2022
ГОД ПОЛЬСКАГА РАМАНТЫЗМУ ROK ROMANTYZMU POLSKIEGO
№3
прыгожыя, маладыя, рамантычныя цыкл артыкулаў | cykl artykułów Таварыства філаматаў у польскім рамантызме 205 гадоў таму ў Вільні адбылося першае пасяджэнне таварыства таемнага і невялікага, аднак надзвычай значнага для культуры не толькі польскай, але і для гісторыі ўсяго рэгіёна. 1 кастрычніка 1817 года ўпершыню сабраліся разам філаматы – студэнты Віленскага ўніверсітэта, каб разам вучыцца і дапамагаць адзін аднаму. Што ж гэта за масонства і змовы ў сценах дзяржаўнага ўніверсітэта? Чытайце пра гэта ў новай серыі цыклу “Прыгожыя, маладыя, рамантычныя”!
Сябры таварыства філаматаў і філарэтаў: Тамаш Зан, Ігнат Дамейка, Адам Міцкевіч, Антоні Эдвард Адынец, Ян Чачот, ілюстрацыя, выдадзеная ў Варшаве ў 1889 годзе.
Towarzystwo Filomatyczne w romantyzmie polskim 205 lat temu w Wilnie odbyło się pierwsze posiedzenie stowarzyszenia małego i tajnego, ale jakże istotnego dla kultury nie tylko polskiej, lecz dla dziejów całego rejonu. 1 października 1817 roku tajemnie zebrali się razem po raz pierwszy filomaci – studenci Uniwersytetu Wileńskiego, żeby się wspólnie uczyć i pomagać wzajemnie. Cóż to za masoneria i spiski w murach uczelni państwowej? Czytajcie o tym w nowym odcinku serii „Piękni, młodzi, romantyczni”!
Członkowie stowarzyszenia filomatów i filaretów: Tomasz Zan, Ignacy Domejko, Adam Mickiewicz, Antoni Edward Odyniec, Jan Czeczot, ilustracja wydana w 1889 roku w Warszawie.
СТУДЭНЦКІЯ ТАЯМНІЦЫ TAJEMNICE STUDENCKIE Створанае ў той вечар Таварыства філаматаў сапраўды было скіравана на самаадукацыю, ужо пазней да гэтага дадаліся ідэі ліберальнай філасофіі і фарміравання актыўнай грамадзянскай пазіцыі. Як кожны прыстойны таемны саюз, філаматы мелі свой статут, праграму дзеянняў, іерархію і сетку падначаленых філіялаў (Таварыства сяброў карыснай забавы, або Прамяністыя; Таварыства філарэтаў; Таварыства сяброў; Філадэльфісты Блакітныя). Заснавальнікамі Таварыства філаматаў былі шасцёра сяброў – студэнтаў як гуманітарных, так і дакладных спецыяльнасцей, – людзей выбітных у пазнейшай гісторыі Польшчы, Беларусі і Літвы: Юзаф Яжоўскі (старшыня), Эраст Палюшыньскі (віцэпрэзідэнт і скарбнік), Тамаш Зан (сакратар), Адам Міцкевіч, Ануфры Петрашкевіч і Бруна Сухецкі. У кола філаматаў і іх філіялы ўваходзілі таксама Аляксандр Ходзька, Ян Чачот, Ігнат Дамейка, Антоні Эдвард Адынец і іншыя.
Utworzone tego wspomnianego wieczora Towarzystwo Filomatów rzeczywiście miało na celu samokształcenie, już później doszły do tego idee filozofii liberalnej i kształtowania postaw obywatelskich. Jako każdy porządny związek tajemny filomaci mieli też ustawę, program działania, hierarchię i sieć filii zależnych (Towarzystwo Przyjaciół Pożytecznej Zabawy, czyli Promieniści; Zgromadzenie Filaretów; Związek Przyjaciół; Filadelfiści Błękitni). Założycielami Towarzystwa Filomatycznego było sześciu zaprzyjaźnionych studentów kierunków humanistycznych oraz ścisłych – osób w przyszłości zasłużonych dla dziejów zarówno Polski, jak i Białorusi i Litwy: Józef Jeżowski (prezes), Erazm Poluszyński (wiceprezes i skarbnik), Tomasz Zan (sekretarz), Adam Mickiewicz, Onufry Pietraszkiewicz i Brunon Suchecki. Do grona Filomatów i filii należeli też m.in. Aleksander Chodźko, Jan Czeczot, Ignacy Domeyko, Antoni Edward Odyniec oraz inni.
