzersoorten is Indicator wat ‘aanwijzer’ betekent. De Grote honingspeurder heeft het prachtige tautonym Indicator indicator als wetenschappelijke naam gekregen, de ‘Aanwijzende aanwijzer’ dus. Prachtig toch!

Wat dichter bij huis leeft in de half woestijnen van Noord-Afrika de Renvogel. Hij staat in de ANWB vogelgids van Europa en is zelfs enkele malen als dwaalgast in ons land waargenomen. De Renvogel is een grensgeval in de categorie tautonymen want zijn wetenschappelijke naam luidt Cursorius cursor niet tweemaal exact hetzelfde woord dus. Sinds we allemaal een PC hebben weten we wat een cursor is. Het Latijnse woord Cursor betekent Hardloper of Renbode. Letterlijk heet ie dus in het Latijn iets van ‘Rennende renner’. Nooit geweten dat het streepje dat voor mijn lettertjes op het scherm uit ‘loopt’ simpelweg ‘renner’ heet. Weer wat geleerd! De Renvogel is een ‘licht beigebruine vogel met lichte poten’ zegt de vogelgids, behorende tot de Familie van de Glareolidae (Renvogels en Vorkstaartplevieren), die weer vallen in de Orde van de Steltlopers. De vijf soorten Renvogels leven allen van insecten die ze bejagen door in groepen stukjes te rennen, dan weer even stil te staan om insecten op te pikken, en weer te rennen. Ze vallen daarbij praktisch weg tegen het woestijnzand. De Renvogel dient niet te worden verward met de uit Amerikaanse tekenfilms bekende Roadrunner. Dat is een vogelsoort uit de woestijngebieden in het Zuiden van de VS en Mexico, die officieel Renkoekoek heet. Er bestaan twee soorten Renkoekoeken, de kleine en de grote, beiden van het geslacht Geococcyx. De RoadRunner uit de tekenfilms, die met onvoorstelbare snelheden over het doek raast, is gebaseerd op de Grote renkoekoek. Kenmerkend voor deze Looney Tunes held is het geluid dat hij voortbrengt als hij passeert: beepbeep in het Engels, vertaald als miep-miep in het Nederlands. Dit is volledig ontsproten aan de fantasie van ene Paul Julian, de man die het geluid voor de tekenfilms insprak. Hij maakte zelf dit geluid als hij haast had en wilde dat mensen opzij gingen. Een echte Renkoekoek maakt een geluid dat herinnert aan het gekoer van duiven.

De cursor brengt me bij een nog vager onderdeel van vroeger op de typemachine en tegenwoordig op de tekstverwerker: de Spatie. De spatie, de lege ruimte tussen twee woorden vormt het Nirwana van alle teksten. Dat realiseerde ik me toen ik jaren geleden een boek onder ogen kreeg met daarin 4 lege bladzijden. De schrijver meldde dat dit vier bladzijden spaties waren, in vier verschillende lettertypes. Knap gevonden maar ook een beetje in het genre van: Wat is groen en onzichtbaar? Een komkommer om de hoek. Ooit op een ochtend op een vakantieadres in Italië na een nacht waarin we werden SPATIE wakker gehouden door een roedel honden die ergens in de verte eindeloos in koor blaften, heb ik uitgeroepen: ik ben blij met iedere hond die er niet is. Dat gevoel. Biologen schatten dat er momenteel nog maar 5% op aarde voorkomt van alle soorten organismen die ooit hebben bestaan. Maar liefst 95% is dus uitgestorven! Het aantal soorten organismen op aarde wordt geschat op 5 miljoen. De geschiedenis van het leven op aarde kent dus naar schatting 100 miljoen soorten. Dat lijkt gigantisch veel maar soms laat ik m’n gedachten wel eens gaan over hoeveel organismen er allemaal nog niet zijn, die mogelijk nog zouden kunnen ontstaan in de toekomst. Zijn dat er ook 100 miljoen of veel meer nog? ‘Mogelijke Soorten’, niet in de zin van Fantasy- of sprookjesdieren of kweekvariëteiten maar als mogelijkheden binnen de werkelijkheid van alles wat er nu al is. Mogelijke resultaten van de ‘combinatoriek van genen’ die de basis van alle leven vormt. Is dat aantal oneindig? Kan uit de basis-bouwstenen van het DNA een oneindig aantal verschillende soorten ontstaan of is daar een grens aan? Een soortgelijke gedachte (die ik nooit ergens nog gelezen heb): komt er ooit een moment dat we alle mogelijke combinaties van noten die in onze oren harmonieus klinken, muziek dus, hebben uitgeput. Kan de muziek die we kunnen bedenken ooit ‘op’ zijn of zijn de mogelijkheden om noten te combineren oneindig? Met deze gedachten beleefde ik vorig jaar een feest van herkenning toen ik het boek Darwins gevaarlijke idee, van de Amerikaanse filosoof Daniel Dennett las (Dennett 1995). Dennett beschrijft hier in hoofdstuk 5 getiteld “Het mogelijke en het werkelijke” de Bibliotheek van Mendel. Dit ziet hij als de logische ruimte van alle genomen, alle mogelijke combinaties van genen (DNA-stukjes), zeg maar, soorten organismen: een hypothetische, denkbeeldige ruimte. Hij maakt zijn Bibliotheek van Mendel analoog aan de Bibliotheek van Babel, bedacht door

