Issuu

Í2,È-A-AGS-SG01UÎ

LANDBOUWETENSKAPPE HANDLEIDING Graad 12

A member of the FUTURELEARN group

Landbouwetenskappe Handleiding

1812-A-AGS-SG01

Í2,È-A-AGS-SG01UÎ

Graad 12

Aangepas vir KABV

JC Zandberg

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

INHOUDSOPGAWE LES ELEMENTE ........................................................................................................ 4 VOORWOORD .......................................................................................................... 6 JAARPLAN ................................................................................................................ 7 EENHEID 1 Dierevoeding en -spysvertering .......................................................... 9 Les 1: Dierevoeding ..................................................................................... 9 AKTIWITEIT 1 ................................................................................. 23 Les 2: Die spysverteringstelsel van nie-herkouers .................................... 24 AKTIWITEIT 2 ................................................................................. 36 Les 3: Die spysverteringstelsel van herkouers .......................................... 36 AKTIWITEIT 3 ................................................................................. 49 EENHEID 2 Dierevoer ............................................................................................. 50 Les 4: Komponente van voer ..................................................................... 50 AKTIWITEIT 4 ................................................................................. 68 Les 5: Vitamiene en die verteerbaarheid van voer .................................... 69 AKTIWITEIT 5 ................................................................................. 81 Les 6: Gehalte van voer............................................................................. 82 AKTIWITEIT 6 ................................................................................. 86 Les 7: Energiewaarde van voer ................................................................. 86 AKTIWITEIT 7 ................................................................................. 91 Les 8: Voedingsverhouding ....................................................................... 91 AKTIWITEIT 8 ................................................................................. 95 Les 9: Soorte voer ..................................................................................... 96 AKTIWITEIT 9 ............................................................................... 110 Les 10: Beplanning van ’n voervloeiprogram ............................................. 111 AKTIWITEIT 10 ............................................................................. 115 EENHEID 3 Diereproduksie ................................................................................. 116 Les 11: Diereproduksiestelsels .................................................................. 116 AKTIWITEIT 11 ............................................................................. 119 Les 12: Intensiewe boerdery...................................................................... 119 AKTIWITEIT 12 ............................................................................. 124 Les 13: Ekstensiewe boerdery ................................................................... 125 AKTIWITEIT 13 ........................................................................... 1249 EENHEID 4 Diereskuilings en -bestuur .............................................................. 130 Les 14: Diereskuilings................................................................................ 130 AKTIWITEIT 14 ............................................................................. 136 Les 15: Dieregedrag en -hantering ............................................................ 137 AKTIWITEIT 15 ............................................................................. 142

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

EENHEID 5 Voortplanting by diere ..................................................................... 143 Les 16: Manlike en vroulike voortplantingstelsels ...................................... 143 AKTIWITEIT 16 ............................................................................. 159 Les 17: Sinchronisering van bronstigheid en paring .................................. 160 AKTIWITEIT 17 ......................................................................... 12466 Les 18: Kunsmatige inseminasie ............................................................... 167 AKTIWITEIT 18 ............................................................................. 174 Les 19: Embrio-oorplanting en -oordrag (kloning) ..................................... 174 AKTIWITEIT 19 ............................................................................. 186 Les 20: Geboorte (parturisie) en gekompliseerde kraam ........................... 187 AKTIWITEIT 20 ............................................................................. 192 Les 21: Melkproduksie/laktasie .................................................................. 193 AKTIWITEIT 21 ............................................................................. 196 EENHEID 6 Dieresiektes en -beskerming ........................................................... 197 Les 22: Dieregesondheid ........................................................................... 197 AKTIWITEIT 22 ............................................................................. 205 Les 23: Dieresiektes .................................................................................. 206 AKTIWITEIT 23 ............................................................................. 216 Les 24: Inwendige parasiete (endoparasiete) ............................................ 217 AKTIWITEIT 24 ............................................................................. 221 Les 25: Uitwendige parasiete (ektoparasiete)............................................ 222 AKTIWITEIT 25 ............................................................................. 227 Les 26: Vergiftiging van diere .................................................................... 228 AKTIWITEIT 26 ............................................................................. 235 Les 27: Die rol van die regering in die beskerming van diere .................... 236 AKTIWITEIT 27 ............................................................................. 237 EENHEID 7 Landbougenetika .............................................................................. 238 Les 28: Genetiese begrippe....................................................................... 238 AKTIWITEIT 28 ............................................................................. 248 Les 29: Oorerflikheidspatrone, variasie en mutasie ................................... 249 AKTIWITEIT 29 ............................................................................. 256 Les 30: Seleksie ........................................................................................ 257 AKTIWITEIT 30 ............................................................................. 266 Les 31: Genetiese modifikasie en ingenieurswese .................................... 267 AKTIWITEIT 31 ............................................................................. 274 EENHEID 8 Landbouproduksiefaktore ............................................................... 276 Les 32: Grond ............................................................................................ 276 AKTIWITEIT 32 ............................................................................. 281 Les 33: Arbeid ........................................................................................... 282 AKTIWITEIT 33 ............................................................................. 295

