Í2$È-A-SOS-SG015Î
2
0
0
4
-
A
-
S
O
S
-
S
G
0
1
SOSIALE WETENSKAPPE HANDLEIDING: GESKIEDENIS
Graad 4
A member of the FUTURELEARN group
Sosiale Wetenskappe Handleiding: Geskiedenis
2004-A-SOS-SG01
Í4$È-A-SOS-SG017Î
Graad 4
Aangepas vir KABV
S Grimsley E van Emmenes
G04 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Inhoudsopgawe
Leselemente................................................................................................................................................. 6 Voorwoord..................................................................................................................................................... 7 Jaarplan.......................................................................................................................................................... 8 Eenheid 1: Plaaslike geskiedenis....................................................................................................... 10 Les 1: Wat gebeur vandag in jou plaaslike omgewing?................................................................................ 11 Les 2: Foto’s vertel stories......................................................................................................................................... 13 Aktiwiteit 1................................................................................................................................................................ 14
Les 3: Wat kan ons uit geskrewe bronne leer?................................................................................................. 15 Aktiwiteit 2................................................................................................................................................................ 16
Les 4: Onderhoude met mense............................................................................................................................... 17 Aktiwiteit 3.................................................................................................................................................................17
Les 5: Voorwerpe is stukkies geskiedenis..........................................................................................................18 Eenheid 2: Die geskiedenis van ’n plaaslike gebied..................................................................... 20
Les 6: Fotostories.......................................................................................................................................................... 21 Aktiwiteit 4.................................................................................................................................................................21
Les 7: Inligting uit geskrewe bronne....................................................................................................................23
Aktiwiteit 5................................................................................................................................................................ 23
Les 8: Mense vertel stories en deel ervarings...................................................................................................24
Aktiwiteit 6................................................................................................................................................................ 24
Les 9: ’n Stukkie geskiedenis in jou hande......................................................................................................... 25
Aktiwiteit 7................................................................................................................................................................ 27
Eenheid 3: Wat maak ’n goeie leier?.................................................................................................. 28
Les 10: Eienskappe van goeie leiers.....................................................................................................................29 Les 11: Kies ’n leier......................................................................................................................................................29 Aktiwiteit 8................................................................................................................................................................30
Les 12: ’n Goeie leier.................................................................................................................................................... 31
Les 13: Nelson Mandela............................................................................................................................................. 32 Aktiwiteit 9................................................................................................................................................................38
Les 14: Mahatma Gandhi...........................................................................................................................................39
Aktiwiteit 10.............................................................................................................................................................44
© Impaq
3
Handleiding
Les 15: Leiers is nie altyd gewild nie....................................................................................................................44
Eenheid 4: Vervoer oor die tyd heen: Land- en padvervoer.......................................................46
Les 16: Diere se bydraes tot vervoer.................................................................................................................... 47 Les 17: Rytuie, waens en koetse.............................................................................................................................49
Les 18: Fietse.................................................................................................................................................................. 51 Les 19: Stoomenjins en treine.................................................................................................................................52 Les 20: Motors................................................................................................................................................................ 53 Les 21: Algemene vervoer van mense en goedere.........................................................................................54
Les 22: Gevallestudie: Skade aan die omgewing............................................................................................. 55 Aktiwiteit 11............................................................................................................................................................. 56
Hersiening...................................................................................................................................................................57
Eenheid 5: Vervoer oor die tyd heen: Watervervoer en skeepsvaart..................................... 58
Les 23: Vlotte, kano’s en rietbote...........................................................................................................................59 Les 24: Die eerste seilskepe.....................................................................................................................................60
Les 25: Die eerste stoomskepe................................................................................................................................62 Les 26: Moderne watervervoer............................................................................................................................... 63
Hersiening.................................................................................................................................................................. 65
Eenheid 6: Vervoer oor die tyd heen: Lugvaart en lugvervoer..................................................66
Les 27: Warmlugballonne en lugskepe................................................................................................................ 66 Les 28: Die Wright-broers en die eerste vliegtuig..........................................................................................68
Les 29: Moderne lugvaart..........................................................................................................................................69 Hersiening.................................................................................................................................................................. 70
Eenheid 7: Die oudste vorme van menslike kommunikasie......................................................71 Les 30: Taal, simbole, liedjies, kuns en dans..................................................................................................... 72 Les 31: Hoe die San kommunikeer........................................................................................................................73 Hersiening.................................................................................................................................................................. 74
Eenheid 8: Hoe kommunikeer ons vandag?.....................................................................................75 Les 32: Posstelsel.......................................................................................................................................................... 76 Les 33: Radio...................................................................................................................................................................78
Les 34: Tikmasjien........................................................................................................................................................79 4
Š Impaq
G04 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Les 35: Telegraaf...........................................................................................................................................................80
Les 36: Telefoon............................................................................................................................................................. 82 Les 37: Kamera..............................................................................................................................................................84
Les 38: Televisie............................................................................................................................................................ 85 Les 39: Rekenaar........................................................................................................................................................... 85 Les 40: Die internet...................................................................................................................................................... 86
Les 41: Selfoon............................................................................................................................................................... 87 Hersiening..................................................................................................................................................................88
Woordelys....................................................................................................................................................89 Bibliografie.................................................................................................................................................92
Š Impaq
5
Handleiding
Leerdoelwitte Wat die leerder aan die einde van die les moet
weet. Geneem uit KABV.
