Sztuka. Swieta Bozego Narodzenia

sztuka

мастацтва вельмі польскае

Калядны Special

sztuka Калядны Special Дух ста­р о­га доб­ра­га Рас­т ва ні­я к не хо­ч а па­с я­л іц­ц а ў ва­ш ай ха­ц е? Па­к лі­ч ам яго раз­а м! Наш Ка­л яд­ны special — для доў­г іх зі­м о­в ых ве­ч а­р оў, каб мед­ыта­в аць на рэ­т ра- па­ш тоў­к і і ла­дзіць ся­м ей­н ыя май­с тар - кла­с ы па вы­ра­б е ца­ц ак для ялін­к і. То на­з а­п аш­в ай­ц е ка­л я­р о­в ую па­п е ­ ру, ка­ра­л і, пра­ж у, за­л а­т ыя ды срэб­ра­н ыя ніт­к і, рых­т уй­ц е пе­ч ы­в а ды пер­н і­к і і гар­тай­ц е на­ш ы ста­р он­к і…

Ка­ляд­ныя па­штоў­кі Сён­ня калядныя паштоўкі амаль сыш­лі ў ня­быт. Іх гіс­ то­рыя па­ча­ла­ся ў Вя­лі­каб­ры­та­ніі ў пер­шай па­ло­ве ХІХ ста­год­дзя, і спа­чат­ку да па­што­вак як да срод­ку зно­сін ста­ві­лі­ся пад­азро­на, бо, у ад­роз­нен­не ад ліс­тоў, зычэнні ў па­штоў­цы бы­лі бачныя не то­ль­кі ад­ра­са­там. І ўсё ж, ня­гле­дзя­чы на пер­ша­па­чат­ко­вую не­пры­язь, па­штоў­кі ста­лі важ­най час­ткай пад­тры­ман­ня са­цы­яль­ных і ся­мей­ ных ад­но­сін і па­пу­ляр­най фор­май па­жа­дан­няў. У Поль­шчы кар­дон­ныя ка­ляд­ныя па­штоў­кі з’я­ві­лі­ ся на­пры­кан­цы XIX ста­год­дзя і кан­чат­ко­вую на­зву «pocztówka» атры­ма­лі ў 1900 го­дзе дзя­ку­ючы Ген­рыку Сян­ке­ві­чу. Тра­ды­цыя рас­сы­лан­ня свя­точ­ных па­жа­дан­ няў ста­ла па­пу­ляр­най то­ль­кі ў 20-я га­ды XX ста­год­дзя. У гэ­ты час вя­ліз­ны вы­бар па­што­вак на Ка­ля­ды і Но­вы год пра­па­ноў­ва­лі ўсе кніж­ныя і кан­цы­ляр­скія кра­мы ды кі­ёскі. Куп­ляць па­штоў­кі «ўга­вор­ва­лі» на­ват аб’­явы ў мясц­овых га­зе­тах. Са­мыя ста­рыя па­штоў­кі ўзніклі дзя­ку­ючы су­пра­цоў­ ніц­тву вы­даў­цоў, дру­ка­роў, мас­та­коў і фа­тог­ра­фаў. Яны ства­ра­лі­ся ў тэх­ні­цы лі­таг­ра­фіі, па­зней — у свет­лад­ру­ку і фо­та­афсе­це. Ве­ль­мі час­та па­штоў­кі ўпры­гож­ва­лі тво­ры вя­до­мых мас­та­коў, на­прык­лад Ле­анар­да Він­та­роў­ска­га. Папулярным ма­ты­вам бы­лі яслі, пры якіх за­мест веш­чу­ноў бы­лі вы­яўле­ныя фі­гу­ры поль­скіх ула­да­роў — Яна II Са­бес­ка­га, Яна Ка­зі­мі­ра або Ка­зі­мі­ра Вя­лі­ка­га. Чаго зы­чы­лі на на­ва­год­ніх па­штоў­ках? Час­цей за ўсё зда­роў­я, шчас­ця і спа­кою. Бу­дзем спа­дзя­вац­ца, што тра­ды­цыя рас­сы­лан­ня ка­ляд­ ных па­што­вак не знік­не цал­кам і праз дзе­ся­ці­год­дзі на­ступ­ныя па­ка­лен­ні вяр­нуц­ца да іх. • Па­вод­ле Gazeta Olsztynska.

