Issuu

Í2)È-A-AHT-FG018Î

T -

AFRIKAANS HUISTAAL FASILITEERDERSGIDS

Graad 9

Afrikaans Huistaal Fasiliteerdersgids

1809-A-AHT-FG01

Í2)È-A-AHT-FG018Î

Graad 9

Aangepas vir KABV

I Kritzinger

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

INHOUDSOPGAWE VOORWOORD ...........................................................................................................4 EENHEID 1 ..................................................................................................................4 KWARTAALBEPLANNING .......................................................................................4 LES 1: Die natuur praat ook ......................................................................................4 Aktiwiteit 1.1: “Vaalvalk” ......................................................................................4 Aktiwiteit 1.2: “Die Rooivlerkspreeu”....................................................................5 Aktiwiteit 1.3: “Eekhoring”....................................................................................6 LES 2: Hoe belangrik is die natuur? ........................................................................7 Aktiwiteit 2.1: Voorbereide lees ...........................................................................7 Aktiwiteit 2.2: Onvoorbereide gesprekvoering .....................................................8 LES 3: Die natuur help die mens ..............................................................................8 Aktiwiteit 3.1: Klanke ...........................................................................................8 Aktiwiteit 3.2: Klankverskynsels .........................................................................8 LES 4: Etiek of wen? .................................................................................................9 Aktiwiteit 4.1: Leestegnieke .................................................................................9 Aktiwiteit 4.2: Hoofgedagtes ................................................................................9 Aktiwiteit 4.3: Visuele tekste (spotprent)..............................................................9 LES 5: Rondloperdiere ............................................................................................10 Aktiwiteit 5.1: Informele brief en koevertadressering .........................................10 Aktiwiteit 5.2: Formele brief ...............................................................................11 LES 6: Natuurfeite....................................................................................................12 Aktiwiteit 6.1: Woordsoorte: Hersiening.............................................................12 Aktiwiteit 6.2: Selfstandige naamwoord .............................................................13 Aktiwiteit 6.3: Byvoeglike naamwoord ...............................................................14 Aktiwiteit 6.4: Idiomatiese uitdrukkings ..............................................................15 LES 7: Laat ons lees ................................................................................................18 Aktiwiteit 7.1: “Die soet pap”..............................................................................18 Aktiwiteit 7.2: “Die telegram” .............................................................................18 Aktiwiteit 7.3: Letterkundige dialoog ..................................................................18 LES 8: So lyk die natuur ..........................................................................................19 Aktiwiteit 8.1: Die skryfproses ...........................................................................19 Aktiwiteit 8.2: Beskrywende paragrawe .............................................................19 Aktiwiteit 8.3: Beskrywende opstel ....................................................................20 LES 9: Is die natuur regtig gevaarlik?....................................................................20 Aktiwiteit 9.1: Spelling: spelpatrone ...................................................................20 Toetsafbakening ................................................................................................22 EENHEID 2 ................................................................................................................23 LES 10: Wat is waar?...............................................................................................23 Aktiwiteit 10.1: Die fabel: Die wolf en die mens .................................................23 Aktiwiteit 10.2: Poësie: “Rondebosch” ...............................................................24 Aktiwiteit 10.3: Poësie: “Die seemeeu” ..............................................................24 © Optimi

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Aktiwiteit 10.4: Poësie: “Eksamenlokaal”...........................................................26 Aktiwiteit 10.5: Poësie: “Man en muis” ..............................................................28 Aktiwiteit 10.6: Poësie: “See-sonnet”.................................................................29 LES 11: So ŉ bek moet jêm kry ..............................................................................30 Aktiwiteit 11.1: Afkortings ..................................................................................30 Aktiwiteit 11.2: Spreekwoorde ...........................................................................31 Aktiwiteit 11.3: Woordeskatuitbreiding...............................................................32 Aktiwiteit 11.4: Versamelname ..........................................................................32 Aktiwiteit 11.5: Voornaamwoorde ......................................................................33 Aktiwiteit 11.6: Werkwoorde ..............................................................................33 LES 12: Is ons afhanklik van die natuur? ..............................................................34 Aktiwiteit 12.1: Groepbespreking en voorbereide lees ......................................34 LES 13: Kom ons toer! ............................................................................................34 Aktiwiteit 13.1: Skryfproses ...............................................................................34 Aktiwiteit 13.2: Advertensies (Plakkate en strooibiljette) ...................................35 Aktiwiteit 13.2.1: Stelwerk: strooibiljet ...............................................................35 Aktiwiteit 13.2.2: Mondeling: voorbereide lees ..................................................36 Aktiwiteit 13.3: Stelwerk: dagboekinskrywing ....................................................36 Aktiwiteit 13.4: Stelwerk: kennisgewing en agenda ...........................................36 Aktiwiteit 13.5: Stelwerk: resensie .....................................................................36 LES 14: Taal! Taal! Taal! .........................................................................................37 Aktiwiteit 14.1: Woordvormingteorie ..................................................................37 LES 15: Die ruimte ...................................................................................................39 Aktiwiteit 15.1: Uitsluitingstegniek .....................................................................39 Aktiwiteit 15.2: Afleidings en gevolgtrekkings ....................................................41 LES 16: Hier ŉ hurk, daar ŉ nurk ...........................................................................41 Aktiwiteit 16.1: Bywoorde, voegwoorde en tussenwerpsels ..............................41 LES 17: Die kortverhaal...........................................................................................42 Aktiwiteit 17.1: “Raas maar, dis ons moedertaal” ..............................................42 Eksamenafbakening ..........................................................................................43 EENHEID 3 ................................................................................................................45 LES 18: Die woordeboek bly bo! ............................................................................46 Aktiwiteit 18.1: Woordeskatuitbreiding: woordeboekgebruik .............................46 Aktiwiteit 18.2: Voorsetsels en afkortings (leerwerk) .........................................47 Aktiwiteit 18.3: Woordeskatuitbreiding...............................................................47 Aktiwiteit 18.4: Persoonsname en byvoeglike naamwoorde..............................48 LES 19: Luister bly die beste ..................................................................................49 Aktiwiteit 19.1: Luisteroefening..........................................................................49 Aktiwiteit 19.2: Voorbereide lees .......................................................................53 Aktiwiteit 19.3: Poësie: “Namib” ........................................................................54 Aktiwiteit 19.4: Poësie: “Die kondukteur knip kaartjies” .....................................55 Aktiwiteit 19.5: Eie gedig ..................................................................................56

