PERFIL ORGANIZASAUN SOSIEDADE SIVIL SIRA HUSI DISTRITU LIKISÁ NO NINIA RELASAUN HO AUTORIDADE LOKÁL SIRA ESTUDU
PROJETU
MAIS CIDADANIA, MAIS DESENVOLVIMENTO REPÚBLICA DEMOCRÁTICA DE TIMOR LESTE DCI-NSAPVD/2011/253-068
KO’ORDENASAUN: TERESA CUNHA / ASISTENSIA TEKNIKA: ANTÓNIO SOARES / REVIZAUN: IMVF OUTUBRU 2011
Agradesimentu Estudu ida ne’e sei la bele hotu se la ho kolaborasaun husi Organizasaun La’os-Governamental sira husi distritu Likisá, Organizasaun Baze Komunitaria no grupu organizasaun sosiedade sivil sira seluk nune’e mos Autoridade Lokal no entidade Governamental sira ne’ebé mak partisipa ho entuziasmu iha elaborasaun estudu ida ne’e no iha diskusaun konabá programa kapasitasaun ne’ebé atu implementa. Agradese espesial, bá disponibilidade no apoiu: - bá Sr. António Jerónimo, Ko’ordenador sekretariadu Rede ONG Likisá nian - bá Sra. Maria Fernanda Mendes, DLO FONGTIL no - bá Sr. Salvador, reprezentante distrital Direksaun Nasional Ko’operativa nian.
Indise Lista Sigla sira
5
I. Enkuadramentu estudu nian
7
1. Projetu “Mais Cidadania, Mais Desenvolvimento 2. Estudu: metodolojia no difikuldade prinsipal sira 3. Sosiedade Sivil iha Timor-Leste: kontekstu politiku, sosial, ekonomiku husi nasaun no sosiedade sivil timor-oan
7 8
II. Analise bá kontekstu ne’ebé ha-opera Organizasaun Sosiedade Sivil Timor-oan nian
11
1. Legalizasaun Organizasaun La’os-Governamental sira - dekretu-lei nº 5/2005 2. Evolusaun ko’operativa sira no lei ne’ebé vigor 3. Analise bá estrutura no mekanismu ko’ordenasaun Sosiedade Sivil distritu Likisá nian 4. Prosesu Desentralizasaun nian 4.1. Kontekstu prosesu desentralizasaun nian 4.2. Programa desentralizasaun ne’ebé la’o tiha ona – PDD, PDL no PDS 4.3. Difikuldade/dezafiu sira bá implementasaun prosesu Desentralizasaun nian 4.4. Sosiedade sivil nia papel iha prosesu desentralizasaun nian 5. Sosiedade Sivil no Estadu – nia relasaun saída? 6. Dezafiu atual
11 14 15 16 16 16 18 19 19 20
9
III. Analise bá Organizasaun Sosiedade Sivil husi distritu Likisá A. Organizasaun La’os-Governamental sira 1. Tipu ONG 2. Dinamika hari’i ONG nian 3. Legalizasaun 4. Rekursus Umanus 5. Area tematika bá intervensaun nian 6. Zona jeografika bá intervensaun nian 7. Volume projetu ne’ebé jere ona iha tinan 5 ikus nian 8. Fonte prinsipal finansiamentu nian 9. Volume finansiamentu ne’ebé jere ona
21 23 23 24 25 27 28 28 29 30
10. Metodolojia servisu nian 10.1 Diagnostiku bá nesesidade no definisaun bá intervensaun 10.2 Meius informasaun konabá oportunidade finansiamentu nian 10.3 Akompañamentu no avaliasaun bá projetu 11. Analise bá governasaun interna nian 11.1 Estatutu no Planu Estratejiku 11.2 Kontabilidade 12. Formasaun Rekursus Umanus 13. Rekursus material organizasaun nian 14. Analise bá relasaun eksterna nian 14.1 Nível relasaun ho Entidade Estatal sira 14.2 Nível relasaun ho ONG sira seluk no Organizasaun sira ne’ebé ho estrutura ko’ordenasaun nian 14.3 Nivel partisipasaun iha prosesu desentralizasaun nian (PDD, PDL no PDS) 15. Dezafiu Sosiedade Sivil nian
31 31 31 32 33 33 33 34 36 38 38 39 40 41
B. Ko’operativa sira 1. Diresaun Nasional Ko’operativa nia papel no prosesu legalizasaun 2. Analise bá funsionamentu ko’operativa sira nian 2.1 Dinamika hari’i ko’operativa nian 2.2 Rekursus Umanus 2.3 Tipu Atividade sira 2.4 Rendimentu no gastu sira 3. Dezafiu prinsipal husi ko’operativa nian
42 43 45 45 45 46 46 46
IV. Konkluzaun/Rekomendasaun
50
Guia BÁ ONG SIRA HUSI LiKiSá
53
Lista Sigla sira AECID AL ANE AUSAID CAC CDD CDI CDSD CIDA CRS DNCOP DNSAS DLO HIVOS KSI FONGTIL JSMP MAEOT MAP OBC ONG OSC PDD PDL PDS UNDP UNICEF UNWOMEN UNMIT USAID WFP WNPA Yayason HAK
Agência Espanhola de Cooperação para o Desenvolvimento Autoridade Local Atores Não Estatais Australian Agency for International Development Comissão Anticorrupção Comissão de Desenvolvimento Distrital Comunity Development Interest Comissão de Desenvolvimento do Subdistrito Canadian International Development Agency Catholic Relief Services Direcção Nacional de Cooperativas National Directorate of Water and Sanitation Services District Liaison Officer Institute for Development Cooperation Kdalak Sulimutu Institute Fórum das Organizações Não Governamentais de Timor-Leste Justice System Monitoring Program Ministério de Administração Estatal e Ordenamento do Território Ministério de Agricultura e Pescas Organização de Base Comunitária Organização Não Governamental Organização da Sociedade Civil Programa de Desenvolvimento Descentralizado Programa de Desenvolvimento Local Programa de Desenvolvimento de Suco United Nations Development Programme United Nations International Children’s Emergency Fund United Nations Entity for Gender Equality and the Empowerment of Women United Nations Integrated Mission in Timor-Leste United States Agency for International Development World Food Programme World News Press Agencies Hukum - Law, Hak Asasi - Basic Rights, and Keadilan - Justice
I. ENKUADRAMENTU ESTUDU NIAN 1. Projetu “Mais Cidadania, Mais Desenvolvimento” Hahú husi independensia Timor-Leste no liu-liu iha ikus-ikus ne’e, ita haré katak iha mobilizasaun ne’ebé aumenta husi sosiedade sivil hodi hamosu organizasaun foun no movimentu sira ne’ebé mai husi komunidade. Apar ho kresimentu ida ne’e, Governu Timor nian mos iha apoiu bá prosesu desentralizasaun – nu’udár mekanizmu promosaun nian bá eksersisiu sidadania nian no reforsu bá governsaun di’ak no kresimentu sosioekonomiku lokal- sai di’ak liu. Maibé, maski, iha enkuadramentu legal ne’ebé di’ak bá partisipasaun aktivu husi Organizasaun Sosiedade Sivil (OSC) no Organizasaun Baze Komunitaria (OBC) sira, iha parte desentralizasaun nian, rekoñese katak ninia kapasidade no papel iha prosesu sei limitadu. Maski nune’e, Organizasaun Sosiedade Sivil kaer papel importante iha prosesu hari’i no kresimentu nasaun nian, ne’ebé foka dadaun, dala barak sira hatán bá nesesidade lalais sira liu husi projetu durasaun-badak, ladún fó atensaun bá dezenvolvimentu organizasional ka kapasidade institusional organizasaun nian bá prazu mediu-naruk nian. Barak liu husi aksaun sira dudu husi oportudade finansiamentu sira ne’ebé ejisti liu-liu iha Dili, iha hanoin bá “prestasaun servisu” la konsidera katak iha misaun ruma, prinsipiu ka valor sira husi organizasaun ne’e rasik. Ida ne’e hetan liu-liu mak iha OBC sira ne’ebé hatudu baze institusional fraku/sustentabilidade atu halo tuir ninia misaun no objektivu sira. Maibé, organizasaun hirak ne’e hatudu nivel husi koñesimentu, hakbesik, no kapasidade mobilizasaun sosial,
iha kontekstu distritu/subdistritu sira, insubstituivel, halo nia forsa bainhira ator inkontronavel sira iha dezenvolvimentu sustentavel – parseiru ne’ebé metin husi Aurtoridade lokal sira – medida ida ne’ebé importante. Haforsa kompetensia organizasaun no kapasidade reprejentasaun husi sidadaun sira nia hakarak hamutuk ho orgaun distrital sira mak sai elementu xavi bá susesu prosesu desentralizasaun nian, hare tuir partisipasaun husi organizasaun hirak ne’e iha dezenvolvimentu ekonomiku distritu nian nu’udár parseiru lolós AL nian. Ho objetivu ida ne’e, projetu Mais Cidadania, Mais Desenvolvimento, kofinansia husi Comissão Europeia no Cooperação Portuguesa, hahú la’o husi Juñu 2011 no hala’o iha distritu Likisá, sai nu’udár programa piloto, bá nivel nasionál bá haforsa kapasidade OSC no OBC sira nia kapasidade. Iha sentidu ida ne’e, projetu hakarak kontribui bá kresimentu sosioekonomiku no atu hametin demokrasia nomós governasaun di’ak iha distritu Likisá, haforsa kapasidade Organizasaun Sosiedade Sivil sira atu sai efisiensia di’ak liu tán no sustentabilidade husi sira nia servisu no promove dialogu no ko’operasaun ne’ebé di’ak liu iha Organizasaun Sosiedade Sivil no Autoridade Lokál sira nia le’et. Sei iha nu’udár grupu alvu prinsipal sira mak OSC nain 8 to’o 10 ho sede iha distritu Likisá, pontu fokal sira husi FONGTIL no rede sira seluk husi sosiedade sivil no Autoridade Lokál sira nomós nu’udár benefisiariu-final – liu husi pontu forte kapasitasaun no apoiu tekniku nian bá OSC nomós promosaun sinerjia servisu ne’ebé sustentavel entre ANE no AL – komunidade sira ne’ebé
7
vulneravel liu husi, distritu Likisá ne’ebé mak sai benefisiariu direita husi apoiu organizasaun hirak ne’e. Projetu ne’ebé refere prepara atividade sira tuir mai ne’e: • Halo estudu konabá perfil Organizasaun Sosiedade Sivil sira husi distritu Likisá no ninia relasaun ho Autoridade Lokál no Estatal sira atu iha komprensaun di’ak bá relasaun parseiru aktual no diagnostiku di’ak liu tan bá OSC husi distritu nian;
• Kapasitasaun bá OSC husi distritu Likisá inklui pontu formasaun teorika no formasaun on the job nomós pontu reforsu tekniku/operasional apoiu nian atu hadi’ak sira nia kondisaun servisu; • Hari’i no promosaun bá fatin ‘Cidadania +’, nu’udár fatin enkontru, fahe no informasaun servisu bá OSC lokál sira; • Promosaun bá programa troka eksperensia no interkambiu nasional no internasional sira.
2. Estudu: metodolojia no difikuldade prinsipal sira
8
Objektivu prinsipal husi estudu ida ne’e mak atu halo analiza bá situasaun aktual OSC sira nian husi distritu Likisá hodi komprende didi’ak realidade distritu nian, hari’i baze informasaun ida ne’ebé atualizadu konabá realidade no dinamika OSC sira husi distritu no fó apoiu ba estruturasaun programa kapasitasaun ne’ebé implementa dadaun iha ambitu projetu Mais Cidadania, Mais Desenvolvimento.
imajen 1 Entrevista bá Sra. Isabel dos Santos, diretora OBC Moris Hakmatek.
Estudu bazeia bá iha abordajen integradu husi analise perfil no kapasidade teknika nomós material sira husi OSC (dimensaun interna nian) no, husi parte seluk, bá potensialidade no obstaklu husi kontekstu sira ne’ebé ha-opera (dimensaun eksterna nian). Metodu halibur informasaun nian • Hala’o inkeritu bá ONG lokal nain 17 husi distritu Likisá (Matriz inkeritu iha aneksu 1); • Hala’o inkeritu bá grupu Sosiedade Sivil sira seluk, mak hanesan, ko’operativa sira no Organizasaun Baze Komunitaria sira ne’ebé hala’o aktividade iha distritu (Matriz inkeritu ne’ebé hala’o bá OBC no ko’operativa sira iha aneksu 2); • Hala’o intervista bá atór sira ne’ebé lá hanesán hahú husi entidade governamental sira mak hanesán: Ministeriu Administrasaun Estatal no Ordenamentu Territoriu (MAEOT), Diresaun Nasional Ko’operativa (DNCOP), Autoridade Lokal sira, OSC internasional no nasional sira mak hanesán: FONGTIL, Rede feto, Rede ONG Likisá, FOKUPERS, Belun, AECID, no sira seluk tan;
• Hala’o peskija bibliografika konabá tema (artigu sira, lejislasaun no estudu sira seluk ne’ebé disponivel). Difikuldade prinsipal sira Iha elaborasaun estudu ida ne’e mosu difikuldade bo’ot rua. • Difikuldade iha halo identifikasaun bá ONG/OBC sira ne’ebé ejiste iha distritu. Baze dadus ne’ebé konsulta, iha FONGTIL ka iha BELUN la’os aktualizadu, no liu-liu susar atu identifika Organizasaun Sosiedade Sivil ne’ebé ativu
iha distritu nomos konsensu konabá definisaun ne’ebé bele konsidera nu’udár ONG / OBC ka ko’operativa; • Difikuldade iha informasaun lolós ne’ebé rekolla liu husi aplikasaun inkeritu sira liu-liu husi parte kestaun komunikasaun nian. Ida ne’ebé aumenta difikuldade iha asesu dokumentu sira mak hanesan relatoriu aktividade no finanseiru, estatutu, no seluk tán, ne’ebé bele hakompleta informasaun oral ne’ebé fó sai husi membru organizasaun sira.
3. Sosiedade Sivil iha Timor-Leste: kontekstu politiku, sosial, ekonomiku husi nasaun no sosiedade sivil timor-oan Bazeia bá iha konstituisaun Timor-Leste nian, liu-liu iha artigu 5º konabá desentralizasaun no 71º konabá organizasaun Administrativu, Governu halo ona servisu hahú husi tinan 2003, kuadru juridiku bá desentralizasaun ho objetivu atu estabelese Governu lokal ida ne’ebé metin, demokratiku no efisiente no kontribui bá realizasaun objetivu dezenvolvimentu ne’ebé estabelese ona husi governu bá nasaun. Atu apár ho politika ida ne’e, Governu haforsa ona katak sosiedade sivil importante atu envolve, liu-liu nu’udár promotor bá edukasaun sivika no sai observador bá prosesu hotu-hotu. Tuir ida ne’ebé refere, politika desentralizasaun iha Timor-Leste hahú iha tinan 2003 hodi hari’i Grupu Tekniku Servisu Interministerial, ho objetivu atu estuda opsaun governasaun lokal oi-oin iha nasaun. Grupu Servisu envolve membru hotu-hotu husi ministeriu sira, ne’ebé lidera husi Ministeriu Administrasaun Estatal no Ordenamentu Teritoriu (MAEOT). Bazeia iha Estudu bá Opsaun Governu Lokal no iha prosesu konsulta konabá politika desentrali-
zasaun no divizaun teritorial, ne’ebé hahú iha entre tinan 2006 no 2007 iha distritu 13 tomak no subdistritu nasaun nian, ne’ebé rekomenda opsaun nén ne’ebé bele bá desentralizasaun iha Timor-Leste, Governu desidi ona atu hahú hari’i ona munisipiu sira. Bainhira, reforma bá desentralizasaun la’o ona, hamosu aprovasaun politika nasional no matadalan ida bá prosesu desentralizasaun nian, nune’e mos aprezentasaun bá parlamentu Nasional lei governu lokal hamutuk tolu: Lei konabá Divizaun Administrativa no Teritorial, Aprova husi Parlamentu Nasional iha fulan Juñu 2009 ne’ebé defini limitasaun husi munisipiu futuru sira iha limite distrital aktual sira nia laran, projetu lei sira konabá Governu Lokal no Eleisaun Munisipal sira, ne’ebé defini papel no estrutura institusional munisipiu futuru sira nian nomos regra eleisaun munisipu sira nian, ne’ebé sei hein hela aprovasaun iha parlamentu nasional bá tinan 2013/2014, liu tiha eleisaun nasional sira (2012 nian).
9
10
Apar bá kriasaun lei ne’ebé refere, Planu Dezenvolvimentu Estratejiku Timor-Leste nian tinan 2011 – 2030 tuir nesesidade sosiedade sivil ida ne’ebé iha kapasidade atu fó apoiu bá partisipasaun sivika iha planeamentu no implementasaun dezenvolvimentu nian. Maibé, Sosiedade sivil ida ne’ebé sei nurak hanesan timor-oan, persija haforsa atu nune’e sai parseiru ida ne’ebé efektivu hamutuk ho governu lokal defensor ida ba sidadaun sira nia interese, nune’e bele kontribui bá governsaun lokal ida ne’ebé demokratiku liu bele atu simu kriasaun bá munisipiu sira. Rekoñese ho faktu ida ne’e, FONGTIL halo tiha ona desentralizasaun nu’udár area prioridade iha ninia programa bá tinan tolu (2010 – 2012), ho atensaun espesial bá halo lei foun sira, atu haforsa kapasidade OSC sira nian iha nivel distrital no bá liña ko’ordenasaun ho governu iha ambitu prosesu desentralizasaun nian. Istória no kontekstu badak sosiedade sivil Timor-oan nian Iha tinan 1975, Sosiedade Sivil iha Timor-Leste barak liu mak reprejenta husi movimentu resistensia igreja nian no joven/estudante sira. to’o tinan 1999, barak husi OSC sira mak halo parte klandestina hodi kontra rejime Indonesia. Liu tiha ukun-an no ho deklarasaun independensia iha tinan 2001, Sosiedade Sivil nia konseitu muda ona, nune’e nia servisu konsentra iha rekonstrusaun nasaun nian. Ohin, asumi papel importante iha manutensaun paz no dezenvolvimentu sustentavel nasaun nian. Lia fuan ‘Sosiedade Sivil’ utiliza atu hatudu grupu sira ne’ebé organiza husi sosiedade, hanesan Organizasaun La’os-Governamental (ONG), asosiasaun tematika sira, ko’operativa, grupu relijiozu, grupu feto sira, grupu joven sira, grupu media, no seluk tan, ne’ebé halibur ema ho interese komun.
