Í4&È-A-SOS-SG01;Î
2
0
0
6
-
A
-
S
O
S
-
S
G
0
1
SOSIALE WETENSKAPPE HANDLEIDING: GESKIEDENIS
Graad 6
Sosiale Wetenskappe Handleiding: Geskiedenis
2006-A-SOS-SG01
Í4&È-A-SOS-SG01;Î
Graad 6
Aangepas vir KABV
E van Emmenes
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Inhoudsopgawe
Leselemente................................................................................................................................................. 6 Voorwoord..................................................................................................................................................... 7 Jaarplan.......................................................................................................................................................... 8 Eenheid 1: ’n Afrika-koninkryk lank gelede in Suider-Afrika.................................................. 10 Les 1: Veranderinge in die samelewing in die Limpopo-vallei.................................................................. 11 Les 2: Nedersettings voor Mapungubwe – K2 en Schroda.......................................................................... 13 Aktiwiteit 1................................................................................................................................................................ 14
Eenheid 2: Mapungubwe – die eerste staat in Suider-Afrika.....................................................15 Les 3: Die koning en sy heilige leierskap............................................................................................................ 16
Aktiwiteit 2.................................................................................................................................................................17
Les 4: Die eerste klipommuurde paleis...............................................................................................................18
Les 5: Mapungubwe-heuwel se belangrikheid.................................................................................................19
Les 6: Die eerste formele dorpie............................................................................................................................20 Aktiwiteit 3................................................................................................................................................................20
Les 7: Sosiale klasse van Mapungubwe............................................................................................................... 21
Les 8: Die Goue Renoster en ander artefakte.................................................................................................... 22
Les 9: Handel regoor Afrika en die Indiese Oseaan.......................................................................................24 Les 10: Handelsgoedere.............................................................................................................................................24
Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 26
Eenheid 3: Verandering en kontinuïteit in Ooskushandel..........................................................27 Les 11: Groot-Zimbabwe............................................................................................................................................ 27 Aktiwiteit 4................................................................................................................................................................ 29
Eenheid 4: Europese ontdekkingsreisigers in Asië...................................................................... 30
Les 12: Marco Polo....................................................................................................................................................... 31 Aktiwiteit 5................................................................................................................................................................ 33
Les 13: Marco Polo se invloed op Europese handelaars..............................................................................34
Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 35
© Optimi
3
Handleiding
Eenheid 5: Europese reisigers ontdek Suider-Afrika...................................................................36
Les 14: Redes vir Europese ontdekkingsreise.................................................................................................. 37 Les 15: Leonardo da Vinci.........................................................................................................................................40
Aktiwiteit 6................................................................................................................................................................ 43
Les 16: Galileo Galilei.................................................................................................................................................. 43
Aktiwiteit 7................................................................................................................................................................ 45
Les 17: Nuwe idees en kennis.................................................................................................................................. 45 Les 18: Uitvindings – kruit, die magnetiese kompas en karvele.............................................................. 46 Hersieningsoefening..............................................................................................................................................48
Eenheid 6: Handel en wins....................................................................................................................49 Les 19: Europese handelsroetes na die Ooste via Suider-Afrika..............................................................50
Les 20: Bartolomeus Dias ontmoet die Khoi-Khoi......................................................................................... 51
Les 21: Vasco da Gama se reis................................................................................................................................. 53
Les 22: Die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie................................................................................................ 55
Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 55
Eenheid 7: Demokrasie en burgerskap............................................................................................ 58
Les 23: Hoe mense hulself in ’n demokrasie regeer – ons nasionale regering...................................60
Les 24: 1994 – die eerste demokratiese Suid-Afrikaanse regering........................................................ 61 Projek........................................................................................................................................................................... 63
Les 25: Parlement se rol............................................................................................................................................. 66 Les 26: Die belangrikheid van reëls en wette...................................................................................................68
Les 27: Die regstelsel en gelykheid volgens die wet......................................................................................69
Les 28: Burgers se regte en verantwoordelikhede in ’n demokrasie.....................................................70
Les 29: Die Grondwethof........................................................................................................................................... 73
Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 75
Eenheid 8: Kinderregte en -verantwoordelikhede........................................................................77 Les 30: Die Kinderhandves van Suid-Afrika......................................................................................................79
Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 81
4
© Optimi
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Eenheid 9: Nasionale simbole sedert 1994......................................................................................83 Les 31: Die landswapen.............................................................................................................................................84
Les 32: Die nasionale vlag......................................................................................................................................... 87
Les 33: Die nasionale volkslied...............................................................................................................................88
Hersieningsoefening..............................................................................................................................................90
Eenheid 10: Mediese wetenskap oor die tyd heen........................................................................92 Les 34: Inheemse genesing in Suid-Afrika......................................................................................................... 93
Les 35: Identifisering en opleiding van nuwe genesers............................................................................... 96 Eenheid 11: Moderne Westerse genesing........................................................................................ 98
Les 36: Die stryd teen pokke en Edward Jenner se rol.................................................................................99
Les 37: Die verband tussen kieme en siektes en Louis Pasteur se rol.................................................101 Les 38: Kieme wat tuberkulose veroorsaak en Robert Koch se rol...................................................... 103
Les 39: Die eerste antibiotika en Alexander Fleming se rol.................................................................... 104
Eenheid 12: Die skakel tussen holistiese en Westerse genesing........................................... 112
Les 40: Die verskil tussen holistiese en Westerse genesing.................................................................... 112 Hersieningsoefening............................................................................................................................................113
Woordelys................................................................................................................................................. 115 Bibliografie..............................................................................................................................................118 Bylae..........................................................................................................................................................119
© Optimi
5
Handleiding
Leerdoelwitte Wat die leerder aan die einde van die les moet
weet. Geneem uit KABV.