de Argentijnse schrijver Jorge Luis Borges. In de Bibliotheek van Babel (Borges 1941) beschrijft Borges de bibliotheek met alle mogelijke boeken, die ontstaan als resultaat van alle denkbare combinaties van letters van een schrift met 100 tekens in een boek van vijfhonderd bladzijden met 2000 tekens per bladzijde (een miljoen tekens per boek dus). Voor ieder van deze miljoen tekens kun je uit 100 tekens (letters) kiezen. Dat levert 100 tot de macht miljoen mogelijke boeken: het getal 100 met daarachter 1 miljoen nullen. Dat zijn onmogelijk veel boeken: het “mogelijke” wordt hier beperkt door het “werkelijke” omdat er gigantisch veel meer boeken mogelijk zijn dan er atomen zijn in het ons nu bekende heelal (100 met daarachter 40 nullen). Iets soortgelijks treedt er volgens Dennett op bij de Bibliotheek van Mendel, de schier oneindige verzameling van mogelijke organismen (dieren, planten, schimmels, bacteriën, al het mogelijk levende) maar de beperkingen zijn daar anders. Naast de beperking van materie (een eindig aantal atomen op deze aarde) ziet Dennett de beperking van ‘bereikbaarheid’. Alle dieren die bestaan en ooit bestaan hebben zijn met elkaar verbonden door de Stamboom van het leven. Dat geldt ook voor alle dieren die nog zouden kunnen ontstaan, ze stammen immers altijd af van reeds bestaande dieren. Dat beperkt de vorming van willekeurig welk dier met welke genencombinatie dan ook. Een voorbeeld: we kennen zoogdieren met hoorns maar vogels hebben die niet. Ergens in de aanleg van de groep organismen die we vogels noemen, is de erfelijke informatie voor hoorns verloren gegaan. De Stamboom van het leven heeft in de aftakking ‘Vogels’ geen hoorns meer in haar genen, en die zullen in welke toekomstige vogelsoort dan ook waarschijnlijk niet terugkeren. De logische ruimte voor diersoorten, het Mogelijke, is dus onbeperkt, maar het Werkelijke, die soorten die werkelijk kunnen ontstaan, dat wordt beperkt door de geschiedenis van het leven op aarde, zoals die tot uitdrukking is gekomen in de stamboom van het leven. Bent u het spoor bijster na deze capriolen in tijd en ruimte, gedachten en realiteit? Laten we dan terugkeren van het Mogelijke naar het Werkelijke. Naar een dier dat al werkelijkheid is geworden in de onmetelijke ruimte van die Bibliotheek van Mendel. Het is het derde tautonym voor deze bijdrage, de Capreolus capreolus. De ‘Springende springer’ verwachtte ik als vertaling uit het Latijn, maar nee, dit keer nemen we de omgekeerde weg. Capreolus is Latijn

voor Wilde geit of Gems. Een capriool is volgens Van Dale een luchtsprong of bokkensprong, maar ook een rare streek. Die laatste wordt ons hier geleverd door de naamgever, Linnaeus. De Capreolus capreolus kent u allemaal: het is de (of het) Ree! En tenslotte enkele andere overwegingen van Rutger Kopland (1934-2012) die op onnavolgbare wijze het Mogelijke en het Werkelijke in taal tot uitdrukking kon brengen.

Enkele andere overwegingen Hoe zal ik dit ui tleggen, dit wa arom wat wij vinden niet is wat wij zoeken ? Laten we de tij d laten gaan waarheen hij w il, en zie dan hoe weiden hun vee vinden, wouden hun wild , luchten hun vo g els, uitzichten onze ogen en ach, hoe ee

nvoud zijn raad sel vi

Zo andersom is alles, misschien . Ik zal dit uitleg gen. Uit: Tot het ons

ndt.

loslaat, 1997.

Fijnstof meten met je iPhone Jan van Haaften

Verschillende Nederlandse dagbladen maakten in februari ruimte voor het bericht dat er 10.000 deelnemers worden gezocht om fijnstof te meten tijdens de Nationale iSPEX meetdag. Wat is het geval. Een samenwerkingsverband van o.a. Universiteit Leiden, KNMI, RIVM en SRON wil deze zomer starten met een experiment. Men wil met behulp van vrijwilligers fijnstof in de lucht gaan meten.

In Nederland hebben we dagelijks te maken met fijne stofdeeltjes in de lucht. Fijnstof. Onzichtbaar voor het blote oog maar wel degelijk aanwezig. Deze fijne stofdeeltjes hebben een maximale grootte van 10 micrometer (een honderdste millimeter). Ze bestaan voor een belangrijk deel uit verbindingen van ammoniak, zwavel- en stikstofoxiden. Verder zijn er o.a. koolstofverbindingen als resten uit verbrandingsgassen. In ons land, aan zee, hebben we ook te maken met resten van zeezout zoals natriumchloride. Daarnaast tref je ook nog bodemstof en kleine deeltjes metaal aan. Kortom een heel scala van stofdeeltjes dat we dagelijks, ongewild, inademen!