Натхненнем для стварэння студэнцкага саюза стаў папярэдні навучальны год (другі для Адама Міцкевіча ў Віленскім універсітэце), поўны сустрэч, на якіх будучыя філаматы абмяркоўвалі навуковыя пытанні, дзяліліся заўвагамі з нагоды прачытаных кніг і прадстаўлялі свае літаратурныя спробы. На першым пасяджэнні Таварыства зацвердзіла статут і выбрала старшыню, якім Юзаф Яжоўскі быў амаль увесь час існавання гуртка. Назва Таварыства адсылае да грэчаскіх слоў: philomathḗs ‘аматар ведаў’ < philéō ‘люблю, manthánō ‘вучуся’. Веды і навука ў дадзеным выпадку павінны былі забяспечыць будучыню: акадэмічныя дасягненні дазвалялі знайсці лепшую працу і лепшыя ўмовы для творчасці. Таемнасць студэнцкага саюза спачатку павінна была падкрэсліваць выключна ўзвышанасць самой ідэі, да сапраўднай канспірацыі справа дайшла са з’яўленнем патрыятычнай праграмы.
Inspiracją do stworzenia związku studenckiego stał się poprzedni rok akademicki (drugi dla Adama Mickiewicza na Uniwersytecie Wileńskim), pełny spotkań, podczas których przyszli filomaci omawiali zagadnienia naukowe, dzielili się uwagami na temat lektur i przedstawiali swoje próby literackie. Na pierwszym posiedzeniu Towarzystwo przyjęło Ustawę i wybrało prezesa, którym Józef Jeżowski był niemal przez cały okres funkcjonowania Towarzystwa. Nazwa Towarzystwa nawiązuje do greckich wyrazów: philomathḗs ‘miłośnik wiedzy’ < philéō ‘miłuję’, manthánō ‘uczę się’. Wiedza i nauka w tym przypadku miały zapewnić przyszłość: osiągnięcia akademickie umożliwiały znalezienie lepszej pracy i lepszych warunków dla twórczości. Tajność związku studenckiego na początku miała podkreślać wyłącznie wzniosłość samego pomysłu, do prawdziwej konspiracji doszło dopiero w momencie wyłonienia się programu patriotycznego.
Доктар Элігіюш Шыманіс, польскі літаратуразнаўца і спецыяліст па літаратуры эпохі рамантызму падкрэслівае, што сама ідэя створанага на парозе рамантызму Таварыства “амаль цалкам была прадуктам папярэдняй эпохі”, а закаханыя ў лібертарыянскай філасофіі філаматы рэпрэзентавалі сабою вялікае захапленне асветай. І гэта вельмі добра ілюструе развітая бюракратычная сістэма арганізацыі згуртавання.
Dr Eligiusz Szymanis, polski literaturoznawca i specjalista od literatury doby romantyzmu podkreśla, że sama idea powstałego u progu romantyzmu Towarzystwa „niemalże w całości była produktem epoki poprzedniej”, a zakochani w filozofii libertynizmu filomaci reprezentowali wielką fascynację oświeceniem. I bardzo dobrze to ilustruje rozbudowany biurokratyczny system organizacji związku.