Â© Impaq

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Les 34:

Kapitaal ......................................................................................... 295 AKTIWITEIT 34 ............................................................................. 305 Les 35: Bestuur ......................................................................................... 306 AKTIWITEIT 35 ............................................................................. 310 EENHEID 9 Bemarking ......................................................................................... 311 Les 36: Bemarking ..................................................................................... 311 AKTIWITEIT 36 ............................................................................. 317 Les 37: Prysbepaling en vraag/aanbod ..................................................... 317 AKTIWITEIT 37 ............................................................................. 321 Les 38: Markewewig .................................................................................. 321 AKTIWITEIT 38 ............................................................................. 326 Les 39: Landboubemarkingstelsels ............................................................... 327 AKTIWITEIT 39 ............................................................................. 331 Les 40: Landboubemarkingskettings ............................................................. 332 AKTIWITEIT 40 ............................................................................. 336 Les 41: Landbou-entrepreneurskap ............................................................... 337 AKTIWITEIT 41 ............................................................................. 340 Les 42: Landbousakeplanne .......................................................................... 341 AKTIWITEIT 42 ............................................................................. 345 BIBLIOGRAFIE EN VERWYSINGS ...................................................................... 346

Â© Impaq

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

JAARPLAN

EENHEID

1. DIEREVOEDING EN SPYSVERTERING

LES

1 2

(8 ure)

3 2. DIEREVOER (12 ure)

4 5 6 7 8 9 10

3. DIEREPRODUKSIE (4 ure)

4. DIERESKUILINGS EN -BESTUUR

11 12 13 14 15

KWARTAAL 1 Dierevoeding Die spysverteringstelsel van nieherkouers Die spysverteringstelsel van herkouers Komponente van voer Vitamiene en die verteerbaarheid van voer Gehalte van voer Energiewaarde van voer Voedingsverhouding Soorte voer Beplanning van ’n voervloeiprogram Diereproduksiestelsels Intensiewe boerdery Ekstensiewe boerdery Diereskuilings Dieregedrag en -hantering

(4 ure)

5. VOORTPLANTING BY 16 DIERE (16 ure) 17 18 19 20 21

Manlike en vroulike voortplantingstelsels Sinchronisering van bronstigheid en paring Kunsmatige inseminasie Embrio-oorplanting en -oordrag (kloning) Geboorte (partusie) en gekompliseerde kraam Melkrpoduksie/laktasie

DATUM BEGIN

DATUM VOLTOOI

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

6. DIERESIEKTES EN -BESKERMING (12 ure)

22 23 24 25 26 27

7. LANDBOUGENETIKA (16 ure)

28 29 30 31

8.LANDBOUPRODUKSI E-FAKTORE (8 ure)

9. BEMARKING (16 ure)

32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42

ÂŠ Impaq

KWARTAAL 2 Dieregesondheid Dieresiektes Inwendige parasiete (endoparasiete) Uitwendige parasiete (ektoparasiete) Vergiftiging van diere Die rol van die regering in die beskerming van diere Genetiese begrippe Oorerflikheidspatrone, variasie en mutasie Seleksie Genetiese modifikasie of ingenieurswese KWARTAAL 3 Grond Arbeid Kapitaal Bestuur Bemarking Prysbepaling en vraag/aanbod Markewewig Landboubemarkingstelsels Landboubemarkingskettings Landbou-entrepreneurskap Landbousakeplanne

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Eenheid

EENHEID 1 Dierevoeding en -spysvertering Les 1: Dierevoeding LEERDOELWITTE Jy gaan kennis maak met:  Die uitwendige bou van die spysverteringskanaal van ’n herkouer (koei en skaap) en nie-herkouer (die vark en hoender.  Funksies en aanpassings van verskeie strukture van die spysverteringskanaal.  Die inwendige bou van die volgende:  Rumen (grootpens)  Retikulum (netpens/ruitjiespens)  Omasum (blaarpens)  Abomasum (melkpens)  Dunderm ’n Dier kan met ’n motor vergelyk word. Soos ’n motor, kan die dier ook rondbeweeg en benodig dit brandstof daarvoor. In die motorenjin word brandstof verbrand vir die produksie van meganiese energie. Suurstof word benodig vir die verbranding. Afvalprodukte (rook en gasse) ontstaan en word deur die uitlaatpyp verwyder. In die dier dien voedsel as brandstof wat afgebreek word deur die proses van asemhaling met die vrystelling van energie. Vir asemhaling is suurstof nodig wat ingeasem word, terwyl die afvalprodukte (koolstofdioksied en water) uitgeasem word.

