Í2%È-A-SOS-SG017Î
2
0
0
5
-
A
-
S
O
S
-
S
G
0
1
SOSIALE WETENSKAPPE HANDLEIDING: GESKIEDENIS
Graad 5
A member of the FUTURELEARN group
Sosiale Wetenskappe Handleiding: Geskiedenis
Aangepas vir KABV
S Grimsley E van Emmenes
2005-A-SOS-SG01
Í4%È-A-SOS-SG019Î
Graad 5
G05 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Inhoudsopgawe
Leselemente................................................................................................................................................. 6 Voorwoord..................................................................................................................................................... 7 Jaarplan.......................................................................................................................................................... 8 Eenheid 1: Jagter-versamelaars en herders in Suider-Afrika................................................... 10 Les 1: Hoe ons inligting van jagter-versamelaars en herders verkry..................................................... 11 Aktiwiteit 1................................................................................................................................................................ 13
Les 2: Inligting vanaf stories....................................................................................................................................14
Les 3: Inligting vanaf voorwerpe............................................................................................................................ 16
Aktiwiteit 2.................................................................................................................................................................17
Les 4: Inligting vanaf rotstekeninge......................................................................................................................18
Aktiwiteit 3................................................................................................................................................................ 19
Les 5: Inligting vanaf boeke......................................................................................................................................20 Hersieningsoefening..............................................................................................................................................20
Eenheid 2: San-jagter-versamelaar-samelewing in die Latere Steentydperk......................21 Les 6: Hoe die San in hul omgewing geleef het................................................................................................ 22
Les 7: Uitvinding van die pyl en boog..................................................................................................................24
Les 8: Sosiale organisasie in die San-samelewing.......................................................................................... 26 Les 9: Plantmedisyne..................................................................................................................................................28
Aktiwiteit 4................................................................................................................................................................30
Les 10: San-gelowe en -godsdiens.........................................................................................................................30
Aktiwiteit 5.................................................................................................................................................................31
Les 11: Rotstekeninge................................................................................................................................................. 32 Aktiwiteit 6................................................................................................................................................................ 33 Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 33
Eenheid 3: Herdersamelewing van die Khoi-Khoi in die Latere Steentydperk...................34
Les 12: Herderlike leefwyse.....................................................................................................................................34
Les 13: Hoe die San en Khoi-Khoi dieselfde grond gedeel het.................................................................. 37 Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 37
Š Impaq
3
Handleiding
Eenheid 4: Die eerste landbouers in Suider-Afrika..................................................................... 40
Les 14: Interaksie met die Khoisan....................................................................................................................... 41 Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 43
Eenheid 5: Die opperhoofskap van die eerste Afrika-boere......................................................44
Les 15: Plaasopstalle en boeredorpies................................................................................................................ 45 Les 16: Landbou: Gesaaides en lewende hawe................................................................................................48
Les 17: Sosiale, politieke en ekonomiese strukture.......................................................................................50
Les 18: ’n Kultuur van samewerking: Die rolle van mans en vroue........................................................ 51 Les 19: Rol van die opperhoof.................................................................................................................................53
Les 20: Die rol van beeste..........................................................................................................................................54
Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 55
Eenheid 6: Gereedskap en wapens van yster en koper................................................................56
Les 21: Metaalwerk...................................................................................................................................................... 57 Les 22: Pottebakkery...................................................................................................................................................58
Les 23: Handel................................................................................................................................................................60
Les 24: Godsdiens en medisyne.............................................................................................................................. 61 Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 62
Eenheid 7: ’n Antieke Afrika-samelewing: Egipte..........................................................................63 Les 25: Die Nylrivier en hoe dit nedersettings beïnvloed het...................................................................64
Aktiwiteit 7................................................................................................................................................................ 66
Eenheid 8: Die leefwyse in antieke Egipte........................................................................................67 Les 26: Sosiale struktuur in antieke Egipte.......................................................................................................68
Les 27: Oortuigings en godsdiens..........................................................................................................................70
Les 28: Farao’s................................................................................................................................................................74
Les 29: Sfinkse, piramides en tempels................................................................................................................. 75
Les 30: Hiërogliewe..................................................................................................................................................... 77 Aktiwiteit 8................................................................................................................................................................78
Les 31: Wiskunde en sterrekunde.........................................................................................................................79
Aktiwiteit 9................................................................................................................................................................ 81
Les 32: Medisyne en dokters................................................................................................................................... 81
4
© Impaq
G05 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Les 33: Gevallestudie: Toetankamen se graf..................................................................................................... 83
Aktiwiteit 10............................................................................................................................................................. 85 Hersieningsoefening.............................................................................................................................................. 85
Eenheid 9: Erfenisroete deur die provinsies van Suid-Afrika...................................................87 Les 34: Die provinsies en hul hoofstede op ’n kaart...................................................................................... 87 Aktiwiteit 11.............................................................................................................................................................90
Eenheid 10: Wat is erfenis?...................................................................................................................91 Les 35: Erfenis in plekke van belang....................................................................................................................92
Les 36: Erfenis in voorwerpe...................................................................................................................................94
Les 37: Erfenis in mense se prestasies................................................................................................................ 96
Les 38: Erfenis in die name van plekke............................................................................................................... 97 Les 39: Erfenis en veranderde identiteite..........................................................................................................98
Les 40: Erfenis en inheemse medisyne...............................................................................................................99 Les 41: Erfenis in argitektuur............................................................................................................................... 100
Les 42: Natuurlike erfenis en inheemse kennisstelsels.............................................................................101
Les 43: Erfenis in kuns............................................................................................................................................. 102 Hersieningsoefening............................................................................................................................................103
Woordelys................................................................................................................................................. 104 Bibliografie .............................................................................................................................................108
Š Impaq
5
Handleiding
Leerdoelwitte Wat die leerder aan die einde van die les moet
weet. Geneem uit KABV.