Leselemente
Belangrike terminologie
Wenke
Nuwe terminologie om die
Enige inligting anders as
begrip van die vak as deel van die les uit te brei.
die inhoud, om die leerder deur die leerproses te begelei.
Aktiwiteit Definieer Definisies van konsepte om die inhoud te verstaan.
Vrae wat voltooi moet word
ten einde die kennis van die voltooide les te toets.
Vir die nuuskieriges Aansporing om die inhoud in diepte na te vors. Brei
die aktiwiteit en oefening tot só ’n mate uit dat die leerder aangemoedig
word om te verken. Vir die begaafde leerder:
Kerninhoud
Studeer/Hersiening
Beklemtoon die kern
Tyd wat spandeer
van die inhoud, in-diepte verduideliking van ’n
spesifieke afdeling van die les; moet verstaan word.
6
word om die inhoud te
uitgebreide oefeninge.
Vir Leerders met Spesiale Onderwysbehoeftes*
(LSOB): Verduidelik die
noodsaaklikheid om die
bestudeer in die afsluiting
basiese vrae te voltooi om ’n
of eksamen.
*LSEN in algemene taalgebruik.
van die eenheid en ter
voorbereiding vir die toets
slaagpunt te behaal.
© Impaq
G04 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Voorwoord
Wat is Geskiedenis?
Geskiedenis is die studie van verandering en ontwikkeling. Hierdie kennis sal jou in staat
stel om te bepaal watter impak mense se optrede in die verlede op die hede het; en om verder
te verstaan en te evalueer hoe dit die toekoms kan beïnvloed.
Geskiedenis is ’n proses van ondersoek en om vrae te vra oor die verlede:
●● ●● ●●
Wat het gebeur?
Wanneer het dit gebeur? Waarom het dit gebeur?
Wat is dan die doelwitte van Geskiedenis – hoekom moet ons dit bestudeer?
●● ●● ●●
Dit skep ’n belangstelling in die verlede en help om te bewys dat dit pret kan wees om te leer oor dinge wat eeue terug gebeur het.
Die kennis, begrip en waardering wat jy aanleer oor die verlede maak wat vandag gebeur selfs meer interessant en kan jy vergelyk hoe dinge verander het deur die jare.
Dit leer jou hoe om ’n proses van historiese ondersoek te onderneem en hoe om deel te neem aan navorsing en projekte deur die jaar.
© Impaq
7
Handleiding
Jaarplan
Hou die volgende in gedagte wanneer jy jou jaar beplan:
●● ●● ●●
Wees realisties en buigsaam
Hou jou ander vakroosters in gedagte
Laat genoeg tyd om vir toetse en eksamens te studeer
Kwartaal
Eenheid en les
Datum begin
Datum voltooi
Eenheid 1: Plaaslike geskiedenis
1
Les 1: Wat gebeur vandag in jou plaaslike omgewing? Les 2: Foto’s vertel stories Les 3: Wat kan ons uit geskrewe bronne leer? Les 4: Onderhoude met mense Les 5: Voorwerpe is stukkies geskiedenis
Eenheid 2: Die geskiedenis van ’n plaaslike gebied
Les 6: Fotostories
Les 7: Inligting uit geskrewe bronne
Les 8: Mense vertel stories en deel ervarings Les 9: ’n Stukkie geskiedenis in jou hande Eenheid 3: Wat maak ’n goeie leier?
2
Les 10: Eienskappe van goeie leiers Les 11: Kies ’n leier
Les 12: ’n Goeie leier ...
