2022
ГОД ПОЛЬСКАГА РАМАНТЫЗМУ ROK ROMANTYZMU POLSKIEGO
№1
прыгожыя, маладыя, рамантычныя цыкл артыкулаў | cykl artykułów Сейм Польшчы назваў 2022 год Годам польскага рамантызму. На гэты год прыпадае двухсотгоддзе гэтай эпохі, і гэта добрая нагода прыгадаць “духоўную спадчыну, якую пакінулі нам рамантычныя героі, творцы і мысляры”. У сітуацыі нацыянальнага зняволення паўстала краіна духоўнай свабоды, разгарнуліся незалежніцкія праграмы, а польскія літаратура, музыка і жывапіс увайшлі ў спіс галоўных дасягненняў еўрапейскай культуры. Польскі рамантызм таксама шчыльна знітаваны з Беларуссю, і гэтыя міжкультурныя масты, гэтыя актуалізаваныя традыцыі Вялікага Княства Літоўскага спрычыніліся да вызначэння беларускай нацыянальнай свядомасці. У гонар слаўных падзей, а таксама з вялікай надзеяй, што здзяйсненні тых дзён і постаці вялікіх рамантыкаў натхняць новыя пакаленні, мы пачынаем цыкл артыкулаў “Прыгожыя, маладыя, рамантычныя”. Штомесяц мы будзем знаёміць нашых чытачоў з эпохай і каштоўнасцямі польскага рамантызму, прапаноўваць цікавыя спасылкі і падказваць, дзе шукаць больш інфармацыі. Дык “Едзьма ж!”, як сказаў Міцкевіч у “Акерманскіх стэпах”.
Sejm Rzeczypospolitej Polskiej ustanowił rok 2022 Rokiem Romantyzmu Polskiego. W ten bowiem rok przypadają dwusetne urodziny tej epoki i jest to dobry powód do przypomnienia „duchowego depozytu, jaki pozostawili nam romantyczni bohaterowie, artyści i myśliciele”. W sytuacji narodowej niewoli został stworzony kraj duchowej wolności, rozwinęły się programy niepodległościowe, a polska literatura, muzyka i malarstwo tej epoki zaliczane są do czołowych osiągnięć kultury europejskiej. Romantyzm polski ma też silne więzi z Białorusią i te mosty międzykulturowe, te aktualizowane tradycje Wielkiego Księstwa Litewskiego przyczyniły się do określenia białoruskiej tożsamości narodowej. Ku czci sławnych wydarzeń oraz z wielką nadzieją, że dokonania tych dni i sylwetki wielkich romantyków zainspirują nowe generacje, zaczynamy cykl artykułów „Piękni, młodzi, romantyczni”. Co miesiąc będziemy przybliżać naszym czytelnikom epokę i wartości romantyzmu polskiego, udostępniać interesujące linki i podpowiadać, jak sięgnąć po więcej. A więc „Jedźmy!”, jak powiedział Mickiewicz w „Stepach Akermańskich”.
ПАЧАТАК ПОЛЬСКАГА РАМАНТЫЗМУ POLSKIEGO ROMANTYZMU POCZĄTKI У пошуках пачатку польскага рамантызму мы звернемся да трагічнага для польскага народу досвітку ХІХ стагоддзя, да еўрапейскіх нацыянальна-вызваленчых рухаў, а таксама да паразы Напалеона і войска Варшаўскага Герцагства ў кампаніі 1812 года. Гэта быў час вялікіх надзей і спадзяванняў, які скончыўся Венскім кангрэсам (1815) і з’яўленнем новай дзяржавы, Царства Польскага, шчыльна звязанага з Расійскай Імперыяй. У такіх акалічнасцях Напалеон для многіх стаў узорам геройства, тым, хто вярнуў прынамсі цьмяны вобраз польскай дзяржаўнасці і падарыў надзею на большае.