Leselemente
Belangrike terminologie
Wenke
Nuwe terminologie om die
Enige inligting anders as
begrip van die vak as deel van die les uit te brei.
die inhoud, om die leerder deur die leerproses te begelei.
Aktiwiteit Definieer Definisies van konsepte om die inhoud te verstaan.
Vrae wat voltooi moet word
ten einde die kennis van die voltooide les te toets.
Vir die nuuskieriges Aansporing om die inhoud in diepte na te vors. Brei
die aktiwiteit en oefening tot só ’n mate uit dat die leerder aangemoedig
word om te verken. Vir die begaafde leerder:
Kerninhoud
Studeer/Hersiening
Beklemtoon die kern
Tyd wat spandeer
van die inhoud, in-diepte verduideliking van ’n
spesifieke afdeling van die les; moet verstaan word.
6
word om die inhoud te
bestudeer in die afsluiting van die eenheid en ter
voorbereiding vir die toets of eksamen.
uitgebreide oefeninge.
Vir Leerders met Spesiale Onderwysbehoeftes*
(LSOB): Verduidelik die
noodsaaklikheid om die
basiese vrae te voltooi om ’n slaagpunt te behaal.
*LSEN in algemene taalgebruik.
© Impaq
G05 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Voorwoord
Wat is Geskiedenis en hoe word dit aangebied? Geskiedenis is die studie van verandering en ontwikkeling. Geskiedenis sal jou in staat stel om te sien watter impak mense se optrede in die verlede op die hede het, en om verder te verstaan en te evalueer hoe dit die toekoms kan beïnvloed.
Geskiedenis is ’n proses van ondersoek en om vrae oor die verlede te vra:
● ●
●
●
Wat het gebeur?
Wanneer het dit gebeur? Waarom het dit gebeur?
Wat was die gebeurtenisse en besluite se impak op die samelewing?
Wanneer mense weet wat in die verlede gebeur het, kan hulle uit vorige foute leer en verhoed dat dit weer gebeur. Dit is veral belangrik wanneer maatskaplike, politiese en ekonomiese
besluite in enige samelewing geneem word.
Die spesifieke doelwitte van Geskiedenis is om die volgende te skep:
●
● ●
● ●
●
Belangstelling in en genot van leer oor die verlede.
Kennis, begrip en waardering oor dinge wat in die verlede gebeur het.
Die vermoë om ’n proses van historiese ondersoek te onderneem, en deel te neem aan navorsing en projekte deur die jaar.
Die ontwikkeling van kognitiewe en ander vaardighede wat nodig is vir holistiese opvoedkundige ontwikkeling.
Om ons te help om die hede te verstaan en selfs toekomstige gebeurtenisse te voorspel. Om verantwoordelike burgerskap te verseker.