Organizasaun La’os-Governamental (ONG) ida nu’udár entidade ne’ebé tenki tuir kriteriu sira ne’ebé persija atu bá tau naran iha FONGTIL no/ka iha Ministeriu Justisa. Reprejenta grupu ema sira ne’ebé hala’o aktividade sira ne’ebé hatudu bá bén-estar no dezenvolvimentu sosioekonomiku populasaun nian. ONG sira ne’ebé hala’o servisu iha nivel distrital, bain-bain ho nia sede iha suku ruma husi distritu, sira ne’e mak hanaran ONG lokal. Tuir dekretu-lei nº 5/2005 (aneksu iii) ne’ebé regula legalizasaun ONG sira nian, sira ne’e bele asumi forma rua: asosiasaun no fundasaun (haré artigu 1º). Ho legal, asosiasaun mak rekoñese hanesan ema kolektiva, lukru rohan laek, tan ne’e labele fahe lukru saída de’it, aktivu ka restu hamutuk ho sira nia membru. Husi parte seluk, Fundasaun mak kualker ema kolektivu ne’ebé ho lukru rohan laek, bá interese sosial no ho propriedade. Husi parte seluk, lia fuan Organizasaun Baze Komunitaria (OBC) dala barak utiliza atu hatudu grupu sira ne’ebé interese komun nian, iha nivel suco sira. Hirak ne’e bele husi grupu feto sira, joven sira ka kahur malu, ida ne’ebé halo aktividade komunitaria – hanesan halo sensibilizasaun bá tematika direitus umanus – ka aktividade jeradora sira atu hetan rendimentu mak hanesan: homan, agrikultura, peskas no seluk tan. Iha ida ne’ebé refere bá ko’operativa sira, dekretu-lei nº 16/2004, defini nu’udár “ema kolektiva sira ne’ebé autonomu, livre husi konstituisaun kapital no kompozisaun variavel sira, ne’ebé liu husi ko’operasaun no ajuda malu husi membru sira nia le’et, hodi halo tuir prinsipiu ko’operativu sira, objetivu, hetan lukru la hotu bá satisfasaun nesesidade no aspirasaun ekonomika sosial sira, ka kultural husi sira ne’e nian.
II. Analise bá kontekstu ne’ebé ha-opera Organizasaun Sosiedade Sivil Timor-oan nian 1. Legalizasaun bá organizasaun La’os-Governamental sira (dekretu-lei nº5/2005) ONG bá dahuluk ne’ebé hari’i iha Timor-Leste mak ETADEP iha tinan 1987, maibé rejistu formal bá ONG foin halo bainhira FONGTIL hamri’ik, iha tinan 1998. Ho ukun-an no mosu estadu demokratiku ne’ebé hari’i, tuir ida ne’ebé refere, lei fo’un ida iha tinan 2005 - Dekretu-lei nº 5 / 2005 ne’ebé regula legalizasaun bá entidade hirak ne’e hamutuk ho Ministeriu Justisa no regula kriasaun no funsionamentu Organizasaun La’os-Governamental sira no entidade lukrativu sira seluk. Maibé, liu tiha tinan 5 ona promulgasaun bá lei ida ne’e no ho rekoñesimentu ne’ebé aumenta husi papel ONG nian iha exersisiu bá demokrasia no sidadania nian, prosesu legalizasaun kontinua sai nu’udár problema bo’ot ida bá sosiedade sivil. Ho sentidu ida ne’e, iha tinan 2010, FONTIL hato’o proposta revizaun lei bá governu. Atu halo diskusaun ne’e bé kle’an no iha utlidade ba governu, hari’i ona iha forum laran grupu servisu ida ne’ebé kompostu husi ONG sira husi timor: Forum tau Matan, Fundasaun Espada, JSMP, Lao Hamutuk, CDI, A.HAK, Haburas, Save the Children, FONGTIL Advocacy Division ne’ebé ho apoiu husi asesor legal ida, fó apoiu iha aperezentasaun proposta hadi’ak lei hamutuk ho Governu no membru FONGTIL nian.
Analise bá difikuldade prinsipal sira Tuir artigu “Citizenship, democracy and community participation in Timor-Leste: does the Decree Law No. 5 / 2005 need fixing?”, publika iha tinan 2010 iha site FONGTIL nian husi ninia ekipa advokasia, iha diskusaun ida konabá problema aktual ho dekretu-lei n.º 5/ 2005, Iha defeza bá interese ninia membru sira no haforsa movimentu sosiedade sivil timor-aon nian, enjeral, akipa advoksia husi FONGTIL publika ona iha ninia site iha tinan 2005, artigu, “Citizenship, democracy and community participation in Timor-Leste: does the Decree Law No. 5 / 2005 need fixing?”, reflete konabá kondisionante sira iha prosesu rejistu ONG sira nian. Iha artigu ida ne’e afirma katak, “(…)“ íha deklarasaun indutoria mak rekoñese lolós katak sidadaun sira bele hetan oportunidade atu organiza-an hodi bele partisipa efektivu iha prosesu desizaun politika, atu nune’e partisipasaun alkansa ho di’ak liu husi dezenvolvimentu no apoiu bá sektor ONG ne’ebé forti. Maibé, organizasaun la barak mak bele tau naran tuir lei tamba sira nia kriteria atu hili mak aperta liu. Maski dala ruma mosu problema espesifiku ho lei iha ne’e rasik mak presija koriji, karik difikuldade prinsipal sira mak administrativu de’it, no la mai husi lei ne’e rasik. Organizasaun sira ne’ebé husu atu tau naran, sira la kohi ho razaun katak funsionariu husi Ministeriu Justisa “hasai nar-naran de’it”, la tuir kriteriu sira ne’ebé iha lei laran”.
11
Atu rejistu bá tipu ONG rua ne’ebé rekoñese tuir lei iha FONGTIL no iha Ministeriu Justisa persija kriteriu sira tuir mai ne’e:
A. Kriteriu atu tau naran iha FONGTIL Asosiasaun no Fundasaun 1. Deklarasaun nu’udár ONG ida; 2. Estatutu; 3. Estrutura organizasaun nian; 4. Mapa sede nian; 5. Relatoriu aktividade sira ne’ebé implementa ona durante tinan ida no planu aktividade bá tinan tuir mai; 6. Lista doador sira; 7. Rekomendasaun husi ONG Nasional/internasional nain rua; 8. Rekomendasaun husi DLO FONGTIL; 9. Kontribuisaun bá rejistu: $ 20.00; 10. Kontribuisaun bá membru tinan-tinan ($ 60.00) ka fulan-fulan ($ 5.00).
12 B. Kriteriu rejistu nian iha Ministeriu Justisa Asosiasaun 1. Requerimentu/ pedidu rejistu nian dirigi bá ministru/a; 2. Ata/deklarasaun ONG nian; 3. Estatutu organizasaun nian ne’ebé hakerek ho Portuges ka Tetun; 4. Mapa sede nian; 5. Numeru membru minimu nain 10; 6. Estatutu organizasaun nian tuir lei nº 5/2005; 7. Orsamentu minimu $ 12 000; 8. Fotokopia kartaun identifikasaun Diretor ONG nian.
Fundasaun 1. Rekerimentu/pedidu rejistu nian diriji bá ministru/a; 2. Ata/deklarasaun ONG nian; 3. Estatutu organizasaun ne’ebé hakerek ho Portuges ka Tetun; 4. Mapa sede nian; 5. Patrimoniu (inkliu fundus ho valor $50 000 iha banku); 6. Fotokopia kartaun identifikasaun Diretor ONG nian; 7. TIN (Numeru identifikasaun Fiskal) husi Ministeriu Finansas; 8. Deklaraun balun husi Ministeriu ne’ebé iha relasaun ho servisu.
Parte husi kriteriu atu tau naran husi organizasaun ida hanesan asosiasaun inklui kahur malu pelu menus membru nain sanulu no ninia estatutu tuir dekretu lei ne’ebé iha dadaun. Organizasaun sira mos tenki iha osan minimu $ 12.000. Tuir artigu ne’ebé refere iha kotuk, “ejijensia ida ne’e la tama iha lei, maibé Ministeriu Justisa la hatán bá aplikasaun husi organizasaun sira ne’ebé la iha osan ida ne’e. Ida ne’e mak problema prinsipal ne’ebé impede organizasaun sira atu rejistu nu’udár asosiasaun.” Husi parte seluk, organizasaun ida atu tau naran nu’udár fundasaun persija iha osan pelu menus, $ 50.000. Tuir ekipa advokasia FONGTIL nian, “kontrariu ho ‘regra’ osan $ 12.000 bá asosiasaun sira, ejijensia ida ne’e halo parte iha lei, maibé efeitu pratiku mak atu hanesan ho organizasaun lokal tomak ne’ebé impede atu tau naran hanesan fundasaun”. Alterasaun balun ne’ebé mak hato’o husi FONGTIL mak substituisaun atu haketak nian entre asosiasaun no fundasaun, liu husi dezignasaun jeral ONG nian asumi kriteriu sira ne’ebé aplika bá organizasaun sira hotu. Tau naran iha Ministeriu Justisa nia importansia mak saída? “Rejistu tuir lei bele fó personalidade legal bá organizasaun, hanesan rekoñesimentu formal husi doador sira no banku ne’ebé persija atu hala’o sira nia aktividade lor-loron, tuir ninia estatutu. Rejistu mos lori obrigasaun atu garante transparensia no prestasaun kontas atu ONG bele atua nafatin ho forma konsistente tuir prinsipiu lukrativu rohan laek.” (in Citizenship, democracy and community participation in Timor-Leste: does the Decree Law No. 5 / 2005 need fixing?, ekipa advokasia FONGTIL nian).
La iha efikasia husi lei hamosu, agora dadaun, organizasaun barak mak depende bá rejistu iha FONGTIL hodi hetan rekoñesimentu formal. Tama bá FONGTIL dala barak aseita atu loke konta bankaria no, bá maioria doador sira, sai membru FONTIL hetan ona estatutu ofisial natón atu bele posibilita finansiamentu. Maibé, tama bá FONGTIL lá fó personalidade juridika no dezenvolve hanesan sistema rejistu ne’ebé troka bá difikuldade ne’ebé iha husi organizasaun sira ne’ebé tau naran ho formal iha Ministeriu ne’ebé responsavel. FONGTIL sei avansa katak, situasaun ida ne’e hamosu preukupasaun balun ho organizasaun sira balun. “Organizasaun balun hato’o preukupasaun katak tama bá FONGTIL sei sai la persiza buat ne’ebé iha efeitu atu hafraku efikasia soiedade sivil nian. Sira seluk dehan katak organizasaun tenki rejistu iha Ministeriu Justisa ka iha FONGTIL, la’os iha rua ne’e hotu. Preukupasaun hirak ne’e mak la iha ninia baze. Halo sistema rejistu ida iha Ministeriu Justisa hamosu sektor ida ne’ebé forti liu bá ONG sira, ne’ebé sai nudár objetu rekoñesimentu legal formal ho benefisiariu oi-oin ne’ebé asosiadu. Ne’e lá interfere tama bá FONGTIL tamba konseitu rua ne’e la hanesán tebes. Tama bá FONTIL nu’udár ekspresaun solidaridade entre ONG sira servisu hamutuk no aktividade sira nomós objektivu komun. Diferensa ida ne’e bele refere bá ONG sira ne’ebé hala’o pozisaun komun konabá forma di’ak atu rezolve problema rejistu nian tuir Dekretu-lei n.º 5 / 2005.”
13
Saída mak ONG sira bele halo hodi fasilita bá prosesu legalizasaun? Tuir FONGTIL, organizasaun ne’ebé halibur organizasaun sosiedade sivil Timor nian, “Organizasaun sira ne’ebé hakarak sai rekoñese ho formal hanesan asosiasaun tenki hahú prosesu rejistu iha Ministeriu Justisa. Halo tuir pedidu formal bá rejistu iha presaun hamutuk ho ministeriu ida ne’e iha sentidu atu obriga hodi avalia pedidu ida-idak no foti desizaun ida ne’ebé formal konabá tau naran simu ka lae”.
Relasiona ho ida ne’e, FONGTIL fiar katak esforsu tomak sei bele hala’o hodi hare bá promosaun diskusaun ida ne’ebé metin konabá lei ho Ministeriu Justisa. “(…) Se karik Ministeriu Justisa hatán bá ami nia analise juridika husi lala’ok difikuldade lolós, organizasaun sira la kohi simu atu rejistu ho osan $12.000 sei para no problema sei hotu.(…) ita persija iha pozisaun ida ne’ebé ami bele halo analiza bá difikuldade nia lala’ok ho kritiku, ikus mai bele rezolve ho efetivu ida ne’ebé sai kestaun bá importañsia sentral bá sektor ONG tomak husi Timor-Leste.” (ekipa advocacia husi FONGTIL).
2. Evolusaun Ko’operativa sira no lei ne’ebé vigor 14
Liu tiha fulan Maiu tinan 1975 iha habelar ideia ko’operativa ne’ebé lalais liu ho motto “Ajuda ó nia-an rasik servisu hodi ajuda ema seluk”, sai tema motivasaun ida ne’ebé forte atu hakas-an hadi’ak kondisaun moris membru sira husi ko’operativa hodi ajuda bá dezenvolvimentu nasaun nian. Iha periodu ida ne’e nia laran, verifika tiha ona envolvimentu no partisipasaun bo’ot husi komunidade iha ambitu bá valor servisu no solidaridade ema nian nomos responsabilizasaun husi dezenvolvimentu ne’ebé komesa asumi ho naturalidade. Maibé, bainhira iha invazaun indonesia, movimentu organizasaun ekonomia rural iha ko’operativa ida ne’e para tiha. Ukupasaun indonesia buka, ikus mai muda tiha ko’operativismu hari’i fali iha sira nia forsa nia okos, iha periodu ida ne’e, ha-signifika sala tiha mehi ko’operativa. Ko’operativa sira, uluk, uza atu satan auto-sufisiensia husi membru sira hodi hari’i forma ida ne’ebé organizadu bá dependensia subsidiu husi membru sira, husi subsidiu no ajuda sira husi Estadu nian. Liu tiha restaurasaun independensia, moris fila fali esforsu no hakarak atu haforsa
dezenvolvimentu ko’operativa ho valór sira ne’ebé bazeia iha solidaridade, iha servisu individual no koletivu, iha independensia no dezenvolvimentu bá ninia membru sira ne’ebé iha, bá objetivu ida ne’e mak elabora ona Dekretu-Lei nº 16/ 2004 ne’ebé atu fó apoiu bá konstituisaun no legalizasaun ko’operativa sira nian. (Aneksu iv). Dekretu-Lei nº16/2004 Tuir lei ko’operativa sira nian, sira bele hala’o atividade iha setor oi-oin: produsaun, konsumu, komersiu, agrikola, kreditu, habitasaun no konstruksaun, produsaun operaria, artesanatu, peskas, kultura, servisu, hanorin, nomós solidaridade sosial. Atu hari’i ko’operativa grau dahuluk nian, ne’ebé membru sira ema sira ne’ebé mesak ka kolektiva persija minimu nain 15. Bá ko’operativa grau superior - koresponde uniaun, federasaun no konfederasaun - mak persija minimu ema nain tolu (3). Atu halo rejistu bá ko’operativa ida iha Ministeriu Justisa persija kapital minimu $1 000.
3. Analise bá estrutura no mekanizmu ko’ordenasaun Sosiedade Sivil husi distritu Likisá Buat ne’ebé ami kaolia liu iha kapitulu ida ne’e, mak estrutura no mekanizmu ko’ordenasaun oi-oin husi Sosiedade Sivil ne’ebé iha distritu Likisá: FONGTIL - Fórum Organizasaun La’os-Governamental Timor-leste FONGTIL hari’i iha tinan 1998 ho ONG nain 14 de’it, ativu dala barak liu iha defeza direitus umanus no iha promosaun inisiativa advokasia nian. Liu tiha ukun-an iha tinan 1999, FONGTIL sai tiha bá organizasaun xápeu independente bá ONG Nasional no Internasional sira ne’ebé hala’o servisu iha Timor-Leste. Iha periodu pos-referendu nia laran mosu ONG fo’un barak, no Iha inisiu tinan 2002 iha ona ONG Nasional/Lokal nain 231 ne’ebé rejistu ona iha FONGTIL. Ninia misaun prinsipal mak atu defende no haforsa ninia membru sira no sosiedade enjeral, kapasita sira atu partisipa didi’ak iha prosesu dezenvolvimentu nasional no finansia nu’udár parseiru ne’ebé kritiku no independente bá instituisaun estadu nian iha prosesu konstruksaun nasaun nian, liu tiha tinan sanulu agora dadaun FONGTIL iha, ONG Nasional/Lokal nain 679 no ONG Internasional nain 188 mak rejistu ona. Maski susar atu identifika numeru lolós hirak ne’ebé ativu dadaun. FONGIL jere husi sekretariadu ida ne’ebé inklui Diretor exekutivu no Konsellu eksekutivu, no fahe bá unidade hát: unidade Administrasaun, unidade Servisu Atendimentu (inklui kapasitasaun no teknolojia informasaun nian), unidade Advokasia, no unidade Ligasaun bá Distritu sira (DLO, District Liaison Officer).
Ofisial Ligasaun Distritu (DLO) sira funsiona hanesan ponti entre FONTIL no rejiaun distrital sira, nia iha funsaun prinsipal hát: (i) asegura ko’ordenasaun entre Governu no Sosiedade Sivil; (ii) habelar informasaun bá membru ONG sira; (iii) kapasita ONG sira liu husi formasaun oi-oin no (iv) hala’o aksaun advokasia no akompañamentu bá membru sira hotu. Agora dadaun distritu hotu-hotu iha DLO nain ida, no ninia prezensa iha teritoriu oi-oin importante liu. Barak liu OSC sira la iha sede iha Dili, ida ne’ebé sai difikuldade bo’ot bá asesu informasaun no oportunidade bá formasaun, nune’e hamosu diferensia bo’ot entre OSC sira iha distritu no hirak ne’ebé mak ho sede iha kapital nasaun nian. Kriasaun no DLO nia prezensa kontarariu nu’udár izolamentu no potensia oportunidade foun bá kresimentu organizasaun sira, fasilita mos dialogu entre Sosiedade Sivil no Governu, atu nune’e haforsa relasaun ko’operasaun nian entre poder sentral no distritu sira. Rede ONGs Likisá nian Rede ONG Likisá nian mak mekanizmu seluk bá ko’ordenasaun lokal distritu nian funsiona hahú husi fulan Setembru tinan 2009. Ida ne’e konta ho partisipasaun ONG lokal tomak ne’ebé ativu iha distritu no grupu Sosiedade Sivil sira seluk ne’ebé hakarak partisipa iha nia. Rede konstitui husi sekretariadu ida ne’ebé kompostu husi: Ko’ordenador, Vice-ko’ordenador, Sekretariu, Tezoureiru, no departementu rua : Kapasitasaun ho Informasaun no Advokasia ho Monitorizasaun.