1

sztuka Projekt specjalny

2

3

sztuka Калядны Special

Як убраць ялін­ку З кні­гі «Ёлачныя аздобы» (вы­да­вец­тва Bluszcz, Вар­ша­ва, 1926). Што­га­до­вы кло­пат, а так­са­ма вя­лі­кая ра­дасць для ба­ць­ коў і дзе­так, — гэ­та дум­ка пра тое, як упры­го­жыць ялін­ку. Цац­кі і аздо­бы, на­бы­тыя ў кра­мах, рэ­дка бы­ва­юць пры­ го­жы­мі, акра­мя та­го — каш­ту­юць до­ра­га, ды і не ўсю­ды вы мо­жа­це іх знай­сці. Та­му най­леп­шае ра­шэн­не — пад­ рых­та­ваць улас­на­руч усё, чым хо­ча­це ўбраць ка­ляд­нае дрэў­ца. Гэ­тая пры­емная і ня­цяж­кая пра­ца на­поў­ніць час доў­гі­х зі­мо­вы­х ве­ча­роў і, як вынік, дасць за­да­ва­ль­ нен­не мець пры­го­жа апра­ну­тую ялін­ку па ца­не не­ка­ль­ кіх на­бы­тых аздоб. У жа­дан­ні ўва­со­біць гэ­тую дум­ку і да­па­маг­чы тым, у ка­го фан­та­зіі не хо­піць на ства­рэн­не