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

LES 20: Kom ons toer!!! ..........................................................................................57 Aktiwiteit 20.1: Toerprogram .............................................................................57 Aktiwiteit 20.2: Artikel ........................................................................................58 Aktiwiteit 20.3: Berig ..........................................................................................59 Aktiwiteit 20.4: Verhalende opstel .....................................................................60 Aktiwiteit 20.5: Uitnodiging ................................................................................61 LES 21: Lande ..........................................................................................................61 Aktiwiteit 21.1: Leesproses: feite en menings ...................................................61 Aktiwiteit 21.2: Hardop lees ...............................................................................62 LES 22: Laat ons praat! ...........................................................................................65 Aktiwiteit 22.1: Voorbereide mondeling toespraak ............................................65 LES 23: Die taal is maklik ........................................................................................66 Aktiwiteit 23.1: Taalvaardigheidshersiening ......................................................66 Aktiwiteit 23.2: Betekenisleer (leerwerk)............................................................67 Aktiwiteit 23.3: Sinonieme, antonieme, homonieme en homofone ....................67 LES 24: Die bas van die geelhoutboom .................................................................68 Aktiwiteit 24.1: Werkkaart ..................................................................................69 Aktiwiteit 24.2: Die bas van die geelhoutboom ..................................................70 Toetsafbakening ................................................................................................71 EENHEID 4 ...............................................................................................................72 LES 25: Ken jy jou motor? ......................................................................................72 Aktiwiteit 25.1: Woordeskatuitbreiding...............................................................72 Aktiwiteit 25.2: Instruksies en wenke .................................................................73 Aktiwiteit 25.3: Padaanwysings .........................................................................73 LES 26: Padbuffels gaan aan die pen ry ................................................................73 Aktiwiteit 26.1: “Die fietsryer” .............................................................................73 Aktiwiteit 26.2: Hoofgedagtes ............................................................................75 LES 27: Jaagduiwels ...............................................................................................75 Aktiwiteit 27.1: Onvoorbereide lees en informele groepbespreking...................75 Aktiwiteit 27.2: Informele groepbespreking........................................................75 LES 28: Kom ons sluit af .........................................................................................76 Aktiwiteit 28.1: Direkte en indirekte rede ...........................................................76 Aktiwiteit 28.2: Ontkennende vorm ....................................................................76 Aktiwiteit 28.3: Sinsleer: Enkelvoudige sinne en saamgestelde sinne .............76 Aktiwiteit 28.4: Lydende en Bedrywende vorm..................................................77 Aktiwiteit 28.5: Taalverskynsels ........................................................................77 Aktiwiteit 28.6: Taalvaardigheid .........................................................................78 Eksamenafbakening ..........................................................................................80

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

Voorwoord • •

Laat die leerder sy/haar oë en ore oop hou vir sake in tydskrifte, koerante, oor die TV of radio wat met die temas verband hou. Die werk moet afgehandel word soos in die kwartaalbeplanning aangedui.

Alle formele assesserings kan in die portefeuljeboek gevind word. WENKE: Die leerder het tot aan die einde van graad 8 al feitlik 80% van die taalsillabus in Afrikaans afgehandel. Dit is dus baie belangrik dat jy moet sorg dat die leerder alle teorie goed onder die knie het wanneer van die werk herhaal word of wanneer daar aanvaar word dat die leerder, die werk moet ken. Lees help natuurlik steeds baie omdat dit die leerder se woordeskat en spelvaardighede verseker verskerp en uitbrei. Laat die leerder enige boek/tydskrif (natuurlik Afrikaans) vir hom/haar koop – ŉ mens hoef nie net storieboeke te lees nie – lees ENIGE IETS waarin die leerder belangstel.

EENHEID 1 KWARTAALBEPLANNING WEEK Week 1 en 2 Week 3 en 4 Week 5 en 6 Week 7 en 8 Week 9 en 10

AKTIWITEITE 1;2 3;4 5;6 7;8 9 en hersiening en leer van toetse

LES 1: Die natuur praat ook LEES EN KYK Poësie Aktiwiteit 1.1: “Vaalvalk” VAALVALK – W.E.G. LOUW

Atmosfeer: somber/hartseer = valk is eensaam 1 Wit is die wêreld (Alliterasie = w-klank verskerp hartseeratmosfeer) van outydse weë, (Enjambement van r 1 & 2) 3 en ŉ treurige wals (Beklemtoon alliterasie van “w”) is die vroemoresee; (Uitbreiding volg) 5 dou oor die duine, geen windjie wat waai, (Draaibeweging van valk word gesuggereer deur ellips) net ŉ vaalvalk wat sing soos hy draai, soos hy draai... (Leestekens word gebruik om idees te beklemtoon)

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

ANTWOORDE: 1 2.1 2.2 2.3 2.4 3 4

Deur middel van die w-klank kry die digter dit reg om die atmosfeer te skep. Beklemtoon die alliterasie van die w-klank. ŉ Uitbreiding volg. Dit beklemtoon die woorde wat die waai van die wind beklemtoon. Die draaibeweging wat die vaalvalk maak, word gesuggereer. Somber hartseer stil. Die woorde met die allitererende w-klank; die rym; die herhaling.

Aktiwiteit 1.2: “Die Rooivlerkspreeu” Die Rooivlerkspreeu

Tipe spreeu wat in klowe bly - mooi fluit

Woordjie “O”: Dié woordjie word altyd gebruik om ŉ gevoel aan te dui, hetsy of dit ŉ gevoel van verbasing/vreugde/teleurstelling/ens., is

1 2 3 4 5 6 7 8

O rooivlerkspreeu, a b ek hoor jou lied, c Gebroke rym ŉ diep verhaal b van warm verdriet... d Rymdwang - ter wille van rym Ek hoor jou klae, jou stemklank soos in kinderdae, d en soek dan hier, e ek-verteller (wie “ek”) dan daar, f

9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

tot ek jou op die tak gewaar, Atmosfeer: allenig op die eiketak, hoe lyk voël vir verteller Somber/hartseer so somber-swart, ellips/beletselteken w-klank dui atmosfeer aan so windverward! Die reënbui en die winterkou….. Dui daarop dat reën & koue aanhou die berg is toe van wolkegrou, die stormweer smoor Niemand hoor haar noodroep jou klagte dood; Verduideliking volg (watse noodroep) bo in die berg is hongersnood. Die donker kom, die stormwind fluit - Personifikasie my hart herhaal Alliterasie = beklemtoon emosie ŉ honderd maal die smeking van jou stemgeluid! Dui smeking aan - beklemtoon O rooivlerkspreeu, so somber-swart, so noodverward, ek hoor jou in die noordewind. O bedelaar-kind, verstom, verkluim, Persoon in gedig voel empatie; jammer; in raaisel-dom simpatie vir voël van koue, wrede kry hom jammer wêreldruim!

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

ANTWOORDE: 1 2 3 4 5 6 7

ŉ Tipe spreeu wat in klowe en kranse bly. Die rooivlerkspreeu het ŉ verskeidenheid musikale fluite, is pikswart met rooi vlerke Somber/hartseer: “O; verdriet; somber-swart; klagte dood; donker; smeking; noodverward; verstom; verkluim; wrede; ellips/beletselteken: dui daarop dat die reën en koue aanhou ek-verteller abcbddef: gebroke rym Die woord “klae” word gebruik om te rym met “-dae” in r.6 Die leerder moet ŉ paragraaf skryf waarin ŉ beskrywing van die persoon in die gedig se gevoel gegee word. Luister daarna en bespreek die gevoel.