Początków romantyzmu polskiego będziemy szukać przy tragicznym dla polskiego narodu zaraniu XIX wieku, przy europejskich ruchach narodowowyzwoleńczych oraz przy porażce Napoleona i armii Księstwa Warszawskiego w kampanii 1812 roku. Był to czas wielkich nadziei i aspiracji, który skończył się Kongresem Wiedeńskim (1815) i powstaniem nowego państwa, Królestwa Polskiego, ściśle powiązanego z Imperium Rosyjskim. W takich okolicznościach Napoleon dla wielu został wzorcem bohaterstwa, tym, kto przywrócił namiastkę polskiej państwowości i dał nadzieję na więcej.
Мапа Еўропы як “каралеўскі пірог”, што разразаецца на Венскім кангрэсе. Французская карыкатура. Mapa Europy jako “tort królewski”, dzielony podczas Kongresu Wiedeńskiego. Karykatura francuska
РАМАНТЫЧНАЯ КАНЦЭПЦЫЯ БАЦЬКАЎШЧЫНЫ ROMANTYCZNA KONCEPCJA OJCZYZNY З часамі паразы Напалеона звязаны асабліва важны для Польшчы твор, што змяшчае “новую, рамантычную канцэпцыю бацькаўшчыны як сумы ўяўленняў, стылю мыслення і спосабу адчування, агульных для пэўнай супольнасці”, – так апісаў яго Адам Міцкевіч. Гэта, натуральна ж, “Песня Польскіх легіёнаў у Італіі” – пазнейшы нацыянальны гімн Польшчы. Першапачатковы тэкст аўтарства Юзафа Выбіцкага паўстаў у мястэчку Рэджыа нэль’Эмілія як салдацкая песня, спяваная на папулярную мелодыю мазуркі і ўпершыню быў выкананы публічна 20 ліпеня 1797 года падчас урачыстасцей у гонар стваральніка Польскіх легіёнаў у Італіі (польскія вайсковыя сілы, створаныя на тэрыторыі сучаснай Італіі, мэтай якіх было змаганне за незалежнасць Польшчы) – генерала Яна Генрыка Дамброўскага. Менавіта ў гонар генерала песню пачалі называць “Мазуркай Дамброўскага”. У польскім друку мадыфікаваны тэкст з’явіўся ў 1806 годзе. Твор стаў гімнам толькі праз 130 гадоў пасля напісання, за гэты час песню неаднаразова цэнзуравалі, змянялі і нават забаранялі. У Царстве Польскім “Мазурку Дамброўскага” нельга было выконваць падчас афіцыйных мерапрыемстваў.
Z czasami klęski Napoleona jest powiązany jeden szczególnie ważny dla Polski utwór, zawierający „nowoczesną, romantyczną koncepcję ojczyzny jako sumy wyobrażeń, stylu myślenia i sposobu odczuwania podzielanych przez pewną społeczność” – tak określił go Adam Mickiewicz. Jest to, rzeczywiście, „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”, późniejszy polski hymn narodowy. Pierwotny tekst autorstwa Józefa Wybickiego powstał w Reggio nell'Emilia jako żołnierska piosenka śpiewana do popularnej melodii mazurka i po raz pierwszy został wykonany publicznie 20 lipca 1797 roku podczas uroczystości na cześć twórcy Legionów Polskich we Włoszech (polskie siły wojskowe, tworzone na terenie współczesnych Włoch, których celem była walka o niepodległość Polski) – generała Jana Henryka Dąbrowskiego. Na cześć generała utwór zaczęło nazywać „Mazurkiem Dąbrowskiego”. W polskim druku zmodyfikowany tekst ukazał się w 1806 roku. Utwór stał się hymnem dopiero 130 lat od napisania, w tym czasie treść pieśń była niejednokrotnie cenzurowana, zmieniana, a nawet zakazana. W Królestwie Polskim „Mazurka Dąbrowskiego” nie wolno było grać na oficjalnych uroczystościach.