4

ма­ляў­ні­чых і эфек­тных ца­цак, у гэ­тай кні­зе мы даём пры­клад упры­го­жан­няў на­ту­ра­ль­нага па­меру з да­клад­ ным апі­сан­нем іх вы­ра­бу ў спа­дзя­ван­ні зра­біць свой унё­сак, каб у поль­скіх да­мах за­ззя­ла ялін­ка, пры­ха­ро­ша­ ная ўлас­на­руч­на, пры­го­жая і сап­раў­ды хат­няя. Ма­тэ­ры­ялы, не­абход­ныя для вы­ра­бу ўпры­го­жан­няў, тан­ ныя і на­бы­ва­юцца лёг­ка: гэ­та ка­ля­ро­вая па­пе­ра, са­лом­ ка, яеч­ная шкар­лу­пі­на і па­цер­кі. Для леп­кі вы­ка­рыс­тоў­ва­юць клей­стар з жыт­няй му­кі, які за­вар­ва­юць га­ра­чай ва­дой, або ве­ль­мі шчы­ль­ную араб­скую ка­медзь. Шкар­лу­пі­ну ад яек мож­на атры­маць на­ступ­ным чы­нам: на двух про­ці­лег­лых кон­чы­ках яйка шпі­ль­кай пра­кол­ва­юцца дзі­рач­кі — ад­на вя­лі­кая, дру­гая мен­шая. Трэ­ба пры­клас­ці яйка да ро­та з та­го бо­ку, дзе ма­ле­нь­кая дзі­рач­ка, і моц­на падзь­муць — та­ды з про­ці­ лег­ла­га бо­ку па­во­ль­на вы­йдзе ўсё змес­ці­ва (пры­дат­нае, зрэш­ты, для вы­ка­рыс­тан­ня на кух­ні). Па­мя­тай­це, што вы па­він­ны ўліч­ваць па­мер елач­кі і ўпры­го­жан­няў, бо ня­ма ні­чо­га бо­льш брыд­ка­га за ма­ле­ неч­кую ялін­ку, аб­ве­ша­ную вя­ліз­ны­мі цац­ка­мі. Наш пер­шы кло­пат — уста­ля­ваць дрэ­ва так, каб яно по­ тым не пе­ра­вяр­ну­ла­ся. Ма­ле­нь­кае дрэ­ва раз­мяш­ча­ем на крэс­ле аль­бо ніз­кім ста­ле, якія вар­та пры­крыць ка­ля­ ро­вай аль­бо бе­лай тка­ні­най. А вя­лі­кую елку мы ста­вім пра­ма на пад­ло­гу — на пад­стаў­ку аль­бо пры­ціс­ка­ючы дрэ­ва да зям­лі які­мі-не­будзь цяж­кі­мі прад­ме­та­мі для пад­тры­ман­ня раў­на­ва­гі. Цац­кі на дрэ­ве па­він­ны быць раз­ве­ша­ны раў­на­мер­на, а па­чы­наць пры­бі­раць елку вар­та з раз­мяш­чэн­ня све­чак. За­тым пры­вяз­ва­ем да га­лі­нак пад­рых­та­ва­ныя ўпры­го­ жан­ні, імкну­чы­ся раз­мяс­ціць іх так, каб вы­ра­бы ад­на­го ко­ле­ру бы­лі по­бач. Ка­лі га­лі­ны дрэў­ца ве­ль­мі гус­тыя, не­ка­то­рыя з іх мож­на на­хі­ліць, па­ве­сіў­шы на іх што­сь­ці цяж­кое, на­прык­лад яблы­кі. Ніт­кі дроб­ных ка­ра­ляў мож­на раз­ве­сіць па ўсёй ялін­цы, бо­льш буй­ныя па­цер­кі раз­мяс­ці­це на ніж­ніх га­ лін­ках. Ствол мож­на ўпры­го­жыць бе­лай рас­ця­ру­ша­най ва­тай, якую вар­та пры­сы­паць бор­най кіс­ла­той. Гэ­та най­тан­ней­ шы спо­саб імі­та­ваць снег (крам­ны штуч­ны снег да­ра­гі і лёг­ка за­па­ль­ва­ецца). На­пры­кан­цы па­кры­ва­ем ялін­ку ад чуб­ка да до­лу за­ла­ ты­мі і срэб­ра­ны­мі ніт­ка­мі. Ка­лі вам пад­аец­ца, што на свя­точ­ным дрэў­цы не ха­пае фар­баў, мож­на за­вя­заць ва­ кол кож­на­га ліх­та­ры­ка бан­цік з гаф­ры­ра­ва­най па­пе­ры — ка­ра­ла­вай, бла­кіт­най ці па­ма­ран­ча­вай. Але ўсе бан­ці­кі па­він­ны быць ад­на­го ко­ле­ру. Ма­ле­неч­кія ялін­кі, пры­зна­ча­ныя для раз­мяш­чэн­ня на аб­едзен­ным ста­ле, мож­на ўпры­го­жыць то­ль­кі бан­ці­ка­мі са сту­жак, сне­гам і за­ла­ты­мі ніт­ка­мі.

5

sztuka Калядны Special

Сма­ко­лі­кі на Ка­ля­ды «12 ка­ляд­ных страў» — ні­бы тое са­мае пе­чы­ва «мад­лен» з «По­шу­каў стра­ча­на­га ча­су» Марсэля Прус­та. Атмас­фер­нае ві­дэа ўтрым­лі­вае дух ці­ха­га ся­мей­на­га свя­та, дзе га­лоў­нае мес­ца за­йма­юць тра­ды­цыі, сма­кі і во­да­ры, якія мно­гія з нас па­мя­та­юць з дзя­цін­ства, хай са­бе тра­ды­цый­ныя бе­ла­рус­кія ка­ляд­ныя стра­вы кры­ ху ад­роз­ні­ва­юцца ад поль­скіх — у нас га­та­ва­лі куц­цю, пяк­лі блін­цы за­мест ва­рэ­ні­каў, а мес­ца кам­по­ту за­ймаў жу­ра­ві­на­вы кі­сель.