Leselemente
Belangrike terminologie
Wenke
Nuwe terminologie om die
Enige inligting anders as
begrip van die vak as deel van die les uit te brei.
die inhoud, om die leerder deur die leerproses te begelei.
Aktiwiteit Definieer Definisies van konsepte om die inhoud te verstaan.
Vrae wat voltooi moet word
ten einde die kennis van die voltooide les te toets.
Vir die nuuskieriges Aansporing om die inhoud in diepte na te vors. Brei
die aktiwiteit en oefening tot só ’n mate uit dat die leerder aangemoedig
word om te verken. Vir die begaafde leerder:
Kerninhoud
Studeer/Hersiening
Beklemtoon die kern
Tyd wat spandeer
van die inhoud, in-diepte verduideliking van ’n
spesifieke afdeling van die les; moet verstaan word.
6
word om die inhoud te
bestudeer in die afsluiting van die eenheid en ter
voorbereiding vir die toets of eksamen.
uitgebreide oefeninge.
Vir Leerders met Spesiale Onderwysbehoeftes*
(LSOB): Verduidelik die
noodsaaklikheid om die
basiese vrae te voltooi om ’n slaagpunt te behaal.
*LSEN in algemene taalgebruik.
© Optimi
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Voorwoord
Wat is Geskiedenis en hoe word dit aangebied? Geskiedenis is die studie van verandering en ontwikkeling. Geskiedenis sal jou in staat stel om te sien watter impak mense se optrede in die verlede op die hede het, en om verder te verstaan en te evalueer hoe dit die toekoms kan beïnvloed.
Geskiedenis is ’n proses van ondersoek en om vrae oor die verlede te vra:
●
Wat het gebeur?
●
Wat was die gebeurtenisse en besluite se impak op die samelewing?
● ●
Wanneer het dit gebeur? Waarom het dit gebeur?
Wanneer mense weet wat in die verlede gebeur het, kan hulle uit vorige foute leer en verhoed dat dit weer gebeur. Dit is veral belangrik wanneer maatskaplike, politiese en ekonomiese
besluite in enige samelewing geneem word.
Die spesifieke doelwitte van Geskiedenis is om die volgende te skep:
● ● ● ● ● ●
Belangstelling in en genot van leer oor die verlede.
Kennis, begrip en waardering oor dinge wat in die verlede gebeur het.
Die vermoë om ’n proses van historiese ondersoek te onderneem, en deel te neem aan navorsing en projekte deur die jaar.
Die ontwikkeling van kognitiewe en ander vaardighede wat nodig is vir holistiese opvoedkundige ontwikkeling.
Om ons te help om die hede te verstaan en selfs toekomstige gebeurtenisse te voorspel. Om verantwoordelike burgerskap te verseker.