СТАТУТ І АРГАНІЗАЦЫЯ ТАВАРЫСТВА ФІЛАМАТАЎ
STATUT I ORGANIZACJA TOWARZYSTWA FILOMATÓW У першым статуце змяшчаліся прапрацаваныя мэты і прынцыпы функцыянавання Таварыства: адукацыйная дзейнасць, парадак уступлення, архівізацыя дакументаў. Другі статут, прыняты ў чэрвені 1818 года, падзяляў згуртаванне на два крылы: аддзяленне літаратуры і маральных навук і аддзяленне фізіка-матэматычнае і медыцыны. А трэці статут (1819 года) ужо выразна ўтрымліваў нацыянальную праграму. У ідэйнай аснове Таварыства ляжала імкненне да маральнага ўдасканалення, пад чым разумелася праца над характарам і адукацыйная дзейнасць сярод школьнай моладзі – многія філаматы ўжо настаўнічалі, для іх гэта было натуральным. Яны тлумачылі студэнтам прынцыпы роўнасці, сацыяльнага салідарызму і сумеснай працы на карысць краіне. Заахвочвалі да самастойнага навучання і пашырэння нацыянальнай традыцыі. 1. Навуковыя практыкаванні, а дакладней мастацтва пісання, аказанне ўзаемнай дапамогі ў навуцы, з’яўляюцца мэтай Таварыства філаматаў. 2. Сціпласць, адкрытасць, шчырае жаданне быць карысным, сяброўскі давер між удзельнікамі, таемнасць усіх дзеянняў – гэта той прынцып, на якім існаванне і дзейнасць Таварыства грунтуюцца. 3. Ані ўзрост, ані чыны, ані тытулы, ані багацце, ані талент роўнасці ў Таварыстве не знішчаць. Са Статута Таварыства філаматаў, прынятага 01.10.1817 Функцыянаваў урад Таварыства, склад якога рэгулярна мяняўся, сябры падзяляліся на дзейных і карэспандэнтаў. Кожны тыдзень адбываліся пасяджэнні, на якіх зачытваліся падрыхтаваныя сябрамі арыгінальныя або перакладныя творы, вершам або прозай, сур’ёзныя і навуковыя або дасціпныя, спяваліся песні і ўздымаліся куфлі з малаком. Малако было фірмовым напоем філаматаў – сімвалам чысціні і праўды.
Pierwsza Ustawa zawierała cele i zasady funkcjonowania Towarzystwa: działania edukacyjne, rekrutacja do związku, gromadzenie zbiorów w archiwach. Druga Ustawa, przyjęta w czerwcu 1818 roku, wprowadziła podział Towarzystwa na dwa wydziały: literacki i nauk moralnych oraz wydział fizyczno-matematyczny i medyczny. Trzecia Ustawa (z 1819 roku) natomiast już jasno zawierała program narodowy. Sednem ideowym Towarzystwa było dążenie do doskonalenia moralnego, polegające na pracy nad własnym charakterem oraz działalność wśród młodzieży szkolnej – wielu filomatów już pracowało jako nauczyciele, więc dla nich była to rzecz naturalna. Przybliżali uczniom zasady równości, solidaryzmu społecznego i wspólnej pracy dla dobra kraju. Zachęcali do samodzielnej nauki i szerzenia tradycji narodowej. 1. wi zenia na kowe, mianowi ie szt ka pisania, zielanie wza emne w na ka h pomo y, s elem owarzystwa ilomaty zne o. 2. kromno , otwarto , sz zera h po ytk , przy a ielska po fało złonków, ta emni a wszystki h zynno i s zasa , na które yt i trwało owarzystwa pole a. . ni wiek, ni rz y, ni zasz zyty, ni o a twa, ni talenta, równo i w owarzystwie znosi nie ma . stawy 01.10.1817
owarzystwa
ilomaty zne o,
przy te
Funkcjonował Rząd Towarzystwa, którego skład regularnie się zmieniał, członkowie zaś dzielili się na czynnych oraz korespondentów. Co tydzień odbywały się posiedzenia, na których odczytywano przygotowane przez członków pisma oryginalne lub w przekładzie, wierszem lub prozą, w rodzaju bądź poważnym i naukowym, bądź dowcipne, śpiewano piosenki i wznoszono kufle z mlekiem. Mleko było firmowym napojem filomatów – symbolem czystości i prawdy.
ТЫЯ, ХТО ВЫБРАЎ ЛІТАРАТУРУ CI, KTÓRZY WYBRALI LITERATURĘ Вядома, у першай палове XIX стагоддзя рыфмаванне было абавязковым практыкаваннем на ўроках паэтыкі, таму вершы пісалі ўсе заснавальнікі згуртавання і амаль усе шараговыя яго сябры, аднак слава філаматаў, якія менавіта літаратуру выбралі ў якасці вобласці сваёй прафесійнай рэалізацыі, увайшла ў гісторыю. Ян Чачот – сябра Адама Міцкевіча з дамініканскай школы ў Наваградку – далучыўся да філаматаў крыху пазней заснавальнікаў.
Oczywiście, że w pierwszej połowie wieku XIX rymowanie było obowiązkowym zadaniem na zajęciach z poetyki, więc wiersze pisali wszyscy założyciele związku i niemal wszyscy szeregowi członkowie, jednak sława filomatów, którzy mianowicie literaturę wybrali jako dziedzinę realizacji fachowej, przeszła do dziejów. Jan Czeczot – kolega Adama Mickiewicza z dominikańskiej szkoły w Nowogródku – dołączył do filomatów trochę później niż założyciele.