6

Ка­пус­тка, бу­рач­кі, раз­ынкі, гры­бы, ры­ба, мёд, арэ­хі… Агнеш­ка Крэн­гліц­ка, рэ­ста­ра­тар­ка, тэ­ле­вя­доў­ца, аўтар­ка кні­жак з поль­скай кух­ні, ван­друе мясц­овым кір­ма­шом з эле­ган­тным шэ­рым ко­шы­кам і рас­па­вя­дае пра свае па­ куп­кі: — Раз на год па­ля­кі па ўсёй кра­іне кла­дуць у ко­шы­кі ад­ ны і тыя ж прад­укты. То­ль­кі адзін раз на год мы га­ту­ем ка­ляд­ную вя­чэ­ру. І га­ту­ем мы амаль ад­ны і тыя ж стра­вы. Мёд мы куп­ля­ем для ра­дас­ці, але так­са­ма для зда­роў­я, бо ця­пер се­зон пра­сту­ды, а мёд аб­авяз­ко­ва нас аб­аро­ніць.

7

Ёсць мя­ды вяс­но­выя, во­се­ньс­кія, бо­льш рэ­зкія на смак. А яшчэ нам спат­рэ­бяц­ца ква­шан­ні. Ёсць ква­ша­ная ка­пус­ та і бу­рач­ная за­квас­ка. Зі­ма — цяж­кі час. Тут уся спра­ва ў тым, каб ежу мож­на бы­ло за­ха­ваць, та­му мы су­шым, ква­ сім або вэн­дзім. Гэ­тыя пра­цэ­сы над­ава­лі смак, але гэ­та так­са­ма спо­саб за­хоў­ван­ня. Доб­ра су­шыц­ца, на­прык­лад, мак, ён за­хоў­ваў­ся да зі­мы, але ва­ло­даў так­са­ма ма­гіч­ны­мі ўлас­ці­вас­ця­мі — ад ма­ку за­сы­на­юць. І ўсе тыя стра­вы, якія мы га­ту­ем на Ка­ля­ды, тра­ды­цый­на ме­лі не­йкае сім­ва­ліч­нае зна­чэн­не. Мак мог