Jy moet leer hoe om geskiedeniskennis en -vaardighede in brongebaseerde vrae en langer vrae
soos paragrawe en opstelle te kan toepas. Bronne kan spotprente, artikels, gevallestudies,
begripstoetse, foto’s en prentjies insluit. Om bronne te kan interpreteer, moet jy nie net feite
en inhoud memoriseer nie, maar ook leer hoe om kennis toe te pas. Addisionele bronne soos
KABV-voorgeskrewe handboeke kan ook saam met hierdie handleiding gebruik word. © Optimi
7
Handleiding
Jaarplan
Hou die volgende in gedagte wanneer jy jou jaar beplan:
● ● ●
Wees realisties en buigsaam
Hou jou ander vakroosters in gedagte
Laat genoeg tyd om vir toetse en eksamens te studeer
Kwartaal
Eenheid en les
Datum begin
Datum voltooi
Eenheid 1: ’n Afrika-koninkryk lank gelede in Suider-Afrika Les 1: Veranderinge in die samelewing in die Limpopo-vallei Les 2: Nedersettings voor Mapungubwe – K2 en Schroda
Eenheid 2: Mapungubwe – die eerste staat in Suider-Afrika
Les 3: Die koning en sy heilige leierskap Les 4: Die eerste klipommuurde paleis 1
Les 5: Mapungubwe-heuwel se belangrikheid Les 6: Die eerste formele dorpie
Les 7: Sosiale klasse van Mapungubwe
Les 8: Die Goue Renoster en ander artefakte
Les 9: Handel regoor Afrika en die Indiese Oseaan Les 10: Handelsgoedere
Eenheid 3: Verandering en kontinuïteit in Ooskushandel
Les 11: Groot-Zimbabwe
Eenheid 4: Europese ontdekkingsreisigers in Asië
Les 12: Marco Polo Les 13: Marco Polo se invloed op Europese handelaars
Eenheid 5: Europese reisigers ontdek Suider-Afrika
2
8
Les 14: Redes vir Europese ontdekkingsreise Les 15: Leonardo da Vinci Les 16: Galileo Galilei
Les 17: Nuwe idees en kennis Les 18: Uitvindings – kruit, die magnetiese kompas en karvele
© Optimi
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis Eenheid 6: Handel en wins 2
Les 19: Europese handelsroetes na die Ooste via Suider-Afrika Les 20: Bartolomeus Dias ontmoet die Khoi-Khoi Les 21: Vasco da Gama se reis
Les 22: Die Verenigde Oos-Indiese Kompanjie Eenheid 7: Demokrasie en burgerskap
Les 23: Hoe mense hulself in ’n demokrasie regeer – ons nasionale regering Les 24: 1994 – die eerste demokratiese SuidAfrikaanse regering Les 25: Parlement se rol
3
Les 26: Die belangrikheid van reëls en wette
Les 27: Die regstelsel en gelykheid volgens die wet Les 28: Burgers se regte en verantwoordelikhede in ’n demokrasie Les 29: Die Grondwethof
Eenheid 8: Kinderregte en -verantwoordelikhede
Les 30: Die Kinderhandves van Suid-Afrika
Eenheid 9: Nasionale simbole sedert 1994
Les 31: Die landswapen
Les 32: Die nasionale vlag
Les 33: Die nasionale volkslied
Eenheid 10: Mediese wetenskap oor die tyd heen
Les 34: Inheemse genesing in Suid-Afrika Les 35: Identifisering en opleiding van nuwe genesers Eenheid 11: Moderne Westerse genesing
4
© Optimi
Les 36: Die stryd teen pokke en Edward Jenner se rol Les 37: Die verband tussen kieme en siektes en Louis Pasteur se rol Les 38: Kieme wat tuberkulose veroorsaak en Robert Koch se rol Les 39: Die eerste antibiotika en Alexander Fleming se rol Eenheid 12: Die skakel tussen holistiese en Westerse genesing Les 40: Die verskil tussen holistiese en Westerse genesing 9
Eenheid 1 ’n Afrika-koninkryk lank gelede in Suider-Afrika
Leerdoelwitte Ná jy hierdie eenheid voltooi het, moet jy die volgende kan doen: ● ● ● ●
Ken en verstaan basiese begrippe.
Verstaan en verduidelik veranderinge in die Limpopo-vallei tussen 900 en
1300.
Kennis dra van nedersettings in die Limpopo-vallei voor Mapungubwe. Bestudeer Mapungubwe – inwoners se sosiale struktuur en leefwyse.
●
’n Begrip toon van argeologie en die belangrikheid van argeologiese studies en
●
Oefen verskeie kognitiewe vlakke deurlopend: definieer, beskryf, verduidelik,
●
bewaring van geskiedkundige artefakte.
Beskryf handel wat plaasgevind het. evalueer, ontleed, ens.
Inleiding Hierdie kwartaal en in hierdie eenheid gaan jy van koninkryke in Suider-Afrika leer. Dit gaan
oor die gemeenskappe wat deur middel van koop en verkoop deel van ’n veel groter wêreld
geword het.
Leer die eenheid soos ’n storie. Vertel daarna die storie van Mapungubwe aan jou fasiliteerder. Dit is ’n lekker manier van leer!