15
Barak liu husi rede ONGs distrital mosu nu’udár mekanizmu atu haforte ninia membru sira, hanesan meiu reforsa bá ninia reprezentatividade no efetividade husi ninia servisu sira. Iha sentidu ida ne’e, FONGTIL fó apoiu no promove formasaun bá sira hirak ne’e iha distritu hotu-hotu iha nasaun. Iha tinan 2010, DLO sira habelar informasaun no fó apoiu bá dinamizasaun rede hirak ne’e liu-liu ho objetivu atu haforsa kapasidade advokasia no sensibilizasaun bá tema oi-oin ne’ebé afeta lor-loron bá komunidade
sira, mak hanesán kestaun ne’ebé iha relasaun ho desizaun politika no lejislasaun. Iha relatoriu anual 2010 husi FONGTIL, fó presaun bá importansia estrutura ko’ordenasaun lokal ida ne’e no hatudu tiha ona rejultadu balun ne’ebé rede atinji ona. Husi buat ne’ebé hakerek, mak hanesán, kapasidade mobilizasaun bá Rede ONGs Likisá nian, atu rezolve problema ambiental ruma iha nivel distritu, sira konsege organiza, aksaun reflorestasaun bá fatin sira ne’ebé iha risku.
4. Prosesu Desentralizasaun nian 4.1. Kontekstu bá prosesu desentralizasaun nian
16
Konstituisaun Timor-Leste nian, hakerek iha tinan 2002, halo referensia ba Desentralizasaun iha Artigu 5º no bá Governu lokal artigu 72º, ne’ebé afirma katak: “Poder lokal konstitui husi ema ne’ebé hili husi teritoriu orgaun reprezentativu iha bá, ho objetivu atu organiza partisipasaun sidadaun nian hodi rezolve problema sira husi ninia komunidade rasik no promove dezenvolvimentu lokal, la halo a’at bá partisipasaun husi Estadu.” Objetivu desentralizasaun persija mak transferensia poder - politiku, administrativu no finanseiru -bá nivel lokal no ho nune’e garante partisipasaun populasaun nian iha dezenvolvimentu no hadi’ak sira nia moris rasik. Objetivu mak estabelese munisipiu 13, ho asembleia, munisipal lokal sira, hili liu husi eleisaun direta no lidera husi presidente Kamara ida. Funsaun balun servisu nian sei fó kna’ar bá munisipiu ne’ebé sei iha estrutura finanseira no administrativa nomos kompetensia partisipasaun nian no governasaun lokal ne’ebé efetivu.
Politika desentralizasaun sei diskuti hela iha Parlamentu Nasional no desentralizasaun ne’ebé efetivu karik muda tiha ona to’o, maizumenus tinan 2014. Maibé, programa preparasaun balun la’o dadaun ona.
4.2. Programa desentralizasaun ne’ebé la’o tiha ona – PDD, PDL no PDS Lansa tiha ona programa desentralizasaun balun ne’ebé funsiona nu’udár programa kapasitasaun no transferensia poder to’o medida desentralizasaun sai efetivu: • Programa Dezenvolvimentu Desentralizadu (PDD) ne’ebé atu estimula kapasidade empreza lokal sira no iha tempu hanesán fó responsabilidade bá administrasaun lokal atu administra projetu sira; • Programa Dezenvolvimento Lokal (PDL) ne’ebé buka atu fó poder bá Autoridade Lokal sira atu desidi projetu ida ne’ebé mak atu implementa no,
• Planu Dezenvolvimento Suco nian (PDS) ne’ebé konsiste iha konsulta bá nivel aldeia ne’ebé forma planu individual husi Suco ne’ebé agora dada’un ho Ministeriu Administrasaun Estatal atu halo revizaun no publikasaun.
Iha nivel distritu hari’i Komisaun Dezenvolvimentu Distrital (CDD) ho partisipasaun Administrador Distritu no sub-distritu, reprezentante sira husi Ministeriu oi-oin, no seluk tan (aneksu v).
Programa Dezenvolvimentu Desentralizadu (PDD) Tuir dekretu-Lei nº 18/2011 (Anexu v), PDD reprejenta medida esensial atu haforsa ekonomia iha distritu sira no atu ha-intensivu empreza lokal sira ne’ebé hari’i no ninia dezenvolvimentu, bá konstrusaun no reabilitasaun infra-estrutura iha distritu. PDD hare liu husi forma tuir mai ne’e:
Iha distritu Likisá PDD hahú iha tinan 2010, projetu sira foin mak atu implementa iha tinan 2011, ho orsamentu total maizumenus $ 1,336,000. Projetu sira iha oi-oin hahú husi merkadu peskas nian, postu Guarda-Florestal, Klinika Saude Animal, hadia monumentu sira, para-fatin bá trator, no seluk tan, maski, nune’e, projetu barak mak iha relasaun ho Bé no Saneamentu.
tabela 1 Kategoria distribuisaun bá verba PDD nian
Kategoria
Verba
Grupu A - kontratu komunitariu
To’o US$ 15000
Grupu B - kontratu komunitariu
Husi US$ 15 001
to’o US$ 75 000
Grupu C - empreza ne’ebé iha
US$ 75 001
sub-distritu sira
to’o US$ 150 000
Grupu D - empreza ne’ebé iha
US$ 150 001
sub-distritu sira
to’o US$ 500 000
Prosesu atu halo seleksaun bá empreza no implementasaun programa mak sai rezultadu ko’ordenasaun hamutuk husi entidade oi-oin ne’ebé ho funsaun la hanesán: Ajensia Dezenvolvimentu Nasional, Ministeriu Administrasaun Estatal no Ordenamentu Teritoriu, Ministeriu Finansas no Ministeriu relevante sira seluk.
Programa Dezenvolvimentu Lokal (PDL) Programa Dezenvolvimentu Lokal mak nu’udár projetu bá dahuluk husi prosesu preparasaun bá desentralizasaun nian. Hahú ho projetu pilotu ida atu koko modelu projetu oi-oin bá desentralizasaun no governasaun lokal, agora dada’un la’o hela iha distritu sanulu resin tolu. PDL implementa liu husi fundu Dezenvolvimentu Lokal (FDL) no orsamentu deside tuir numeru habitante husi distritu ida-idak, iha eskala US $ 2,4 kada habitante. Fundu fó bá Asembleia Distrital Lokal, kompostu husi Xefe Suku sira, Reprezentante husi Konsellu Suco, no dirijente distritu sira no utiliza atu selu aktividade no projetu infra-estrutura ho eskala ki’ik, hanesan klinika, ka postu saude, eskola, obra prepara bé no saneamentu ka halo sistema irigasaun, aktividade sira ne’e hotu ho impaktu kedas bá komunidade sira nia moris. Iha tinan 2011 nia laran, sira investe ona iha distritu Likisá maizumenus $ 150,000.00, bá projetu 7 ne’ebé la hanesan, konformi hakerek iha tabela tuir mai.
17
tabela 2 Projetu iha ambitu bá PDL husi distritu Likisá ne’ebé aprova iha tinan 2011
No. Projetu
Subdistritu
Orsamentu
1
Kuda ai-oan iha rai ha 4.
Maubara
$ 13,668.00
2
Ekipamentu klinika nian
Likisá
$ 37,724.44
3
Konstrusaun EP Filial Hubunti
Likisá
$ 12,904.02
4
Reabilitasaun bá tanki bé nian no hari’i MCK
Likisá
$ 10,900.19
5
Konstrusaun tanki no sistema kanalizasaun
Likisá
$ 25,280.00
6
Konstrusaun postu SISCa
Bazartete
$15,672.00
7
Konstrusaun tanki no sistema kanalizasaun
Bazartete
$ 33,387.98
TOTAL
$ 149,536.63
18
Bá tinan 2012 proposta sira husi distritu sei diskuti no avalia hela. Kontrariu ho PDD, prosesu implementasaun PDL tuir dalan ne’ebé la hanesan hahú husi nivel lokal to’o bá iha nivel nasional. Subdistritu ida-idak iha Komisaun Dezenvolvimentu Subdistritu (CDSD) ko’ordena husi Administrador subdistritu no kompostu husi xefe suco hotu husi subdistritu, tau reprezentante feto ida husi konsellu kada suco no liu husi reprezentante orgaun governamental sira ka nivel subdistritu. Planu Dezenvolvimentu Suco (PDS) Planu Dezenvolvimentu Suco nudar inisiativa ho partisipasaun komunitaria dala ida, tamba iha nia ambitu halo ona konsulta iha nivel aldeia no elabora proposta, husi suco ida-idak, bazeia bá iha ninia nesesidade real sira, problema no potensialidade sira. Iha fulan Fevereiru to’o Jullu tinan 2010, xefe suco hotu-hotu no ninia pesoal administrativu simu formasaun husi diresaun Nasional Dezenvolvimentu Lokal no Ordenamentu Teritoriu husi MAEOT konabá planeamentu dezenvolvimentu partisipativu. Tuir mai, xefe suco sira promove planeamentu dezenvolvi-
mentu sustentavel bá aldeia tomak husi ninia suco sira ho partispasaun no apoiu husi Konsellu suco. Ho media, planu suco nian estabelese maizumenus proposta prioritariu 25 (bá tinan 1-5 la hó estimativa orsamentu nian), iha setor prinsipal hitu: (i) saude; (ii) bé no saneamentu; (iii) edukasaun (inklui kultura no desportu); (iv) agrikultura; (v) meiu ambiente; (vi) infra-estrutura no (vii) seguransa sosial. MAEOT halibur ona planu hotu-hotu atu haré fila fali ho objetivu atu halo planu bá dezenvolvimentu distritu nian, ho pojeksaun bá tinan 5. Informasaun ida ne’e prepara atu publikasaun iha tinan 2011.
4.3. Difikuldade/dezafiu bá implementasaun prosesu desentralizasaun nian Tuir MAEOT, ekjekusaun bá planu desentralizasaun nian hamosu ona problema balun. Ida husi dezafiu hirak ne’e balun bazeia bá iha faktu katak proposta barak husi PDL no PDS, ne’ebé elabora ona bá nivel aldeia sira, la tuir nesesidade lolós suco nian.
Ita hare bá hanesan proposta sira ne’ebá hato’o hatudu katak populasaun sira seidauk komprende lolós konseitu dezenvolvimentu nian, liu-liu sira nia nesesidade jeral sira, difikuldade bo’ot ida hodi estabelese prioridade sira no, aldeia barak mak hasentra iha infra-estrutura la halo estudu uluk bá ninia funsionamentu, hamosu kaju hanesan husu konstrusaun sanitariu publiku, la haré uluk bá ejistensia bé. Frakeja bá konsistensia proposta sira ne’ebé aprezenta ne’e estraga husi falta koñesimentu husi parte Governu, bá komunidade sira husi meiu rural no tamba falta informasaun hanesan politika nasional no programa sira ne’ebé implementa husi ministeriu oi-oin. Duplikasaun bá fundus PDL no PDD hamosu difikuldade ko’ordenasaun entre nivel lokal no sentral.
4.4. Sosiedade sivil nia papel iha prosesu desentralizasun nian Rezultadu husi implementasaun Programa Dezenvolvimentu Lokal no Programa Dezenvolvimentu Distritu tinan dahuluk hatudu katak sidadaun sira la envolve ho sufisiente hamutuk ho lider komunitariu sira no funsionariu governu lokal nian iha elaborasaun, seleksaun no akompañamentu projetu nian. Governu aktual afirma fali importansia husi envolvimentu dala barak husi Sosiedade Sivil hodi dudu partisipasaun dala barak husi komunidade sira no sentidu responsabilidade sosial ne’ebé bo’ot iha fiskalizasaun bá programa Governu nian no dinamizasaun bá servisu hodi aumenta asesu populasaun bá informasaun utilidade nasional nian.
5. Sosiedade Sivil no Estadu – nia relasaun saída? Tuir buat nebe refere ona, nota katak, Iha preukupasaun ne’ebé aumenta husi parte governu iha promosaun bá maior partisipasaun husi Sosiedade Sivil iha dezenvolvimentu nasaun nian. Tan ne’e, prepara fundu espesial atu finansia atividade dezenvolvimentu ne’ebé implementa ona husi grupu Sosiedade Sivil, hanaran Fundu bá Sosiedade Sivil. Fundu ida ne’e prepara iha Gabinete Primeiru-Ministru, no ninia administrasaun halo husi Asesoria bá Sosiedade Sivil ho objetivu atu haforsa servisu hamutuk entre sira ho Governu. Iha kontekstu ida ne’e, hatudu katak FONGTIL mos iha papel ida ne’ebé importante nu’udár fasilitador bá ONG Lokal sira, iha asesu bá fundu ida ne’e, espesialmente liu husi DLO sira.
Iha tinan 2010, hato’o ona fundu ida ne’e ho total proposta 251 bá OSC sira husi rai laran tomak. FONGTIL rekomenda proposta 81 husi ONG sira, ne’ebé verifika uluk husi DLO sira. Tuir relatoriu anual FONGTIL nian iha tinan 2010, organiza ona enkontru oi-oin ho objetivu atu haforsa dialogu entre entidade governamental sira no Sosiedade Sivil. Entre sira seluk, promove ona enkontru ho Prezidente Republika Jose Ramos-Horta no membru husi ONG sira – bele halo diskusaun bá problema aktual oi-oin iha nasaun - no ho UNMIT atu esklarese konabá resolusaun husi Nações Unidas no ninia pozisaun ho relasaun bá estabelesimentu Tribunal Nasional.
19
Bá tinan tomak, ONG sira husi membru FONGTIL partisipa iha enkontru no diskusaun barak ho ministeriu sira no ajensia oi-oin, entre sira ne’e mak: Komisaun anti korupsaun (CAC) konabá dezafiu atu kombate korupsaun iha rai laran, Ministeriu Finansas, konabá orsamentu no
Prioridade Nasional sira; Ministeriu Justisa, konabá direitu labarik sira nian; Ministeriu Solidaridade no Direksaun Nasional Dezastres Naturais atu elabora planu servisu umanitaria iha kaju dezastre natural nian.
6. Dezafiu atual
20
Kresimentu ONG ne’ebé aumenta maka’as iha rai laran hamosu, dala barak, hasa’e numeru doador depois ukun-an. Maski dala barak iha envolvimentu husi parte ONG Nasional/Lokal iha implementasaun projetu sira, maibé sei verifika katak apoiu internasional barak mak sei disponibel, iha dala barak, ne’ebé la hetan asesu husi ONG Nasional/Lokal balun tamba falta eksperensia organizasional no teknika. Maski esforsu oi-oin bá kapasitasaun no apoiu bá ONG sira atu toman ho prosedimentu obrigatoriu bá elaborasaun projetu sira, sei iha difikuldade bo’ot husi parte hirak ne’e hodi adapta bá regra husi doador sira ne’ebé la hanesan, aumenta liu husi lian oi-oin iha rai laran. Enkuantu
ajensia internasional sira kalkula grau nesesidade no regulamentu hanesan ne’ebé aplika iha nasaun hotu-hotu, ONG sira hakarak nesesidade ne’ebé tuir regulamentu bá realidade Timor-Leste nian, kritika ajensia internasional sira tamba difikulta partisipasaun ONG sira nian iha prosesu dezenvolvimentu bá ninia nasaun. Hatudu katak, agora dada’un, iha preukupasaun bo’ot, husi parte organizasaun internasional sira no husi Governu, servisu hamutuk ho Sosiedade Sivil Timor-oan. Maibé sei iha Ajensia internasional balun ne’ebé implementa ninia programa la efetivu ho parseiru lokal sira, nune’e mos, programa governu nian ne’ebé seida’uk implementa tamba ho kolaborasaun Sosiedade Sivil.
III. Analise bá Organizasaun Sosiedade Sivil husi distritu Likisá Bazeia bá iha projetu Mais Cidadania, Mais Desenvolvimento, no ho objetivu bá promosaun koñesimentu ne’ebé metin liu bá realidade Organizasaun Sosiedade Sivil nian husi distritu Likisá, ambitu estudu ida ne’e, hala’o tiha ona, entre fulan Jullu no Outubru tinan 2011, total intrevista nain 39 no inkeritu bá ONG Lokal nain 17 no OBC/ ko’operativa/Grupu Joven husi distritu Likisá nain 11. Atu hetan definisaun ne’ebé di’ak no efikaz husi programa kapasitasaun (teknika no operasional) husi Organizasun Sosiedade Sivil (OSC) no Organizasaun Baze komunitaria (OBC) husi distritu, bá analiza ida ne’e hare liu konabá dimensaun interna no eksterna sira husi organizasaun ida-idak ne’ebé intrevista. Aprezenta analise bá dadus ne’ebé halibur tuir mai.
A. Organizasaun La’os-Governamental sira Liu husi informasaun ne’ebé fó sai husi FONGTIL no Rede ONG Likisá, identifika ona – no halo intervista iha ambitu bá estudu ida ne’e – ONG lokal nain 17 ne’ebé funsiona dadaun iha distritu Likisá. Sira ne’e mak: 1. Fundasaun Hader; 2. Yayasan Goretti; 3. Fundasaun Moris Foun (FMF); 4. Fundasaun Espinhos Da Rosa (FEdaROS); 5. Fo Liman Serbi Timor Leste (FOLSETIL); 6. Tane Hamutuk (Taha); 7. Halibur Juventude Timor Leste (HJTL); 8. Luta Organiza Desenvolve Area (LODA); 9. Bidon Salva Ai-han (BSA);
10. Fundasaun Malaedoi; 11. Nova Esperanca Timor Leste (NETIL); 12. Rai Maran; 13. Sub-Comissão Justiça e Paz (SCJP); 14. Haforsa Dejenvolvimento (SAVI); 15. Caunserlink; 16. Centro Esperança ba Futuro (CEF); 17. Associação Vítimas de Timor-Leste
21
3 3
MOTAULUN
11
LAUHATA
1 12 VAVIQUINIA 1 3
3
1
12
VATUVOU
HATUQUESSI
3 12 12 GUGLEUR
3 12
22
VATUBORO
1
3
12 11
10
2 7 4 MAUBARA 9 5 16 8 3 13
3 LISSADILA
LUCULAI
3 8 9 4 DARULATE 5 17 3 LIQUIÇÁ 6 7 2 3 15 13 AÇUMANU
16
MAUBARALISSA
1
8 16 10 15 MAUMETA 5 2 6 3 14 4 DATO 9 7 3 3 17 LOIDAHAR 3 14 16 3 METAGOU 11
12
3
3
ULMERA
TIBAR
11
8
2 BAZARTETE 13
10 3
FAHILEBO
3
LEOREMA
3
LEOTALA
3
GUIÇO
1 12
mapa 1 Area sira ne’ebé influensia husi ONG 17 ne’ebé intrevista iha distritu Likisá laran.