Таварыства гэтае было склікана з найцудоўнейшай мэтай несці карысць краіне, суайчыннікам і нам самім; яно выбрала для гэтага найцудоўнейшы шлях – шлях асветы. Але варта задумацца, ці здзейснім мы нашыя намеры, трымаючыся выключна гэтага шляху. На жаль, нашы разумовыя высілкі найшчыльней звязаныя з пачуццёвым светам. Мы не можам наўпрост раскрыць вялікай масе людзей думкі і пачуцці нашы. (...) калі б мы, – кажу вам, – дабро добрым спосабам хацелі б усталёўваць, асуджаць эгаізм, уваскрашаць нацыянальнае, калі б мы... але няўжо пад сілу мне пералічыць, колькі перад намі вялікіх спраў! Пераканаць чалавека ў тым, што ён здольны, я не кажу тут: здзяйсняць вялікія справы, але прынамсі думаць пра іх – ужо вялікая справа. АДАМ МІЦКЕВІЧ Прывітанне Яна Чачота ў якасці дзеснага члена Таварыства філаматаў 12 студзеня 1819 года Ян Чачот застаўся з ідэямі філаматаў надоўга: ён быў сакратаром Таварыства меў незвычайны талент напісання прынагодных паэтычных твораў, у тым ліку і на беларускай мове, якія часта ўваходзілі ў канон папулярных філамацкіх песень. Стаў “выдавецкім агентам” Міцкевіча: заняўся арганізацыяй падпіскі на першы том “Паэзіі” (падрабязней пра гэта – у нашым папярэднім эпізодзе), пазней – рэдактурай і карэктурай другога тома і віленска-ковенскіх “Дзядоў”. Ён таксама быў ініцыятарам філамацкага паэтычнага турніру, галоўнай тэмай якога быў мёд – па выніках гэтай “мядовай бітвы” Чачот быў абвешчаны трэцім пасля Міцкевіча і Зана паэтам філаматаў. Музыку да твораў Чачота пісалі Станіслаў Манюшка і Марыля Путкамер (менавіта тая, у якую быў закаханы Міцкевіч). Тамаш Зан, які нарадзіўся ў Мясоце пад Маладзечнам, таксама далучыўся да багатай традыцыі філамацкіх спеваў, а яшчэ пісаў камедыі, балады і ідыліі (абапіраючыся на беларускі фальклор), па чутках, менавіта элегія Зана “Развітанне” падштурхнула Міцкевіча да адмаўлення ад класіцысцкага стылю. А Антоні Эдвард Адынец як актыўны сябра філарэтаў паклапаціўся пра памяць і пакінуў пасля сябе “Успаміны пра мінулае” – суб’ектыўна-лірычна апісанне людзей і эпохі. Са студэнцкага таварыства з ярка выяўленым асветніцкім характарам вырас рамантызм. І быў увекавечаны ўжо ў III частцы міцкевічаўскіх “Дзядоў”, што адсылаюць чытача да славутага судовага працэсу над філаматамі. “У гэтым будынку з 2 Х 182 да 21 IV 1824 у зняволенні разам з іншымі філаматамі знаходзіўся Адам Міцкевіч. Тут адбываецца дзеянне ІІІ часткі «Дзядоў»”. Памятная шыльда на будынку колішняга базылянскага кляштара ў Вільні.