Jy moet leer hoe om geskiedeniskennis en -vaardighede in brongebaseerde vrae en langer vrae
soos paragrawe en opstelle te kan toepas. Bronne kan spotprente, artikels, gevallestudies,
begripstoetse, foto’s en prentjies insluit. Om bronne te kan interpreteer, moet jy nie net feite
en inhoud memoriseer nie, maar ook leer hoe om kennis toe te pas. Addisionele bronne soos
KABV-voorgeskrewe handboeke kan ook saam met hierdie handleiding gebruik word. © Impaq
7
Handleiding
Jaarplan
Hou die volgende in gedagte wanneer jy jou jaar beplan:
● ●
●
Wees realisties en buigsaam
Hou jou ander vakroosters in gedagte
Laat genoeg tyd om vir toetse en eksamens te studeer
Kwartaal
Eenheid en les
Datum begin
Datum voltooi
Eenheid 1: Jagter-versamelaars en herders in Suider-Afrika Les 1: Hoe ons inligting van jagter-versamelaars en herders verkry Les 2: Inligting vanaf stories Les 3: Inligting vanaf voorwerpe
Les 4: Inligting vanaf rotstekeninge Les 5: Inligting vanaf boeke
Eenheid 2: San-jagter-versamelaar-samelewing in die Latere Steentydperk
1
Les 6: Hoe die San in hul omgewing geleef het Les 7: Uitvinding van die pyl en boog
Les 8: Sosiale organisasie in die San-samelewing Les 9: Plantmedisyne
Les 10: San-gelowe en -godsdiens Les 11: Rotstekeninge
Eenheid 3: Herdersamelewing van die Khoi-Khoi in die Latere Steentydperk
Les 12: Herderlike leefwyse Les 13: Hoe die San en Khoi-Khoi dieselfde grond gedeel het
Eenheid 4: Die eerste landbouers in Suider-Afrika
Les 14: Interaksie met die Khoisan
Eenheid 5: Die opperhoofskap van die eerste Afrika-boere
2
Les 15: Plaasopstalle en boeredorpies
Les 16: Landbou: Gesaaides en lewende hawe
Les 17: Sosiale, politieke en ekonomiese strukture Les 18: ’n Kultuur van samewerking: Die rolle van mans en vroue Les 19: Rol van die opperhoof Les 20: Die rol van beeste
8
© Impaq
G05 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis Eenheid 6: Gereedskap en wapens van yster en koper 2
Les 21: Metaalwerk
Les 22: Pottebakkery Les 23: Handel
Les 24: Godsdiens en medisyne
Eenheid 7: ’n Antieke Afrika-samelewing: Egipte
Les 25: Die Nylrivier en hoe dit nedersettings beïnvloed het Eenheid 8: Die leefwyse in antieke Egipte
3
Les 26: Sosiale struktuur in antieke Egipte Les 27: Oortuigings en godsdiens Les 28: Farao’s
Les 29: Sfinkse, piramides en tempels Les 30: Hiërogliewe
Les 31: Wiskunde en sterrekunde Les 32: Medisyne en dokters
Les 33: Gevallestudie: Toetankamen se graf
Eenheid 9: Erfenisroete deur die provinsies van Suid-Afrika
Les 34: Die provinsies en hul hoofstede op ’n kaart Eenheid 10: Wat is erfenis?
Les 35: Erfenis in plekke van belang 4
Les 36: Erfenis in voorwerpe
Les 37: Erfenis in mense se prestasies
Les 38: Erfenis in die name van plekke
Les 39: Erfenis en veranderde identiteite Les 40: Erfenis en inheemse medisyne Les 41: Erfenis in argitektuur
Les 42: Natuurlike erfenis en inheemse kennisstelsels Les 43: Erfenis in kuns
© Impaq
9
Eenheid 1 Jagter-versamelaars
en herders in SuiderAfrika
Leerdoelwitte Aan die einde van hierdie eenheid moet jy die volgende kan doen: ●
Gebruik ’n verskeidenheid bronne om inligting oor die verlede te verkry.
●
Versamel inligting vanaf teks, foto’s en prente.
●
Verkry inligting vanaf liedjies, gedigte en onderhoude met mense.
●
Gebruik meer as een soort bron, bv. boeke, tydskrifte, koerante en die internet.
Inleiding In hierdie eenheid leer ons van die eerste mense wat in Suider-Afrika gewoon het. Leer hoe om jou eie navorsing oor die San-jagters en Khoi-Khoi-herders te doen en om hierdie vaardigheid te oefen.
Belangrike terminologie Steentydperk
Jagter
Herder Storie
Wenke Ons gaan van die San en Khoi-Khoi leer – die vroegste inwoners van Suider-Afrika. Sommige
lesse het ’n aktiwiteit wat jy moet doen – die aktiwiteit is ’n opsomming van die werk wat jy
moet leer. Maak seker jy kan elke aktiwiteit doen.