16
5
1. Tipu ONG sira Bainhira kestiona konabá forma organizasaun, iha ONG ida de’it mak hanaran-an nu’udár asosiasaun no tolu hanesan fundasaun, no sira seluk konsidera nu’udár ONG la ho referensia ba personalidade juridika seluk. Alen ida ne’e, organizasaun ida mak espesifika ninia dimensaun katolika. Resposta sira hatudu katak la iha klarifikasaun husi konseitu husi Organizasaun Sosiedade Sivil tipu oi-oin no ladún iha koñesimentu, husi parte ONG sira, bá konseitu hirak ne’e. 6% 6%
12%
18%
6%
Fundasaun
Likisá
ONG
Bazartete
Asosiasaun 70%
Maubara 82%
Organizasaun Katólika
grafiku 1
grafiku 2
Dezignasaun ONG Lokal nain 17 ne’ebé intervista
Lokalizasaun sede ONG Lokal ne’ebé intervista
ONG sira nia sede barak mak iha Likisá, enkuanto ONG ida de’it mak nia sede iha Bazartete no rua mak nia sede iha Maubara. Maski sira hala’o aktividade uituan iha distritu tomak, ONG barak mak ho sede iha besik administrasaun distrital no subdistrital Likisá nian.
2. Dinamika hari’i ONG nian Entre ONG sira ne’ebé intervista, barak mak hari’i iha ukun-an liu tiha, liu-liu iha tinan 2003, bainhira iha ona tempu pos-krize no estabilidade di’ak ona. Iha ikus-ikus ne’e, mosu ONG foun ne’ebé tu-tuir malu. 5 Nº de ONG 2 1
1
2 1
0
0
0
2
2
1
0
1991 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
grafiku 3 Numeru total ONG ne’ebé hari’i iha distritu Likisá, kada tinan (entre 1991 no 2010)
23
ONG Lokal sira hotu hari’i liu husi grupu ki’ik oan ida, husi ema nain 2 to’o nain 6, ne’ebé hela iha komunidade distritu nian. Iha ONG ida mak forma iha tempu ukupasaun Indonesia, atu fó apoiu bá dezenvolvimentu area agrikultura iha area sira ne’ebé remota liu. Organizasaun sira ne’ebé forma iha tinan 2003 mai husi ninia fundador sira nia hakarak rasik, maski nain rua husi sira hari’i ho apoiu husi organizasaun internasional (Oxfam no CRS). Sira seluk mai husi ema ne’ebé husi komunidade nia liman ne’ebé, ka hirak ne’ebé sai membru ativu husi movimentu libertasaun, ka partisipa iha aksaun formasaun kona-
bá dezenvolvimentu no foti inisiativa hodi hari’i ONG ho membru voluntariu. Hahú husi tinan 2007 organizasaun sira ne’ebé hari’i mai mos husi membru sira nia inisiativa rasik, ne’ebé iha barak mak ho background hetan eksperensia servisu husi organizasaun sira seluk, nasional ka internasional no hili atu hari’i ninia organizasaun rasik atu hatán bá nesesidade ne’ebé, nia haré, seida’uk tau matan no la kobre husi programa organizasaun sira seluk ne’ebé hala’o aktividade iha Likisá.
3. Legalizasaun 24
Tuir ida ne’ebé temi tiha ona iha leten, bá prosesu legalizasaun ONG ida, importante mak nia bá rejistu iha FONGTIL. Husi ONG sira ne’ebé intervista ona maizumenus 71% mak agora dada’un rejistu ona iha FONGTIL hanesan entidade lejitimu rejistu nian no legalizasaun bá nivel nasional.
4 Nº de ONG lae 29%
2 los 71%
2 1 0
0
0
1
1
1
0
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
grafiku 4
grafiku 5
Persentajen ONG ne’ebé rejistu ona iha FONGTIL entre ONG 17 ne’ebé intrevista.
Nº ONG ne’ebé rejistu iha FONGTIL, kada tinan tau naran nian, entre 17 ONG ne’ebé intrevista.
Organizasaun sira hotu ne’ebé intervista dehan katak sira hatene no hetan ona informasaun konabá dekretu-lei nº5/2005 ne’ebé tau matan bá ONG sira hodi bá rejistu-an iha Ministeriu Justisa bá ninia legalizasaun. Maibé la iha organizasaun ida ne’ebé agora dada’un tau naran iha Ministeriu ida ne’e, maski balun hatama ona dokumentus atu rejistu. Bainhira husu konabá razaun tamba sá mak la iha ONG ida lada’uk hetan legalizasaun husi parte Ministeriu Justisa, metade husi organizasaun sira ne’e hatudu faktu bá
kriteriu sira ne’ebé nia husu, la tuir kapasidade lolós organizasaun nian iha nivel lokal, mak hanesan persija minimu ema nain 10 (maibé iha FONGTIL persija ema minimu nain 5) no liu-liu osan rejistu ($ 12 000) ne’ebé bo’ot liu bá maioria husi ONG sira. ONG balun mos salienta katak finansiador sira persija de’it rejistu iha FONGTIL nu’udár kriteria, no tuir faktu FONGTIL rasik, sai nu’udár organizasaun xápeu no reprezentante ONG sira, mos seida’uk rejistu iha Ministeriu Justisa, sai hanesan razaun rua ne’ebé forti atu rejistu liu husi ida ne’e de’it.
4. Rekursus Umanus Dala barak organizasaun sira iha numeru membru ne’ebé permanenti, hirak ne’ebé tama bá iha estrutura prinsipal organizasaun nian no mos iha ema ne’ebé kontratadu. Membru organizasaun nian, se la iha finansiamentu, sira halo servisu ho voluntariu no sira iha mos aktividade seluk ne’ebé sai rendimentu individual, ho paralela, ne’ebé bele halo sira hetan rendimentu. Bainhira organizasaun hetan finansiamentu bá projetu ruma, membru sira husu atu jere programa no implementa atividade sira, bele mos kontratu ema ho rejime temporariu.
25 20 15 10 5 0 a b c d e f g h i j k l m n o p q
Mane
grafiku 6 Distribuisaun numeru total mane no feto husi kada ONG ne’ebé intrevista
Feto
25
Organizasaun sira ne’ebé intervista sira iha numeru rekursus umanus la hanesán, tuir numeru atividade ne’ebé sira hala’o. Verifika katak, ho media, ekipa sira varia entre ema nain 3 to’o 20. Iha tempu halo intervista, bá ONG nain 17, hamutuk, iha total membru nain 127, iha ne’ebé, 36% mak feto no mane 64%:
Verifika katak Iha partisipasaun husi feto ne’ebé ki’ik liu ho mane sira no liu-liu liga bá ONG husi sektor justisa no defeza Direitus Umanus nian. Maibé, iha dala barak, feto sira mak ukupa kargu importante sira iha organizasaun laran, hanesán kargu tezeoureiru no administtrasaun, ukupa diresaun 43% husi ONG distritu nian. Alen husi jeneru ida ne’e, halo mos analiza ona bá membru ONG sira nia otas, rezultadu husi analiza ne’e mak tuir mai ne’e:
36%
64%
80 Mane Feto
60 50
49
40
grafiku 7
26
70
Persentajen husi mane no feto ne’ebé halo parte bá ONG 17 ne’ebé intrevista
30 20 10
0 2
27
0-20
21-30
0
100 80
8
7 9
31-40
liu 40 Mane
81
60
25
Feto 46
40 20
grafiku 9
Nº total husi mane no feto ne’ebé halo parte bá ONG 17 ne’ebé intrevista, kada intervalu otas nian
0 Mane
grafiku 8
Feto
Persentajen feto no mane ne’ebé tama bá ONG 17ne’ebé intrevista
Verifika katak konsentrasaun husi membru sira entre otas 20 no 40, ne’ebé koresponde ho piramida etariu nasaun nian no ho intevalu husi populasaun nasional ativu. Maski grupu otas barak husi ema ho tinan liu 40 ladún reprezenta iha termu persentual, iha ne’e mak ema sira ne’ebé oukupa kargu responsabilidade bo’ot iha organizasaun, hanesan kargu Diretor ka Ko’odenador Programa nian.
5. Area tematika sira bá intervensaun nian ONG lokal sira ne’ebé mak entervista, afirma katak sira dezenvolve sira nia aktividade tuir buat ne’ebé iha ona ninia estatutu. Enjeral iha area atuasaun ne’ebé defini tiha ona, maibé sira bele dezenvolve programa iha area seluk bainhira tuir ninia misaun no vizaun. Atu identifika lolós area atuasaun tematika prinsipal ONG lokal sira nian, analiza ona projetu sira ne’ebé dezenvolve iha tinan 5 ikus. Agrikultura / Hortikultura / Pekuária / Biogás Kursos ba Informátika Terras e Propriedades Mudansa klimátika Dezastre natural
Peacebuilding / Resolusaun ba konflito Saude Educasaun formal no laos formal / Alfabetizasaun
27
Lideransa Komunitária Educasaun Sivica Direitus Umanos Bé no saneamentu Juventude / Desportu 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50%
% husi ONG nebe hala’o aktividade iha area tematika, tinan 5 ikus nian grafiku 10
Area tematika Prinsipal sira bá intervensaun husi ONG 17 ne’ebé intrevista, durante tinan 5 ikus
Liu husi analise bá grafiku verifika katak maizumenus sorin baluk husi organizasaun sira ne’e implementa ona atividade iha agrikultura no iha area saneamentu. Promosaun saude no Direitus Umanus mos sai prioridade bá ONG lokal sira, no 35% husi sira implementa ona programa balun iha kada area tematika sira ne’e. Servisu iha area edukasaun formal no la’os formal mos barak, iha opozisaun ba aktividade sira ne’ebé iha relasaun ho meiu ambiente no dezastre naturais.
6. Zona jeografika intervensaun nian Besik 80% husi ONG lokal sira ne’ebé entervista ona, implementa atividade iha sub-distritu likisa liu ida iha tinan 5 ikus nian: besik 65% husi ONG sira implementa atividade balun iha subdistritu Maubara, 65% iha Likisá no 47% iha sub-distritu Bazartete. Alen ida ne’e mos, 18% ONG sira ne’ebé intervista implementa atividade iha distritu seluk, liu-liu ONG nain 2 iha distritu Ermera no ONG nain 1 iha distritu Bobonaro. 70%
65%
60% 50%
65%
47%
40% 30% 20% 10%
12%
6%
0% Bazartete
Likisá
Maubara
Bobonaro
Ermera
grafiku 1 1
Area jeografika prinsipal sira bá intervensaun husi ONG 17 ne’ebé intrevista, iha tinan 5 ikus.
28
7. Volume projetu sira ne’eb’e jere ona iha tinan 5 ikus Husi tinan 2007 to’o 2011, ONG nain 10 to’o 15 mak hala’o ona tipu atividade ruma, nu’udár implementasaun projetu mediu ka longu prazu ho apoiu husi finansiador, nu’udár servisu voluntariu ka pontual hanesán hala’o workshop, servisu sosializasaun bá komunidade ka akompañamentu bá grupu sira husi komunidade. Iha tinan 2011, iha de’it ONG nain rua mak la implementa nein atividade ida enkuantu organizasaun nain 10 hetan ka iha apoiu husi finansiador bá implentasaun atividade ka programa. Sira seluk, organizasaun nain 5 mak hala’o atividade la ho apoiu diretu husi finansiador. 14 12
15 13
10
2007
2008
2009
grafiku 1 2
2010
Numeru ONG ho atividade la’o, kada tinan, iha tinan 5 ikus
2011
8. Fonte prinsipal finansiamentu nian Iha tinan 5 ikus, ONG lokal sira hetan asesu bá fonte finansiamentu ne’ebé la hanesán, biar husi entidade nasional ka internasional nian, hanesán hatudu iha tabela kra’ik ne’e. tabela 3 Finansiador prinsipal sira bá ONG 17 ne’ebé intrevista, iha tinan 5 ikus
Finansiador sira
Organizasaun sira
Ajensia Nações Unidas nian
World Food Program (WFP), UNDP, WNPA, UNMIT, UNIFEM, UNICEF
ONG Internasional sira
WaterAid, Chatolic Relief Services, Caritas Austrália, CIDA (Canada), TODA (Holanda), Associação Sem Fronteiras (Ásia), OXFAM, ONG da Finlândia, HIVOS, CARE, Trócaire, Rotary Club, ChildFund
Ajensia Ko’operasaun Governamental sira
USAID, AUSAID, AECID
ONG Nasional sira
CVS, FOKUPERS, Fundação Alola
Entidade Governamental Timor-oan nian
DNSAS, Ministério do Trabalho e Solidariedade, Gabinete do Primeiro Ministro para a Sociedade Civil, Secretaria de Estado da Política Energética
Programa Banku Mundial nian
Rural Water Supply Programme (RWSP)
Husi analiza bá informasaun ne’ebé halibur, bele identifika katak finansiador barak mak iha tinan 5 ikus fó apoiu bá ONG hirak ne’e iha implementasaun projetu. Hirak ne’ebé fó kontribuisaun ho volume finansiamentu ne’ebé bo’ot mak ajensia husi Nações Unidas, hanesán WFP no UNICEF. Maibe, maski WFP finansia montante bo’ot, ida ne’e aloka bá organizasaun ida de’it. Tuir mai UNICEF fó montante ki’ik maibé bá organizasaun barak. Tuir fali mai, iha OXFAM, ne’ebé atribui volume bo’ot datoluk nian bá ONG Lokal barak, no entidade ida ne’e mak finansia ONG barak iha distritu Likisá.
Gabinete Primeiro Ministru nian bá Sosiedade Sivil mos bele dehan dala barak sai nu’udár finansiador bá ONG lokal sira iha tinan 5 ikus hamutuk ho OXFAM, maibé ho montante mediu ne’ebé ki’ik liu husi entidade internasional sira. Sei iha tán, dala ruma, apoiu husi finansiador balun, hanesán bá ONG nasional ka internasional -bá ONG Lokal sira, ho de’it rekursu material ka liu husi selu transporte ka salariu membru ONG nian bá implementasaun tipu atividade ruma.
29
9. Volume finansiamentu ne’ebé jere ona Tuir dadus ne’ebé ONG sira fó, montante finansiamentu ne’ebé sira jere ona iha tinan 5 ikus nian, varia entre $200 to’o milaun 6 USD, tuir programa anual nian. $ 6,000,000.00
$ 3,000,000.00 $ 2,00,000.00 $ 290,000.00
$ 150,000.00
2007
2008
2009
2010
2011
grafiku 1 3
Valor total mediu husi finansiamentu ne’ebé hetan husi ONG 17 ne’ebé intrevista, kada tinan
30
Liu husi analiza bá grafiku verifika katak volume finansiamentu aumenta hetan iha tinan tolu ikus maibé hetan heterojenidade ne’ebé bo’ot entre volume mediu husi osan ne’ebé ONG ida-idak simu, iha tinan tomak, hanesan hatudu iha grafiku 14 no 15 husi pajina tuir mai. ONG ida de’it mak partisipa iha projetu ho volume finansiamentu bo’ot, maizumenus millaun 5 USD tinan-tinan, barak husi ONG sira seluk jere projetu husi valor mediu to’o 40 000 USD, dala ruma, bele jere programa maizumenus husi 80 000 USD tinan-tinan.
Verifika katak hahú husi tinan 2007 besik 41% husi ONG (7) la hetan tipu finansiamentu saída de’it, hatudu husi orsamentu ne’ebé la estavel husi organizasaun sira no karakter temporariu bá asesu finansiamentu. Husi parte seluk, organizasaun balun konsege hetan finansiamentu bá programa anual sira ka bá tinan barak nian, bele bá sustentabilidade ONG nian no bá efetidade di’ak liu tan husi aksaun sira ne’ebé implementa ona.
$ 120,000.00 $ 100,000.00 $ 80,000.00 $ 60,000.00 $ 40,000.00 $ 20,000.00 $ 0.00 a b c d e f g h i j k l m n o p q 7500 0 9500 15000 79000 11200 0 15000 0 0 4000 0 26600 12000 0 17500 0 2007 0 0 5500 0 24000 5000 0 30000 300 0 4000 0 42000 0 0 35000 0 2008 30000 50000 0 0 24000 5000 22000 30000 0 0 8500 0 32600 3E+06 0 35000 0 2009 18000 50000 8100 0 24000 8000 0 35000 0 0 8500 0 29000 6E+06 0 35000 0 2010 38000 3000 8100 0 24000 0 0 20000 0 0 47000 0 62500 2E+06 0 17500 6200 2011
grafiku 1 4
Montante mediu total (ho USD) husi projetu sira ne’ebé dezenvolve ona, husi ONG 17 ida-idak, ne’ebé intrevista, iha tinan 5 ikus
10. Metodolojia servisu nian 10.1 Diagnostiku nesesidade no definisaun bá intervensaun prioridade sira
10.2 Meius informasaun konabá oportunidade finansiamentu nian
Kompetensia teknika formal ne’ebé fraku iha dominiu jestaun siklu projetu nian mak sai evidensia no fó sai husi ONG hotu-hotu ne’ebé intervista. Iha tempu halo preparasaun bá projetu ruma, atu halo diagnostiku bá buat ne’ebé persija no defini intervensaun prioridade sira, ONG sira hatudu meius atu hetan informasaun tuir mai ne’e: • Observasaun bá realidade fatin no nivel koñesimentu membru sira husi organizasaun nian ne’ebé hela iha Likisá no hatene tuir moris lor-loron nomós potensialidade rejiaun nian; • Diskusaun informal ho komunidade atu hetan informasaun husi suco sira ne’ebé iha rural liu no susar atu hetan asesu; • Realizasaun enkontru formal ho komunidade, autoridade lokal sira, ONG ka entidade governamental sira seluk hodi diskuti prioridade ida ne’ebé mak bele halo intervensaun no saída mak sai planu aktividade husi organizasaun ida-idak; • Peskiza liu husi inkeritu no intervista bá komunidade no lider lokal sira atu halo formulasaun bá baze de dadus hodi defini planu aksaun ruma; • Informasaun ne’ebé hetan husi eksperensia servisu iha implementasaun husi atividade sira seluk; • Meius komunikasaun ka sentru informasaun sira seluk hanesan revista Lafaek, jornal, no CAVR.