Aktiwiteit 1.3: “Eekhoring” ANTWOORDE: 1 2 3

4 5 6

Die eekhoring kan baie beter boomklim as ŉ kat Dit dwing ŉ mens om vinnig te lees wat jou dan ŉ idee gee van hoe vinnig die eekhoring spring Enige voorbeeld van twee reëls wat op mekaar volg sonder dat daar ŉ leesteken aan die einde van die reël is. Dit is belangrik dat albei reëls en nie slegs een reël gegee word nie 4.1 doodmaak/die eekhoring val waarskynlik op die gras dood neer 4.2 hy is geskiet Reëls 1, 6 en 14: dit beklemtoon dit wat die eekhoring goed kon doen ŉ Eekhoring word beskryf in sy alledaagse bedrywigheid, nl. dat hy in bome rondspring en akkers bymekaar maak. Sy vaardigheid word ook uitgebeeld en dan kom ŉ seuntjie, in sy kinderlike onskuld, en skiet die eekhoring met ŉ kettie dood. Wat hier beklemtoon word, is die feit dat dit wat vir die eekhoring natuurlik is, sy ratsheid, kon hom nie red nie.

Boodskap: ŉ Eekhoring word beskryf in sy alledaagse bedrywigheid, nl. dat hy in bome rondspring en akkers bymekaar maak. Sy vaardigheid word ook uitgebeeld en dan kom ŉ seuntjie, in sy kinderlike onskuld, en skiet die eekhoring met ŉ kettie dood. Wat hier beklemtoon word, is die feit dat dit wat vir die eekhoring natuurlik is, sy ratsheid, kon hom nie red nie enjambemente: reëls 2 en 3 / 3 en 4 / 4 en 5 / 8 en 9 / 9 en 10 / 10 en 11 / 13 en 14 / 15 en 16 / 16 en 17 / 17 en 18 Albei reëls moet gegee word

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

Eekhoring Louis Eksteen 1 2 3 4 5 6

Hy kon boomklim kon hy nie! Hy kon ŉ kat hond haaraf maak met hierdie suiwer spring - die raak boog van grond oor stam op tak tot by die klou om skurwe dennebol, ai hygend! Hy kón boomklim kon hy nie!

7 Maar - nie net hy kon mik en raak: 8 ŉ Seuntjie wat hom uittrek 9 - stadig, agteroor, wanneer hy kettieskiet 10 en hom liggies met ŉ eikel tussen oë 11 op groen grassies van die gras af maak. 12 Ai ai! Hy kon ráákskiet kon hy nie! 13 14 15

Een boog van grond oor stam op mik ... Hy kon boomklim kon hy nie! Maar ligter as dié ligte boog

16 17 18

ŉ akker uit ŉ kettie styfgespan Wat vinniger as die lewe trek - Hy kon raakskiet. Kon hy nie?

- Kan nie hond haaraf maak nie—beteken jy kan dit nie regkry nie—hier is die diertjie selfs beter as ŉ kat - Herhaling met r.6 en 14— beklemtoon dit wat hy goed kan doen

- Na dubbelpunt volg verduideliking - Eikel = akker: dit wat hy versamel - Doodmaak - val op gras na kettieskoot - Herhaling met r. 12 en 18— beklemtoon dit wat hy goed kan doen

- Die seuntjie skiet in kinderlike onskuld die eekhoring dood— nie eers die eekhoring se vaardigheid kon hom hiervan red nie

LES 2: Hoe belangrik is die natuur? LUISTER EN PRAAT Aktiwiteit 2.1: Voorbereide lees Die leerder moes in les 1 by die gedig, “Die Rooivlerkspreeu”, vraag 7, ŉ paragraaf skryf. Hierdie paragraaf gaan die leerder nou as ŉ voorbereide leespunt vir u voorlees. Gee aan die leerder so twee minute om die paragraaf voor te berei en laat die leerder dan die paragraaf hardop vir u voorlees. Dit gaan glad nie hier oor hoe vinnig die leerder lees nie, maar eerder hoe akkuraat en gevoelvol.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

Aktiwiteit 2.2: Onvoorbereide gesprekvoering Berei uself voor met die volgende onderwerpe, sodat daar ŉ sinvolle gesprek tussen u en die leerder kan plaasvind. Luister na die leerder se taalgebruik, al is dit ŉ informele gesprek, maar luister ook of sy/haar mening gegee en gemotiveer word. Die doel van die gesprek is om aan die leerder die geleentheid te gee dat hy/sy leer hoe stel ŉ mens jou mening om iemand te oortuig, sonder om te baklei. Gee aan die twee tot drie minute om hom-/haarself vir die gesprek voor te berei. Onderwerpe: o Moet daar dieretuine wees waar diere in hokke besigtig kan word? o Moet diere vir navorsing gebruik word? o Moet troeteldiere soos “mense” in huise hanteer word of soos diere?

LES 3: Die natuur help die mens TAALSTRUKTURE EN -KONVENSIES Aktiwiteit 3.1: Klanke 1.1 1.3 1.5 2 3.1 3.2 3.3 3.4 4 5

KKD 1.2 KKVKV KVKKVK 1.4 KDKVKV KVKKV 1.6 KVK Ja: byvoorbeeld die “e” -klank in die volgende woorde verskil van mekaar in dieselfde woord; seker; ek; vertel/legkaart b: eksplosief/eksplosiewe klank s: frikatief/frikatiewe klank n: nasaal /nasale klank l: lateraal/laterale klank Die d in dokter is stemhebbend en die d in melaatsheid is stemloos. Albei is stemlose klanke, alhoewel die s ŉ frikatief en die d ŉ eksplosief is.

Aktiwiteit 3.2: Klankverskynsels 1

2 3.1 3.2 3.3

Dit is wanneer klanke gelyk gemaak word omdat ŉ sekere klank sterker is as ŉ ander en hy dan die een klank op dieselfde plek vorm as waar die sterkste klank gevorm word. Anders sal ŉ mens baie stadig, geforseerd en onnatuurlik praat hierie oppe innie

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

4 5.1 5.2 6

Eenheid

muise - myse / lus - lis / suikervoëls - sykervoëls / heuningsuiers - heningsyers (enige twee) Dit is wanneer enige vokaal se vokaalklank verminder word na ŉ ’n-klank toe, m.a.w. die spesifieke vokaalklank klink dan soos ŉ “’n”. wanneer - wanner nasalering en vokalisering

LES 4: Etiek of wen? LEES EN KYK Aktiwiteit 4.1: Leestegnieke 1 2 3 4 5 6 7 8 9

Nee. Omdat ŉ mens sou dink die naam verteenwoordig dit wat die voël doen. Die groot-heuningwyser. Soekleestegniek. Hulle sluk klein klippies in om hul kos fyn te maal. Die ryloper, want hy ryloop dikwels op die gompou en vang die insekte wat die gompou opjaag. Dit is iemand wat die doodsvonnis voltrek. Suikervoëls en suikerbekkies. Vrae 1 en 2.