Hoe werkt het? De iPhone is een veel gebruikte smartphone met een heel goede camera. Dat maakt hem heel geschikt voor dit experiment. De ontwikkelaars van de iSPEX hebben het apparaatje zo gemaakt dat hij precies past op de camera. Als de gratis app is ge誰nstalleerd kan de meting starten. De camera wordt op de blauwe lucht gericht en iSpex meet het zonlicht dat door fijnstof wordt verstrooid (afb.1). Ook wordt de polarisatie gelijk gemeten. De metingen moeten een paar keer worden herhaald in verschillende richtingen en onder verschillende hoeken (afb. 2). Het gemeten spectrum, de polarisatie en de gebruikte hoek geven dan belangrijke informatie over het fijnstof. Zo wordt dan duidelijk hoeveel fijnstof er in de lucht zit, hoe groot het is en wat het is. Bijvoorbeeld roetdeeltjes, metaaldeeltjes, woestijnzand enz. Deze gemeten gegevens samen met de plaats waar de meting is gedaan worden verstuurd naar een landelijke databank (afb.3). Daar komen de gegevens van de duizenden metingen binnen en worden dan verwerkt. Zo krijg je een unieke kaart van fijnstof van heel Nederland.

afb.1

afb.2

afb.3

Met het iSPEX-experiment wordt er gekeken of er informatie kan worden toegevoegd aan de huidige metingen naar fijnstof. Daarom zullen er tijdens de nationale meetdag zoveel mogelijk verschillende instrumenten klaar staan om metingen te doen. Zo kunnen alle iSPEX-metingen gelijk worden vergeleken met de andere, al bestaande, metingen.

Waarom een experiment? Er zijn veel redenen te noemen waarom zo’n onderzoek nuttig is. 1. De gezondheid: Het vermoeden bestaat bij het RIVM, dat het inademen van al deze fijne stofdeeltjes, schadelijk is voor de volksgezondheid. Men schat dat het inademen ervan gemiddeld een half jaar van ons leven kost. Verder krijgen veel mensen te maken met kortademigheid en andere aandoeningen aan longen en luchtwegen of hart- en vaatziekten. Vandaar ook de deelname van het Longfonds. 2. De economie: Toen in april 2010 de IJslandse vulkaan met de niet uit te spreken naam Eyjafjallajökull uitbarstte kwam er zoveel stof in de atmosfeer dat vliegverkeer op veel plaatsen niet meer mogelijk was. Voor veel bedrijven was dit een economische strop. Alleen al de Europese luchtvaartmaatschappijen verloren een miljard euro! 3. Het klimaat: Als we het over de opwarming van de aarde hebben wordt al snel gedacht aan de invloed van CO2 . De effecten van fijnstof op het klimaat zijn soms ook opwarmend, maar ook afkoelend. Dat is allemaal nog niet goed bekend en vraagt om andere en betere meetmethodes.

Hopelijk kunnen we met het iSPEX-experiment beter gaan begrijpen hoe wij, als mensen, het klimaat beïnvloeden.

uit

geknipt

krant

'Energieproductie kan in 2050 zo goed als schoon zijn'

dak e j p gras o ien k o O maa K e j t oo moe

Voedsel was n og nooit zo goedkoop!

an e Het vervelende nieuws kli es Zegen of vloek? ma kan is dat dertig jaa r at natuurboeren n nie vera iet zo veel heeft opge t b nde leverd! ij r

be ing ne n

'De Indusrivier droogt op door de katoenteelt in Pakistan'

nten 86 olifa s doden ad Stroper ek tijd in Tsja e in een w

Natuurtop p o t m e e n a Dijksm eleid Bleker afscheid van b

'Duurz ame landbo uw verdien t alle ruimte '

Stadsvos is steeds minder bang voor mensen envalt in Londen baby aan

end.

Fipronil Herman van Krieken

Bestrijdingsmiddelen zijn in het nieuws. De onrust betreft vooral de neonicotinoïden. Een insecticide dat insecten en andere geleedpotigen bestrijdt. De massale bijensterfte kan mogelijk te maken hebben met dit gevaarlijke gif. Er zijn nog meer bestrijdingsmiddelen die onbedoeld veel slachtoffers maken in de insectenwereld. De Vlinderstichting heeft ervaringen hiermee bij de koolwitjeskweek.

In de zomer van 2010 wilde de kweek van groot koolwitjes niet vlotten. Ook bij Entomologie aan de Wageningen Universiteit ging het mis. De uitgekomen vlinders zagen er op het eerste gezicht goed uit, maar het viel op dat ze aan de kleine kant waren. Ze wilden nauwelijks paren en dus ook geen eitjes leggen of hoogstens kleine eipakketjes en solitaire eieren waarvan er maar enkele uitkwamen. Een week later bleek dat de vlinders ook niet goed vlogen en snel dood gingen. Toen er in het volgende

voorjaar ‘schone’ planten werden aangeleverd was het opmerkelijk dat rupsen die pas in het laatste rupsstadium hiervan aten, vlinders leverden die wel paarden en eitjes legden. Na 6 maanden naarstig zoeken naar de oorzaak bleek het uiteindelijk te gaan om een middel waarmee de nieuwe lichting zaden was behandeld: fipronil (ook in de handel als Mundial). Fipronil is in Nederland toegelaten als zaadbehandelingsmiddel in allerlei koolsoorten en in ui en sjalot. Het heeft bewezen werking tegen de

larven (mades) van koolvlieg en uienvlieg die de wortels aantasten. Deze insecticiden zijn op de markt sinds 1993. Ze werken in op het centrale zenuwstelsel van de insecten doordat ze de zenuwimpulsgeleiding blokkeren. Fipronil is ook zeer giftig voor andere groepen dan insecten, met name voor kreeftachtige, reptielen en bepaalde groepen vogels. Op internet kan een EU-richtlijn worden gevonden met de volgende tekst: “De lidstaten moeten overeenkomstig Richtlijn 91/414/EEG, indien nodig, bestaande toelatingen voor gewasbeschermingsmiddelen