10
© Optimi
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
1
Belangrike terminologie v.C. (BC) | n.C. (AD) | HJ (CE) | VHJ (BCE) ca. (Circa)
Argeoloog Artefak
Les 1 Veranderinge in die samelewing in die Limpopo-vallei
Definieer ca. (Circa): (letterlik: “ongeveer”) word gebruik wanneer die spesifieke datum onbekend
is, bv. Shaka is ca. 1790 gebore (presiese geboortedatum onbekend)
HJ (Huidige Jaartelling): vervang n.C. as ’n neutrale, niegodsdienstige term
n.C. (ná Christus): die manier om na datums te verwys ná die geboorte van Jesus,
bv. Nelson Mandela is in 1918 n.C. gebore
v.C. (voor Christus): die manier om na datums te verwys voor die geboorte van Jesus, bv. Julius Caesar is in 100 v.C. gebore
VHJ (Voor Huidige Jaartelling): vervang v.C. as ’n neutrale, niegodsdienstige term Let wel: Ons gebruik nie meer v.C./n.C. in Geskiedenis nie, maar HJ/VHJ.
Kerninhoud Daar het tussen 900 en 1300 groot veranderings in die Suid-Afrikaanse boerderygemeenskappe gekom. Die boeregemeenskappe was eers klein groepe mense wat saam
gewoon het, maar toe ander boere sien hoe goed die gewasse daar groei en dat daar genoeg kos was, het baie meer mense na die Limpopo-vallei getrek.
© Optimi
11
Mo s
Namibië
a mb
ie k
Handleiding
Suid-Afrika
Suid-Afrika
Figuur 1.1: Mapungubwe, K2 en Schroda se ligging in Suider-Afrika
Ons gaan leer van plekke soos K2, Schroda, Mapungubwe en Groot-Zimbabwe. Die kaart
gee vir ons ’n aanduiding waar die dorpies in die Limpopo-vallei was. Die kaart wys waar
Mapungubwe is asook twee ander nedersettings – K2 en Schroda. Argeoloë beweer dat die
twee nedersettings saamgesmelt het om Mapungubwe te vorm. ’n Nedersetting is ’n plek waar
mense bly en ’n gemeenskap stig.
K2 en Schroda was twee klein nedersettings waar swart boere gebly het. Die boere wat hier gewoon het, was bestaansboere. Dit beteken hulle het net genoeg gewasse geplant waarvan
hulle kon eet en vee aangehou wat in hulle behoeftes kon voorsien. So het die beeste vir hulle
melk gegee en kon hulle die diere slag vir vleis. Die boere het nie hulle gewasse verkoop om aan die lewe te bly nie.
Nadat die boere nie meer nut uit die grond gehad het nie, het hulle na Mapungubwe getrek. Net soos die boere uit Schroda en K2 getrek het, het die inwoners van Mapungubwe getrek.
Argeoloë kon nog nie vasstel waarom hulle getrek het nie.
Die tyd toe Groot-Zimbabwe begin het, is min of meer dieselfde tyd toe Mapungubwe nie meer
inwoners gehad het nie. Die vermoede is dat die mense Groot-Zimbabwe toe getrek het, maar
ons sal seker nooit met sekerheid kan sê nie. Jy sal meer van dié plekke in les 2 en eenheid 2 leer.
12
© Optimi
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Les 2 Nedersettings voor Mapungubwe – K2 en Schroda
1
Definieer Argeoloog: ’n persoon wat opgrawings maak om prehistoriese en historiese artefakte of voorwerpe te vind en te bestudeer om hulle te help om die verlede te rekonstrueer
Artefak: ’n voorwerp wat in die verlede gemaak en/of gebruik is, bv. meubels, klere, eetgerei, gereedskap, juwele, ens. Artefakte kan baie waardevolle bronne van inligting vir
geskiedkundiges wees, veral wanneer daar min/geen toegang tot geskrewe inligting is nie
Kerninhoud Baie jare gelede was daar ’n klomp koninkryke in Suider-Afrika, maar inligting oor dié
koninkryke is moeilik verkrygbaar. Hierdie mense het nie alles neergeskryf oor wat hulle gedoen het nie. Argeoloë het eers in die 20ste eeu artefakte van die inwoners ontdek.
Ons kan sekere afleidings oor hulle lewenswyses maak uit die inwoners van K2 en Schroda se
gereedskap, juwele en geboue. Gelukkig is daar van hulle nageslagte wat ons ook meer inligting kan gee deur van hulle verhale en gebruike oor te vertel. Die inligting wat ons sover van die twee plekke het, is soos volg:
In die tydperk van 900 tot 1300 was daar verskeie dorpies in die Limpopo-vallei. Die boere wat in die dorpies gewoon het, was bestaansboere. Hulle het met vee en gewasse geboer sodat hulle
vir hulself en hul gesinne kon sorg. Die boere het yster gebruik vir hulle gereedskap en daarom word daar ook verwys na hierdie tydperk as die Laat-Ystertydperk.