10
© Impaq
G05 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
1
Figuur 1.1: ’n San-vrou van Botswana
Les 1 Hoe ons inligting van jagter-versamelaars en herders verkry
Definieer Herder: ’n persoon wat vee aanhou en na hulle omsien
Jagter: ’n persoon wat wilde diere jag vir hul vleis en vel
Steentydperk: duisende jare gelede toe mense nog voorwerpe van klip gemaak het Kerninhoud Die eerste inwoners van Suider-Afrika was jagter-versamelaars. Die mans het wilde diere
gejag vir kos en die vroue het plantwortels, neute en bessies bymekaargemaak vir kos. Hulle staan bekend as die San. Ons kan inligting kry deur bronne te gebruik.
© Impaq
11
Handleiding
Ons kan tussen drie soorte bronne onderskei:
Primêre bronne
Sekondêre bronne
Tersiêre bronne
’n Primêre bron is soos ’n boek wat ’n San-persoon self geskryf het (sy eie persoonlike
ervarings is hierin neergeskryf). Ons kry die inligting dan direk vanaf die persoon wat self
daar was.
’n Sekondêre bron is as iemand die boek lees en dan ’n verslag daaroor skryf met sy eie interpretasie van die boek en ons die inligting op dié manier oor die San verkry.
’n Tersiêre bron is ’n persoon wat die sekondêre bron gebruik om nog inligting te verkry om
ook ’n boek/verslag of iets soortgelyk te skryf. Ons verkry dan die inligting op so ’n manier dat dit nie regtig meer uit die mond van iemand kom wat daar was nie.
Die San het 10 000 jaar gelede in Suider-Afrika kom woon – ons praat van mense van die Latere
Steentydperk. Die Steentydperk is die tydperk waarin mense gereedskap van klippe gemaak het.
Die San was jagters – hulle het wilde diere gejag vir kos. Daarna het die Khoi-Khoi ook in Suid-
Afrika kom woon, maar hulle het ’n ander leefwyse gehad. Hulle was herders wat vee aangehou en versorg het.
Ons gaan later in die kwartaal meer oor die San en Khoi-Khoi
leer. Vir nou is dit belangrik om te weet hoe ons inligting oor
dié mense verkry het. Ons het inligting vanaf stories, voorwerpe,
rotstekeninge en boeke verkry. Ons noem dit bronne.
12
Figuur 1.2: ’n Spiespunt wat van klip gemaak is. Die San het soortgelyke spiespunte gebruik om te jag.
© Impaq
1
G05 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Vir die nuuskieriges Doen ekstra navorsing oor die San. Hierdie ekstra navorsing sal voordelig wees vir die
lesse wat volg. Gebruik die internet, besoek jou plaaslike biblioteek en raadpleeg boeke.
Lees na oor die San se leefwyse en wat hulle alles gedoen het.
Aktiwiteit 1 Bestudeer die foto’s en beantwoord die vrae.
Figuur 1.3.1
1.
2.
Wat doen die San-man in figuur 1.3.1?
Wat doen die San-mans in figuur 1.3.2?
Š Impaq
Figuur 1.3.2
(2) (2) [4]
13
Handleiding
Les 2 Inligting vanaf stories
Definieer Storie: ’n verhaal van iets wat iemand jou vertel
Kerninhoud Ons kan inligting oor die jagter-versamelaars en herders van die Latere Steentydperk verkry deur stories wat hulle vertel het te lees.
Hier is ’n storie wat deur die San vertel is. Kleine Hasie Haaslip
Hierdie is ’n tradisionele volksverhaal wat die San vertel oor Moeder Maan se boodskap aan die mens oor lewe ná die dood en ook hoe Hasie sy haaslip gekry het.
Moeder Volmaan loer oor die skouer van die berg na die mense op die vlakte. Sy sien hoe
hulle juig oor haar koms. Sy sien hoe hulle dans. Maar sy weet ook wat skuil in hulle harte; hulle is bang vir die dood.
“Ek moet vir my kinders ’n boodskap stuur,” sê sy vir haarself. “dan sal hulle nooit weer hartseer wees nie.” Sy soek met opgewondenheid deur die nag na iemand wat haar boodskap
na haar kinders sal neem. Toe sien sy vir Uil, wat besig was om te jag. “Uil!” roep sy. “Sal jy asseblief vir my ’n boodskap aflewer?” “Ek kan nie,” sug Uil, “die nag is kort en die muise
is min. Los my uit!” “Nou verstaan ek hoekom jy altyd in die donkerte skuil,” sê Moeder
Volmaan met afgryse. “Daar is geen lig of empatie in jou hart nie.”