die, clothianidin, thiamethoxam, fipronil en imidacloprid als werkzame stof bevatten, uiterlijk 31 oktober 2010 wijzigen of intrekken”. Het CGTB (college voor de toelating van gewasbeschermingsmidde-

len en biociden) had deze richtlijn gelezen met de focus op ‘indien nodig’. Het opinie weekblad Vrij Nederland heeft al meerdere keren uitvoerig bericht over de dubieuze connecties van leden van het CGTB, met name de rol voorzitter is uitgelicht. Begin van dit jaar heeft het CTBG het gebruik van neonicotinoïden verruimd omdat de patenten van de oude bestrijdingsmiddelen aflopen. Daar is niet veel meer aan te verdienen, dus moeten er nieuwe producten op de markt komen. Ook het TV programma Zembla heeft al twee keer aandacht besteed aan bestrijdingsmiddelen en stervende bijen. Vooral de volgens Zembla bedenkelijke rol van Wageningen UR en de aan de universiteit gelieerde Tjeerd Blacquière van Plant Research International komt

daarin naar voren. In 2003 besloten de Franse autoriteiten de toelating van fipronil tijdelijk in te trekken op grond van het vermoeden dat het verwaaien van stof van zaadcoatings de oorzaak was van lokale massale bijensterfte in ZuidFrankrijk. In zuidelijk China is de bijensterfte zo groot door het vele spuiten met bestrijdingsmiddelen dat schoolkinderen met kwastjes de taak van de bijen hebben overgenomen, aldus Zembla. Voor de gewassen, waar friponil in Nederland wordt toegepast, vormt het weinig risico omdat het uitzaaien van kool binnen gebeurt. Verder krijgen ui en sjalotzaden een harde coating waardoor er vrijwel geen stof vanaf komt. De zaaimachines blazen bovendien de lucht naar de grond (in de zaaivoor). Blijft wel de onverwacht langdurige nawerking van fipronil op de koolwitjes van de Vlinderstichting. Lage concen-

traties fipronil worden door de plant naar het blad getransporteerd. Dit kan rupsen dus be誰nvloeden door aantasting van het zenuwstelsel. Vreemd genoeg kunnen deze zeer giftige insecticiden zich wel gemakkelijk verspreiden via uw tuincentrum. In allerlei middelen tegen bladluizen en witte vlieg, maar ook in mierenpoeders en antivlooienpoeder voor uw huisdieren kunnen neonicotino誰den (clothianidin, thiamethoxam en imidacloprid) zitten. Gebruik die vooral niet, want er zijn vlindervriendelijke alternatieven (zoals Ecostyle) te vinden! Bewerking artikel Vlinders 3/12

Waarnemingen van november t/m maart Rinus Punt

Datum

Waarneming

Plaats en Waarnemer

1 nov. 22 nov. 29 nov. 3 dec. 4 dec. 6 dec. 8 dec. 11 dec 16 dec.

1 1 2 6 2 1 8 4 8 1 6 3 3 3 1

Almkerk, Paul de Vos Meeuwen, Gerard van Eijndhoven

22 dec.

25 dec. 30 dec. dec.

Zwarte Wouw (o.v.) Gr. Bonte Specht Roodkopklauwieren ?? Ransuilen Waterrallen Steenuil Fraters Heggemussen Goudhaantjes, IJsvogel Gr. Zilverreigers Koppels Patrijzen Middelste Zaagbekken Ransuilen Gr. Bonte Specht (op pinda’s) 1 Goudhaantje 1 IJsvogel 1 Kerkuil (jagend)

Genderen, fam.v.Drunen Almkerk, Golfbaan, Paul de Vos W.&A., Klaverplak, Petra/Adrie Furster Almkerk, Broekgraaf, Dick/Margreet Zwols Sleeuwijk, tuin, Hylke Tromp Dussen, Corné Pruijssen Telling H&A, Arie v.d. Herik

Dussen, Kasteeltuin, Corné Pruijssen Munnikenland, Marian Heuts Woudrichem, tuin, Corine Nieuwenhuizen v.d. Knijff Woudrichem, stadshaven Woudrichem

Datum 1 jan. 1 jan. 5 jan. 6 jan.

9 jan. 10 jan. 11 jan. 12 jan. 16 jan. 16 jan. 17 jan.

18 jan. 18 jan. 21jan. 22 jan. 23 jan. 23 jan.

24 jan.