Die klomp dorpies was nie afhanklik van mekaar nie, alhoewel ’n groep dorpies soms deel
van ’n groter dorp gevorm het. Die dorp is dan deur ’n hoofman geregeer en ouer mense was belangriker as jonger mense. Die mans het ook meer mag as die vroue gehad.
© Optimi
13
Handleiding
K2 en Schroda was deel van die dorpies in die Limpopo-vallei. Groot troppe olifante het in die omgewing voorgekom, en natuurlik is die olifante dan gejag. Boere het hulle ivoortande
uitgesny en daarmee begin handeldryf. Hulle het die ivoor geruil vir goedere soos glaskrale en
mooi pottebakkerswerke. Aktiwiteit 1 1.
2.
3.
14
Verduidelik in jou eie woorde wat ’n argeoloog is. Verduidelik in jou eie woorde wat ’n artefak is.
Hoe het ons die inligting van K2 en Schroda gekry?
(1) (1)
(1)
[3]
© Optimi
Eenheid 2 1 Mapungubwe – die eerste staat in Suider-Afrika
Leerdoelwitte Ná jy hierdie eenheid voltooi het, moet jy die volgende kan doen: ● ● ● ●
Ken en verstaan basiese begrippe.
Verstaan en verduidelik veranderinge in die Limpopo-vallei tussen 900 en
1300.
Kennis dra van nedersettings in die Limpopo-vallei voor Mapungubwe. Bestudeer Mapungubwe – inwoners se sosiale struktuur en leefwyse.
●
’n Begrip toon van argeologie en die belangrikheid van argeologiese studies en
●
Oefen verskeie kognitiewe vlakke deurlopend: definieer, beskryf, verduidelik,
●
Inleiding
bewaring van geskiedkundige artefakte.
Beskryf handel wat plaasgevind het. evalueer, ontleed, ens.
In hierdie eenheid gaan jy leer van Mapungubwe self, hoe dinge vanaf K2 en Schroda verander het en hoe Mapungubwe ontstaan het. Belangrike terminologie Staat
Sosiale klasse Status
Statussimbole
© Optimi
Handel
Goedere
Lonend
15
Handleiding
Vir die nuuskieriges Hierdie YouTube-video verken die Mapungubwe Nasionale Park. bit.ly/2v7TTjm
Les 3 Die koning en sy heilige leierskap
Definieer Staat: ’n georganiseerde nedersetting, nasie of grondgebied wat permanent deur ’n groep
mense onder een regering bewoon word
Kerninhoud Nadat die boere by K2 en Schroda ivoor ontdek het, het alles begin verander. Argeoloë het selfs oorblyfsels van ivoorjuwele ontdek, maar volgens hulle is die meeste ivoor (gemaak uit
olifanttande) vir glaskrale vanaf die ooskus van Afrika geruil.
Die dorpies het skielik groter geword, want almal wou daar kom bly. Die meeste boere van die dorpies het toe na die Mapungubwe-heuwel getrek.
Mapungubwe word ook die “heuwel van die jakkalse” genoem. Die heuwel is omtrent 50 m hoog en sowat 300 m lank. Die spits van die heuwel kan net deur twee baie steil voetpaaie
bereik word, wat dit maklik maak om die plek teen vyande te beskerm.
So ontstaan die eerste staat in Suider-Afrika en verander die hoofman van die dorp in ’n koning.
Hy het bo-op die heuwel saam met sy familie en ander belangrike mense gewoon.
16
© Optimi
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
2
Figuur 2.1: Mapungubwe-heuwel vandag
Dit was die eerste keer in Suid-Afrika se geskiedenis dat leiers in ’n spesifieke sosiale struktuur apart van gewone mense gewoon het, met die koninklike gesin bo-op die heuwel. Daar is geglo
dat die koning bo-op die heuwel namens die mense met die voorouers kon kommunikeer, omdat
hy nader aan hulle is. Dit staan bekend as heilige leierskap. Aktiwiteit 2 Beantwoord die volgende vrae in volsinne.
1.
2.
3.
Waarom het die boere uit K2 en Schroda getrek? Wat word Mapungubwe ook genoem?
Verduidelik in jou eie woorde wat heilige leierskap is.
© Optimi
(1) (1)
(1)
[3]
17
Handleiding
Les 4 Die eerste klipommuurde paleis
Kerninhoud Argeoloë het oorblyfsels van groot tradisionele Afrika-huise op die spits van die heuwel
gekry. Hierdie huise was omring met klipmure. Dit het gemaak dat die mense wat daar gewoon het, heeltemal buite sig was van die ander dorpenaars.
Die klipmure is ook op die heuwel se kruin gebou om gelyke grond te maak, sodat die koning se
huise hier gebou kon word. Sy huis moes hoër as enige een van die gewone mense se huise wees.