sztuka Калядны Special

пе­ра­нес­ці нас блі­жэй да на­шых па­мер­лых, да лю­дзей з іншас­ве­ту — у гэ­тым быў сэнс, та­му мак мусіць быць на ста­ле. Па­він­ны быць арэ­хі, бо ў іх сха­ва­ная та­ямні­ца. А так­са­ма су­хаф­рук­ты — яблы­кі і гру­шы — мы пры­га­ту­ем з іх кам­пот. Мак на­блі­жае нас да про­дкаў, і гэ­так­са­ма пра­цу­юць гры­ бы: імі так­са­ма мож­на атру­ціц­ца, а ў ле­се мож­на за­блу­ каць. У мно­гіх да­мах кар­па ядуць то­ль­кі раз на год — на­пя­рэ­ дад­ні Ка­ля­даў. Я лі­чу, што гэ­та па­мыл­ка, бо гэ­та цу­доў­ная ры­ба — ве­ль­мі са­ка­ві­тая, мяк­кая, мае фан­тас­тыч­ны смак. Але ўсё за­ле­жыць ад та­го, як яна раз­во­дзіц­ца. І ка­лі гэ­та карп з не­вя­лі­кіх са­жа­лак, які па­во­ль­на га­ду­ецца на ўлас­ ным кор­ме, то ён на­праў­ду ве­ль­мі смач­ны. На ка­ляд­ную вя­чэ­ру мы пад­аем ве­ль­мі шмат рыб­ных страў, та­му што ры­ба — гэ­та по­сная стра­ва, а ў нас по­сная вя­чэ­ра. Па­ стоў у Поль­шчы бы­ло ве­ль­мі шмат, та­му мы ста­лі спе­цы­ яліс­та­мі па рыб­ных стра­вах, асаб­лі­ва па прэс­на­вод­най ры­бе. Але ад­на мар­ская ры­ба — се­ля­дзец — не­сум­нен­на най­важ­ней­шая. Бо се­ляд­цы бы­лі да­ступ­ныя па­ста­янна. Са­лё­ныя се­ляд­цы вы­дат­на за­хоў­ва­лі­ся, іх мож­на бы­ло вез­ці ў цэнтр кра­іны, а яшчэ яны бы­лі да­во­лі тан­ныя. Ну а атлан­тыч­ныя се­ляд­цы, та­кія ве­ль­мі тлус­тыя, мя­сіс­тыя, — цу­доў­ная ры­ба. Усе прад­укты, з якіх мы га­ту­ем ка­ляд­ную вя­чэ­ру, бы­лі тут за­ўсё­ды. На­шы про­дкі так­са­ма вы­ка­рыс­тоў­ва­лі ка­ра­няп­ло­ды — мор­кву, бу­ра­кі, цы­бу­лю або ка­пус­ту, якая вы­дат­ на за­хоў­ва­ецца. Све­жая ці ква­ша­ная, яна та­кая ка­рыс­ная для зда­роў­я. І вось у нас ёсць прад­укты з поля, са­ду, ва­ды і ле­су. Ме­ на­ві­та та­кім чы­нам тра­ды­цый­на трэ­ба га­та­ваць ка­ляд­ную вя­чэ­ру. *** Ва­рац­ца бу­рач­кі ды бу­ль­ба, сма­жыц­ца карп, кры­шыц­ца ка­пус­та, у дух­мя­ным алеі ма­ры­ну­ецца се­ля­дзец з цы­бу­ ляй… Раз­ам са сва­ёй сям’ёй — пля­мен­ні­цай Ка­яй, да­чкой То­няй і сы­нам Ка­ята­нам — пані Крэн­гліц­ка га­туе і рас­па­ вя­дае пра кож­ную стра­ву, якая пад­аец­ца на стол: — Вя­чэ­ру мы па­чы­на­ем з се­ляд­цоў. Се­ляд­цы ў алеі з цы­ бу­ляй і се­ляд­цы з гры­ба­мі, так­са­ма з цы­бу­ляй. І ва­ра­ная бу­ль­ба. Ра­ней се­ляд­цы, якія мы сён­ня га­ту­ем з аліў­ка­вым але­ем, пад­ава­лі з рап­са­вым або іль­ня­ным але­ем ха­лод­ 8