Waarneming

Plaats en Waarnemer

200 1 3 9 1 1

Noordwaard, Dick/Margreet Zwols

Kl. Zwanen, Blauwe Kiekendief (m) Gaai Eksters IJsvogel Nonnetje (v)

1 Ooievaar 1 Grote Gele Kwikstaart 6 GoudvinkenGiessen, 4 Patrijzen 1 Boomklever (op pindaâ€™s) 2500 Brandganzen 6 Patrijzen 2 Patrijzen 1 Grote Gele Kwikstaart 1 Goudvink 1 Kleine Barmsijs 5 Patrijzen 7 Patrijzen 1 Kramsvogel 1 Zeearend 4 Patrijzen 7 Patrijzen 1 Zanglijster 1 Grote Bonte Specht 5 Kramsvogels 100 Brandgans 2 Koperwieken 30 Bergeenden 1 Witgatje 1 Grote Zaagbek 1 Groenling 7 Wilde Zwanen

Sleeuwijk, tuin, Els Capelle Almkerk, Laagt, Dick/Margreet Zwols Malta, Conny van Herwijnen

Dussen, RK-Kerk, Jeanet Pollema. Sleeuwijk, haven, Arie v.d. Herik Almbos, Arie v.d. Herik Almkerk, Prov.weg noord, Arie Wezemer Sleeuwijk, tuin, Jan van Haaften Almkerk, Woudr.weg, Dick/Margreet Zwols Eethen, Rinus Punt Drongelen Eethen Sleeuwijk, tuin, Hylke Tromp Almkerk, Laagt, Dick/Margreet Zwols Genderen, Rinus Punt Genderen Nieuwendijk, tuin, Gerrit Kamerman Pompveld, Bart Portzgen. Giessen (n322), Co Hoevenaren Almkerk/Waardhuizen (n322) Andel (tuin) Biesbosch, Hylke Tromp

Datum

Waarneming

Plaats en Waarnemer

26 jan.

4 Kleine Zwanen 1 Kleine Zilverreiger 1 Grote zaagbek 20 Wilde Zwanen 7 Patrijzen 1 Waterhoen 4 Buizerden 1 Keep Koperwiek Goudvink 2 Groepen van 9 Patrijzen 9 Watersnippen Sijsjes Keep 3 Kleine Zwanen Putters 7 Patrijzen 1 Ooievaar (op nest) 1 Sneeuwgans 5 Kraanvogels 8 Patrijzen 6 Patrijzen 75 Kramsvogels 3 Kramsvogels 1 Boomkruiper 2 Staartmezen 1 Groene Specht

Biesbosch, Hylke Tromp

25 jan. 25 jan. 26 jan.

26 jan.

26 jan. 30 jan. 3 febr. 7 febr. 10 febr. 14 febr. 14 febr. 14 febr. 15 febr. 16 febr. 18 febr. 18 febr.

8 Patrijzen 1 Roerdomp IJsvogel Ral Cettiezangers Matkopmees Wintertaling Boomklever, Grote Zaagbek Staartmezen, 2 Nonnetjes 1 Boomkruiper Grote Bonte Specht

Giessen, Rinus Punt Dussen, tuin, Jeanet Pollema Andel (tuin), Co Hoevenaren

Telblok Sovon, Arie v.d. Herik

Eethen, Rinus Punt Eethen, Jan v. Gelder W&A, Keersluis, Jan de Graaff W&A, Klaverplak, Petra Furster Drongelen/Waalwijk, pont, Jan de Graaff Biesheuvelseweg Andel, weide, Kees en Hanny v. Andel Sleeuwijk, tuin, Hylke Tromp Andel, tuin, fam. Hoevenaren Woudrichem, Schapendam, Carine Nieuwenhuizen v.d. Knijff Genderen, tuin, Punt Malta, fam. v. d. Neut

Wintertaling Werkendam, tuin, fam. v. d. Neut 69

Datum

Waarneming

20 febr.

1 Dodaars

21 febr. 22 febr. 23 febr. 27 febr.

1 mrt. 4 mrt. 5 mrt. 5 mrt. 7 mrt. 7 mrt. 9 mrt. 12 mrt. 12 mrt. 12 mrt. 21 mrt. 22 mrt. 25 mrt. 30 mrt. 31 mrt.

Plaats en Waarnemer

Woudrichem, Maas, Carine Nieuwenhuizen v.d. Knijff 1 IJsvogel Woudrichem, Schapendam 2 Ransuilen (paartje) Dussen, CornĂŠ Pruijssen 2 Grote bonte specht Sleeuwijk, tuin, Els Capelle 90 Wulpen Werkendam, Ruigenhoekweg, Hans enYvonne Lindemans 3 Patrijzen Giessen, Altenatuur (patrijzendag) 9 Patrijzen Sleeuwijk, Roef 2 Patrijzen Sleeuwijk, Zandwijkse molen 3 Wulpen Genderen, Uiterwaard, Jan v. Gelder 1 Witkopstaartmees Sleeuwijk, tuin, Hylke Tromp 1 Sperwer (slaat tortelduif) Heusden, Tineke en John Struik 31 Kraanvogels (o.v.) Sleeuwijk, Arie v.d. Herik 1 Boomklever (n.2) Sleeuwijk, Hylke Tromp 3 Bergeenden W&A Sjaak Schreuders 1 Sijsje (tuin) Andel, fam. Hoevenaren 30 Wulpen Heesbeense Uiterwaard, Hylke Tromp 86 Goudplevieren Eethen, Punt 2 Patrijzen Almkerk, Emmikhovenseweg, Johan Koekkoek 1 Boomkruiper Andel, fam. Hoevenaren 3 Patrijzen Uitwijk, tuin, Punt Wulpen W&A, viaduct, fam. Hoevenaren 2 Patrijzen (paartje) Struikwaard, Henk en Punt 1 Boomklever Sleeuwijk, tuin, Els Capelle

Bedankt voor het melden, ik blijf op mijn post om de nieuwe waarnemingen te noteren!