Figuur 2.2: Oorblyfsels van klipmure op Mapungubwe-heuwel
Argeoloë het bewyse gekry dat daar talle kleiner dorpies aan weerskante van die Limpoporivier was. Alhoewel hierdie dorpies baie kleiner was, was die hoofmanne se huise ook op hoër grond en agter klipmure gebou, maar nie een so groot en hoog soos die koning se huis nie.
Daar word gepraat van klipommuurde paleise, want hierdie huise was aansienlik groter as die gewone dorpenaars se huise.
18
© Optimi
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Les 5 Mapungubwe-heuwel se belangrikheid
2
Kerninhoud Die mense het Mapungubwe as ’n heilige plek beskou. Hulle het geglo dat die voorouergeeste daar gebly het, en daarom het die dorpenaars nooit reguit na die heuwel gekyk nie.
As die mense teen die heuwel uitgeklim het, het hulle agteruit geloop en net kort-kort oor hulle
linkerskouer geloer om te sien waar hulle moet trap. Gewone mense is egter nie toegelaat om tot bo-op die heuwel te klim nie.
Soos reeds genoem was daar net twee voetpaadjies na die bokant van die heuwel. Klippilare
het ’n nou trap gevorm. Aan die bopunt van die trap was soldate wat dit veilig gehou het. Hulle
is die “oë van die koning” genoem.
Figuur 2.3: Die heuwel soos vanuit die noorde gesien
© Optimi
19
Handleiding
Les 6 Die eerste formele dorpie
Kerninhoud Tot en met 1270 is Mapungubwe as die grootste dorpie in Suider-Afrika beskou.
Argeoloë het baie artefakte van kleiner dorpies aan weerskante van die Limpoporivier gekry. Alhoewel hierdie dorpies aansienlik kleiner was, is daar ook tekens gekry dat die hoofmanne se huise op hoër grond agter ’n klipmuur gebou was.
Argeoloë het ook glas- en goue krale daar gevind, asook dieselfde potte as by die koning van Mapungubwe se huis en dié sy familielede. Dit dui daarop dat die kleiner dorpies dieselfde
tradisie en kultuurpraktyke as Mapungubwe gevolg het, vandaar die veronderstelling dat hulle deel van die Mapungubwe-koninkryk was.
Die Krugerstandbeeld is ’n brons standbeeld van Paul Kruger, die eerste president van die
Zuid-Afrikaansche Republiek (ZAR), beter bekend as die Transvaal. Die standbeeld staan op
Kerkplein in Pretoria se middestad. By die standbeeld se basis sit vier naamlose Boerekrygers. Kruger was president van die Transvaal tydens die grootste deel van die Tweede Boereoorlog teen Brittanje.
Aktiwiteit 3 Beantwoord die volgende vrae in volsinne.
1.
2.
20
Tot wanneer is Mapungubwe as die grootste dorp beskou?
Langs watter rivier was die dorpies geleë wat as deel van Mapungubwe beskou is?
(1)
(1)
[2]
© Optimi
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Les 7 Sosiale klasse van Mapungubwe
2
Definieer Sosiale klasse: groepe wat in die samelewing geskep word op grond van sekere goed,
bv. geld
Kerninhoud Argeoloë het bewyse van duidelike sosiale klasse by Mapungubwe gevind. Die konings en
hoofmanne het saam met hulle families bo-op die heuwel of op hoër hoogtes gewoon. Om hulle huise was klipmure gebou, sodat die gewone dorpenaars hulle glad nie kon sien nie.
Die koning en sy hoofmanne moes groot troppe beeste ook gehad het, alhoewel daar geen getuienis is dat die beeste in Mapungubwe aangehou is nie. Argeoloë vermoed dat jong manne
van naburige dorpies in groepe verdeel is om die koninklike beeste op te pas en oor ander groot areas te laat wei, sodat een gebied nie uitgeput raak nie. Die koninklikes het ook heel
waarskynlik ook hierdie manne as soldate gebruik, om ivoor te jag en om handelbedrywighede te beheer.
Figuur 2.4: ’n Kunstenaarsvoorstelling van hoe die Mapungubwe-koninkryk gelyk het
Dit is duidelik hoe en waar die verskillende sosiale klasse se huise gebou is. © Optimi
21
Handleiding
Les 8 Die Goue Renoster en ander artefakte
Definieer Status: mense se belangrikheid of posisie in ’n samelewing, gebaseer op goed soos rykdom,
beroep, geslag, ens.
Statussimbole: voorwerpe wat iemand se belangrikheid voorstel, bv. beeste of goud
Kerninhoud Goud is ’n baie waardevolle element. Argeoloë het goue voorwerpe in grafte opgegrawe.