Towarzystwo to zawi zało si w na pi knie szym el przyniesienia po ytk kra owi, ro akom i nam samym; o rało o te o na pi knie sz ro , to est ro o wie enia. le zastanowi si wypa a, zyli ro i te wył znie trzyma si , sk te znimy, o my zamierzyli. Nieszcz iem, mysłowe nasze ziałania s na i le ze wiatem zmysłowym poł zone. Nie mo emy ezpo re nio wy awia wi ksze masie l zi my li i z naszy h. (...) y y my – mówi – dobro dobrym sposobem chcieli zaprowa za , pot pia e oizm, wskrzesza naro owo , y y my... le z zy wyli zy z ołam, ile prze nami est wielkich do wykonania rzeczy! Wmówi w złowieka, i est z olnym, nie mówi : o wykonania wielki h rze zy, ale przyna mnie o my lenia o nich – est wielk rze z . ADAM MICKIEWICZ Powitanie Jana Czeczota jako członka czynnego Towarzystwa Filomatycznego 12 stycznia 1819 roku Jan Czeczot pozostał z ideami filomatów na dłużej: był sekretarzem Towarzystwa i miał niezwykły talent do tworzenia okolicznościowych utworów poetyckich, w tym też w języku białoruskim, które często wchodziły do kanonu popularnych pieśni filomackich. Został „agentem wydawniczym” Mickiewicza: zajął się organizacją prenumeraty pierwszego tomu „Poezji” (więcej o tym – w naszym poprzednim odcinku), później redakcją i korektą drugiego tomiku oraz „Dziadów” wileńsko-kowieńskich. Był również pomysłodawcą filomackiego turnieju poetyckiego, głównym tematem którego był miód – po wynikach owej „walki miodowej” Czeczot został ogłoszony trzecim po Mickiewiczu i Zanie poetą filomatów. Muzykę do utworów Czeczota pisali Stanisław Moniuszko i Maryla Puttkamer (właśnie ta, w której zakochany był Mickiewicz). Urodzony w Miasocie pod Mołodecznem Tomasz Zan też przyczynił się bogatej tradycji pieśni filomatów, pisał również komedie, ballady i sielanki (czerpiąc z folkloru białoruskiego), ponoć mianowicie elegia Zana „Pożegnanie” skłoniła Mickiewicza do porzucenia stylu klasycystycznego. Antoni Edward Odyniec jako aktywista filaretów zadbał natomiast o pamięć i pozostawił po sobie „Wspomnienia z przeszłości”, w sposób subiektywno-poetycki opisujące czasy i ludzie. Z towarzystwa studenckiego o wyraźnym charakterze oświeceniowym wyrósł romantyzm. I został uwieczniony już w III części „Dziadów” Mickiewicza, odwołującej się do procesu sądowego nad filomatami.
zyl pami tkowy na ynk dawnego klasztoru dawnym azylianów w Wilnie.
КАНЕЦ ІСНАВАННЯ ТАВАРЫСТВА ФІЛАМАТАЎ KRES ISTNIENIA TOWARZYSTWA FILOMATÓW Канец існаванню Таварыства філаматаў паклала следства ў справе таемных згуртаванняў у Віленскім універсітэце, праведзенае сенатарам Мікалаем Навасільцавым ў 1823–1824 гг. Пярэпалах узняўся зусім нечакана: 3 мая вучні віленскай гімназіі напісалі на дошцы “Віват Канстытуцыя 3 мая”, у наступныя дні падобных надпісаў у розных частках горада з’явілася больш. Аднак следства натыркнулася на філаматаў – было арыштавана 108 чалавек і ў выніку працэсу дзесяць сябраў Таварыства былі сасланыя ў расійскія губерні на нявызначаны тэрмін. Тамаш Зан узяў на сябе ўсю адказнасць за стварэнне і кіраванне філаматамі і іх філіяламі, ён быў асуджаны на зняволенне ў крэпасці тэрмінам у адзін год. Гэты судовы працэс моцна адбіўся на польскіх патрыятычных колах, а яшчэ пераканаў саміх студэнтаў у слушнасці іх поглядаў і характару дзейнасці. Моцны супраціў з боку ўлады ўзмацняў прагу барацьбы, у тым ліку і на літаратурным полі.
Kres istnieniu Towarzystwa Filomatycznego położyło śledztwo w sprawie tajnych związków na Uniwersytecie Wileńskim prowadzone przez senatora Nikołaja Nowosilcowa w latach 1823–1824. Zamieszanie zaczęło się od strony zupełnie nieoczekiwanej: 3 maja uczniowie gimnazjum wileńskiego napisali na tablicy „Vivat Konstytucja 3 Maja”, w kolejnych dniach podobnych napisów pojawiło się więcej w różnych częściach miasta. Śledztwo jednak natrafiło na filomatów – aresztowano było 108 osób i w wyniku procesu dziesięciu członków Towarzystwa zostało zesłanych do guberni rosyjskich na czas nieokreślony. Tomasz Zan wziął na siebie całą odpowiedzialność za powstanie i kierowanie Związkiem Filomatów i jego filiami i został skazany na roczne zniewolenie w twierdzy. Ten proces sądowy mocno się odbił na środowiskach patriotycznych, przekonał też samych studentów o słuszność własnych poglądów i charakteru działalności. Mocny opór ze strony władzy zagrzewał do walki romantycznej, w tym też na polu literackim.