Met vriendelijke groet, Rinus Punt Hoofdstraat 48, 4265 HL Genderen Tel. 0416-352301 E-Mail: mlpunt@hetnet.nl

De initiatiefwet Mooi Nederland in hoofdlijnen Jacobi (PvdA), van Veldhoven (D66), Grashoff (GroenLinks)

Ambities Nederland is mooi. Met haar natuur, haar eeuwenoude landschappen die al door de oude meesters werden vastgelegd. Haar verscheidenheid aan landschappen en natuur: de duinen, het Wad, de bossen, de heides is bijzonder, zeker op dat kleine stukje aarde dat Nederland is. Dat is uniek. Wij willen dat koesteren en voorkomen dat het vernield wordt, en waar mogelijk versterken. Want eenmaal kapot, komt het nooit meer terug. De natuur, het landschap, ze zijn van onschatbare waarde, niet te vangen in een prijs. Een waarde die zich vertaalt in een aantrekkelijk land om te wonen, een goed vestigingsklimaat en daarmee banen. Maar ook een land waar mensen de natuur van nabij kunnen beleven en er van kunnen genieten. Nu en in de toekomst. Van de oorspronkelijke Nederlandse natuur is minder dan 10% bewaard gebleven. Dieren en planten staan niet alleen en zijn dan ook kwetsbaar voor een verdere achteruitgang door menselijk handelen. Denk aan de vervuiling van water en lucht, de aanleg van wegen of woonwijken, de intensivering van de landbouw, het veranderende klimaat. Nederlandse dieren en planten verdwijnen sinds 1900 in een nooit eerder vertoond tempo. Het is daarom van groot belang de natuur te beschermen en te versterken. Dat kan alleen als we daarover met elkaar afspraken maken: het kan niet zo zijn dat de een rekening houdt met duurzaam gebruik terwijl de ander de zee leeg vist. Er ligt daar een verantwoordelijkheid voor de overheid.

De natuur is niet van ons alleen, we hebben haar te leen van onze kinderen. Ook volgende generaties hebben er recht op. Daarom moeten we er zuinig mee omgaan. De wet Mooi Nederland moet daarom het voortbestaan van alle in Nederland voorkomende soorten blijvend op nationaal niveau borgen en behoud en versterking van de biodiversiteit benoemen als verantwoordelijkheid van de Rijksoverheid. Natuur is mooi. Ook het Nederlandse landschap is uniek, bijvoorbeeld door het weidse karakter en de bijzondere dynamiek bij de monding van de grote Europese rivieren. Ook deze landschappelijke waarden staan onder druk en verdienen bescherming. De wet Mooi Nederland garandeert daarom dat bestaande kwaliteiten in acht genomen worden bij ruimtelijke afwegingen en dat kansen voor verbetering benut worden. De waarde van een dier of plant valt niet uitsluitend in geld uit te drukken. De natuur is ondeelbaar en komt iedereen in de maatschappij toe, maar is tegelijk ook kwetsbaar voor menselijk handelen. De wet Mooi Nederland zal daarom kaders bieden voor wat mensen wel en niet mogen doen met dieren en planten. Onze leefomgeving is meer dan de slotsom van een rationele afweging tussen lokaal concurrerende ruimtelijke wensen. Het geheel kent brede kwaliteiten zoals onderlinge samenhang, de ruimte om te beleven en in te bewegen, de landschappelijke verscheidenheid, de schoonheid of de stilte. Daarbij geldt het principe dat als aantasting toch onvermijdelijk is, de kosten van het weer op orde brengen van de natuurkwaliteit bij de initiatiefnemer terecht komen. Natuur kent geen grenzen. Als Nederland wil dat andere landen tropische bossen of bijzondere dieren beschermen, moeten wij zelf ook resultaten leveren om wat uniek is aan Nederlandse natuur te behouden. Zonder een constructieve samenwerking is een goede toekomst voor de natuur van onze delta, zoals de grote rivieren, de Waddenzee of de trekvogels onmogelijk. De wet Mooi Nederland zal daarom niet alleen aansluiten bij de

woorden van de internationale verdragen waartoe wij ons in het verleden verplicht hebben, maar ook de daden die onmisbaar zijn om resultaten te leveren vastleggen. Klimaatverandering vraagt eens te meer om een weerbaar systeem van natuurgebieden die met elkaar verbonden zijn. Met de Natura 2000-gebieden zijn in Nederland maar 40% van de bijzondere soorten gewaarborgd: er is dus meer nodig: gebieden moeten worden verbonden en ook buiten de Natura2000-gebieden zullen we moeten inzetten op soortenbehoud. Kwaliteit van de natuur staat sterk onder druk van slechte waterkwaliteit en luchtkwaliteit, met name door stikstof. De internationale afspraken vereisen â€œgeen verdere achteruitgang van de natuurkwaliteitâ€?. Dit is een wel heel minimalistische ambitie. De ambitie van de wet Mooi Nederland is om de natuur en landschapswaarden van Nederland niet alleen te behouden, maar ook te versterken (in gunstige staat van instandhouding brengen), waarbij per gebied afrekenbare doelen gesteld worden wanneer deze bereikt zou moeten zijn. Waar Bleker verbiedt meer te doen dan internationaal verplicht stimuleert deze wet inspanningen om natuur te versterken. Vereenvoudiging en zekerheid zijn geen doel op zich maar wel de aanleiding om met een betere wet te komen. De bestaande wetten sluiten niet goed aan bij de Europese regelgeving en de praktische uitvoering en handhaving op provinciaal niveau. Dit vertaalt zich in gebrekkige transparantie, onnodige onzekerheid voor de vele partijen die betrokken zijn bij activiteiten in of rondom de Nederlandse natuur en lange procedures. De Wet mooi Nederland zal daarom een helder en eenduidig kader geven voor de voorwaarden waaronder activiteiten wel of niet mogen plaatsvinden in en rondom de natuurgebieden. Behoud van natuur en biodiversiteit is een gezamenlijke verantwoordelijkheid van allen, niet alleen de overheid. Goed rentmeesterschap vraagt om een visie op gebruik van natuur en landschap.