Goud is nie by Mapungubwe self ontgin nie, maar wel by die myne verder noord. Goud was skaars en net mense met hoë status of belangrikheid het goue voorwerpe as statussimbole
besit. Goue artefakte is in drie van die 27 grafte by Mapungubwe-heuwel ontdek.
Figuur 2.5: Die Goue Renoster van Mapungubwe
Die belangrikste artefak wat in Mapungubwe gevind is, is die goue renoster.
Die renoster is eintlik van hout gemaak, wat toe met dun velle goud oorgetrek en met spykertjies
vasgeslaan is. Die renoster was ’n simbool van leierskap omdat dit ’n kwaai dier is en die ander nie sommer met hom sukkel nie. Die renoster se horing simboliseer die rol van die leier wat sy mense beskerm.
22
© Optimi
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
2
Figuur 2.6 & 2.7: Ander goue artefakte wat by Mapungubwe ontdek is
’n Goue septer is ook uit een van die grafte gegrawe. Die septer is soos ’n kort staf. Dit dui op ’n leierskapsposisie. Die hoofmanne het septers gedra.
Buiten honderde glaskrale is daar ook vreeslik baie goue krale by Mapungubwe gevind. Net die koning en sy familie het die goue krale gedra. Dit het as simbole van hulle mag en leierskap
gedien.
Suid-Afrika het ’n toekenning wat die Orde van Mapungubwe genoem word. Die goue renoster
verskyn op die toekenning en die president oorhandig die toekenning aan Suid-Afrikaners.
Die toekenning word aan mense gegee wat ’n voortreflike diens aan ons land lewer, want
Mapungubwe verteenwoordig vindingrykheid en hoe mense se denkwyses ons lewe verander het. Vindingrykheid is die krag van kreatiewe verbeelding – die mense van Mapungubwe het daaraan gedink om ivoor te ruil vir goedere wat hulle benodig het. So het hulle kontak met
mense van verskillende lande gemaak.
Figuur 2.8: Die Orde van Mapungubwe
Nelson Mandela het die Orde van Mapungubwe ontvang vir sy uitnemendheid en uitsonderlike
prestasie. Die toekenning is deur die president van daardie tyd, Thabo Mbeki, aan hom oorhandig.
© Optimi
23
Handleiding
Les 9 Handel regoor Afrika en die Indiese Oseaan
Definieer Handel: wanneer mense items koop, verkoop of ruil, bv. “Ek ruil my bees vir jou skaap” Lonend: om goeie geld te maak vir iets wat jy doen, vervaardig of produseer
Kerninhoud Dit het gou bekend geword dat ivoor by Mapungubwe ontdek is. Die mense van Asië het met bote na Afrika gevaar en goedere gebring in ruil vir die ivoor. Handeldryf het so ontstaan. So het dit ’n lonende besigheid geword.
Van die Moslemse Arabiere het aan die ooskus van Afrika kom bly. Gou het daar ’n nuwe kultuur ontstaan. Die plaaslike mense het die Arabiere se geloof aanvaar en aangeneem as hul eie, en die Afrika-taal en Arabiese taal het vermeng om Swahili te vorm. Swahili is ’n mengsel van
Afrika-tale en Arabies.
Die boere van Mapungubwe het met die Swahili-handelaars handel gedryf, wat op hulle beurt met die mense van Asië handel gedryf het. Swahili-handelaars het met klein seilbootjies bekend as daus oor die Indiese Oseaan gevaar.
Les 10 Handelsgoedere
Definieer Goedere: voorwerpe waarmee daar handel (koop en verkoop) gedryf word
24
© Optimi
2
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis Kerninhoud
Die Swahili-handelaars het goedere soos goud, ivoor, renosterhorings en skilpaddoppe van die Afrika-boere gesoek. Dié goedere het hulle weer aan die Arabiese handelaars van Asië
geruil. Die konings van Arabië het skepe bekend as daus met handelaars gestuur.
Die voorwerpe wat die Arabiese handelaars weer geruil het, was goedere soos krale, materiaal, glasware en matte. Die mense moes hulle goedere goed wegsteek teen mense wat hulle wou
beroof. Hulle het allerhande planne bedink, soos om goud tussen ystervarkpenne weg te steek, sodat die diewe nie weet hulle het goud by hulle nie.
As gevolg van die handel wat hier plaasgevind het tussen die mense van Mapungubwe, Swahilihandelaars en die Arabiese koopmanne, het handel op ’n wêreldwye skaal begin plaasvind.
Hier is ’n kaart wat wys met watter goedere tussen Afrika en Asië handel gedryf is.
Ivoor
Krale
Goud
Materiaal
Skilpaddoppe
Renosterhorings
Matte Glasitems
Figuur 2.9: Handel tussen Suider-Afrika en Asië
© Optimi
25
Handleiding Hersieningsoefening 1.