Aktiwiteit 4.2: Hoofgedagtes Dit is belangrik dat die leerder/s vir u kan vertel waaroor elke stuk handel. Gesels daaroor en help hom/haar reg indien hy/sy op die verkeerde spoor is. Die leerder/s moet die vermoë hê om in ŉ paar sinne die kern van ŉ leesstuk te kan opsom.

Aktiwiteit 4.3: Visuele tekste (Spotprente) 1 2 3

Fietsry: die man is op ŉ fiets/hy het fietsryklere aan Inspuitings en naalde Eie antwoord, maar dit moet nee wees en die motivering moet iets met opkikkers te doen hê. Die leerder moet die afleiding kan maak dat hier gespot word met wenners in sport, maar dat hulle dit oneerlik doen.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

LES 5: Rondloperdiere SKRYF EN AANBIED Aktiwiteit 5.1: Informele brief + koevertadressering [15] Maak doodseker dat jy presies weet hoe om die formaat van die informele brief te skryf voordat jy jou finale brief begin skryf. Skryf eers jou brief rof en gee dit vir jou fasiliteerder om te kyk of jy op die regte spoor is. Rol vir die leerder die assesseringsrubriek hieronder af sodat hy/sy hul eie opdrag kan evalueer voordat hulle dit as opdrag inhandig. NB!! Kyk dat die leerders die formaat van die brief presies soos my voorbeeld skryf. Hulle kan nie reëls ooplaat waar hulle wil nie. Die voorbeeld van die formaat is in die handleiding. Die leerder(s) moet hierdie opdrag doen en dit word deur u op die assesseringsrubriek agter in die gids, nagesien. Maak ŉ afskrif hiervan sodat dit aan die opdrag aangeheg kan word en die leerder spesifiek kan sien waarom hy/sy die punt(e) verloor het. Hierdie punt maak deel uit van elke leerder se kwartaalpunt. DOELSTELLING: TEIKENGROEP:

Informele brief Jou vriend/in

Jou brief moet saam met die adres, ongeveer 150 - 200 woorde wees. Dit is baie belangrik dat daar by die aantal woorde gehou moet word, met ŉ speling van tien woorde weerskante toe. Ek het vir die leerders ŉ voorbeeld van hoe ŉ mens ŉ koevert adresseer in hul gidse gesit. Wys vir hulle op ŉ brief wat julle by die huis ontvang het, hoe lyk ŉ korrek geadresseerde koevert. Hulle het ook aanwysings van hoe om adresse korrek te skryf, in hul gids. Help hulle om hul eie adresse reg te skryf.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

GRAAD 9 – INFORMELE BRIEFASSESSERING JA 1

Word die aantal woorde aangedui?

Word daar by die aantal woorde gehou?

Is daar ŉ adres regs bo – net soos die voorbeeld?

Is daar ŉ datum by die adres regs bo?

Daar is geen naam by hierdie adres regs bo nie?

Daar is geen reël oopgelaat tussen die adres regs bo en die aanhef (Liewe Piet) nie?

Is daar ŉ aanhef? (Liewe Piet/Hallo my maat/ens.)

Is daar ten minste drie paragrawe?

Is daar reëls oop tussen die paragrawe?

Daar staan nêrens STUUR GROETE nie?

11 12

Word daar van ŉ rondloperdier vertel wat by hulle aangekom het? Is daar ten minste een aanduiding dat die dier verwaarloos / onversorgd was?

Is daar ten minste een aanduiding dat die dier nie onmiddellik welkom in die huis was nie?

Is daar ten minste een aanduiding van hoe hy/sy probeer het om die huisgesin te oortuig dat die dier wel daar moet bly?

NEE

Is daar ten minste een aanduiding van ŉ snaakse insident met die dier? TOTALISEER MERKIES IN JA-KOLOM VIR PUNT UIT 15 15

Aktiwiteit 5.2: Formele brief Die voorbeeld van ŉ formele brief se formaat is in die handleiding. Bespreek dit baie noukeurig met die leerder en wys op die verskille tussen die formele en informele brief formaat. Die verskil is ook in die taal en styl van die inhoud: in die informele brief is die inhoud op ŉ geselstrant en in die formele brief is die inhoud saaklik, kort en bondig, op die man af en geen persoonlike gevoel word hier weergegee nie. Die leerder moet ŉ formele brief skryf (die opdrag is in die handleiding) sodat hy/sy vertroud raak met die formaat en dit kan te enige tyd in die eksamen gevra word. Wanneer jy die opdrag assesseer, maak doodseker dat die formaat presies soos die voorbeeld in die handleiding is – dit is baie belangrik.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

LES 6: Natuurfeite TAALSTRUKTURE EN -KONVENSIES Aktiwiteit 6.1: Woordsoorte (Hersiening) 1 2.1 2.2 2.3 2.4 3 4 5.1 5.3 6.1 6.3 7 8 9.1 9.2 9.3 9.4 10.1 10.2 11.1 11.2 11.3 11.4 11.5 11.6 12.1 12.2 12.3 12.4 12.5 13

Ja! Begin van ŉ nuwe sin Naam van ŉ land Begin van ŉ nuwe sin Naam van ŉ land suig : oorganklik in ; voor ; van ; om ; aan ; op (enige twee) slagoffers 5.2 snytjies rolle 5.4 chemikalieë soogdiertjies (mv. NB!!) 6.2 rolletjie (mv. NB!!) aartjies (mv. NB!!) 6.4 bloedklontjies (mv. NB!!) Daar kom altyd ŉ komma tussen twee werkwoorde samestellende afleiding wonder voorvoegsel werkwoordvormer verwondering simpleks Dit is die gebruik om elke aand huisgodsdiens te hou. -e : dui meervoud aan ont- :dui verandering aan -ste : dui oortreffende trap aan ge- : dui verlede tyd aan be- : dui handeling aan be- : dui handeling aan ontdekking/ontdekker medisinale halveer vergroot/begroot begroting/vergroting/grootte lewenslank: vergemaklik die uitspraak

TAALSPELETJIEMEMORANDUM

Gee elke keer EEN WOORD wat by al vyf woorde gevoeg kan word om ŉ Afrikaanse woord te vorm bv. toon... ; klip... ; regs... ;... vas ;... noot BANK 1 oog... ;... fyn ;... naald ;... rek ;... kleur HAAR 2 ... soda ;... struif ;... vurkie ;... sister ;... blik KOEK 3 ... water ;... huis ;... ketel ;... pit ;... meul KOFFIE 4 ... bank ;... kas ;... kontak ;... merk ;... tand OOG 5 ... bok ;... tou ;... stof ;... mielie ;... lewendig SPRING