на­га ад­ціс­кан­ня з ве­ль­мі інтэн­сіў­ным сма­кам. А се­ляд­цы пад­аюць з гры­ба­мі, мё­дам, арэ­ха­мі — са­лод­ка-са­лё­ныя, і гэ­та ве­ль­мі пры­го­жая кам­па­зі­цыя. Яна вы­дат­на спа­лу­ча­ ецца з га­ра­чай бу­ль­бай. Але пе­рад пад­ачай се­ляд­цоў мы ло­мім аплат­ку. І гэ­та ве­ль­мі важ­на! На­ват у да­мах, не звя­за­ных з Кас­цё­лам, лю­дзі на­ўза­ем ло­мяць аплат­ку, якая сім­ва­лі­зуе хлеб і му­сіць яднаць нас. Мы па­він­ны мі­рыц­ца пры ла­ман­ні аплат­кі — гэ­так жа, як мы дзе­лім­ся хле­бам, каб ра­біць гэ­та ўвесь на­ступ­ны год. На­ступ­ная стра­ва — боршч: по­сны, са­лод­кі, дух­мя­ны, кіс­ лы. Гэ­ты кіс­лы смак мы атрым­лі­ва­ем, да­да­ючы бу­рач­ную за­квас­ку або лі­мон, а сло­дыч — да­да­ючы ма­лі­на­вы сі­роп. А да бар­шчу — «вуш­кі», ма­ле­нь­кія ва­рэ­ні­кі з грыб­ной на­чын­кай. Важ­на, каб цес­та для іх бы­ло як ма­га бо­льш да­ лі­кат­нае. А боршч — пра­зрыс­ты, гэ­та так эле­ган­тна. Ко­лер на­праў­ду ве­ль­мі інтэн­сіў­ны. Ва­рэ­ніч­кі кла­дуць у та­лер­ку і за­лі­ва­юць бар­шчом, і гэ­та ня­се ў са­бе не­ка­то­рую ры­зы­ку для аб­ру­са, бо аб­рус на ка­ляд­ным ста­ле звы­чай­на бе­лы, а пад аб­рус мы кла­дзём се­на. Ра­ней ва­ра­жы­лі ад­но ад­на­му: ці доў­гае бу­дзе жыц­цё, ці шчас­лі­вае. Ка­лі сцяб­лін­ка се­на бы­ла доў­гая і зя­лё­ная, гэ­та бы­ло най­леп­шае прад­ка­зан­не. Ця­пер чар­га ры­бы па-грэц­ку — сма­жа­най ры­бы. У за­ леж­нас­ці ад до­ма яе мо­гуць сма­жыць у пан­іроў­цы або