ЯК ЖЫЛОСЯ Ў ЦАРСТВЕ ПОЛЬСКІМ? JAK SIĘ ŻYŁO W KRÓLESTWIE POLSKIM? Парушэнне законаў было звычайнай справай, была ўведзена цэнзура, улады закрывалі часопісы і забаранялі друк “неадпаведных” кніг. Натуральна, сярод моладзі пачаў уздымацца супраціў. Ужо падрастала першае пакаленне, народжанае ў Польшчы пасля падзелаў. Гэта была генерацыя, якая не памятала свабоды і горача хацела да яе дакрануцца. Адсюль таксама ідэі змены старога свету і пануючай эстэтыкі, якія знайшлі на польскай глебе шматлікіх прыхільнікаў. У першыя гады існавання Царства Польскага літаратура была хутчэй асяроддзем творцаў папярэдняй эпохі Асветніцтва. Але паступова, праз прывазныя з замежжа часопісы і кнігі, праз пераклады і публіцыстыку ў Польшчу пачалі пранікаць весткі пра новыя мастацкія плыні.
Łamanie prawa było na porządku dziennym, została wprowadzona cenzura, władze zamykały czasopisma i zakazywały druk „nieodpowiednich” książek. Oczywiście, że wśród młodzieży zaczął się rodzić opór. Dorastało już pierwsze pokolenie, urodzone w Polsce porozbiorowej. To była generacja, która nie pamiętała wolności i bardzo pragnęła jej dotknąć. Stąd też idee zmiany starego świata i dominującej estetyki, które znalazły na polskim gruncie wielu zwolenników. W pierwszych latach istnienia Królestwa Polskiego literatura była raczej domeną twórców wywodzących się z poprzedniej epoki oświecenia. Jednak stopniowo poprzez przywożone z zagranicy czasopisma i książki, poprzez tłumaczenia i publicystykę zaczęły przenikać do Polski informacje o nowych prądach artystycznych.
Юльюш Косак “Генерал Генрык Дамброўскі на чале Легіёнаў”, акварэль 1882 года
Juliusz Kossak „Generał Henryk Dąbrowski na czele Legionów”, akwarela z 1882 roku
ВЯЛІКАЯ СПРЭЧКА РАМАНТЫКАЎ З КЛАСІКАМІ WIELKI SPÓR ROMANTYKÓW Z KLASYKAMI Славутая спрэчка рамантыкаў з класікамі (такую назву яна атрымала ўжо пазней) пачалася з апублікавання паэтам, гісторыкам, тэарэтыкам і крытыкам літаратуры Казімежам Брадзіньскім у 1818 годзе трактата “Пра класічнасць і рамантычнасць, або заўвагі пра дух польскай паэзіі”, дзе аўтар выклаў сваё разуменне нацыянальнай літаратуры і кірункаў развіцця польскага пісьменства. Калі казаць больш сцісла, то Брадзіньскі прызнаў эстэтычныя каштоўнасці класіцыстычнай традыцыі, але і ацаніў новыя рамантычныя ідэі.
Słynny spór romantyków z klasykami (taką nazwę dostał już później) zaczął się od opublikowania przez poetę, historyka, teoretyka i krytyka literackiego Kazimierza Brodzińskiego w 1818 roku rozprawy „O klasyczności i romantyczności, tudzież uwagi o duchu poezji polskiej”, gdzie autor ukazał swoje rozumienie literatury narodowej i kierunków rozwoju piśmiennictwa polskiego. Ściśle mówiąc, uznał wartości estetyczne wywodzące się z tradycji klasycyzmu, ale docenił też rodzące się nowe idee romantyczne.
Здаецца, цяпер для польскай паэзіі надыходзіць паравіна, калі пачаткоўцу трэба задумацца над выбарам сцежкі да святыні памяці, што значыць: або гэтак званую класічнасць, або гэтак званую рамантычнасць ён абраць павінен.