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

TAALSPELETJIEMEMORANDUM Gee ŉ Afrikaanse woord wat die drie gegewe letters in daardie volgorde bevat (nie eiename nie - ek gee net een voorbeeld, daar is baie) bv. P G T plagiaat/pligsgetrou/pasgetroud 1 BNK BANK 2 DGL DAGLIG 3 FBS FYNBOS 4 HDK HARDEKWAS 5 HRP HARDLOOP

Aktiwiteit 6.2: Selfstandige naamwoord VRAE: Gee eers die korrekte meervoudsvorm en dan die korrekte verkleiningsvorm van die volgende woorde: WOORD Man Ma Oupa Pad Slang Brug Akkedis Bladsy Rol Papier Boek Reël Skool Tyd Muur

MEERVOUD Manne/mans Ma’s oupas paaie slange brûe Akkedisse Bladsye Rolle Papiere Boeke Reëls Skole Tye mure

VERKLEINING Mannetjie Ma’tjie Oupatjie Paadjie Slangetjie Bruggie akkedissie Bladsytjie Rolletjie Papiertjie Boekie Reëltjie Skooltjie Tydjie Muurtjie

Gee die teenoorgestelde geslag van die volgende woorde: WOORD Man Ma Oupa Koning Olifantbul Beer Teef Meisie

TEENOORGESTELDE GESLAG Vrou Pa Ouma Koningin Olifantkoei Berin Reun Seun

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Redakteur Regisseur Orrelis Christen Leeumannetjie Buurman Akteur

Eenheid

Redaktrise Regisseuse Orreliste Christen Leeuwyfie Buurvrou Aktrise

Sien jy dat van die geslagaanduidings ook na meervoude lyk. Jy moet baie mooi na die konteks in die sin kyk of verwys die woord na ŉ enkel persoon of na die meervoud voordat jy ŉ antwoord gee.

AFKORTINGS

Ek gaan deur die jaar vir die leerder ŉ klompie afkortings gee om te leer – sorg dat hy/sy dit baie goed ken, want hul skryf hieroor eksamen en ŉ mens kry maklik punte hiermee. Afkortings het absoluut niks aan te verstaan nie en dit is net leerwerk. Daarom gaan u bietjie ŉ tydjie moet afknyp en hierdie afkortings leer. Hierdie is nié die kwartaaltoets nie. Dit is net ŉ LEERTOETS sodat die leerder teen die einde van die kwartaal ten minste al die werk geleer het. Al wat die leerder vir hierdie toets moet léér is die volgende AFKORTINGS. U gaan vir die leerder ŉ toets gee wat hy/sy moet voltooi. BEPAAL ŉ DATUM VIR HIERDIE TOETS! Die leerder moet volpunte hiervoor kry! Lekker leer en skryf!

Aktiwiteit 6.3: Byvoeglike naamwoord STELLENDE TRAP

Mooi Vrolik Los Kwaad Kwaai Lekker Lank Vas Vrolike Warm Blou Kort Belowende

VERGROTENDE TRAP Uitgang om die trap aan te dui is -er Mooier Vroliker Losser Kwater Kwaaier Lekkerder Langer Vaster Vroliker Warmer Blouer Korter Meer belowende

OORTREFFENDE TRAP Uitgang om die trap aan te dui is -ste Mooiste Vrolikste Losste Kwaadste Kwaaiste Lekkerste Langste Vasste Vrolikste Warmste Blouste Kortste Mees belowende

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Sterk Belangrike

Eenheid

Sterker Meer belangrike

Sterkste Mees belowende

Gee die intensiewe/versterkte vorm van die volgende woorde: WOORD INTENSIEWE VORM ALTYD EEN woord Wit Spierwit Rooi Bloedrooi Seker Doodseker Blou Potblou Suur Asynsuur Glad Seepglad Beroemd Wêreldberoemd Helder Glashelder/klokhelder/kristalhelder Groen Grasgroen Warm Vuurwarm Lank Lewenslank Rond Koeëlrond Swart Pikswart Hoog Hemelhoog Min Bloedmin

Aktiwiteit 6.4: Idiomatiese Uitdrukkings Idiomatiese uitdrukkings Onthou dat ons alreeds in graad 8 idiomatiese uitdrukkings begin leer het en dit is mos daardie beelde wat ons in Afrikaans gebruik om ons taal te verryk! Ons beskryf dus sekere dinge na aanleiding (n.a.v.) sekere beelde wat ons ken! Hierdie is werk wat jy nog moet leer – hoe meer idiome ŉ mens ken, hoe groter is jou taalskat en hoe mooier Afrikaans praat jy! Maak ŉ speletjie hiervan en toets bietjie jou ouers/fasiliteerder om te kyk hoeveel hulle ken! Probeer elke week so TIEN idiome leer en siedaar, voor jy weet ken jy dit en kan jy dit in jou skryfstukke ook gebruik. Geniet dit!

TAALTOETS Hierdie is nié die kwartaaltoets nie. Dit is net ŉ LEERTOETS sodat die leerder teen die einde van die kwartaal ten minste al van die werk geleer het. Al wat hy/sy vir hierdie toets moet léér, is die IDIOMATIESE UITDRUKKINGS die AFKORTINGS. Fasiliteerder: Gee aan die leerder ŉ haalbare datum waarop hy/sy/hulle dié werk kan leer vir ŉ klastoets. Die leerder(s) moet geleentheid hê om hierdie werk te kan leer. Onthou om die toets uit hierdie gids vir die leerder(s) te kopieer, sodat hulle ŉ toets het om op te skryf.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

NAAM + VAN:................................................. IDIOMATIESE UITDRUKKINGS + AFKORTINGS 1.

Gee die korrekte idioom vir die volgende betekenisse:

1.1

stoksielalleen iets doen

1.2

Hy het nie meer moed/krag nie

1.3

Elkeen het sy foute

1.5

Sonder skerts

1.6

Iets aan die brand steek

1.7

Jouself ondersoek

1.8

Mekaar te lyf gaan

1.9

Hulle beraadslaag

1.10

Baie geslepe

Gee die korrekte betekenis vir die volgende idiome:

TAALTOETS [30]

DIS JOU MOEILIKHEID DIE HEF IN DIE HAND Hê VAN DIE HAK OP DIE TAK SPRING DIT IS SOOS ŉ HAND VOL VLIEË VAN LOTJIE GETIK WEES HY HET ŉ DROEWIGE FIGUUR GESLAAN TER ELFDER URE ŉ HALWE EIER IS BETER AS ŉ Leë DOP IEMAND ŉ GAT IN DIE KOP PRAAT DIE GRAF MAAK ALMAL GELYK

Gee die korrekte afkortings vir die volgende:

3.1

beperk

3.2

Dinsdag

3.3

sentimeter

3.4

asseblief

3.5

dokter

3.6

curriculum vitae

3.7 3.8 3.9 3.10

byvoorbeeld as gevolg van blaai om Augustus

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

MEMORANDUM: IDIOMATIESE UITDRUKKINGS + AFKORTINGS 1.1. Stoksielalleen iets doen OP SY EENTJIE IETS DOEN

TAALTOETS

1.2

Hy het nie meer moed/krag nie

SY FUT IS UIT

1.3

Elkeen het sy foute

ELKE GEK HET SY GEBREK

1.5

Sonder skerts

ALLE GRAPPIES OP ŉ STOKKIE

1.6

Iets aan die brand steek

DIE GRAS AAN DIE BRAND STEEK

1.7

Jouself ondersoek

DIE HAND IN EIE BOESEM STEEK

1.8

Mekaar te lyf gaan

MEKAAR DIE HARE INVLIEG

1.9

Hulle beraadslaag

HULLE HOU INDABA

1.10

Baie geslepe

SO SLIM SOOS DIE HOUTJIE VAN DIE GALG

Gee die korrekte betekenis vir die volgende idiome:

2.1

Dis jou indaba

DIS JOU MOEILIKHEID

2.2

Die mag in die hande hê

DIE HEF IN DIE HAND Hê

2.3

Rondspring in jou gesprek

VAN DIE HAK OP DIE TAK SPRING

2.4

Die is waardeloos

DIT IS SOOS ŉ HAND VOL VLIEË

2.5

Gek wees

VAN LOTJIE GETIK WEES

2.6

Hy het ŉ swak vertoning gemaak

HY HET ŉ DROEWIGE FIGUUR GESLAAN

2.7

Op die laaste oomblik

TER ELFDER URE

2.8

Iets is beter as niks

ŉ HALWE EIER IS BETER AS ŉ Leë DOP

2.9

Iemand ompraat

IEMAND ŉ GAT IN DIE KOP PRAAT

2.10

Die dood maak geen verskil tussen ryk of arm nie

DIE GRAF MAAK ALMAL GELYK

Gee die korrekte afkortings vir die volgende:

3.1

beperk

Bpk.

3.2

Dinsdag

Di.

3.3

sentimeter

3.4

asseblief

asb.

3.5

dokter

dr.

3.6

curriculum vitae

3.7

byvoorbeeld

bv.

3.8

as gevolg van

a.g.v.

3.9

blaai om

b.o.

3.10

Augustus

Aug.

[30]

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

LES 7: Laat ons lees LEES EN KYK LETTERKUNDIGE BEGRIPPE Verduidelik die begrippe weer aan die leerder. Dit is eintlik begrippe waarmee die leerder reeds goed vertroud behoort te wees, want van nou af gaan dit in die letterkunde toegepas word.

Aktiwiteit 7.1: “Die soet pap” • • • • • • • • • •

•

die tyd is vaag (daar was eendag) sprokiesfigure: ou vrou/wonder potjie/woud potjie het toorkrag (kan pap kook) oordrywing: pap loop hele dorp vol/net een huis bly ongeskonde van die pap onwerklikheid: mense wat in dorp wil kom, moet pap opeet ma doen kwaad deur potjie te laat kook – meisie red deur dit te laat ophou kook dubbelruimte: werklikheid en onwerklikheid elke karakter speel ŉ rol net vier karakters: meisie/ma/ou vrou/potjie (eenvoudig) ruimte is vaag (net ŉ dorp) slot: gelukkige einde

Aktiwiteit 7.2: “Die telegram” 1

2 3 4

Verklaar die betekenis van die uitdrukkings binne konteks vir die leerders. Hulle moet verstaan dat ŉ uitdrukking slegs betekenis binne ŉ sekere konteks het praat met hulle oor die taalgebruik en moedig hulle aan om wel uitdrukkings in Afrikaans te gebruik Die oom en tannie is haaks met mekaar Ons weet aan die begin nie waaroor nie en daar word vertel van ŉ telegram wat die oom nie wil oopmaak nie. Dit laat mens wonder wat daarin staan Deur die verteltrant – dis lewendig en interessant Die bou van die verhaal – spanning word uitgestel tot aan die einde Ironie van omstandighede – iets anders gebeur as wat verwag word Die verligting van spanning val saam met die verrassende einde

Aktiwiteit 7.3: Letterkunde dialoog 5

Dit word altyd deur aanhalingstekens aangedui / Sy/haar woorde word altyd in ŉ nuwe paragraaf geskryf

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

6 7

Eenheid

As ŉ ander persoon praat, word sy/haar woorde altyd in ŉ nuwe paragraaf geskryf, al sê die persoon slegs een woord. Dit is die sesde periode. Mnr. Bosman doen hersiening oor die bobbejaan wat hy as voorbeeld van ŉ soogdiertipe behandel het. Sarel, die beste presteerder in die klas, is gereed om die vrae te beantwoord, maar die onderwyser stel aan Jannie die volgende vraag. “Jannie, hoekom is ŉ bobbejaan se agterpote langer as sy voorpote?” Jannie antwoord: “Om die blink kant bo te hou, meneer.” Die onderwyser se gesig word rooi en hy sê: “Ek dink glad nie dit is snaaks nie.” Jannie het die vorige dag nie opgelet nie en om hom uit die moeilikheid te probeer praat, sê hy: “Dan het Meneer nog nie gesien hoe lyk ŉ bobbejaan wat staan nie.” Meneer Bosman glimlag, want op so ŉ gevatte opmerking het hy nie ŉ antwoord nie.

LES 8: So lyk die natuur SKRYF EN AANBIED SKRYFPROSES Aktiwiteit 8.1: Die skryfproses

Dit is baie belangrik dat u saam met die leerder deur die hele proses van skryf gaan. Geen skryfstuk kan geskryf word voordat daar nie deeglike beplanning gedoen word nie. Dit is ook baie belangrik dat wanneer ŉ stuk ingehandig word, die beplanning saam ingehandig word. Gee sommer oefen temas waarvolgens die leerder dan so ŉ skematiese beplanning vir u kan doen en kontroleer saam met die leerder of alles (soos in die gids uiteengesit) wel in die beplanning is. Woordeskatuitbreiding Dit is nou baie belangrik dat u saam met die leerder die gebruik van ŉ woordeboek onder die knie kry. Help hulle om die betekenisse van die ses woorde in hulle opdrag na te slaan en wys hulle hoe ŉ mens na die betekenis van elke woord binne konteks kyk.

Aktiwiteit 8.2: Beskrywende paragrawe Die leerder/s moet nou ŉ begin- en slotparagraaf skryf n.a.v. die gegewe paragraaf in aktiwiteit 8.2 in die gids. Kyk dat dié twee paragrawe wel aansluit daarby en wel die

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

begin en slot van so ŉ skryfstuk uitmaak. Die leerder/s moet verstaan dat ŉ “storie” ŉ begin en ŉ einde het. Laat die leerder/s die volledige storie hardop vir u lees, sodat hy/sy self kan hoor hoe klink sy/haar storie en of dit sin maak. Help hulle hiermee.