Les 13: Nelson Mandela
Les 14: Mahatma Gandhi
Les 15: Leiers is nie altyd gewild nie
8
© Impaq
G04 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis Eenheid 4: Vervoer oor die tyd heen: Land- en padvervoer Les 16: Diere se bydraes tot vervoer Les 17: Rytuie, waens en koetse Les 18: Fietse
Les 19: Stoomenjins en treine Les 20: Motors 3
Les 21: Algemene vervoer van mense en goedere Les 22: Gevallestudie: Skade aan die omgewing
Eenheid 5: Vervoer oor die tyd heen: Watervervoer en skeepsvaart
Les 23: Vlotte, kano’s en rietbote Les 24: Die eerste seilskepe
Les 25: Die eerste stoomskepe
Les 26: Moderne watervervoer
Eenheid 6: Vervoer oor die tyd heen: Lugvaart en lugvervoer
Les 27: Warmlugballonne en lugskepe
Les 28: Die Wright-broers en die eerste vliegtuig Les 29: Moderne lugvaart
Eenheid 7: Die oudste vorme van menslike kommunikasie
Les 30: Taal, simbole, liedjies, kuns en dans Les 31: Hoe die San kommunikeer
Eenheid 8: Hoe kommunikeer ons vandag?
Les 32: Posstelsel 4
Les 33: Radio
Les 34: Tikmasjien Les 35: Telegraaf Les 36: Telefoon Les 37: Kamera
Les 38: Televisie
Les 39: Rekenaar
Les 40: Die internet Les 41: Selfoon
Š Impaq
9
Eenheid 1 Plaaslike geskiedenis
Leerdoelwitte Aan die einde van hierdie eenheid moet jy die volgende kan doen: ●●
Doen navorsing oor die verlede en pas dit op die plaaslike geskiedenis toe.
●●
Versamel inligting uit teks, visuele materiaal (foto’s, illustrasies, televisie en
●● ●● ●●
Soek ’n verskeidenheid soort inligting oor die verlede. Skryf oor die geskiedenis op ’n georganiseerde wyse.
films), liedjies, gedigte, onderhoude met mense, ens.
Gebruik meer as een soort skriftelike bron soos boeke, tydskrifte, koerante en
webtuistes.
Inleiding In hierdie eenheid leer ons hoe om inligting oor die hede te vind en hoe om inligting uit verskeie bronne te gebruik.
Wanneer jy weet hoe om inligting te soek wat op vandag (die hede) van toepassing is, kan jy daardie inligting gebruik om meer oor die geskiedenis van jou eie gebied uit te vind.
Geskiedkundige plekke speel ’n belangrike rol in die moderne gemeenskap, bv. jou dorp/stad se stadsaal of ’n ou kerk of skool.
10
© Impaq
1
G04 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis Belangrike terminologie Hede
Geskrewe bronne
Dokumente
Geskiedkundige/historikus
Foto
Onderhoud
Voorwerp
Les 1 Wat gebeur vandag in jou plaaslike omgewing?
Definieer Bron: ’n persoon/plek/voorwerp wat vir ons inligting oor iets kan gee
Geskiedkundige: iemand wat die verlede bestudeer en daaroor skryf Geskrifte: iets wat met die hand geskryf of gedruk is Hede: die huidige tyd waarin ons lewe
Kerninhoud Ons gebruik verskillende bronne om oor die hede uit te vind. Die hede beteken die hier en die nou, met ander woorde, vandag. Bronne bevat inligting en kan gedrukte materiaal, ’n
voorwerp of selfs ’n persoon insluit. Ons onderskei tussen drie soorte bronne: primêre bronne, sekondêre bronne en tersiêre bronne.
●●
●●
Primêre bron: ’n Boek of brief wat iemand oor ’n ervaring geskryf het. Voorbeeld:
Anne Frank se dagboek wat sy oor twee jaar geskryf het terwyl sy en haar familie van die Nazi’s geskuil het. Die dagboek is Anne se eerstehandse ervaring van die oorlog.
Sekondêre bron: Iemand wat ’n primêre bron gebruik om sy/haar interpretasie
daarvan weer te gee. Voorbeeld: ’n Geskiedkundige lees Anne Frank se dagboek en skryf ’n geskiedkundige verslag oor die inhoud.
© Impaq
11
Handleiding
• Tersiêre bron: Wanneer iemand sekondêre bronne gebruik om die inligting wat hulle reeds het, aan te vul. Voorbeeld: Jy gebruik ’n geskiedkundige verslag oor Anne Frank se dagboek om meer inligting te kry vir jou Geskiedenistaak oor Anne Frank.
Wanneer geskiedkundiges die verlede ondersoek, verkies hulle om primêre bronne te
gebruik, aangesien hulle die akkuraatste dokumente is wat die gebeure die beste beskryf.
Geskiedkundiges moet egter versigtig wees om nie hul eie menings te lug wanneer hulle oor die verlede skryf nie.