Bainhira husu konabá asesu informasaun bá kandidatura finansiamentu husi meius saída, ONG sira hateten katak mai husi fontes inforamsaun oi-oin, hanesan: • Husi inisiativa rasik, hakerek proposta no entrega bá finansiador potensial sira; • Liu husi avizu iha meius komunikasaun hanesán jornal, panfletu, rádiu, TV no internet; • Liu husi FONGTIL; • Iha enkontru regular fulan-fulan ho rede ONG Likisá nian, DLO FONGTIL nian no membru sira; • Liu husi kontaktu pesoal husi membru ONG lokal ho kolega sira ne’ebé servisu iha Dili no iha ONG seluk nomós iha; • Liu husi Rede Feto no ONG nasional sira seluk ne’ebé fahe informasaun bá ONG lokal sira; • Doador rasik mak mai konvida ONG sira bá entrega kandidatura hodi hetan finansiamentu. Bainhira husu ONG sira konabá elaborasaun bá proposta ruma bazeia bá kriteriu saída, 71% hatán katak sira bazeia bá iha regulamentu internu husi ONG rasik, iha ninia misaun no vizaun bá apár ho konsulta husi komunidade no ho lider lokál sira hodi halo levantamentu bá nesesidade sira. Organizasaun ida de’it mak hatán katak persija tetu kriteria sira ne’ebé finansiador sira husu no aksaun ne’ebé tuir kriteria hirak ne’e, enkuantu 23% hatán katak persija halo planu ne’ebé bazeia bá iha kriteria husi ONG ne’e rasik maibé persija halo komparasaun no adaptasaun bá kondisaun sira ne’ebé doador sira husu.
31
10.3 Akompañamentu no avaliasaun bá projetu Konabá eksistensia sistema akompañamentu internu no avaliasaun bá aktividade sira, 100% husi ONG sira hatán los bá kaju rua ne’e hotu. Bainhira husu bá sira atu esplika tipu akompañamentu ne’ebé halo, hatudu ona, husi totalidade ONG sira, bá nesesidade pesoal tekniku husi ONG ne’ebé halo vizita regular bá fatin atividade sira iha komunidade liu husi utilizasaun metodu partisipativu no sikat le’et bá iha dinamika aldeia nian. Mensiona mos importasia husi halo enkontru ho komunidade atu halo planu aksaun no aksaun follow-up sira tuir mai / akompañamentu no avaliasaun.
Konabá bá avaliasaun bá atividade sira, resposta sira la hanesán no ONG sira iha abordajen la hanesán bá ejijensia husi finansiador sira. ONG sira hotu dehan katak halo relatoriu atividade nian, ne’ebé iha periodisidade la hanesán, husi mensal to’o anual, tuir kriteria husi doador sira. Relatoriu hirak ne’e barak mak fó de’it bá doador sira, no iha kazu balun ONG sira mos hatama relatoriu bá ninia parseiru implementasaun sira - ne’ebé bele bá entidade governamental ka ONG lokal sira no ho autoridade lokal sira. Alen ida mos, organizasaun balun dehan katak fahe informasaun atividade nian ho FONGTIL no Rede ONGs Likisá, maibé bain-bain sira halo rezumu oral la entrega ninia kopia formal ruma (grafiku15).
32 Nº ONG 120% 100%
100%
80% 60%
50%
40% 20%
21%
21%
Autoridade Lokal sira
Rede sira
0% Finansiador sira
Entidade Governamental sira
grafiku 1 5
Entidae prinsipal sira ne’ebé simu informasaun konabá atividade sira ne’ebé impelmenta husi ONG 17 ne’ebé intrevista
Alen relatoriu, ONG sira mos dehan katak hala’o enkontru semanal ka mensal ho benefisiariu aksaun nian, iha ne’ebé, maioria husi kaju sira, diskuti konabá problema no solusaun liu husi ko’alia de’it. Sira balun dehan katak utiliza formulariu avaliasaun, bá indikasaun aspektus pozitivu no negativu husi atividade sira no ONG ida hatudu ona utilizasaun indikador atu avalia se sira atinji ona proposta nia objektivu ka lae.
11. Analise ba governasaun interna nian 11.1. Estatutu no Planu Estratejiku Konabá analiza governasaun interna ONG nian, husu ona sira konabá ejistensia estatu no misaun no vizaun ida ne’ebé defenidu. Hare hanesan ONG barak mak iha misaun ida ne’ebé definidu tuir nesesidade fatin ne’ebé identifika ona, maibé sei iha tendensia atu sira hala’o servisu ho lojika, hodi implementa programa sira husi ajensia internasional sira. Iha kazu hotu-hotu, organizasaun sira iha estatutu ne’ebé elabora ona, ho misaun no vizaun, estrutura direitu no dever, regulamentu no deskrisaun bá responsabilidade membru sira nian. Estatutu sira iha obrigatoriu atu rejistu iha FONGTIL, ONG sira hotu ne’ebé iha lista dadaun ka sei iha prosesu bá rejistu, iha obrigatoriu atu iha dokumentu ne’ebé elaboradu. Konabá ejistensia planu estratejiku bá ONG, resposta sira ladún hanesan maski barak husi ONG sira (13) mak dehan katak sira iha planu estratejiku, ne’ebé la’o husi anual to’o tinan 10. Nº ONG 6 5 4 3 2 1 0
1 tinan
2 tinan
3 tinan
grafiku 1 6
4 tinan
5 tinan
Numeru ONG ne’ebé ho planu estratejiku husi ONG 17 ne’ebé intrevista
Organizasaun sira seluk dehan katak sira la iha planu estratejiku ruma tamba susar atu estabelese objektivu sira, hamosu husi doador sira ne’ebé la permanente no persija atu adapta bá atividade sira bá finansiamentu ne’ebé mak hetan. Atu hasoru susar ida ne’e, husi ONG sira ne’ebé intervista, importante atu promove reflksaun interna iha ninina nivel Planeamentu Estratejiku nu’udár elementu baze no orientador bá atividade saída de’it husi organizasaun no la’os sai hanesan instrumentu bá servisu finansiamentu ne’ebé iha ona. Husi ne’e hatudu katak, ONG lokal sira hotu iha planu estratejiku hetan ajuda husi liur iha ninia elaborasaun, bele husi FONGTIL ka husi doador ruma.
11.2. Kontabilidade Besik metade husi organizasaun ne’ebé halo survei bá (47%) dehan katak sira iha fundu bá organizasaun. Fundus sira nia orijen iha oi-oin, liu-liu: bá programa balun ne’ebé implementa ona no husi doador sira bá kustu administrasaun nian; husi membru sira husi ONG ne’ebé deskonta sira nia osan fulan atu kria fundu ka nu’udár inisiativa privadu husi membru ruma husi ONG ne’ebé utiliza ninia osan rasik hodi mantein kustu funsionamentu. Maioria husi ONG sira (15) iha konta bankaria, hakarak tau bá kestaun transparensia no husi inisiativa ONG rasik (14% husi kazu), mai husi ejijensia doador sira (76%). ONG nain rua ne’ebé la iha konta bankaria dehan katak sira seida’uk iha volume finansiamentu ne’ebé justifika nesesidade ida ne’e maibé sira rekoñese ida ne’e importante atu halo hodi simu fundus. Husi organizasaun sira ne’ebé iha konta bankaria, 29% utiliza sistema asinatura husi ema nian tolu atu bele halo movimentu osan ho kombinasaun ne’ebé la hanesán: Diretur,
33
34
Tezoureiru no Sekretariadu; ema nain rua husi diresaun no Diretor; Diretor, Ko’ordenador projetu, ema nain ida husi diresaun; diretor, Tezoureiru ema nain ida husi diresaun. Nain sanulu husi ONG sira utiliza sistema ema nian rua de’it: Diretur no Tezoureiru/administrativu ka Ko’ordenador projetu nian; Ko’ordenador Konsellu no Tezoureiru. Iha de’it 12% husi ONG sira mak utiliza konta bankaria iha ne’ebé ema ida de’it mak bele halo transaksaun, dala barak Diretur ONG nian. ONG sira hotu afirma katak iha sistema kontabilidade, iha ema ida ka seksaun ne’ebé responsavel bá parte finanseiru. Bainhira husu atu esplika sistema ida ne’e, ONG sira, enjeral, hatudu katak iha livru kontas, arkivu faktura sira nomós halo relatoriu osan nian. Ida ikus ne’e mak ONG ne’ebé simu finansiamentu sira hotu halo, tamba doador mak husu obrigatoriu. Relatoriu husi kazu hotu-hotu, entrega bá finansiador ho periodu ne’ebé mak la hanesan husi fulan-fulan, fulan-tolu, fulan-nén to’o tinan nian. Alen ida ne’e, ONG nain rua (2) dehan katak fahe relatoriu ho parseiru sira ne’ebé implementa atividade no administrador distritu nian kuandu justifika. Bá dala ikus, 71% husi kazu, sira nunka hala’o auditoria interna bá sira nia osan ONG nian, enkuantu 29% husi sira dehan katak halo auditoria ne’ebé varia tuir nia periodisidade: hahú husi fulan-fulan, fulan-tolu, fulan-nén no tinan nian. Konabá auditoria eksterna nian, nain sanulu hatán katak sira nunka halo no nain hitu halo ona auditoria eksterna ruma maizumenus dala ida husi parte finansiador sira. Ida husi ONG sira hatudu rede tematika ne’ebé hala’o mos auditoria anual bá ninia osan.
12. Formasaun bá Rekursus Umanus nian Atu halo analiza bá kapasitasaun rekursus umanus ONG nian husu ona se iha membru ruma ne’ebé hetan tipu formasaun ruma iha tinan lima ikus nian. ONG nain 15 hatán katak tebes, no nain rua mak dehan lae. Aksaun formasaun/worshop sira ne’e hala’o husi organizasaun internasional sira no husi doador sira rasik, mak hanesán: i) OXFAM, AECID, UNICEF, CRS; ii) husi organizasaun nasional sira, mak hanesán: HAK; iii) HUSI entidade governamental sira hanesán SAS no Ministeriu Agrikultura no Peskas (MAP) no v) husi rede FONGTIL no Likisá, no seluk tan. Husi tema formasaun sira ne’e, liu-liu: jestaun negosiu; planu aksaun ho komunidade atu rezolve problema; lideransa; advokasia; informatika; lian ingles; buka fundus; governasaun di’ak; oinsá sai fasilitador; jestaun finanseiru; oinsá hakerek proposta; oinsá halo relatoriu finanseiru; administrasaun. Bainhira husu konabá sei persija tán kapasitasaun ruma, sira hatán katak los. Justifikasasun iha relasaun ho faktu husi iha membru barak mak ho nivel eskola ki’ik ne’ebé servisu iha ONG lokal no la’os membru hotu-hotu hetan asesu bá informasaun. Alen ida ne’e, evolusaun lalais bá konseitu no tendensia global Dezenvolvimentu nian, persija reforsu bá kapasidade ne’ebé konstante. Iha sentidu atu orienta di’ak liu tan eixu formasaun no kapasitasaun husi projetu Mais Cidadania, Mais Desenvolvimento, husu tiha ona bá ONG sira ne’ebé intervista konabá formasaun prioridade sira ne’ebé persija, bazeia iha difikuldade sira ne’ebé hatudu husi ninia membru sira.
Nº ONG
Edukasaun Jeneru Aprezentasaun ba publiku Mikrokreditu Multimedia Dinamizasaun grupus kumunitáriu sira Rekursos Umanus Be no saneamentu Agrikultura / Seguransa ai-han Rezolusaun ba conflito no harii dame Advokasia Teknolojia Informasaun no Komunikasaun Lian Ingles no Portuges Lideransa Jestaun Finanseira Administrasaun Planu estratejiku Jestaun Orgazasional 0 2 4 6 8 10 12 14
grafiku 1 7
Area formasaun prinsipal sira ne’ebé hatudu husi ONG 17 ne’ebé intrevista
Liu husi analiza bá resposta sira ne’ebé hetan verifika katak, kuaze organizasaun hotu hili area jestaun no finansas nu’udár prioritariu iha programa haforsa kapasidade nian. Enjeral, difikuldade bo’ot sira mosu bá nível jestaun bá orsamentu ruma, planeamentu bá atividade, hakerek relatoriu no halo proposta. Ida ikus ne’e mak ONG sira hotu-hotu mensiona, no, la iha duvida katak ida ne’e sai nu’udár preukupasaun bo’ot liu entre sira. Difikuldade espesifiku sira mai husi faktu katak finansiador sira utiliza kriteriu no modelu sira ne’ebé la hanesan entre sira no barak mak utiliza lian inglês nu’udár meiu komunikasaun. Alen ida ne’e, ONG sira mos hatudu, difikuldade bo’ot iha nivel administrativu, iha ONG balun ne’ebé hatudu difikuldade atu define responsabilidade husi kada departamentu organizasaun nian, dala ruma susar atu halo diferensa entre obrigasaun administrativu no tezoureiru nian. Preokupasaun bo’ot seluk mai husi kapasidade lideransa nian, biar husi nivel diretor no ko’ordenador projetu nian,
biar iha nível tekniku sira ne’ebé implementa atividade hamutuk ho komunidade sira. Tan ne’e nota katak persija reforsa bá dirijente sira husi ONG la’os deit, hodi sira bele halo ko’ordenasaun interna ho di’ak, maibé atu iha kapasidade ko’ordenasaun projetu no ekipamentu ne’ebé di’ak liu tan no halo relasaun di’ak ho entidade externa sira – doador sira, autoridade sira, no seluk tan. Husi parte seluk, verifika mos katak persija haforsa kapasidade intervensaun bá ekipa kampu nian ne’ebé iha kaju barak mak sei joven liu, la ho formasaun espesifikadu no la iha eksperiensia, ho servisu mobiliza no komunika ho komunidade sira hodi hala’o projetu ne’ebé la hanesán. Dejafiu bo’ot liu ida seluk bá ONG sira mak kestaun lingua. Hahú husi ukun-an no ho doador internasional ne’ebé aumenta, difikuldade barak mak husi linguistiku nian. ONG sira sente katak persija aumenta sira nia kompetensia, liu-liu iha Lian Portuges, ne’ebé sai nu’udár lian nasional.
35
Ninia dominiu mak importante hodi komunika di’ak liu tán ho entidade governamental sira, komprende didi’ak politika nasional sira, nomós hodi hetan susesu bo’ot bá oportunidade ko’operasaun ho entidade internasional luzofona sira. Iha dominiu ida ne’e, tau tán bá Portuges, membru sira balun ONG nian mak Lingua Ingles, ne’ebé
sai hanesán lian global komunikasaun nian, no sai importante bá asesu informasaun nasional no internasional nune’e mos atu halo komunikasaun ho organizasaun internasional sira no asesu ba liña finansiamentu seluk, liu-liu montante a’as liu ba nasional sira.
13. Rekursus material organizasaun nian Atu halo planu didi’ak bá komponente apoiu material, lojistiku no operasional bá ONG benefisiariu sira iha ambitu projetu Mais Cidadania, Mais Desenvolvimento, promove ona analise bá rekursu material tuir kategoria sira tuir mai ne’e: sede, transporte, Internet, elektrisidade, mobiliariu, no ekipamentu sira. Rezultadu sira ne’ebé hetan mak tuir mai ne’e: Nº ONG
Nº ONG
Husi Igreja
36
1
Impresta uma husi familia / belun
7
Aluga
Laiha
grafiku 18
Tipu Sede husi ONG ne’ebé intrevista
Motor (3)
2 1
Motor (1) 6
1
2
Motor (2)
2
ONG nian rasik
Motor (4)
Kareta (3) Laiha
6 1 5
grafiku 19
Tipu transporte husi ONG ne’ebé intrevista
Parte husi ONG sira ne’ebé la iha meius atu aluga ka hetan fatin atu sai sede bá ninia organizasaun, babain sira utiliza uma husi familia ka parte husi membru ONG nia uma rasik. Iha de’it nain 6 husi ONG sira mak iha edifisiu rasik, no nain 2 dehan katak aluga. Organizasaun 1 mak utiliza edifisiu ne’ebé oferese husi igreja no ONG ida de’it mak dehan la iha, sede permanente iha momentu ida ne’e. ONG sira ne’ebé ho sede, iha ahi ne’ebé lakan estavel ne’ebé mai husi EDTL no ne’in ida mak utiliza fonte enerjia alternativa. Husi parte seluk la iha ONG ida mak iha internet rasik maibé sira utiliza internet publiku ka dala ruma bá fasilidade FONGTIL nian iha Dili ne’ebé bele halo servisu ho gratuita.
Nº ONG
Nº ONG
Laiha
Laiha
1
Armariu / Estante
Komputador (8)
11
Kuadro formasaun
2 1
Komputador (6)
10
Meja
15
Komputador (5)
Kadeira
15
Komputador (2)
2 1 4 7
Komputador (1) Fotokopiadora
1
Impresora (2)
1
Impresora (1)
grafiku 20
Mobiliariu husi ONG ne’ebé intrevista
Kompenente importante seluk liu husi meius transporte ne’ebé kada organizasaun iha. Parte husi ONG sira ne’ebé la iha kualker meius transporte, no ne’e sai nu’udár dezafiu bo’ot ida bá ninia funsionamentu. Bain-bain membru sira balun utiliza sira nia transporte rasik ka aluga transporte bá implementasaun aktividade sira, hanesán atu bá halo workshop ruma. ONG ida de’it mak iha kareta 3 no motorizada 4, no ONG ida ne’ebé ho fundus bo’ot no meius transporte barak. ONG ida seluk mos iha motorizada 4, ONG rua seluk iha
foto 2
Sede ONG Caunserlink nian
14
grafiku 2 1
Ekipamentu husi ONG ne’ebé ntrevista
motorizada 3, ONG ida mak iha motorizada 2, no barak (6) mak iha motorizada 1. Transporte sira ne’e hotu-hotu finansia husi doador sira, ONG ida de’it mak sosa rasik ninia motorizada ho fundus rasik ne’ebé hetan husi deskontu mensal husi persentajen salariu husi ninia membru sira. Konabá ejistensia mobiliariu, ONG 1 de’it mak la iha kualker buat ida, no sira seluk iha mobiliariu baziku eskritoriu nian, nain 15 mak iha meja no kadeira no nain 10 mak iha tan estante ka armariu. Organizasaun nain 11 mak iha kuadru formasaun nian.
foto 3
Sede ONG Fundasaun Moris Foun nian
37
Halo tan tiha ona levantamentu ida bá kuantidade ekipamentu informatiku. ONG nain 11 mak dehan iha pelu menus komputador ida ka rua. ONG ida de’it mak iha komputador 6 bá ninia funsionamentu, no ida seluk iha
komputador 5 ka 6 atu uza bá formasaun iha area informatika nian. Maioria husi ONG sira iha impresora 1, no ida de’it mak iha ninia fotokopiadora rasik. Organizasaun rua mak la iha kualker ekipamentu.