НА ШТО ЯШЧЭ ВАРТА ЗВЯРНУЦЬ УВАГУ? NA CO JESZCZE WARTO ZWRÓCIĆ UWAGĘ? Лозунгам філарэтаў (а цяпер і польскіх харцэраў!) лічацца словы: “Айчына, навука, дабрадзейнасць”. Адкуль гэты лозунг паходзіць? Прапануем вас даведацца, паслухаўшы гімн філарэтаў “Хай радасць з вачэй нашых блісне!” аўтарства Адама Міцкевіча ў польскім выкананні Кабарэ Ольгі Ліпіньскай або ва ўзнёслай беларускай аранжыроўцы Аляксея Жбанава. Мы таксама рэкамендуем інтэрв'ю з самім спадаром Аляксеем Жбанавым – папулярызатарам спадчыны філаматаў і філарэтаў, перакладчыкам і выканаўцам – на сайце часопіса “Прайдзісвет”, дзе таксама можна знайсці беларускія пераклады песень філаматаў і філарэтаў Ганны Янкуты.
Za hasło filaretów (ale teraz też i harcerzy polskich!) uważa się słowa „Ojczyzna, nauka, cnota”. Skąd pochodzą? Dowiedzieć się można z hymnu filaretów „He , ra o i o zy łysn ” autorstwa Adama Mickiewicza w polskim wykonaniu Kabaretu Olgi Lipińskiej albo we wzniosłej aranżacji białoruskiej Alaksieja Żbanawa. Polecamy również wywiad z samym panem Alaksiejem Żbanawym – popularyzatorem dziedzictwa filomatów i filaretów, tłumaczem i wykonawcą – na stronie czasopisma „Prajdzisvet”, gdzie też można znaleźć białoruskie przekłady pieśni filomatów i filaretów Hanny Jankuty.
„Pieśń więzienna” Antoniego Edwarda Odyńca jest wesołą pieśnią biesiadna, powstałą jako odreagowanie na “Турэмная песня” Антонія Эдварда Адыньца – stres i strach uwięzionych studentów, którzy chcieli na вясёлая бяседная песня, якая ўзнікла ў адказ на жуду і chwilę zapomnieć o tym, czego doświadczyli i co na nich страх зняволеных студэнтаў, якія хацелі прынамсі на jeszcze czeka. Polecamy wersję w wykonaniu Grzegorza момант забыцца пра тое, праз што яны ўжо прайшлі, і не Wilka z zespołem Kon ert Niepo le ło i. думаць пра рэчы, якія чакаюць іх у будучыні. Мы рэкамендуем версію ў выкананні Гжэгажа Вілька з O złożonych Ustawach Towarzystwa Filomatycznego, ich гуртом Канцэрта Незалежнасці. wpływie na życie studentów i na panujące wśród nich relacje opowiada dr Agata Sikora w artykule “Aż do Пра складаныя статуты Таварыства філаматаў, іх najmniejszej kropkі: o prawie i biurokracji filomatów”: уплыў на жыццё студэнтаў і на іх адносіны, распавядае otóż “filomackie uchwalanie praw i biurokracja same w д-р Агата Сікора ў артыкуле “Да апошняй кропкі: пра sobie były formami działania: by zrozumieć ich sens, nie закон і бюракратыю філаматаў”: як выяўляецца, wystarczy poprzestać na odczytaniu kolejnych paragrafów. “філамацкае прыняцце законаў і бюракратыя самі па Warto zapytać, po co je ustanawiano i jak je сабе былі формамі дзейнасці: каб зразумець іх сэнс, не interpretowano”. дастаткова проста прачытаць параграф за параграфам. Варта задацца пытаннем, навошта іх зацвярджалі і як іх Cyfrowa Biblioteka Narodowa Polona z łaski swojej
інтэрпрэтавалі”.
zaprasza do zapoznania się z uratowanej szczęśliwie i dochowanej do naszych czasów korespondencją Нацыянальная лічбавая бібліятэка “Polona” ласкава filomatów. Cóż tam pisał Mickiewicz do Czeczota? запрашае пазнаёміцца са шчасліва ацалелай да нашых дзён карэспандэнцыяй філаматаў. Што ж такое пісаў Міцкевіч Чачоту?