Figuur 1.1: Anne Frank se oorspronklike dagboek – ’n voorbeeld van ’n primêre bron
In die volgende paar lesse kyk ons na verskeie metodes om inligting oor die hede (vandag) in te
win. Ons kan inligting kry uit foto’s, geskrewe bronne, voorwerpe, stories en onderhoude met mense.
Ons gaan elke soort bron afsonderlik bespreek. Ná jy die lesse voltooi het, gaan ons dieselfde
vaardighede gebruik om meer oor die verlede van ’n plaaslike gebied uit te vind. Belangrik
Aan die einde van die kwartaal moet jy ’n assesseringsprojek inhandig. Vir die projek moet jy jou eie museumuitstalling maak. Soek solank interessante prente, skryfstukke, stories en
voorwerpe wat jy vir jou uitstalling kan gebruik.
12
© Impaq
G04 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Les 2 Foto’s vertel stories
1
Definieer Foto: ’n beeld wat op kamera vasgelê is waarna jy oor en oor kan kyk Kerninhoud Ons kan inligting versamel deur na foto’s te kyk en ’n paar vrae te vra en te beantwoord.
Foto’s kan inligting verskaf oor weersomstandighede, gebeure, mense se emosies, ens.
Kom ons kyk na twee foto’s en watter inligting ons daaruit kan aflei.
In hierdie foto sien ons drie mense; twee
mans en ’n vrou. Hulle is by ’n restaurant, drink koffie en gesels. Hulle is formeel aangetrek. Die skootrekenaar en papiere
op die tafel sê vir ons dat hulle besig is om
te werk of in ’n vergadering is. Ons kan dus aflei dat die mense nie vriende is nie
Figuur 1.2.1
en dat hierdie nie ’n sosiale kuier is nie.
In hierdie foto sien ons ’n groep leerders en ’n onderwyseres in ’n klaskamer. Hulle
werk aan ’n kunsprojek. Die leerders
dra almal dieselfde klere (skooluniform), dus is hulle in dieselfde skool. Die foto
is in die somer geneem, want almal dra kortmouhemde.
Figuur 1.2.2
© Impaq
13
Handleiding Wenke Wanneer jy na ’n foto kyk, fokus op die volgende om inligting in te samel:
●●
Kwaliteit en kleur van die foto.
●●
Watter aktiwiteite kan jy waarneem?
●● ●● ●●
Kleredrag van die mense.
Die plek waar die foto geneem is.
Selfs die agtergrond kan inligting verskaf.
As jy na al hierdie faktore oplet, sal jy ’n goeie idee kry van wat gebeur en wie betrokke is. Aktiwiteit 1 Bestudeer die foto’s hieronder en beantwoord die vrae. Foto A
Foto B
Figuur 1.3.1: Mense wat op perde ry.
Figuur 1.3.2: ’n Kind wat ’n tradisionele instrument bespeel.
Die volgende vrae is op foto A van toepassing: 1.
a)
b)
Watter natuurlike watermassa verskyn in die agtergrond van die foto? Watter soort vervoermiddel gebruik die mense in die foto?
14
(1)
c)
Hoe is die weer in hierdie foto?
(1)
a)
Sou jy sê dat hierdie foto oud is?
(1)
Die volgende vrae is op foto B van toepassing: 2.
(1)
b)
Gee ’n rede vir jou antwoord.
(1)
[5]
© Impaq
1
G04 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Les 3 Wat kan ons uit geskrewe bronne leer?
Kerninhoud Ons kan ook inligting uit geskrewe of gedrukte bronne versamel.
Voorbeelde van geskrewe bronne is koerante, tydskrifte, advertensies en padtekens.
Figuur 1.4.1
Figuur 1.4.2
Figuur 1.4.3
’n Goeie voorbeeld is padtekens. Kom ons kyk na ’n paar padtekens.
Hierdie hoofweg het vier bane. Net ná die padteken vurk die hoofweg in twee rigtings. Vir ’n
motoris is dit belangrik om te weet dat hy binne die volgende kilometer links moet afdraai indien hy op pad Muizenberg of Maitland toe is. Indien Kaapstad of Milnerton sy volgende
bestemming is, moet hy reguit aanhou. Die padteken gee ook vir ons die name van die paaie:
M5 en N1.
Figuur 1.5: ’n Inligtingsbord op die N1-snelweg in Kaapstad
© Impaq
15
Handleiding
Hierdie advertensiebord word ook langs die hoofweg aangetref en verskaf inligting oor ’n kursus
wat jy kan loop. Ons kan dus aflei dat nie alle tekens langs die pad noodwendig padtekens is nie.