14. Analise bá relasaun eksterna nian Halo ona analise bá ONG nia relasaun ho entidade eksterna sira, liu-liu iha estrutura ko’ordenasaun distritu nian. Barak liu husi ONG sira iha relasaun di’ak ho Autoridade Lokal no entidade governamental sira, espesial liu iha nivel distrital, nune’e mos ho organizasaun Sosiedade Sivil sira seluk. Rede sira IONGs / Ajensia Internasional sira ONG Lokal sira
38
ONG Nasional sira Entidade governamental sira Autoridade Lokal sira 0 5 10 15 20
grafiku 2 2
Numeru ONG ne’ebé iha kanal komunikasaun ho entidade externa oi-oin
14.1 Nível relasaun ho Entidade Estatal sira Bá nivel Autoridade Lokal sira ONG lokal sira kolabora ho lider lokal sira hotu hahú husi Administrador Distritu to’o bá Xefe Aldeia sira, durante faze siklu projetu tomak. Autoridade lokal sira tenki konvida bainhira iha abertura ka atu hahú aktividade ruma no sempre fó hatene bá sira konabá aktividade sira nebá atu implementa bá iha nivel komunidade sira. Importante atu kolaborador ho sira iha identifikasaun no ko’ordenasaun bá meius hodi rezolve problema lokal ruma.
Konabá Entidade Governamental sira, ONG sira servisu diretamente ho entidade nivel sentral, biar ho departementu nivel distrital nian, tuir area tematika projetu sira ne’ebé la’o dadaun. Hanesan ho Servisu Bé no Saneamentu (SAS), Ministeriu Agrikultura no Peskas (MAP), Ministeriu Ekonomia no Dezenvolvimnetu (MED), Ministeriu Saude (MS), Ministeriu Turismu Komersiu no Industria (MTCI), Ministeriu Seguransa sosial (MSS) no seluk tán. Nune’e mos ho autoridade lokal sira, kolaborasaun ida ne’e mak halo dala barak iha faze siklu projetu sira.
14.2 Nível relasaun ho ONG sira seluk no Organizasaun sira ne’ebé ho estrutura ko’ordenasaun nian Entre ONG lokal sira existe troka informasaun regular no kolaborasaun iha implementasaun atividade sira. Ida ne’e akontese mos ho ONG Nasional sira, hanesan Fokupers, Belun, HAK, HNTL, Fundação Alola, Haburas, KSI, Permatil, no seluk tán, ne’ebé mos fó workshops no formasaun bá ONG sira husi distritu. Iha nível Ajensias Internasional sira iha relasaun ne’ebé regular ho finansiador no alen ida ne’e iha tán esforsu balun bá ko’ordenasasun atividade nian, hanesán CARE, UNIFEM, Aecid, Plan, WaterAid, UNMIT, no seluk tán. Organizasaun internasional barak mak halo kontratu ho ema rai na’in, no sira seluk hala’o relasaun ONG lokal sira nu’udár parseiru. Iha mos relasaun organizasaun sira nian ho estrutura ko’ordenasaun, ONG sira hotu ne’ebé asosia bá rede ruma ho forma ruma liu husi oinsá fahe no ko’ordena atividade sira. Liu husi intrevista ne’ebé hala’o, ONG 1 de’it, mak dehan sai membru Rede HASATIL no ida seluk Rede Feto, rede sira ne’ebé temi ne’e hanesán meius importante atu fó apoiu bá organizasaun sira, liu-liu iha nível mekanizmu jestaun no asesu informasaun. Husi parte seluk, ONG sira hotu ne’ebé intrevista, dehan katak sai membru bá Rede ONGs Likisá desde hari’i iha 2009. Maibé la iha rejistu ida (ka evidensia) formal nu’udár membru bá Rede no balun la iha lista husi ninia membru sira. ONG nain 4 dehan tán katak iha membru sira ne’ebé halo parte bá sekretariadu Rede ONGs Likisá nian, no sei iha duvida bá estrutura sekretariadu no ema sira ne’ebé asumi kargu oi-oin.
Husi ONG nain 17 ne’ebé intrevista 16 dehan katak partisipa iha reuniaun fulan-fulan ne’ebé organiza husi DLO FONGTIL no Rede de ONGs de Likisá. Tuir resposta sira, reuniaun sira ne’e inklui fahe informasaun entre ONG no rede sira, hanesan bainhira iha: oportunidade bá asesu finansiamentu; oportunidade bá ema husi Dili ka organizasaun sira seluk ne’ebé mai atu fahe informasaun ka implementa aksaun ruma iha distritu; fahe planu atividade husi kada ONG hodi labele iha duplikasaun esforsu no buka solusaun bá difikuldade ne’ebé mosu bá implementasaun aktividade oi-oin; hato’o difikuldade sira ne’ebé iha rejiaun no priorizasaun problema sira; identifika planu aksaun nia hodi hatán bá ida ne’ebé sai problematiku lokál nian; halo refleksaun planu aksaun follow-up bá problema ne’ebé identifika ona no aksaun sira ne’ebé implementa ona nomos diskusaun konabá politika no projetu ne’ebé implementa iha distritu hanesán PDD no PDL. Ho analise ne’ebé kle’an liu konabá impaktu Rede ONGs Likisá nian, halo levantamentu bá vantajen no difikuldade sira husi funsionamentu estrutura ida ne’e, hetan rejultadu sira tuir mai ne’e husi opiniaun ONG lokal sira: Vantajen sira • Fatin atu fahe informasaun no asesu atu aprende buat foun; • Oportunidade atu hetan asesu bá informasaun konabá finansiador sira; • Haforsa kapasidade ONG ida-idak nian no ninia membru sira; • Oportunidade atu koñese ONG sira seluk; • Oportunidade atu halo analiza hamutuk bá prosesu dezenvolvimentu no rejiaun; • Haforsa organizasaun sira hotu no hari’i sentidu reponsabilidade bá partisipasaun no servisu hamutuk; • Posibilidade bá akompañamentu atividade sira ne’ebé implementa ona husi ONG ida-idak;
39
• Efektividade di’ak liu tán iha kontrolu sosial no kapasidade atu rezolve problema sira ne’ebé afekta bá komunidade to’o bá iha nivel aldeia sira ne’ebé remota liu; • Reforsa bá identidade Sosiedade Sivil nu’udár aktór bá mudansa; • Meiu propulsor atu fó koñese ONG lokal sira bá entidade nasional no internasional sira seluk.
Difikuldade sira
40
• Falta apoiu finanseiru no tekniku hodi fó apoiu bá funsionamentu sekretariadu rede nian; • Limitasaun bá ekipamentu sira no falta sede atu hala’o atividade sira; • Falta asesu bá informasaun ne’ebé adekuadu konabá oportunidade finansiamentu no parseiru sira bá implementasaun programa sira iha distritu; • Falta esforsu no partisipasaun husi parte membru sira balun; • Falta klareza konabá estrutura no responsabilidade husi membru sekretariadu ida-idak; • Servisu no aktividade ne’ebé mak hala’o ladún efektivu.
14.3 Nível partisipasaun iha prosesu desentralizasaun nian (PDD, PDL no PDS) Ho objektivu atu komprende saída mak grau koñesimentu no partisipasaun organizasaun sosiedade sivil hirak ne’e nian iha atividade sira no sensasaun bá informasaun ne’ebé promove husi organizasaun eksterna oi-oin, iha dominiu prosesu desentralizasaun no Dezenvolvimentu sustentavel, husu ona bá ONG sira ne’ebé intrevista konabá enkontru prinsipal ne’ebé promove iha distritu, iha ikus-ikus ne’e.
Konabá enkontru ne’ebé realiza husi MAEOT hamutuk ho Administrasaun Distritu hodi habelar informasaun konabá planu dezenvolvimentu nian 53% husi sira hatán katak partisipa no nain 8 dehan katak la partisipa iha enkontru tamba la simu konvite konabá ida ne’e. Iha fulan 2010, FONGTIL hamutuk ho Rede ONGs Likisá, organiza worshop ida konabá Governasaun Diak. Sesaun ida ne’e iha partisipasaun maizumenus reprezentante 20 husi ONG no OBC lokal sira. Bainhira husu konabá se partisipa ona ho forma ruma iha aktividade ne’ebé iha relasaun ho PDD PDL no PDS, ONG sira hotu hatán katak sira la implementa kualker projetu husi PDD ka PDL tamba ida ne’e fó de’it bá empreza privadu sira. Husi parte seluk, ida husi ONG sira dehan katak hetan responsavel atu sai fiskalizador no halo akonpañamentu bá projetu sira ne’ebé iha relasaun ho PDD, enkuantu ida seluk dehan katak sai nu’udár organizasaun ida ne’ebé tau matan bá sensibiliza komunidade sira molok implementa sira nia projetu. Iha opiniuan jeral husi ONG lokal sira, Sosiedade Sivil iha papel importante iha prosesu desentralizasaun, liu-liu iha nivel preparasaun sosial hamutuk ho komunidade, tamba, MAEOT la iha meius ne’ebé natón hodi halo esklaresimentu bá iha nivel aldeia sira no empreza sira bain-bain la halo kualker preparasaun molok implementa projetu ne’ebé, dala barak hamosu konflitu iha komunidade laran tamba falta dialogu no ko’ordenasaun. Sira mos fiar katak ONG sira mos iha dever atu partisipa iha akompañamentu nomós avaliasaun bá projetu sira ne’ebé mak la’o atu, ho forma ida ne’e, sira asegura kontrolu bá atividade sira nomós respieta bá direitu traballador sira nian no fó koñesimentu bá iregularidade balun hamutuk governamental sira no empreza sira rasik, ne’ebé res-
ponsavel bá implementasaun. Iha sentidu ida ne’e, ONG balun hakarak Sosiedade Sivil halo parte ho efetivu sai komisaun fiskalizador no avaliasaun bá projetu sira hodi
hadi’ak kualidade no jestaun bá projetu sira ne’ebé mak fó bá empreza sira no atu garante tranparensia ne’ebé di’ak liu tán bá prosesu tomak.
15. Dezafiu Sosiedade Sivil nian Ikus mai, husu ona bá ONG sira atu hatudu dezafiu bo’ot ne’ebé sira nia organizasaun hasoru dadaun. Resposta sira la hanesan, maibé ho pontu komun. Difikuldade sira ne’ebé bo’ot liu hasentra iha: • Falta finansiamentu permanente; • Falta asesu bá meius komunikasaun hanesan internet, radiu, no jornal sira hodi habelar ka troka informasaun la fahe koñesimentu ne’ebé simu bá ekipa sira seluk; • Limitasaun iha nivel rekursu material sira: sede, ekipamentu no meius transporte; • Kapasidade teknika ne’eb’e ki’ik husi rekursu umanu ONG balun nian; • Falta responsabilidade husi parte membru sira ne’ebé simu formasaun, ida ne’e akontese dala barak;
• Membru sira ne’ebé simu formasaun sempre husik organizasaun no tamba ida ne’e fasil liu atu hetan ukupasaun ne’ebé fó benefisiu liu iha organizasaun seluk; • Komitmentu fraku husi parte membru organizasaun nian hodi partisipa ho voluntariu bainhira la iha meius atu selu salariu; • Falta tempu husi parte membru sira bá atividade ONG nian hasoru obrigasaun empregu permanente nian; • La iha mekanizmu ne’ebé efikaz atu hatudu kapasidade ONG nian no kompara ninia servisu ho organizasaun seluk hamutuk ho entidade governamental ka finansiador sira.
41
B. Ko’operativa sira
42
Alen ONG sira, halo mos analise ida bá ko’operativa sira ninia lala’ok iha distritu Likisá. Tuir informasaun ne’ebé fó sai husi Diresaun Nasional ko’operativas (DNCOP), dadaun ne’e iha ko’operativa nain 5 mak legaliza ona iha distritu no grupu 9 mak iha prosesu ba rejistu. Maibé, grupu produsaun barak mak hanaran-an nu’udár ko’operativa maski seidauk to’o bá iha regra sira ne’ebé tau tuir lei ne’ebé vigor. Ko’operativa sira funsiona nu’udár asosiasaun ekonomiku ne’ebé prepara oportunidade bá membru sira atu aumenta sira nia rendimentu. Balun, husi sira nu’udár kreditu, la’o hanesan mos banku bá komunidade barak ne’ebé moris iha area izoladu sira no fó kontribuisaun bá dezenvolvimentu negosiu ki’ik sira. Bá rejistu rejistu formal iha DNCOP, sira persija simu formasaun konabá lei ne’ebé regula funsionamentu ko’operativa sira nian (dekretu-lei nº16/2004) no hatudu ninia aplikasaun lolós iha estrutura interna.
foto 4
Reuniaun ho membru sira husi ko’operativa CU Gulgeur
Hanesan hateten tiha ona, Tuir informasaun ne’ebé halibur husi ekipa distrital DNCOP nian, agora dadaun, iha distritu Likisá, ko’operativa nain 5 mak tuir rejistu formal iha Diresaun Nasional Ko’operativa, ho total membru nain 138. Sira ne’e mak: Cadora Sulimutu, Foliman ba malu, Credit Union Gugleur; Hali Ika no Brao Tasi (tabela 4). Husi parte seluk, grupu barak mak hetan apoiu ona husi DNCOP liu husi funsionariu ida ne’ebé tau matan bá distritu atu hetan dalan ko’operativa nian (tabela 5), simu tiha ona informasaun konabá dekretu-lei nº16/2004. Iha mos grupu 4 husi subdistritu Bazartete (tabela 6), ne’ebé simu ona informasaun iha tinan 2010 no agora sira iha prosesu atu buka membru foun no defini ninia estrutura interna atu bele goza estatutu ida ne’e hamutuk ho DNCOP. Rua husi grupu ne’e iha ona fundus ne’ebé mai husi ninia membru sira, enkuantu rua seluk seida’uk iha membru minimu nain 15 ne’ebé persija atu bele sai ko’operativa.
foto 5
Reuniaun ho membru sira husi ko’operativa Hali Ika
Alen hirak ne’e, iha tán grupu 2 ne’ebé rejistu ona – Leiotela no COCA Dair – ne’ebé simu ona promosaun husi DNCOP atu submete ba prosesu rejistu nu’udár ko’operativa, sei hein hela oportunidade formasaun nian (tabela 7). Grupu rua ne’e ida-idak iha membru nain 20 no 143, no
nain rua iha fundus liu $1.000, no grupu COCA Dair iha fundus ho valor $3.345,55. Hatudu katak, ko’operativa kreditu ida ne’e, maski seida’uk hetan apoiu husi DNCOP maibé la’o ona, no fó kreditu bá ninia membru sira.
1. Diresaun Nasional Ko’operativa (DNCOP) nia papel no prosesu legalizasaun Iha kazu grupu nain 5 ne’ebé iha tiha ona estutu ko’operativa nian (Tabela 4), sei iha difikuldade atu hala’o ninia funsionamentu lolós. Atu hetan legalizasaun iha Ministeriu Justisa, persija osan ho kuantia minimu $1 000, no nain rua husi hirak ne’e seida’uk atinji impostu minimu tuir lei. Iha kazu grupu 5 ne’ebé iha ona estatutu ko’operativa (tabela), sei iha difikuldade bá ninia funsionamentu. Atu hetan legalizasaun iha Ministeriu Justisa persija osan minimu $1.000, no rua husi ko’operativa ne’e seida’uk to’o impostu minimu tuir lei. Sira hotu simu for-
foto 6
Material peska nian husi ko’operativa Hali Ika
masaun no apoiu husi DNCOP, sei iha prosesu elaborasaun no aprovasaun bá ninia estatutu husi membru sira. Nune’e la iha ko’operativa ida ne’ebé, ho efetivu, legalizadu husi Ministeriu Justisa, maski “legaliza” ona husi governu liu husi DNCOP. DNCOP mos fó ona ekipamentu bá ko’operativa produsaun sira no grupu sira seluk ne’ebé sei tuir iha hela formasaun, hahú husi material karpintariu, komputador, ró no sasán peskas nian, zelera, traktor manual, no material seluk tán (Tabela 8).
foto 7
Zelera ko’operativa Hali Ika nian
43
Sasán hirak ne’e reprezenta apoiu husi governu atu dudu ko’operativa sira dezenvolve ninia aktividade. Sasán entrega bá membru sira no se karik la utiliza ho di’ak sasán hirak ne’e, DNCOP iha direitu atu dada fila fali ekipamentu sira, atu fó fali bá ko’operativa seluk. Tipu apoiu material seluk, hanesán hari’i edifisiu, governu la fó apoiu, ida ne’e, papel prinsipal fasilitador nian. Nune’e, DNCOP nia papel hasentra iha kapasitasaun no akompañamentu bá ko’operativa sira, iha distribuisaun ekipamentu ruma no fasilita bá troka eskperensia nasional no internasional atu halo estudu komparativu.
Iha kazu partikular Likisá nian, ejiste akompañamentu ida husi parte DNCOP Distrital nian, bá ko’operativa sira ne’ebé la’o dada’un, bá grupu sira ne’ebé hakarak legaliza sai hanesan ida ne’e. Nune’e mos, organiza enkontru fulan-fulan atu simu no verifika relatoriu ne’ebé entrega husi ko’operativa no apoiu bá resolusaun problema sira. Maski, dala ruma susar atu halo enkontru ho periodisidade ida ne’e tamba limitasaun husi DNCOP nia emar no falta komitmentu husi membru ko’operativa sira. Atu fó apoiu bá ko’operativa kreditu sira, DNCOP halo ona serie material ida, husi kadernu rejistu nian, atu fasilita ko’operativa sira hodi organiza sira nia informasaun.
44
foto 8
Formulariu konabá depoziu no emprestimu
foto 9
Livru Membru ko’operativa nian
2. Analise bá funsionamentu ko’operativa sira nian Atu avalia didi’ak nível funsionamnetu ko’operativa sira ne’ebé legalizadu husi distritu likisá, realiza ona intrevista bá membru ko’operativa ne’ebé refere.
Ko’operativa 5 hari’i hahú tinan 2009 no 2011, nain 3 husi ko’operativa sira pertense iha subdistritu Maubara, no rua seluk iha subdistritu Likisá.