Uitgangspunten van de wet Mooi Nederland 1) Borgen duurzaam voortbestaan Nederlandse soorten, nu en in de toekomst. 2) Verankeren zorgvuldige omgang met planten en dieren (zorgplicht), ook geldt voor dieren zonder specifieke internationale bescherming en die niet direct op uitsterven staan. 3) Beschermen Natura 2000-gebieden, maar ook EHS, robuuste verbindingen en monumentale landschappen en landschapselementen 4) Kwaliteiten van de groene omgeving bevorderen (actief nastreven mooie, attractieve landschappen). Zorgvuldige ruimtelijke afweging bestaande groene omgeving garanderen (eisen ruimtelijke ordeningsprocessen, vergunningverlening, extra waarden als stilte en donkerte) 5) Inzichtelijkheid en bruikbaarheid van de wet door burgers, bedrijven en overheden 6) Vastleggen (nationale verantwoording) internationale verdragsverplichtingen plus nationale ambities 7) EĂŠn eenduidig regelkader dat bruikbaar is voor provinciale en lokale overheden Elementen van de wet Gebiedenbescherming: Donkergroene gebieden (Natura 2000 en andere belangrijke natuurgebieden) en lichtgroene gebieden (overige EHS, robuuste verbindingen, Belvedere-gebieden etc) krijgen de hun passende bescherming. Hierbij wordt voorkomen dat onoverkomelijke schade wordt gedaan en onomkeerbare ontwikkelingen plaatsvinden. Ook wordt geregeld welke vormen van compensatie mogelijk zijn indien, in zeer uitzonderlijke gevallen, aantasting onvermijdelijk is. Afstemming met Ruimtelijk beleid: Nu worden natuur en landschap in verschillende wetten en kaders beschermd. Dit moet samenkomen in ĂŠĂŠn ruimtelijk kader. De ruimtelijke weten regelgeving wordt ten aanzien van soorten gebieden en beschermingsregime volledig aangesloten op de Wet 74

Mooi Nederland. De lichtgroene en donkergroene gebieden worden één op één in het rijks ruimtelijk kader opgenomen, waarbij de aard van de bescherming in de Wet Mooi Nederland wordt vastgelegd. Soortenbescherming: Rode lijst en overige soorten Landschapswaarden: Beschermen en ontwikkelen: Gebieden en elementen Goed gebruik (good practice) voor sectoren landbouw, visserij, bouw, recreatie (etc), op te nemen in door de sectoren zelf vast te stellen gedragscodes. Stimulans toepassing via koppeling GLB voor goede landbouwpraktijk en koppeling bouwbesluit voor de woningbouw. Hierbij hoort ook zorgplicht. Inzichtelijkheid vergunning vereisten (digitale breinaald) Met de decentralisatie van verantwoordelijkheden zullen per provincie eigen regimes gaan gelden voor gebieden: provinciale landschappen, specifieke regelingen die voor delen van het grondgebied van toepassing zijn. Eens temeer wordt het daarmee noodzakelijk voor burgers om inzichtelijk te maken welke regimes gelden op een bepaald terrein. Daartoe zal de Wet mooi Nederland een kader scheppen voor een digitale, openbaar toegankelijke kaart, waarop ruimtelijk beleid van alle bestuurslagen voor de gebruiker toegankelijk wordt gemaakt. Kwaliteitsverbetering en koppeling KRW-doelen Programmatische aanpak kwaliteitsverbetering, waarbij kwaliteitsdoelen in de toekomst worden gesteld (met datum) en afrekenbaar worden (oplevertoets). Zicht houden op een groene toekomst Voorkomen van onomkeerbare ontwikkelingen. Nieuwe instrumenten Nieuwe ontwikkelingen als betaling voor ecosysteemdiensten dragen bij aan behoud en ontwikkeling van natuurwaarden en krijgen een plaats in de Wet Mooi Nederland. Zicht op de staat van de natuur Jaarlijkse monitoring en bijsturing van beleid op basis van in de tijd gestelde doelen. Een meetnet voor soorten en de staat van de populaties, met ambities tot herstel en verbetering. 75

Nieuws van het Kringloopcentrum Johan Koekkoek

Kleding In de afgelopen maanden hebben de drie gemeenten van het Land van Heusden en Altena kenbaar gemaakt dat het leeg maken van de kledingcontainers van de milieuparkjes opnieuw aanbesteed zal worden. Omdat het kringloopcentrum de vloeroppervlakte voor verkoop van spullen, dus ook van kleding uit gaat breiden is de behoefte aan, met name kleding, groter geworden. Het verkrijgen van meer kleding is dan ook de hoofddoelstelling van de actie voor het inschrijven op het leegmaken van de kledingcontainers. Daarnaast vormde ook het uitschrijven van winkelbonnen voor mensen die gebruik maken van de voedselbank een motief voor deze actie. Sinds dit jaar wordt door het kringloopcentrum, in nauw overleg met de gemeenten, eenmaal per kwartaal voor alle deelnemers van de voedselbank een winkelbon aan het voedselpakket toegevoegd. Met deze bon kan de doelgroep spullen, waaronder kleding in het kringloopcentrum aanschaffen.