Figuur 1.6: ’n Advertensiebord langs ’n besige pad. Die advertensie is op motoriste gemik.
Aktiwiteit 2 Bestudeer die advertensie en beantwoord die vrae.
Fence4U
Professionele swembadheinings. ’n Verskeidenheid ontwerpe en lengtes om in jou behoeftes te voldoen.
Bel Steven vir ’n kwotasie.
Figuur 1.7
1.
2.
3.
4.
16
081 999 4016 steven@fence4u.co.za www.fence4u.co.za
Na watter maatskappy word daar in die advertensie verwys?
Watter produk of diens word geadverteer? Bied die besigheid slegs een ontwerp aan?
Wat is die besigheid se telefoonnommer?
(4 × 1) = [4]
© Impaq
G04 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
Les 4 Onderhoude met mense
1
Definieer Onderhoud: ’n gesprek met iemand om spesifieke inligting in te samel Ons kan inligting inwin deur stories te lees wat mense geskryf het en deur onderhoude met mense te voer. Tydens ’n onderhoud vra jy vrae aan iemand. Die vrae moet doelgerig wees
om spesifieke inligting te verkry. Hou streng by die onderwerp en onthou dat jy die persoon
waarmee jy die onderhoud voer se tyd in beslag neem – gebruik dit doeltreffend. Aktiwiteit 3 Voer ’n onderhoud met een van jou ouers. Skryf jou vrae en die antwoorde neer. Voorbeelde van vrae:
1.
Wat is jou volle naam?
4.
Waar is jy gebore?
2.
3.
5.
6.
7.
8.
9.
Wat is jou van?
Wanneer is jy gebore?
Waar was jy op skool?
Het jy ná skool gaan studeer? Indien ja, waar en watter studierigting?
Wat is jou beroep? Is jy getroud?
Wat was jou nooiensvan? (As dit ’n getroude vrou is.)
10. Het jy kinders? Indien ja, hoeveel?
Dit behoort ’n goeie beginpunt vir jou onderhoud te wees. Brei verder uit deur jou eie vrae by te voeg.
© Impaq
[10]
17
Handleiding
Les 5 Voorwerpe is stukkies geskiedenis
Definieer Voorwerp: iets waaraan jy kan vat en wat jy kan sien Ons kan inligting insamel deur na voorwerpe te kyk. Kyk na Hoërskool D.F. Malan se skoolwapen hieronder. Wat kan jy alles op die skoolwapen sien?
Die son simboliseer hoop, positiwiteit, groei en ’n nuwe lewe wat uitreik na lig en gesondheid.
Die drie proteas simboliseer Suid-Afrika se erfenis
wat gekoester moet word.
Die leuse: “Vir jou Suid-Afrika” verwys na vaderlands-
Figuur 1.8: Hoërskool D.F. Malan se skoolwapen
liefde en burgerskap.
Vir die nuuskieriges Elke provinsie in ons land het ’n wapen. Gaan lees op oor jou provinsie se wapen en soek
die betekenis van elke voorwerp op die wapen. Kyk ook na die YouTube-video oor Suid-
Afrika se provinsies.
bit.ly/2bC14Vv
18
© Impaq
G04 ~ Sosiale Wetenskappe: Geskiedenis
© Impaq
1
Figuur 1.9.1: Gauteng
Figuur 1.9.2: KwaZulu-Natal
Figuur 1.9.3: Limpopo
Figuur 1.9.4: Mpumalanga
Figuur 1.9.5: Noord-Kaap
Figuur 1.9.6: Noordwes
Figuur 1.9.7: Oos-Kaap
Figuur 1.9.8: Vrystaat
Figuur 1.9.9: Wes-Kaap
19
Eenheid 2 1 Die geskiedenis van ’n plaaslike gebied
Leerdoelwitte Aan die einde van hierdie eenheid moet jy die volgende kan doen: ●●
Doen navorsing oor die verlede en pas dit op die plaaslike geskiedenis toe.
●●
Versamel inligting uit teks, visuele materiaal (foto’s, illustrasies, televisie en
●● ●● ●●
Soek ’n verskeidenheid soort inligting oor die verlede. Skryf oor die geskiedenis op ’n georganiseerde wyse.
films), liedjies, gedigte, onderhoude met mense, ens.
Gebruik meer as een soort skriftelike bron soos boeke, tydskrifte, koerante en
webtuistes.
Inleiding Noudat jy weet hoe om inligting uit verskeie bronne te versamel, kan ons hierdie vaardighede toepas om die geskiedenis van ’n plaaslike gebied te ondersoek. Belangrike terminologie Navorsing
Plaaslik
Migrasie
20
© Impaq