без пан­іроў­кі. Ры­ба пад сло­ем га­род­ні­ны, сма­жа­най з цы­бу­ляй, па­мі­до­ра­мі, з да­дат­кам мо­ла­тай па­пры­кі. Кар­па па-габ­рэй­ску мы так­са­ма пад­аем на ка­ляд­ную вя­чэ­ру. Ця­пер на стол пад­аец­ца по­сная ка­пус­та. Яна кры­ху пад­обная да бі­га­су, але гэ­та не бі­гас, бо ў ёй ня­ма мя­са, і гэ­та ўжо на­ша сё­мая стра­ва. Да­рэ­чы, ве­ль­мі важ­на лі­ чыць стра­вы пад­час ве­ча­ра, іх за­ўсё­ды ве­ль­мі шмат, але гэ­ты лік змя­ніў­ся. Ра­ней гэ­та бы­ло 3, ці 5, ці 9 у ве­ль­мі за­мож­ных да­мах — за­ўсё­ды ня­цот­ная ко­ль­касць. Ця­пер мы пад­аём 12 страў. Маг­чы­ма, у па­мяць аб два­нац­ца­ці апос­та­лах або 12 ме­ся­цах у го­дзе. У лю­бым вы­пад­ку раз­ам з мас­лам, хле­бам, ва­дой на ста­ле за­ўсё­ды вы­хо­дзіць бо­льш за 12 страў. По­сная ка­пус­та га­ту­ецца з ква­ша­най і са­лод­кай ка­пус­ты, яна па­во­лі ту­шыц­ца са слі­ва­мі, гры­ ба­мі, чыр­во­ным ві­ном, вя­лі­кай ко­ль­кас­цю спе­цый. Яна ве­ль­мі на­сы­ча­ная. Сма­жа­ны карп! Пан­іра­ва­ны ў яйках і су­ха­рах і сма­жа­ны на топ­ле­ным мас­ле — та­ды ён мае арэ­ха­вы смак. А най­ смач­ней — да­даць кры­ху хрэ­ну і вы­ціс­нуць тро­ху лі­мон­на­ га со­ку. Ма­гія, якая да­зва­ляе мець по­ўны ка­ша­лёк, — лус­ка кар­па. Ка­лі лус­ку з ка­ляд­на­га кар­па па­клас­ці ў га­ма­нец, ён за­ўсё­ды бу­дзе по­ўны. На Ка­ля­ды трэ­ба па­каш­та­ваць кож­ную стра­ву, бо та­ды ўсе гэ­тыя стра­вы мы змо­жам есці цэ­лы год ці на­ват да­ўжэй. На­ступ­ная стра­ва — ва­рэ­ні­кі з ка­пус­тай і гры­ба­мі — па­пу­ ляр­ная ў поль­скіх да­мах круг­лы год. На­кры­ва­ючы на стол, мы ста­вім адзін пус­ты пры­бор — для за­блуд­на­га ван­дроў­ні­ка або для тых, хто сы­шоў. Мы за­ўсё­ды згад­ва­ем іх за ка­ляд­ным ста­лом. Яны за­ўсё­ды по­бач з на­мі. Ме­на­ві­та раз­ам з імі мы і свят­ку­ем. Цёп­лая фа­со­ля ў са­лод­кім мя­до­ва-цыт­ры­на­вым со­усе — про­стая стра­ва з Люб­лін­шчы­ны. На ка­ляд­ны пры­свя­так мы пад­аём стра­вы ся­лян­скай кух­ні, та­му тут, маг­чы­ма, На­ступ­ная стра­ва — кам­пот з су­хаф­рук­таў — ра­туе нам жыц­ці. Наш сро­дак для стра­ва­ван­ня. Чар­нас­ліў ве­ль­мі доб­ра да­па­ма­гае спра­віц­ца з усёй ка­ляд­най вя­чэ­рай, а яна на­праў­ду сыт­ная. Чар­нас­ліў мае кры­ху дым­ны смак, та­му што час­та пад­час суш­кі су­хаф­рук­ты ад­ымлі­ва­ лі. У Фран­цыі, ад­куль кам­пот ро­дам, гэ­та стра­ва з са­да­ві­ ны ў гус­тым сі­ро­пе. У нас ён стаў на­по­ем, тут бо­льш ва­ды. Кам­пот най­леп­шы на смак, ка­лі яго доб­ра аха­ла­дзіць. Ма­ка­вы крэм і пя­соч­нае пе­чы­ва з апе­ль­сі­на­вай цэд­рай... Мак за­ўсё­ды з’яўля­ецца пад ка­нец, і гэ­та сло­дыч ка­ляд­ най вя­чэ­ры. Мо­гуць быць клёц­кі з ма­кам, мо­жа быць ма­ ко­вец, мо­жа быць куц­ця з ма­кам і су­хаф­рук­та­мі, вя­до­мая на Усхо­дзе. Усе гэ­тыя стра­вы мы га­ту­ем гэ­так­са­ма, як га­та­ва­лі іх на­ шы ба­бу­лі і пра­ба­бу­лі. Ве­ль­мі важ­на за­ха­ваць гэ­ты хат­ні, ня­змен­ны спо­саб… ня­ма асаб­лі­вай вы­тан­ча­нас­ці. Але на смак гэ­та сап­раў­ды пры­го­жая гар­ма­ніч­ная стра­ва. Акра­мя та­го, гэ­та мае сім­ ва­ліч­нае зна­чэн­не, бо фа­со­ля — гэ­та ўра­джай­насць. І ў гэ­тым сэнс — пад­абраць усе прад­укты і ўсе стра­вы для ка­ляд­най вя­чэ­ры. Каб яны азна­ча­лі да­бра­быт, ура­джай­ насць, зда­роў­е для ўсіх на на­ступ­ны год. 9

*** Рас­по­вед сям’і Крэн­гліц­кіх, без сум­нен­няў, на­тхніць вас на но­выя ку­лі­нар­ныя ка­ляд­ныя тра­ды­цыі, дык па­спра­ буй­це пры­га­та­ваць се­ля­дзец з фун­ду­ком, мё­дам і гры­ба­ мі ці ма­ка­вы крэм з пя­соч­ным пе­чы­вам — пад­ра­бяз­ныя рэ­цэп­ты вы зной­дзе­це ў кан­цы фі­ль­ма. Вя­сё­лых свят і смач­ных Ка­ля­даў!