Nieuwbouw Het is voor de nieuwbouw een heel slechte winter geweest. De aannemer heeft meer dan zes weken vertraging opgelopen. Precies op cruciale dagen brak er hevige vorst uit of daalde een flinke sneeuwbui over de vers gestorte vloer, zodat bijvoorbeeld de nieuwe staalconstructie niet geplaatst kon worden. Nu het werk weer voortgezet wordt, het dak ligt er gedeeltelijk op, vindt de gemeente dat de aansluiting van de nieuwbouw op de historische gevel van de oude boerenschuur niet passend is. De architect had de nieuwe voorgevel met een raamkozijn tegen de oude gevel getekend. Maar in het werk blijkt dat die gevel zo krom is als een hoepel. De aannemer heeft dat probleem aangepakt door eerst een passtuk tegen de schuurgevel te maken, en dan het kozijn daartegen te plaatsen. De opzichter van de gemeente vond echter dat die aanpassing eerst door de monumentencommissie besproken moest worden. Alsof wij niet bij machte zijn om te beslissen of het een logische bij het schuurbeeld passende aanpassing is. Over regeltjes gesproken. Nu geen vorst of sneeuw maar wachten op de â€˜regelnevenâ€™. Ik weet niet wat erger is vorst of deze club. Beide voelen wat mij betreft behoorlijk koud aan. Daar we zelf na het afronden van de bouw inwendig nog het een ander moeten doen zal de opening, die in mei gepland staat, wel een maandje opschuiven. In ieder geval hoop ik in het volgende Altenatuurtje van de opening melding te maken.

Kleding nogmaals. Mocht het niks worden met het leegmaken van de kledingcontainers van de gemeenten, dan hopen we dat U, met ons nog meer bekendheid wilt geven aan de nuttige verwerking van tweedehandskleding via ons eigen kringloopcircuit. De markt voor tweedehandskleding is behoorlijk fel aan het worden. Er zijn inzamelaars die meer dan € 0,40/kg geven. Als je dus een plastic zak van 6 kg hebt dan is dat toch ongeveer, wat we vroeger een rijksdaalder noemden, maar dan in euro’s. Gezien die ontwikkeling heeft het bestuur dan ook een nieuwe strategie in overweging genomen: het kleding spaarsysteem. Op een geautomatiseerde weegschaal, die in staat is naam en adres en hoeveelheid tegelijk op een digitale magneetkaart te registreren, wordt de kleding in ontvangst genomen. De magneetkaart bevat ook het opgegeven banknummer. Dit kan van een kerk, of een ander goed doel zijn, maar het kan natuurlijk ook het eigen banknummer zijn. Op één bepaald moment van het jaar wordt dan het totaal gespaarde bedrag overgeschreven naar het opgegeven banknummer. Uiteraard wordt dan tegelijk het eindbedrag van de kaart gewist. We zullen zien hoe het afloopt, nieuwe initiatieven zijn altijd wel weer spannend.

Kringloopcentrum Altena Kerkstraat 1, 4286 BA Almkerk.

tel. 0183-403080

- Inzameling - & Verkoop bruikbare goederen - Educatie & Voorlichting - Recycling

NIEUWE MEUBELEN? GROTE SCHOONMAAK? OPRUIMEN? VERHUIZEN?

BANKJE NODIG? OF EEN LEUKE BLOUSE? OF SERVIESGOED? OF DAT ENE BOEK?

Bel maandag t/m vrijdag van 9 tot 12 uur het Kringloopcentrum voor het ophalen van al uw bruikbare spullen!

Bezoek de Kringloopwinkel op de hoek van de Kerkstraat en de Woudrichemseweg in Almkerk!

OPENINGSTIJDEN KRINGLOOPWINKEL

maandag dinsdag woensdag donderdag vrijdag zaterdag

ochtend

middag

gesloten 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00 9.00 -12. 00

13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 13.00 - 17.00 12.00 - 16.00

Bruikbare spullen kunt u afgeven tijdens de openingstijden van de winkel. 79

Doelstelling van de vereniging: We willen een bijdrage leveren aan het behoud en het bevorderen van de biodiversiteit in het Land van Heusden en Altena. Dat doen we o.a. door overleg met zoveel mogelijk personen of groepen waaronder overheden zoals gemeenten en provincie. Werkgroepen: - Beheercommissie - Fort-educatie - Vogelwerkgroep - Milieu en Klimaat - Weidevogelbescherming - DEcAB - Kringloopcentrum Altena

Activiteiten: - Natuurwandelingen - Lezingen - Diverse inventarisaties - Nachtvlindernacht - etc.

âœ AANMELDINGSKAART Ja, ik wil ook meehelpen de natuur in het Land van Heusden en Altena te beschermen. Noteer mij daarom als lid / jeugdlid / gezinslid. naam: ______________________ straat: ______________________

Natuurbeschermingsvereniging ALTENATUUR

postcode: ________ ____

p/a. Mw. J. Pollema

plaats: ______________________

Dr. v. Vuurestraat 76

tel: _________________________

4271 XH Dussen

80 e-mail: ______________________