2.
3.
4.
Definieer elk van die volgende terme:
1.1.
1.2.
Handel (1) Status
Beskryf in jou eie woorde hoe die sosiale klasse in Mapungubwe gewerk het.
(4)
voorwerp en wie dit gedra of gehou het.
(6)
Lys die goue voorwerpe wat by Mapungubwe gevind is, en langsaan die betekenis van die
Voltooi die tabel oor die goedere wat van Afrika uitgevoer is en van Asië ingevoer is. Uitgevoer van Afrika
4.1 4.2 4.3 4.4
(1)
Ingevoer uit Asië 4.5 4.6 4.7 4.8
(4 × 2) = (8) [20]
26
© Optimi
Eenheid 3 1 Verandering en kontinuïteit in Ooskushandel
Leerdoelwitte Ná jy hierdie eenheid voltooi het, moet jy die volgende kan doen: ●
Ken en verstaan basiese begrippe.
●
Dra kennis en hê begrip van Groot-Zimbabwe.
●
Verduidelik en vergelyk Groot-Zimbabwe met Mapungubwe – struktuur, belangrikheid en handel.
●
Oefen verskeie kognitiewe vlakke deurlopend: definieer, beskryf, verduidelik,
Inleiding
evalueer, ontleed, ens.
In hierdie eenheid gaan jy leer wat ná Mapungubwe gebeur het. Jy gaan leer van Groot-Zimbabwe en hoe handel regoor die wêreld veranderings gebring het.
Les 11 Groot-Zimbabwe
Kerninhoud Mense het van Mapungubwe af weggetrek. Argeoloë kon nog nie die presiese rede vasstel
nie, maar amper dieselfde tyd dat Mapungubwe verlaat is (1300), het ’n nuwe en groter stad verder noord ontstaan. Die nuwe plek het as Groot-Zimbabwe bekend gestaan en staan
vandag slegs as Zimbabwe bekend.
© Optimi
27
Handleiding
Figuur 3.1: ’n Lugfoto van die ruïnes van Groot-Zimbabwe
Die naam Groot-Zimbabwe is vanaf die Shona-woord dzimba-dza-mabwe afgelei, wat “groot huise van klip” beteken. Tot vandag toe weet ons nie of die mense van Mapungubwe soontoe getrek het nie, maar wat ons wel weet, is dat hulle dieselfde gebruike en kultuur as die mense
van Mapungubwe gehad het.
Figuur 3.2: Binne die ruïnes van Groot-Zimbabwe. Die stad het ’n aantal mure en torings gehad.
Argeoloë het uitgevind dat daar groot ringmure op die heuwel in Groot-Zimbabwe gebou was. Dit is waar die koning en sy familie gebly het. Daar was ook ’n paar groot hutte teen die hange
van die heuwel gebou, en in die vallei is daar kleiner hutte gewees wat baie nader aan mekaar gebou was.
28
© Optimi
G06 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
3
Daar is ook bewyse van handel gevind. Die mense van Groot-Zimbabwe het goedere soos goud,
yster en ivoor geruil vir materiaal, krale, glas en Chinese geglasuurde keramiekware.
Figuur 3.3: Die Zimbabwe-voël. Beelde van die voël is in die ruïnes gevind en het een van Zimbabwe se nasionale simbole geword.
Vir die nuuskieriges Kyk die YouTube-video oor Groot-Zimbabwe. bit.ly/2PcDkMc
Aktiwiteit 4 Beantwoord die volgende vrae in volsinne.
1.
2.
3.
Van watter Shona-woord kom Groot-Zimbabwe?
(1)
opgemerk het.
(3)
Wat beteken die woord in vraag 1 genoem?
Identifiseer drie ooreenkomste wat jy tussen Groot-Zimbabwe en Mapungubwe
© Optimi
(1)
[5]
29
Eenheid 4 1 Europese
ontdekkingsreisigers in Asië
Leerdoelwitte Ná jy hierdie eenheid voltooi het, moet jy die volgende kan doen: ●
Ken en verstaan basiese begrippe.
●
Oefen verskeie kognitiewe vlakke deurlopend: definieer, beskryf, verduidelik,
●
Inleiding
Kennis dra van Marco Polo as ’n Europese ontdekkingsreisiger, sy lewe in China, asook sy invloed op die wêreld en Europese handel. evalueer, ontleed, ens.
In hierdie eenheid gaan jy van reisigers leer wat om Afrika gereis het op dieselfde tyd as wat
Mapungubwe op dreef was, en hoe die Europeërs ook begin deelneem het aan die handel wat reeds hier goed aan die gang was.
Belangrike terminologie Ontdekkingsreisiger
Handelaar Dinastie
30
© Optimi