Aktiwiteit 8.3: Beskrywende opstel Skryf ŉ beskrywende skryfstuk van ongeveer 250 – 300 woorde oor dit wat jy voel, ervaar of dink as jy na die volgende prentjies kyk. KIES EEN van die prentjies en skryf dan daaroor. Onthou, jou skryfstuk moet iets BESKRYF. Dui die NOMMER van die prentjie wat jy gekies het aan én skep ŉ TITEL vir jou skryfstuk. Dui ook jou AANTAL WOORDE aan.

LES 9: Is die natuur regtig gevaarlik? TAALSTRUKTURE EN -KONVENSIES Aktiwiteit 9.1: Spelpatrone 1.1 1.2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 3 4.1 4.2 4.3 5 6 7 8.1 8.2 8.3 9.1 9.2 10 11.1 11.2 11.3 11.4 12

ŉ Lang vokaal in ŉ oop lettergreep word altyd enkel geskryf ŉ Konsonant verdubbel wanneer dit tussen ŉ kort, beklemtoonde vokaal en nog ŉ vokaal staan Verleng die klankwaarde van die e-klank Staan in die plek van “gemaak” Dui die begin van ŉ nuwe lettergreep aan Beklemtoon die spesifieke woord Koppeling van ŉ selfstandige naamwoord met ŉ byvoeglike naamwoord Honderd en vyftien/een honderd en vyftien/eenhonderd en vyftien m mm SA Groot ; groter Mannetjie Dan dui dit spesifiek op WAT die spinnekop moet oopmaak tu - sen tus - sen vo - els vo - els be - lang - ri - ke be - lang - ri - ke Reël van gelykvormigheid Hou by die Nederlandse spelreëls Twee woorde wat saamgevoeg is, nl. boom + slang Jas + sak = een woord eindig met ŉ s en die volgende woord begin met ŉ s KKVKV KKVK KDKV KVKV Entomoloog/insektekundige

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 23.1 23.2 23.3 24.1 24.2 25.1 25.2 26 27.1 27.2 27.3

Eenheid

Dis die klein foutjies wat groot moeilikhede veroorsaak Dan word dit bomme, bomme kan ontplof en hou ’n gevaar in vir mens en dier. diere, gif, slagoffers, mense, rol Kan meervoude en verkleiningsvorme hê, kan na ŉ determineerder staan, kan geslag aandui Nee, want hy het nie EEN van bogenoemde eienskappe Determineerders/lidwoorde PYNLIKE sere, VERLEIDELIKE mond, VOLMAAKTE liggaam, ONBEKENDE gif Byvoeglike naamwoorde Beskryf die selfstandige naamwoord, kan trappe van vergelyking hê, kan intensiewe vorme hê Groot, kleiner, swart, giftigste, ronde, swart, rooi, bruin, ronde, wit, slordige Stellende trap - Vergrotende trap - Oortreffende trap Losste, interessantste Moeër, droër Kwaai, baie Vergrotende trap: -er oortreffende trap: -ste Want die woord boos eindig op ’n -s en die oortreffende trap se agtervoegsel is -ste Versterkte vorm: altyd een woord Brandmaer, skatryk, bloedweinig, koeëlrond/hoepelrond Van, onder, met, in, op, om Voeg twee sinne aanmekaar As, maar Gif in die oë moet met water of ŉ ander neutrale vloeistof uitgespoel word, maar kry so gou moontlik ŉ dokter

WOORDSOORTE Ons het nou reeds in die graad 8 WOORDSOORTE behandel. Ek hoop jy het dit nou onder die knie, want hier kom nou nóg teorie wat jy moet LEER!

ONTHOU! Taalleer vereis net soveel leerwerk as enige ander vak! Jy moet dit leer vóór jy dit enigsins kan verstaan. STERKTE!

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

Afbakening KWARTAAL 1 KWARTAALTOETS 1 LEESBEGRIP, TAALLEER 1 Jy gaan ŉ leesbegripoefening Ken die volgende: leestegnieke hoofgedagtes 2. Taalleer: Alle taalteorie soos in les 3 + 6 + 9 behandel is

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

EENHEID 2 Jy gaan iewers inligting oor ŉ nuwe land moet insamel. Laat solank jou gedagtes gaan oor watter land jy meer inligting wil inwin en kry solank bronne oor die land. Probeer altyd jou kennis uitbrei deur meer te lees.

KWARTAALBEPLANNING WEKE Week 1 Week 2 Week 3 Week 4 Week 5 Week 6 Week 7 Week 8

LES 10 11 + 12 13 14 + 15 16 + 17 Hersiening en leer vir eksamens EKSAMEN EKSAMEN

LES 10: Wat is waar? LEES EN KYK Aktiwiteit 10.1: PROSA Die fabel: “Die wolf en die mens”

Die fabel Lees die fabel saam met die leerders deur en identifiseer al die fabelkenmerke saam met hom/haar.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

Aktiwiteit 10.2: Poësie: “Rondebosch”

RONDEBOSCH S.V. PETERSEN 1 3 Inkeping (dui beweging aan)5

Die koeie gekaravaan Die weiland tydsaam oor, Staan-staanvanaand Met kraaltoegaan:

a b c a

dui op trop beeste

gebroke rym

Verduidelik hoe beeste kraal toe stap

Swartbont Friesland-gesusters, loom, En lui met die vreet van die dag, Roer oor die land Asof in ŉ droom. Persoon wat beeste oppas

(karavaan kamele = groep

Uitheffingstegnieke: • Inkeping • Kort reëls + woorde • akuut

voel nie lekker

ŉ Herder skoorvoet agterna En mompel teen die wind, Loop in die wind agter beeste aan ŉ Een wat wát Vir een wil vra... Ellips/beletselteken (dui op vraag wat herder wil vra)

ANTWOORDE: 1 2 3 4 5 6 7

Inkeping: dit beklemtoon ŉ aspek van die betekenis van die gedig. Hier dui dit op die manier hoe die beeste kraal toe loop Verdere verduideliking volg: verduidelik hoe die beeste kraal toe gaan Ellips/beletselteken: dit suggereer die vraag wat die herder wil vra Inkeping; kort reëls; kort woorde; akuutteken Dit dui hier op die trop beeste - dui daarop dat dit ŉ hele groep is abca; gebroke rym Die persoon wat die beeste oppas; hy voel nie lekker nie omdat hy in die wind agter hulle moet aanloop en aanjaag nie. “skoorvoet” (dié woord moet tussen aanhalingstekens wees - want die leerders moes aanhaal)

Aktiwiteit 10.3: Poësie: “Die seemeeu” ANTWOORDE: 1 2 3

Herhaling; halfrym; woordgebruik; kort woorde; kort sinne a-klank/e-klank ... Ellips/beletselteken. Dit suggereer die alleenheid en eensaamheid van die seemeeu en dit hou aan.