sztuka Калядны Special

Кракаўскія шопкі Традыцыя стварэння батлеек да сёння застаецца ў Польшчы важнай часткай калядных традыцый. Польскі адпаведнік беларускага слова «батлейка» — «шопка» (ад нямецкага schoppen — хлеў). Аднак менавіта кракаўская батлейка займела сваю ўнікальную традыцыю і вобразнае ўвасабленне. Гэта багата ўпрыгожаная, шматузроўневая арнаментаваная канструкцыя ў форме вежы з лёгкіх, недаўгавечных матэрыялаў. Важна, што архітэктурна яна спасылаецца на адметнасці Кракава: у яе структуру звычайна ўпісваюцца мініяцюрныя элементы гістарычнай гарадской забудовы. Стылёвая разнастайнасць кракаўскіх касцёлаў стала для стваральнікаў батлейкі крыніцай натхнення. Усё робіцца з адной высокай мэтай: яна павінна служыць годным месцам для прадстаўлення вялікай таямніцы Нараджэння Сына Божага. Характэрнай асаблівасцю кракаўскіх батлеек з’яўляюцца сцэнкі з фігурамі Святой Сям’і, Трох Каралёў, а таксама з героямі легенд (Кракаўскім Лайконікам, Вавельскім Цмокам ці з панам Твардоўскім — вядомым чарнакніжнікам). Першыя батлейкі былі створаны ў сярэдзіне ХІХ цеслярамі і мулярамі з ваколіц Кракава. Гэта была для іх дадатковая праца ў мёртвы будаўнічы сезон. У святочныя дні яны хадзілі са сваімі батлейкамі па хатах. З часам паўсталі цэлыя сямейныя дынастыі, якія займаліся вытворчасцю батлеек, а сярод муляраў і будаўнікоў у горадзе пачала фармавацца асобная гільдыя майстроў батлейкі. Існавалі два віды батлейкі: маленькія, без тэатра, прызначаныя для елак, і вялікія, даўжынёй да трох метраў, прыстасаваныя да ігры пераноснага лялечнага спектакля са спецыяльна напісанымі тэкстамі і музыкай. Традыцыя батлейкі знікла ў гады Першай сусветнай вайны. Толькі ў 1937-м быў арганізаваны першы конкурс на найпрыгажэйшую кракаўскую батлейку, што выклікала адраджэнне традыцыі. Праўда, звычай граць батлейкі не адрадзіўся, але з’явіўся звычай будаваць батлейкі спецыяльна да спаборніцтва. Музей Кракава з 1946 года праводзіць конкурс кракаўскіх батлеек, у якім прымаюць удзел як прафесійныя батлейшчыкі, так і аматары. На падставе гэтай калекцыі можна лёгка прасачыць развіццё і змены, што адбываюцца ў батлейкавым мастацтве: напрыклад, пастаянна з’яўляюцца постаці, якія сімвалізуюць наш час або нагадваюць пра юбілеі і важныя падзеі мінулага. Кракаўскія батлейкі атрымалі міжнароднае прызнанне ў 2018 годзе: яны былі ўключаныя ў рэпрэзентатыўны спіс нематэрыяльнай культурнай спадчыны UNESCO. 10

• На першай старонцы вокладкі: Кракаўская шопка, выкананая Маркоўскімі, пераможца 68 конкурсу Кракаўскіх шопак у 2010 годзе, самая высокая шопка ў гісторыі конкурсу (501 см). Фота Анджэя Атрэмбскага. • Калядная паштоўка з Кракава 1932 года. • Парад шопак на кракаўскім кірмашы. Снежань 2015. Фота Ежы Бэрэшкі. • Шопка Мажэны Длужнеўскай у Стрэлецкім парку. Кракаў. 2017. Фота Анджэя Атрэмбскага.

11