Ko’operativa sira ne’ebé intrevista ona: • Cadora Sulimutu; • Foliman ba malu; • Credit Union Gugleur; • Hali Ika; • Brao Tasi.
2.2 Rekursus Umanus Falta partisipasaun no komitmentu husi membru sira hasusár identifikasaun bá numeru ema lolós ne’ebé iha ko’operativa ida-idak nia laran. Nune’e, kalkula katak iha total ema nain 139 mak sai hanesán membru bá ko’operativa sira, husi sira ne’e 50 feto no 89 mane. Husi ko’operativa ida-idak iha numeru membru nebe la hanesan, ne’ebé varia husi nain 20 nain 40. Alen formasaun baziku iha lejislasaun ko’operativa sira ne’ebé vigor, bá membru tomak, DNCOP fó ona asesu bá formasaun adisional, no membru nain rua husi ko’operativa peskas nian simu formasaun iha Indonesia konabá prosesamentu ai-hán, no balun mos hetan formasaun kontabilidade nian.
2.1 Dinamika hari’i ko’operativa nian Ko’operativa sira sempre hari’i husi inisiativa grupu ema husi komunidade ne’ebé iha interese komun. Ida husi nesesidade prinsipal ema nian mak hetan kreditu, liu-liu tamba dala barak moris iha aldeia izoladu no la iha asesu bá banku ka mikrokreditu. Grupu balun mos halibur malu ho objetivu atu forma atividade ekonomika, no ko’operativa nain rua ne’e koko halo aktividade iha parte peskas nian.
45
Los
40 35 30 25 20
28 7 13
15 10
17
5
13 12
0 a
b
28 12
7
2
c
d
grafiku 2 3
Proporsaun husi numeru feto no mane kada ko’operativa ne’ebé intrevista
d
Lae
45
2.3 Tipu atividade sira
2.4 Rendimentu no gastu sira
Husi nain lima ne’e, nain tolu (3) mak ko’operativa kreditu, sira ne’e ida mak seida’uk komesa fó kreditu. Sira seluk ko’operativa peskas nian, no ida husi sira mos hala’o atividade agrikultura nian. Maibé ko’operativa rua ne’e hetan problema durante ninia aktividade sira, no, iha momentu ida ne’e, ko’operativa ida la halo atividade ka’er ikan nian. Membru sira ne’ebé halo ortikultura produs nafatin maibé la iha ko’ordenasaun di’ak entre membru sira seluk. Hatudu katak, iha tempu ko’operativa hirak ne’ebé intervista hamoris fali sira-an ho apoiu husi DNCOP atu muda bá ko’operativa kreditu, tamba membru sira mak husu.
Tuir dadus ne’ebé DNCOP fó, fundus husi ko’operativa 5 ne’e varia entre $ 500 no $ 1 101 (tabela 9). Depozitu prinsipal no depozitu Administrativu bain-bain $ 10 husi ema ida-idak, no tenki entrega bainhira sai membru iha ko’operativa. Depozitu prinsipal sei sai fundu bá ko’operativa no depozitu administrativu, tuir nia naran, atu uza iha despeza administrativu sira. Membru sira mos tenki hatama, kuota fulan-fulan, ne’ebé bele varia entre $2 no $5, tuir regra interna ko’operativa nian. Alen ida ne’e, iha ko’operativa produsaun, membru sira tenki fó persentajen husi ninia rendimentu, depende mos husi regra ne’ebé uza. Hatudu katak, Iha kazu ko’operativa Hali Ika, 50% husi rendimentu tenki entrega bá fundu komun ko’operativa nian no 20% bá rezerva manutensaun ekipamentu nian.
46
3. Dezafiu prinsipal husi ko’operativa nian Husi forma jeral, bele hare katak ko’operativa kreditu nian la’o di’ak liu fali sira produsaun. Ida husi razaun sira ne’e hasentra iha faktu primeiru sai sistema ida ne’ebé komunidade sira toman tiha ona no ida ne’e bele hetan benefisiu iha tempu badak. Ida husi problema prinsipal ko’operativa sira nian mai husi nesesidade iha osan $1.000 atu bele hetan rekoñesimentu hanesan ko’operativa ativu. Iha intrevista nia laran, nein komunidade nein Governu dehan katak montante ida ne’e la di’ak, iha aseitasaun jeral husi parte lei impostu nian.
Maibé, ko’operativa sira iha fundus ki’ik, husi sira barak, la iha konfiansa entre membru sira hodi bá rai osan fulan-fulan. iha intrevista nia laran, Ida husi membru ko’operativa kreditu nian afirma katak, membru sira iha difikuldade atu hetan ema ne’ebé atu simu osan fulan-fulan nian no la entrega osan kedas bainhira simu salariu, sira sei gasta osan bá nesesidade seluk. Maski marka ona loron bá enkontru nian, iha nafatin membru sira ne’ebé la mosu ho razaun oi-oin husi problema pesoal, transporte, nst., hanesan ne’e halo membru seluk mos la kohi hatama sira nia osan to’o membru sira hotu hatama osan fulan ne’ebé tarde. Nune’e, la kleur sistema sei la la’o.
Kestaun seluk hasentra iha objetivu atu membru sira bele husu kreditu. Tuir Sr. Salvador, reprezentante DNCOP distrital nian, iha sorumutu ho ko’operativa Kredit Union Gugleur: “DNCOP rekomenda katak lalika husu osan atu uza bá seremonia tradisional. Ida ne’e la hakerek iha lei, tan ne’e DNCOP la simu ko’operativa sira halo tipu kreditu ida ne’e. “Osan bele uza atu selu oan sira nia eskola, atu halo obra iha uma, ka buat seluk husi jeneru ida ne’e.” Maski rekomendasaun hirak ne’e konstanta, maibé sei iha buat ruma ne’ebé la klaru husi asuntu ida ne’e. Jestaun kapasidade administrativu ne’ebé fraku, accountability no lideransa husi parte membru ko’operativa sira mak problema seluk ne’ebé fó sai husi DNCOP. No iha nafatin falta komprensaun husi ninia membru sira konabá prinsipiu no valor sira husi ko’operativa, falta partisipasaun iha reuniaun no konfiansa interna. Hatudu katak informasaun konabá rendimentu ne’ebé hetan liu husi uza ekipamentu ko’operativa nian la fahe entre membru
sira no la hatama persentajen ne’ebé tuir akordu ona, ne’e katak utilizasaun ekipamentus mos la tuir regra ne’ebé estabelese antes. Ko’operativa kreditu sira mos hatudu katak la iha eskritioriu no material baziku eskritoriu nian, hanesan komputador, hasusar jestaun administrativu no kontabilidade nian. Sira mos, iha dominiu ida ne’e, katak akompañamentu husi DNCOP la sufisiente bá nesesidade atu haforsa sira nia ko’operativa Titulu ejemplu nian, hamosu problema ida ne’ebé identifika ona bainhira ko’operativa Peskas rua husi distritu, iha relasaun ho, ró ne’ebé fó husi DNCOP la utiliza. Justifikasaun husi membru sira katak ró la tuir tipu peskas nian, iha difikuldade hodi ko’ordena bá utilizasaun ró no la iha membru peskador. Atu rezolve problema ida ne’e, DNCOP desidi foti fali ró husi ko’operativa sira, no iha sira nia kazu fasilita fali ho trator manual ida atu hala’o sira nia atividade iha area agrikultura.
tabela 4
Ko’operativa sira ne’ebé estabelese ona tuir dekretu-lei Nº16/2004 iha distritu Likisá
No Ko’operativa nia Naran S ubdistritu Loron formasaun Atividade 1 Cadora Sulimutu Likisá 2 Fó liman ba malu Maubara Labutelo 3 CU Suco Gugleur Maubara 22/12/2010 4 Hali Ika Likisá 22/11/2008 5 Brao Tasi Maubara 14/06/2009
Credit Union Credit Union
Nº membru
Fundus
24 40
$ 1.358,00 $ 1.019,25
Presidente
Obs.
Aurelia dos Santos Ativu Augusto G. Gonsalves Ativu
Credit Union 20 $ 500,00 Guido Ramos Ribeiro Produsaun 30 $ 1.020,00 José Rodrigues Pereira Peskas nian Produsaun 25 $ 805,00 Augusto P. Lopes Peskas nian TOTAL 139 $ 4.702,25
Ativu Ladún ativu Ladún ativu
47
tabela 5
Grupu sira ne’ebé hatama ona proposta atu hetan promosaun husi DNCOP
No.
Grupu nia Naran
Subdistritu
Obs.
1 Administrasaun subdistritu Bazartete Bazartete
DNC Distrital fó ona informasaun konabá oinsá atu estabelese ko’operativa ida tuir kriteria dekretu-lei nº 16/2004
2 Grupu Feto sira “Moris Foun” Liquiçá
DNC Distrital fó ona informasaun konabá oinsá atu estabelese ko’operativa ida tuir kriteria dekretu-lei nº 16/2004
3 Grupu karpintaria Camalelara Loes Maubara
DNC Distrital fó ona informasaun konabá oinsá atu estabelese ko’operativa ida tuir kriteria dekretu-lei nº 16/2004
tabela 6 Lista grupu sira husi subdistritu Bazartete ne’ebé simu ona formasaun husi DNCOP maibé seida’uk hili ninia estrutura
48
No.
Grupu nia Naran
Loron formasaun
Nº membru
Fundus
Obs.
1
Grupu Peskas Estrela
27/12/2010
17
$ 532
Fundus husi membru sira
2
Grupu Budu Tasi
27/12/2010
14
--------
La iha fundus
3
Grupu Haburas
28/12/2010
8
$ 1.000
Apoiu husi Fundasaun Halibur
4
Grupu karpintaria
29/12/2010
7
---------
La iha fundus
tabela 7 Lista grupu sira ne’ebé hetan promosaun husi DNCOP maibé seida’uk simu formasaun
No.
Grupu nia Naran
Subdistritu
Loron promosaun
Nº membru
Fundus
Obs.
1 Grupu Leiotela Likisá 13/11/2009 20 $ 1.500,00
Hein hela formasaun husi parte DNCOP
2 Grupu COCA Dair Maubara 15/02/2011 143 $ 3.345,55
Iha estrutura definidu no fó ona osan bá ninia membru sira
tabela 8 Ekipamentu sira ne’ebé fó bá ko’operativa sira liu husi MED/DNCOOP
No Ko’opertiva nia Naran Ekipamentus
Loron entrega
Kuantidade
Kualidade
Uza/seida’uk uza
Obs.
1 CU Casuli Karpintaria 2010 kit karpintaria 1 Diak Seida’uk utiliza Prepara hela fatin karpintaria nian 2 CU Foliman ba malu Komputador, 2010 Komputador 1 Diak, Uza hela, Fa’an ona karau karau Karau vaka 50 41 moris, Utiliza bá produsaun vaka 13 ($ 4.770) 9 mate Biogás bá familia 3 3 Hali Ika Peskas 2008 Ró 3 ho sasán Ró 1 motor La utiliza Ró la tuir tipu peskas nian a’at peskas nian 4 Brao Tasi Peskas 2009 Ró 3 ho sasán Di’ak La utiliza Ró la tuir tipu peskas nian peskas nian tabela 9 Estimativa husi rendimentu no gastus husi ko’operativa sira ne’ebé la’o hela iha distritu Likisá, loron 31 Marsu, 2011 (valor ho USD).
No Ko’operativa Nº total Fundus Rendimentu/ Gastus nia Naran membru
F
M
*SP
**SW ***UP ****SS
Saldo
Rendimentu Nº membros Gastu
1
17
7
834
600
1.101
240
CU Casuli
240
---
49 Total saldo fíziku
800
123
178.00
2
CU Foliman ba malu 12
28
720
80
200
---
1.019.25 219
650
20
349.25
3
CU Suco Gugleur
13
200
100
200
---
500
---
---
500.00
7
200
4
Hali ika
2
28
220
580
220
---
1.020
180
330
20
1.000.00
5
Brao tasi
12
13
240
336
220
9.60
797.1
321.5
630
110
167.10
TOTAL
50 89
2.410
273
2.194.35
1.764 1.696 1.080 9,60
*SP - DepozituPrinsipal; **SW – Depozitu Obrigatoriu – kuota husi membru sira; ***UP - Depozitu bá kustu administrativu; ****SS – Depoziitu voluntariu.
4.437,35 1.160,5
IV. Konkluzaun /Rekomendasaun Numeru organizasaun sira ne’ebé hari’i aumenta iha tinan hirak ikus ne’e hatudu katak iha hakarak no komitmentu bo’ot husi Sosiedade Sivil hodi asumi partisipasaun ativu liu tán no dala ruma mosu konsiensia konabá dezenvolvimentu sustentavel bá ninia nasaun. Dala barak, ONG nasional no lokal sira nune’e mos grupu komunitariu sira seluk, mak asumi hanesán parseiru importante bá Autoridade lokal no entidade governamental sira iha definisaun estratejia no implementasaun planu dezenvolvimentu lokal, rejional no nasional sira.
50
Maibé, frakeja tekniku, material no organizasional ne’ebé persistenti husi ONG lokal timor-oan nian halo envolvimentu ativu liu no partisipativu iha promosaun bein-estar husi populasaun sira ne’ebé vulneravel liu. Entre problema oi-oin ne’ebé Organizasaun Sosiedade Sivil sira hasoru, halai liu bá difikuldade hodi hetan asesu bá finansiamentu ne’ebé estavel liu no bá prazu-naruk nian. Projetu bá prazu badak, ladún efikaz no ho sustentabilidade ne’ebé uituan liu tan ne’e sira konkore. Husi parte seluk, mos iha nivel kompetensia teknika bá limitasaun sira ne’ebé a’at liu, asumi, husi ONG barak ne’ebé intrevista iha ambitu estudu ida ne’e, mak difikuldade iha elaborasaun projetu no jestaun finanseira ba projetu sira. Tan ne’e Organizasaun Sosiedade Sivil sira presija sira nia estrutura interna, asumi, dala barak, independensia bo’ot husi doador nasional no internasional sira no defini ho klaru sira nia misaun no vizaun rasik bazeia ba koñesimentu kle’an ne’ebé iha tuir realidade lokal no iha ambisaun
ho ne’on ho laran atu reprezenta no defende komunidade lokal sira. Obriga ONG sira nia perspektiva nu’udár eksekutor ba projetu sira de’it. Sira ne’e bele partisipa ho ativu iha refleksaun, ho governu, husi politika no estratejia nasional oi-oin no promove diskusaun partisipadu ne’ebé ninia impaktu no vantajen iha dezenvolvimentu bá komunidade sira. Atu atinji bá sira nia objetivu tan ne’e, hanesan, fó importansia bá definisaun planu estratejiku tinan barak nian ne’ebé akumula no guia organizasaun iha implementasaun bá ninia atividade sira no ida ne’ebé dudu sira atu halo buat barak tán no sai ejijente liu bá oportunidade lalais husi finansiamentu ka parseria nian. Iha realidade, ONG barak hala’o nia programa tuir oportunidade finansiamentu ne’ebé sei mai, la garante konsistensia no ko’ordenasaun ho nesesidade sira ne’ebé identifika ona iha komunidade sira ne’ebé atua bá, kontribui efikasia uituan bá intervensaun sira. Tan ‘ne’e reestruturasaun no konsolidasaun interna sai permanente. Obriga organizasaun sira atu haforsa sira nia kompetensia organizasional no operasional sira, komunikasaun no accountability / responsabilidade no transparensia. Ejiji organizasaun sira atu fahe rezultadu no halo analiza, husi forma, objetiva no publiku, bá relasaun kustu/efikasia husi sira nia servisu – la’os de’it ho finansiador sira maibé, liu-liu, ho komunidade benefisiariu sira. Relasiona ho ida ne’e, iha inisiativa barak ne’ebé hetan iha area oi-oin, hanesán lideransa, jestaun finanseiru, halo proposta no relatoriu sira, no sira seluk tán. Maski nune’e, rezultadu husi formasaun sira ne’e iha atividade lor-loron
ONG sira nian seida’uk to’o bá iha ida ne’ebé hakarak. Razaun sira hanesan ne’e barak mak iha oi-oin, hahú husi komitmentu fraku husi membru sira hodi fahe koñesimentu ne’ebé hetan ho ekipa bá konteudu fraku ne’ebé natón bá realidade organizasaun sira nian.
ne’ebé sei fraku nune’e, dala barak, organizsaun internasional sira hetan difikuldade hodi identifika parseiru lokal sira, ho ida ne’e, tuir sira, la iha koñesimentu husi organizasaun internasional sira ne’ebé implementa projetu zona atuasaun ne’ebé hanesan.
Tan ne’e sai nu’udár evidensia katak, maski inisiativa bá kapasitasaun/formasaun barak, ida ne’e sei sai nesesidade permanente OSC timor-oan nian no liu-liu husi distritu Likisá.
Nu’udár rezultadu husi polemika ida ne’e, projetu sira ne’ebé implementa husi ajensia internasional sira ladún iha sustentabilidade no hamenus posibilidade atu haforsa sosiedade sivil lokal. Autoridade lokal sira rasik realsa problema ida ne’e, hamosu interese hodi apela bá organizasaun internasional sira bá iha obrigasaun atu servisu iha real parceria ho Autoridade Lokal sira no OSC sira iha implementasaun sira bá nia programa, hodi evita problema komunitariu sira dala barak hanesan aksaun sira ne’ebé halo la natón.