Zdaje się teraz dla poezji polskiej nadchodzić pora, w której, zaczynającemu, wahać się potrzeba nad obraniem drogi do przybytku pamięci, to jest: czyli tak zwaną klasyczność, czyli tak zwaną romantyczność ma obrać.
Казімеж Брадзіньскі “Пра класічнасць і рамантычнасць, або заўвагі пра дух польскай паэзіі”, выдавецкая кнігарня В.Цукеркандля (Львоў, 1923)
І тут пачалося!
Kazimierz Brodziński „O klasyczności i romantyczności tudzież uwagi nad duchem poezji polskiej”, Księgarnia Wydawnicza W.Zukerkandla (Lwów, 1923).
I się zaczęło!
Пазіцыя Брадзіньскага выклікала супраціў як у класікаў, так і ў рамантыкаў. Трактат запачаткаваў доўгую дыскусію. На баку класікаў “змагаўся” паэт і астраном Ян Снядэцкі, у сваім нарысе “Пра творы класічныя і рамантычныя” ён закідваў рамантыкам кампазіцыйнае бязладдзе, неахайную мову, а яшчэ папулярызацыю цемрашальства і забабонаў.
Pozycja Brodzińskiego wywołała opór zarówno klasyków, jak i romantyków. Rozprawa zainicjowała długą dyskusję. Po stronie klasyków „walczył” poeta i astronom Jan Śniadecki, w swoim szkicu „O pismach klasycznych i romantycznych” zarzucał romantykom nieład kompozycyjny, niechlujny język oraz popularyzację ciemnoty i zabobonów.
Уцякайма ж ад рамантычнасці як ад школы здрады і заразы! [...] Рамантычнасць гаворыць: будзьма дурыць людзей, паказваць ім лухту непадсяваную, скасуйма законы навукі і розуму, каб не было падставаў для суду над намі. Мы дзве тысячы гадоў шануем пісаныя законы, падмацаваныя праўдай і досведам, дык будзьма ж ім паслухмяныя, бо яны далі нам такіх вялікіх людзей, якіх не нарадзіла і, здаецца, ніколі не народзіць рамантычнасць. Варта падумаць, што новае без правіл можа быць дзівацтвам або роспаччу ганарлівых галоў і адначасова небяспечным сродкам дзяржаўнай асветы. Будзьма ж старацца пісаць і думаць так, каб ніколі не баяцца суду на трыбунале праўды, сатысфакцыі і густу.
Uciekajmy od romantyczności jako od szkoły zdrady i zarazy! [...] Romantyczność mówi: durzmy ludzi, pokazujmy im duby, znieśmy prawa nauki i rozsądku, żeby nie było prawidła do sądzenia nas. My szanujemy od dwóch tysięcy lat przepisane prawa, które potwierdziła prawda i doświadczenie; bądźmy im posłuszni, bo one wydały tak wielkich ludzi, jakich jeszcze nie urodziła i podobno nigdy nie urodzi romantyczność. Pomyślmy sobie, że nowość bez prawideł może być dziwactwem albo rozpaczą głów dumnych, a z razem środkiem niebezpiecznym dla oświaty krajowej. Starajmy się tak pisać i myśleć, żebyśmy się nigdy nie bali sądu w trybunale prawdy, przyjemności i smaku.
На баку асуджальніка “здрады і заразы” Снядэцкага выступалі міністр Дзяржаўнай камісіі веравызнанняў і публічнай асветы граф Станіслаў Костка Патоцкі, юрыст і паэт Каятан Козьмян, гісторык і тэарэтык літаратуры Людвік Асіньскі. А пазіцыі рамантызму абаранялі філосаф і піяніст Маўрыцы Махнацкі, літаратурны крытык і палітычны дзеяч Францішак Вэнжык, прафесар паэзіі Леон Бароўскі ды іншыя. Было горача! І доўжылася ўсё больш за 10 гадоў. Але і так вядома, што рамантызм паступова меў усё большую папулярнасць, асабліва сярод малодшага пакалення і з часам выявіўся дамінантным кірункам польскай літаратуры. Менавіта ў такім абліччы, у якім мы яго цэнім і ведаем.