14
© Impaq
1
G05 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis Net toe, kom Jakkals om ’n bos aangedraf.
Hy ruik hier en daar en oral, ruik na goed
wat niemand anders wil hê sodat hy dit
kan eet. “Jakkals!” roep Moeder Volmaan.
“Sal jy vir my ’n boodskap aflewer?” Jakkals
sit op sy hurke, steek sy neus in die lug en
tjank, “Oow! Oow! Moeder Volmaan, kyk
hoe ly ek. Kyk met hoe min ek moet oorleef.
Moenie meer van my vra nie. Help my
eerder, help my. Gee my kos.” “Weg met jou,
bedelaar!” sê Moeder Volmaan kwaai.
Figuur 1.4: ’n San-man van Namibië
Toe sien sy Hasie in die veld. “Hasie, sal jy ’n
boodskap vir my aflewer?” “Ja, ja, Moeder
Volmaan,” sê hy. Hy sit penregop op sy kort stertjie en sing: “Ek is Hasie Viervoet, ek is
Hasie-hardloop-wild, ek is Hasie Snelvoet, ek is die Wind se eie kind.”
“Ek wil jou na my mense stuur,” sê Moeder Volmaan, “na die mans van die veld.” “Ek ken hulle, Moeder.” sê Hasie. Moeder Volmaan praat aan, “Jy moet vir hulle sê:
Figuur 1.5
‘Kyk op na Moeder Maan en wees rustig. Eers is sy soos die horing van ’n eland. Dan word sy rond en vet soos die jagters wanneer daar baie diere is en elke pyl sy teiken tref. Dan smelt sy weg totdat daar net die vurkbeentjie van die kraanvoël oorbly. Aan die einde verdwyn sy heeltemal. So is dit met die mens ook. Eers is die mens jonk, maar hy groei en word sterk. Dan verouder hy en die lewe syfer uit hom uit. Maar wanneer hy doodgaan sal hy weer lewe – nes ek.’
“Is dit al, Moeder?” vra Hasie. “Ja, maar ...,” sê Moeder Volmaan. Maar voor sy kon sê “wag ’n
bietjie” is Hasie weg. Hy hardloop so vinnig dat die klippe agter hom spat en die bossies jy doodgaan is jy dood en jy sal nie weer lewe nie.” “Ja,” sug die man en hang sy kop. Dit is soos
hy nog altyd vermoed het.
© Impaq
15
Handleiding Oeps! Hy bots so hard met iets dat hy terug op sy agterpote moet sit. “Kyk waar jy hardloop!” sê die ding. Dit was ’n man van die veld. “Ek is opsoek na jou!” sê Hasie vol selfbelang. “Moeder Volmaan het my gestuur. Sy sê jy is ’n eland se horing. Nee, sy sê jy is ’n kraanvoël se vurkbeentjie. Ek bedoel, sy sê wanneer jy doodgaan is jy dood en jy sal nie weer lewe nie.” “Ja,” sug die man en hang sy kop. Dit is soos hy nog altyd vermoed het. “Miskien is dit anders om!” roep Hasie agter hom aan, want nou was hy heeltemal verward, maar die man is al klaar weg. Hasie hang sy kop. Hy loer oor sy skouer na Moeder Volmaan se gesig en sien sy is rooi van woede. Hasie glip onder ’n bossie in en hardloop in die skadu na sy lêplek. Maar Moeder Volmaan wag vir hom voor sy skuiling en toe hy om ’n hoë stukkie gras spring gryp sy hom aan die agterpote. “Slegte hasie!” sê Moeder Volmaan. “Jy het drooggemaak!” “Maar Moeder ...,” begin Hasie te smeek. Maar voor hy nog kon sê “Volmaan”, klap sy hom so hard deur die gesig dat sy lip oopskeur. “Jy sal nou vir ewig ’n gesplete lip hê omdat jy nie mooi geluister het na wat ek gesê het nie!” sê Moeder Volmaan. “Ja, Moeder,” se Hasie, “maar hoe kan ek die gemors wat ek gemaak het regstel?” Toe versag Moeder Volmaan se hart. “Gaan,” sê sy, “gaan gou en gee my mense die regte boodskap.”
(Bron: Famous South African Folk Tales, Pieter Grobbelaar, 1985)
Vir die nuuskieriges Probeer om nog stories van die jagter-versamelaars en herders van die Latere Steentydperk te kry.
Les 3 Inligting vanaf voorwerpe
Definieer Voorwerp: iets wat iemand kan sien en aan kan raak 16
© Impaq