Atu rezolve problema hirak ne’e, persija mak formasaun dala barak ho karakter pratiku. Sai hanesán rekursu bá kazu real sira. Apoiu ida ne’e persija halo, la’os de’it liu husi formasaun teorika, nomos liu husi prosesu akompañamentu on the job ne’ebé bele halo bá organizasun atu hetan kompetensia efetivu. Importante hanesan ho komitmentu – husi parseiru no finansiador sira – hodi dezenvolve aksaun prazu naruk ho ONG hirak ne’e no iha atitude ida ne’ebé fleksivel, hakbesik no inovasaun estratejia sira. Konkluzaun importante seluk husi estudu ida ne’e mak hatudu bá nesesidade kria estrutura bá asesu no troka informasaun nian. La iha fatin iha nivel distrital atu habelar informasaun no susar atu asesu bá media, haizola OSC husi distritu no halo sira asesu bá oportunidade finansiamentu no formasaun. Relasaun entre ajensia internasional no ONG Nasional sai mos nu’udár kestaun ida ne’ebé bele tetu didiak. Maski iha esforsu bá ko’ordenasaun balun, ONG lokal barak mak iha difikuldade atu halo parseiru ho organizasaun internasional sira, liu-liu tamba nia estrutura ko’ordenasaun
Politika desentralizasaun apela responsabilidade bo’ot husi Sosiedade Sivil iha nivel lokal. Nune’e mak persija iha esforsu sensibilizasaun maka’as bá komunidade, bá emprezariu lokal sira no ator sira seluk ne’ebé envolve iha prosesu, implementasaun projetu sira ne’ebé finansia husi governu. Atu hetan susesu bá prosesu ida ne’e importante mak reforsa ONG sira iha sira nia kompetensia bá lideransa nian, komunikasaun no planeamentu partisipativu ho komunidade. Konabá ko’operativa sira, rekomenda atu fó oportunidade barak liu bá formasaun, liu-liu iha area kontabilidade no jestaun finanseiru. Alen ida ne’e mos persija akompañamentu pesoal ne’ebé di’ak, adekuadu bá ko’operativa no grupu formasaun nian, nune’e mos uza lia fuan ne’ebé simples atu explika norma sira husi governu. DNCOP mos rekomenda atu fó apoiu barak no formasaun bá
51
Ko’ordenador Distritu no subliña estudu komparativu nia importansia atu halo analise ne’ebé adekuadu liu bá problema sira husi distritu Likisa ne’ebé iha hanesan. Bazeia bá iha Estudu konabá Organizasaun Sosiedade Sivil husi distritu Likisá sira nia perfil no ninia relasaun ho Autoridade Lokal sira, projetu Mais Cidadania, Mais Desenvolvimento sei dezenvolve, hamutuk ho organizasaun
Sosiedade Sivil husi distritu Likisá ho eixu kapasitasaun no formasaun ne’ebé sai vektor bá frakeza sira ne’ebé hatudu ona no hapotensia oportunidade no forsa sira husi organizasaun ida-idak tau sira hanesan ator fokal hamutuk ho Autoridade Lokal sira iha dezenvolvimentu sustentavel bá komunidade sira husi Distritu Likisá no, ho konsekuensia bá nasaun.
52
Informasaun komplementar iha CD anexu • Matriz inkeritu ne’ebé realiza bá ONG sira • Matriz inkeritu ne’ebé realiza bá OBC no Ko’operativa sira • Dekretu-lei nº5/2005 • Dekretu-Lei nº16/2004 • Dekretu-lei nº 18/2011, 6, Maio • Programa formasaun nian • Estudu konabá perfil organizasaun sosiedade sivil sira husi distritu Likisá no ninia relasaun ho autoridade lokál sira • Guia bá ONG Sira Husi Likisá
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ NARAN Tipu Organizasaun Tipu Organizasaun Hela fatin Numeru Telefone Enderesu E-mail Estatutu organizasaun aprova ona Diretur nia Naran Rekursus Umanus organizasaun nian Misaun / Objetivu Organizasaun nian Sektor intervensaun sira Area jeografika sira Grupu-alvu sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus)
NOTAS:
Associação Vitimas da Libertação de Timor-Leste ONG 2009 -----7232668 ----Lae Eliza dos Santos 9 (mane 6 no feto 3) Fó apoiu bá vitima independensia ne’ebé la rekoñese husi governu; Promove justisa sosial. Direitus Umanus; Justisa sosial Likisá Vitima bá violensia; Komunidade lokal sira Rede ONG Likisá Gabinete do Primeiro-Ministro de Timor Leste, Fundo de apoio à Sociedade Civil; UNMIT (United Nations Integrated Mission In Timor-Leste).
A
B
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran Tipu Organizasaun Tipu Organizasaun Hela fatin Numeru Telefone Enderesu E-mail Estatutu organizasaun aprova ona Diretur nia Naran Rekursus Umanus organizasaun nian Misaun / Objetivu Organizasaun nian Sektor intervensaun sira Area jeografika sira Grupu-alvu sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus)
NOTAS:
Bidon Salva Ai-han ONG 2008 Maumeta - Likisá 7274454 ----Los Visente de Jesus Brito 3 (mane 2 no feto 1) Fó apoiu bá agrikultor sira; promove seguransa Ai-hán; Promove hamenus ki’ak no rai hamlaha iha nasaun. Seguransa Ai-han Likisá Agrikultor sira; Komunidade lokal sira Rede ONG Likisá Grupu agrikultor sira husi Austrália; Trócaire
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran Caunserlink Tipu Organizasaun ONG Tipu Organizasaun 2010 Hela fatin Dato, RSS - Likiisa Numeru Telefone 7416067 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprova ona Los Diretur nia Naran Manuel Abreu da Silva Costa Rekursus Umanus organizasaun nian 7 (mane 5 no feto 2) Misaun / Objetivu Organizasaun nian Promove dezenvolvimentu no hadi’ak kondisaun husi komunidade lokal sira nia moris no fasilita asesu bá informasaun xavi husi programa dezenvolvimentu nasional; Promove Edukasaun Sívika no objetivu diskrimanasaun sosial nian. Sektor intervensaun sira Edukasaun La’os-Formal no Sistema preparazaun bá Bé Mós Area jeografika sira Distritu Likisá Grupu-alvu sira Joven sira no komunidade lokal sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira FONGTIL; Rede ONGs Likisá Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) SAS; RWSP
NOTAS:
C
C
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran CEF Tipu Organizasaun ONG Tipu Organizasaun 2009 Hela fatin Loidahane-Likisá Numeru Telefone 7310030 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprova ona Los Diretur nia Naran Hermínia da Costa Sarmento Rekursus Umanus organizasaun nian 5 (mane 2 no feto 3) Misaun / Objetivu Organizasaun nian Haforsa autosufisiensia ba feto sira no komunidade lokal, enjeral; Promove igualidade, independensia no partisipasaun ativu husi komunidade sira iha prosesu dezenvolvimentu; Apoiu atu hasa’e nivel koñesimentu liu-liu bá feto no foinsa’e sira, husi area agrikultura no ekonomia. Sektor intervensaun sira Direitus Umanus; Lideransa transformativa; Violensia domestika no jeneru. Area jeografika sira Likisá Grupu-alvu sira Lider lokal sira; foinsa’e sira; Feto sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira Rede ONG Likisá Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) Fundasaun Alola; Fokupers; UNMIT (United Nations Integrated Mission in Timor-Leste)
NOTAS:
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran FESdaROS Tipu Organizasaun Fundasaun Loron tau naran 2003 Hela fatin Rua 5 de Abril, Sta. Cruz, Leopa - Likisá Numeru Telefone 7233299 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprovadu Los Diretur nia Naran Jesuína de Oliveira Rekursus Umanus organizasaun nian 7 (mane 3 no feto 4) Misaun / Objetivu Organizasaun nian Defende respeitu bá direitu feto sira nian tuir Deklarasaun Nações Unidas nian; Fó Apoiu bá partisipasaun feto no joven sira iha prosesu Dezenvolvimentu Sektor intervensaun sira Edukasaun, Saude, Bolsas Estudu, Edukasaun Sívika Area jeografika sira Distritu Likisá, Bobonaro no Ermera Grupu-alvu sira Joven sira no komunidade local sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira FONGTIL; Rede das ONGs Likisá Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) Unicef; TODA-Holanda; CARE; Asosiasaun sem fronteiras
NOTAS:
F
F
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran FMF Tipu Organizasaun Fundasaun Loron tau naran 2003 Hela fatin Dato - Likisá Numeru Telefone 7326317 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprovadu Los Diretur nia Naran Graciana da Silva Rekursus Umanus organizasaun nian 5 (mane 2 no feto 3) Misaun / Objetivu Organizasaun nian Defende Direitus Umanus no luta kontra diskriminasaun bá feto sira; Kapasita no haforsa komunidade, liu-liu feto sira, atu partisipa ativu iha prosesu dezenvolvimentu nasional no internasional sira. Sektor intervensaun sira Direitus Umanus; Edukasaun sivika; Violensia ba jeneru; Lideransa komunitaria Area jeografika sira Likisá Grupu-alvu sira Foinsae sira, Lider komunitariu no komunidade lokal sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira FONGTIL; Rede ONG Likisá; Rede Feto Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) Cooperação Holandesa; Cooperação Finlandesa; WNPA; UNMIT (United Nations Integrated Mission in Timor-Leste); AusAid; Unifem; Hivos
NOTAS:
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran FOLSETIL Tipu Organizasaun ONG Loron tau naran 2003 Hela fatin Rua de Salazar Caicasa - Liquiçá Numeru Telefone 7296886 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprovadu Los Diretur nia Naran Maria Odete Fátima Rekursus Umanus organizasaun nian 8 (mane 4 no feto 4) Misaun / Objetivu Organizasaun nian Fó Apoiu dezenvolvimentu bá komunidade lokal sira liu husi hamenus ki’ak no kapasiatasaun bá populasaun sira. Sektor intervensaun sira Bé Mós Area jeografika sira Likisá Grupu-alvu sira Komunidade lokal sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira FONGTIL; Rede ONG Likisá Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) Unicef
NOTAS:
F
F
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran Tipu Organizasaun Loron tau naran Hela fatin Numeru Telefone Enderesu E-mail Estatutu organizasaun aprovadu Diretur nia Naran Rekursus Umanus organizasaun nian Misaun / Objetivu Organizasaun nian Sektor intervensaun sira Area jeografika sira Grupu-alvu sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus)
NOTAS:
Fundação Hader ONG 2007 Maviquinha-Maubara 7346021 ----Los Augusto dos Santos Soares 7 (mane 6 no feto 11) Fó apoiu dezenvolvimentu bá komunidade rural; Kapasita komunidade sira bá ninia autosubsistensia. Advokasia; Agrikultura Likisá Komunidade lokal sira FONGTIL; Rede ONG Likisá OXFAM
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran Goretty Tipu Organizasaun ONG Loron tau naran 1991 Hela fatin Mutiara, Dato - Likisá Numeru Telefone 7941102 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprovadu Los Diretur nia Naran Rekursus Umanus organizasaun nian Misaun / Objetivu Organizasaun nian Sektor intervensaun sira Area jeografika sira Grupu-alvu sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus)
NOTAS:
José Pereira 3 (mane 2 no feto 1) Promove servisu sosial bá labarik no familia vulneravel sira Edukasaun; Saude; Seguransa ai-han Likisá Labarik no komunidade lokal sira FONGTIL; Rede ONG Likisá ChildFund
G
H
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran HJTL Tipu Organizasaun ONG Loron tau naran 2005 Hela fatin Maviquinha - Maubara Numeru Telefone 7332202 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprovadu Los Diretur nia Naran José Boavida Simões Rekursus Umanus organizasaun nian 5 (mane 3 no feto 2) Misaun / Objetivu Organizasaun nian Promove reforsu bá kapasidade foinsa’e sira iha komunidade rural atu haforsa sira nia partisipasaun iha prosesu dezenvolvimentu nasional. Sektor intervensaun sira Advokasia; Formasaun iha informatika Area jeografika sira Likisá Grupu-alvu sira Foinsa’e no Komunidade lokal sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira FONGTIL; Rede ONG Likisá Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) Rotary club; OXFAM; CVS
NOTAS:
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran LODA Tipu Organizasaun ONG Loron tau naran 2003 Hela fatin Maumeta - Likisá Numeru Telefone 7723447 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprovadu Los Diretur nia Naran António G. da C. P. Jerónimo Rekursus Umanus organizasaun nian 7 (mane 5 no feto 2) Misaun / Objetivu Organizasaun nian Fó apoiu bá komunidade lokal sira hodi funu hasoru kiak; Kapasita komunidade lokal sira bá ninia autosubsistensia. Sektor intervensaun sira Agrikultura; Saude; Saneamentu no Bé Mós; Dezastre Naturais Area jeografika sira Distritu Likisá Grupu-alvu sira Agrikultor sira; Juventude; Feto faluk no Komunidade lokal sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira FONGTIL; Rede ONG Likisá Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) OXFAM; Unicef; WaterAid
NOTAS:
L
M
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran Malaedoi Tipu Organizasaun ONG Loron tau naran 2005 Hela fatin Dato, RSS - Likisá Numeru Telefone 7258241 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprovadu Los Diretur nia Naran Marcos da Silva Ramos Rekursus Umanus organizasaun nian 12 (mane 9 no feto 3) Misaun / Objetivu Organizasaun nian Fó apoiu bá komunidade iha area rural sira; Enkoraja komunidade no foinsa’e sira iha prevensaun konflitu no iha manutensaun paz nian liu husi atividade dezenvolvimentu ekonomiku no sosial. Sektor intervensaun sira Desportu; Saneamentu no Bé Mós; Saude no Agrikultura Area jeografika sira Likisá Grupu-alvu sira Joven no Komunidade lokal sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira FONGTIL; Rede ONG Likisá Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) USAid; RWSP; Gabinete do Primeiro-Ministro de Timor Leste, Fundo de apoio à Sociedade Civil; WaterAid
NOTAS:
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran NETIL Tipu Organizasaun ONG Loron tau naran 2007 Hela fatin Mota-ulun - Bazartete Numeru Telefone 7347012 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprovadu Los Diretur nia Naran Paulino Francisco Rekursus Umanus organizasaun nian 8 (mane 6 no feto 2) Misaun / Objetivu Organizasaun nian Fó apoiu bá dezenvolvimentu komunidade lokal sira liu husi kualifikasaun no hasa’e produsaun lokal nian. Sektor intervensaun sira Agrikultura no Pekuaria; Saneamentu no Bé Mós Area jeografika sira Likisá Grupu-alvu sira Membru sira husi organizasaun no komunidade lokal sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira FONGTIL; Rede ONG Likisá Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) Rotary club; Aecid; DNSAS; RWSP
NOTAS:
N
R
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran Tipu Organizasaun Loron tau naran Hela fatin Numeru Telefone Enderesu E-mail Estatutu organizasaun aprovadu Diretur nia Naran Rekursus Umanus organizasaun nian Misaun / Objetivu Organizasaun nian Sektor intervensaun sira Area jeografika sira Grupu-alvu sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus)
NOTAS:
Rai maran ONG 1999 Maubara 7358352/7313372 ----Los Augusto Godinho 21 (mane 16 no feto 5) Hasa’e kualidade no kuantidade produsaun agrikola lokal nian; Reforsa konsiensia komunidade nian bá importansia protesaun sustentavel ambiental nian; hamenus ki’ak no hatún dezastre naturais; Akompaña agrikultor sira hodi hadi’ak sistema agrikola lokal sira. Agrikultura; Biogás; Nutrisaun Likisá; Bobonaro; Suai; Baucau; Ermera Agrikultor sira; Komunidade lokal sira FONGTIL; Rede ONG Likisá; HASATIL CIDA-Canada; USAid; AusAid; Secretário de Estado da Política Energética; UN-WFP; Gabinete do Primeiro-Ministro de Timor Leste, Fundo de apoio à Sociedade Civil; Aecid
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran SaVi Tipu Organizasaun ONG Loron tau naran 2010 Hela fatin Dato - Likisá Numeru Telefone 7429391 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprovadu Los Diretur nia Naran José Rui de Oliveira Rekursus Umanus organizasaun nian 7 (mane 4 no feto 3) Misaun / Objetivu Organizasaun nian Promove kualidade ida ne’ebé di’ak liu tan iha prosesu Dezenvolvimentu no hadi’ak kondisaun moris nian liu-liu bá feto no defisiente sira; hamenus risku no diminui impaktu bá Dezastre Naturais; Aumenta kualidade no kuantidade produsaun lokal nian. Sektor intervensaun sira Agrikultura Area jeografika sira Likisá Grupu-alvu sira Komunidade lokal sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira Rede ONG Likisá Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) La iha
NOTAS:
S
S
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran Tipu Organizasaun Loron tau naran Hela fatin Numeru Telefone Enderesu E-mail Estatutu organizasaun aprovadu Diretur nia Naran Rekursus Umanus organizasaun nian Misaun / Objetivu Organizasaun nian Sektor intervensaun sira Area jeografika sira Grupu-alvu sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus)
NOTAS:
Sub-Comissão Justiça e Paz - Paróquia Liquiçá Organizasaun Igreja nian 2003 Rua Cofianan, Leopa - Likiisá 7785300 ----Los Maria Natália da Costa 12 (mane 9 no feto 3) Reforsa no hasa’e kapasidade institusional organizasaun sosiedade sivil nian; Defende aspirasaun komunidade lokal sira nian hamutuk ho Governu; Defende justisa no apoiu komplementar bá vítima masakre 1999 nian; halibur dadus ofisial sira husi kazu violensia domestika, violensia publiku, dadus jeral populasaun nian. Advokasia; Saude; Peace-building; Direitus Umanus; Saneamentu no Bé Mós Likisá Lider komunitariu sira; foinsa’e sira; ONG; Komunidade lokal sira Rede ONG Likisá CRS; Caritas Austrália; UNDP; Gabinete do Primeiro-Ministro de Timor Leste, Fundo de apoio à Sociedade Civil; WaterAid; DNSAS; RWSP
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ Naran TAHA Tipu Organizasaun ONG Loron tau naran 2006 Hela fatin Dato - Likisá Numeru Telefone 7238711 / 7246403 Enderesu E-mail ---- Estatutu organizasaun aprovadu Los Diretur nia Naran Tereja Nunes Martins dos Santos Rekursus Umanus organizasaun nian 6 (mane 3 no feto 3) Misaun / Objetivu Organizasaun nian ------Sektor intervensaun sira Agrikultura Area jeografika sira Likisá Grupu-alvu sira Komunidade lokal sira Filiasaun iha Rede ka Federasaun sira FONGTIL; Rede ONG Likisá Parseiru prinsipal / finansiador sira (iha tinan 5 ikus) USAid; CARE
NOTAS:
T
GUIA BÁ ONG SIRA HUSI LIKISÁ KONTAKTU SIRA SELUK : • DLO HUSI FONGTIL IHA DISTRITU LIKISÁ District Liaison Officer - Maria Fernanda Mendes Hp.: 77323475 • REDE ONG LIKISÁ Koordenadór - António Jerónimo Hp.: 77723447 • ESPASU SIDADANIA + Sentru Rekursu ba Sosiedade Sivil Eldino Lobato Hp.: 77180357 / 3630055 Dato, Likisá E-mail: cidadaniamais.liquica@gmail.com https://www.facebook.com/cidadania.mais http://www.cidadaniamais.org • FUNDASAUN ETADEP Victor Manuel de Carvalho Rua Governador Serpa Rosa T 20 Farol – Dili – Timor-Leste Hp.: 3322762 E-mail: etadep2000@yahoo.com • IMVF – TIMOR- LESTE Leonor Mello / Teresa Cunha Balide, Díli Timor-Leste Hp.: 3310098 / 77631495 E-mail: leonorqm@imvf.org / tcunha@imvf.org www.imvf.org