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

Dit dwing die leser om oor die sake wat gestel word, na te dink.

Die gedig volg na die antwoorde

Die Seemeeu Uys Krige 1

Alleen= plasing

herhalin Tussen die wit huis en die wit huis, teen die wit wolk, teen die grys berg hoog bo die see silwer en grys silwer en grys van golwe aaneen tot die verste vaal horisonne heen, styg en daal, styg en daal, die wit seemeeu aaneen Ellips - suggereer alleenheid van voël Alleen... Wat sing die see? Wat kla die wind? Wat roep die meeu? Wat snik die hart aaneen alleen?

Uitheffingstegnieke • Herhaling • Halfrym • Woordgebruik • Kort woorde • Kort reëls

Retoriese vrae Dwing leser om oor sake te dink

Die see sing, die wind kla, die meeu roep, personifikasie die hart snik tussen die wit huis en die wit huis op die helder dag silwer en grys, herhaling silwer en grys; Waarheen? Waarheen aaneen assonansie (ee-klank alleen, alleen, alleen? a klank)

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

Aktiwiteit 10.4: Poësie: “Eksamenlokaal” EKSAMENLOKAAL Haar skoene klik hard op die houtvloer soos sy op en af stap tussen rye tjoepstil banke. Nou en dan kraak die blaai van 'n blad die Septembereksamenlug. Hande bewe met rukke oor skoon wit velle; los 'n inkwarboel agter. Die horlosie tel twee ure af. Sy stap stadig en oes die stelle een vir een Blou op wit; Ryp met gistermiddag se kennis. Bespreek die gedig aan die hand van die onderstaande aantekeninge met die leerder. Laat die leerder dan die vrae vir punte beantwoord – net om hom/haar solank bloot te stel aan hoe dit in die toetse en eksamens gevra gaan word en dat die leerder sien hoe gaan hy/sy vir die antwoord bepunt word. BETEKENIS VAN INHOUD Die verteller is 'n buitestaander. Die woorde “ek” en “my” kom nêrens in die gedig ter sprake nie, met ander woorde ons het hier met 'n alomteenwoordige verteller te doen. 'n Vroulike toesighouer (waarskynlik 'n onderwyseres) is besig om toesig te hou terwyl die leerders eksamen skryf. Sy stap op en af tussen die banke. Ons weet verseker dat dit 'n dame is, want die woord “haar” en “sy” word gebruik en sy het waarskynlik hoëhakskoene aan of 'n skoen met 'n hak wat 'n duidelike “klik” geluid maak wanneer sy loop. Behalwe vir die geluid van haar hakke en die omblaai van bladsye, is dit doodstil in die eksamenlokaal. Ons kan ook aflei dat dit moontlik 'n Rekordeksamen is, want die woord “Septembereksamenlug” (strofe 2) dui daarop dat dit Septembermaand is en volgens tradisie die tyd waarin matrieks Rekordeksamen skryf. Leerders skryf vinnig op die skoon wit velle papier en dit lyk na 'n deurmekaarspul van ink. Die woorde “met rukke” kan ook spanning aandui, maar dit kan ook daarop dui dat hulle lees en skryf, lees en skryf... Dit is waarskynlik 'n twee uur vraestel, na aanleiding van die tydsaanduiding in die alleengeplaaste strofe “die horlosie tel twee ure af” Dit dui ook moontlik op die feit dat die tydsaspek in 'n vraestel belangrik is en spanning by leerders veroorsaak. Wanneer

Fasiliteerdersgids G09 ~ Afrikaans Huistaal

Eenheid

'n reël alleen geplaas word in 'n strofe, is dit gewoonlik 'n uitheffingstegniek. Die spreker wil daardie deel laat uitstaan of beklemtoon. In die laaste strofe neem sy die leerders se antwoordstelle een vir een in. Net soos 'n boer sy oes insamel nadat dit ryp geword het, samel sy nou die leerders se kennis in wat hulle op papier neergeskryf het (“blou op wit”). Alles wat hulle die vorige dag geleer het, is nou in die antwoordstelle neergeskryf. Wanneer mens iets werklik wil bewys, sê jy “dit staan swart op wit” - bedoelende dat dit werklik so is, dit staan so geskryf. Hier wyk die digter effens af deur die term “blou op wit” te gebruik, maar ook as bewys dat die leerders hulle werk geleer het en dit op papier kon neerskryf as bewys van hulle kennis. BESPREKING VAN TERMINOLOGIE WAT GEBRUIK WORD In die eerste strofe is daar sprake van kontrasterende beelde nl. die harde klik geluid van die toesighouer se skoene teenoor die leerders wat doodstil sit en skryf (“rye tjoepstil banke”). Die gedig is deur 'n eietydse digteres in 'n moderne styl gedig. Geen geforseerde rympatrone, reëlmatige strofebou of geykte vorme word hier gebruik nie. Die gedig is nietemin baie klankryk as gevolg van die sterk allitererende klanke (alliterasie) wat na vore kom in woordgroepe soos “Haar skoene klik hard op die houtvloer” (hoor jy die herhalende “h” klanke?) ook “Sy stap stadig en oes die stelle” (herhaling van die sklank). Die digter maak gebruik van klankskilderende woorde (onomatopee = klanknabootsing) in die gebruik van woorde soos “klik” (strofe 1) om sodoende die klank van die skoene te laat uitstaan. Die digter gebruik personifikasie (dit is wanneer 'n nie-lewende ding (saak) die eienskappe van 'n persoon kry) in strofe een: “rye tjoepstil banke” en “die horlosie tel twee ure af” (strofe 4). Tussen die reëls word van enjambement gebruik gemaak om die versreëls vinnig op mekaar te laat volg, wat ook die haastigheid en spanning waarmee die vraestel geskryf word, aanvul. Die eerste drie reëls word dus aaneen gelees soos 'n aaneenvloeiende sin “Haar skoene klik hard op die houtvloer soos sy op en af stap tussen die rye tjoepstil banke”.

ANTWOORDE: 1 2 3 4 5 6 7 8

Die titel dui op 'n plek waar leerders eksamen skryf (1) Dit is 'n alomteenwoordige verteller wat hier aan die woord is, want hy/sy is nie een van die karakters in die vertelling nie. (1) Haar skoene klik hard op die houtvloer soos sy op en af stap. (Die woorde “haar” en “sy” sowel as die klikgeluid van die skoene.) (2) Die woord “klik” is 'n klanknabootsende woord. (1) Dit is klanknabootsing. (1) ŉ Warboel is 'n deurmekaarspul, m.a.w. 'n deurmekaar geskryf. (1) “sy stap stadig en oes die stelle’ (1) Dit dui op herhaling van dieselfde konsonante aan die begin van woorde