Po stronie topiącego „zdradę i zarazę” Śniadeckiego zabierali głos minister w Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego hrabia Stanisław Kostka Potocki, prawnik i poeta Kajetan Koźmian, historyk i teoretyk literatury Ludwik Osiński. Pozycji romantyzmu zaś bronili filozof i pianista Maurycy Mochnacki, krytyk literacki i działacz polityczny Franciszek Wężyk, profesor poezji Leon Borowski oraz inni. Czyli działo się! I to dłużej, niż przez 10 lat. Ale i tak wiadomo, że romantyzm jednak zyskiwał coraz większe powodzenie szczególnie wśród młodego pokolenia i z czasem stał się dominującym kierunkiem polskiej literatury.
W takiej właśnie postaci, w której go znamy i cenimy.
ПРЫДАТНЫЯ СПАСЫЛКІ PRZYDATNE LINKI UZUPEŁNIAJĄCE У 1978 годзе быў створаны Музей нацыянальнага
W 1978 roku powstało Muzeum Hymnu Narodowego w
гімна ў Бэндаміне. Гэта філіял Нацыянальга музея ў
Będominie. Jest to filia Muzeum Narodowego w Gdańsku,
Гданьску, размешчаны ў фамільным маёнтку Юзафа
położona w rodzinnym majątku Józefa Wybickiego.
Выбіцкага. Па спасылцы можна наведаць відэа-
Zapraszamy na zwiedzanie ekspozycji stałej w formacie
экскурсію па сталай экспазіцыі.
wideo.
Адна з самых сімвалічных постацей польскага
Jedna z najbardziej symbolicznych postaci polskiego
рамантызму – публіцыст, філосаф, піяніст, тэарэтык
romantyzmu – publicysta, działacz polityczny, filozof,
новай эстэтычнай плыні і
pianista, teoretyk nowego prądu estetycznego oraz czynny
актыўны
uczestnik „wielkiego sporu” – Maurycy Mochnacki. W
“вялікай
ўдзельнік спрэчкі”
–
latach
Маўрыцы Махнацкі.
listopadowego.
У трыццатыя гады ён стаў
trzydziestych Jego
został
kronikarzem
biografia
powstania
odzwierciedla
liczne
kluczowe wydarzenia epoki. Poczytać więcej o Maurycym
летапісцам
Mochnackim można tutaj.
лістападаўскага паўстання. Яго біяграфія ўвабрала ў сябе многія вызначальныя падзеі эпохі, прачытаць пра Маўрыцыя Махнацкага больш можна тут.
„Duby smalone: Walka klasyków z romantykami” –
„Duby smalone: Walka klasyków z romantykami” –
серыя падкасту „Baba od polskiego” (“Цётка, што
odcinek podcastu „Baba od polskiego” Anety Korycińskiej,
выкладе
Карыціньскай,
nauczycielki języka polskiego o bardzo nienudnym
выкладчыцы польскай мовы з надзвычай нясумным
podejściu do nauki. Pani Aneta omawia lektury szkolne z
падыходам да навучання. Пані Анэта расказвае пра
wielką pasją, sporą dawką humoru i też stara się zawsze
творы школьнай праграмы з сапраўдным імпэтам,
odpowiadać na pytania uczniów. W tym odcinku akurat
вялікай доляй гумару і заўжды стараецца адказаць
pojawiają się nasi przyszli bohaterowie – oczywiście,
на пытанні вучняў. У гэтай серыі акурат з’яўляюцца
piękni, młodzi i romantyczni.
польскую”)
Анэты
нашы будучыя героі – натуральна ж, прыгожыя, маладыя і рамантычныя.