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Eenheid

BELANGRIKE TERMINOLOGIE 

       

    

Herkouers: Diere met ’n vierkompartementemaag. Hulle sluk voedsel in sonder om dit te kou, bring dit later op en herkou voor dit weer ingesluk word om te verteer. Nie-herkouers: Diere met ’n eenkamermaag en is dus monogastries. Herkoutjie: Gedeeltelike verteerde inhoud van die maag wat opgebring en herkou word. Fermentering: Proses waarby kos met behulp van mikroörganismes afgebreek word. Ensieme: is pH-spesifiek. Speeksel: ’n Dun, kleurlose, waterige effens klewerige, alkaliese vloeistof. Ingestie: Die inname van groot voedselmolekules deur die mond, waar spysvertering begin. Vertering: Fisiese en chemiese prosesse vind met die voedsel plaas om dit in eenvoudiger, oplosbare stowwe te verander. Absorpsie: Die eindprodukte van spysvertering word deur die wand van die rumen na die bloedstroom en limfstelsel vervoer sodat dit na al die selle in die liggaam versprei kan word. Vervoer: Die voedingstowwe wat geabsorbeer is, word na verskillende selle in die liggaam vervoer vir energie, boustof en/of herstelstof. Assimilasie: Wanneer die voedsel wat ingeneem is, deur die liggaamselle opgeneem word. Egestie: Die proses waarby onverteerbare afvalprodukte uit die liggaam uitgeskei word. Chym: Dik vloeistof wat ná chemiese spysvertering oorbly. Afskeiding: Spysverteringsappe word deur verskillende organe in die spysverteringskanaal afgeskei om voedsel in kleiner deeltjies af te breek. Hierdie afskeiding sluit speeksel, maagsap, pankreassap, gal en ingewandsap in.

Die noodsaaklike funksie van die dier in ’n vaste agro-ekostelsel is die omsetting van ’n groot deel van die landbouprodukte wat ongeskik is vir menslike gebruik, soos ruvesel, in ander meer geskikte vorme soos vleis en melk, wat wel deur die mens benut kan word. Dierevoeding raak die landbouer regstreeks sowel as onregstreeks. Onregstreeks omdat dit sy taak is om voedsel vir die mens te produseer en regstreeks omdat ’n noodsaaklike deel van daardie verantwoordelikheid die ekonomiese omsetting van plantaardige na diereprodukte behels. Voerkoste is die grootste enkele uitgawe in die produksiekoste van diereproduksie. Die regte en wetenskaplike voeding van plaasdiere sal grootliks bepaal of daar winsgewend

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Eenheid

geboer word. Daarom is ’n deeglike kennis van dierevoeding ’n voorvereiste vir suksesvolle veeboerdery. Diere se voedsel varieer en kan baie nuttelose materiaal bevat. As gevolg van hierdie verskil in voedingsbehoeftes en voedingsbronne onderskei ons tussen:  Herbivore (planteters) byvoorbeeld skape, beeste en bokke.  Karnivore, diere wat op herbivore voed byvoorbeeld leeus en arende  Omnivore eet plante en diere soos ape, bobbejane en varke Om hierdie probleem op te los, besit die dier sy eie ingeboude raffinadery, die spysverteringstelsel, wat die nuttige bestanddele uit die voedsel onttrek en is die spysverteringstelsels van die verskillende soorte diere aangepas om in hulle voedingsvereistes te voldoen. Die spysverteringstelsel bestaan uit die spysverteringskanaal en die verwante organe. Die spysverteringskanaal van die dier bestaan uit die volgende dele:  Bek/mond  Farinks  Esofagus  Maag  Dunderm  Dikderm(Grootderm)  Rektum  Anus/kloaak Vergelyking van die uitwendige struktuur van die spysverteringstelsel van ’n herkouer en nie-herkouer Daar is baie aanpassings wat gemaak word deur herbivore, karnivore en omnivore na aanleiding van hulle spesifieke voedingsvereistes en diëte. Plaasdiere word in twee groepe verdeel naamlik die:

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Eenheid

HERKOUERS Beeste

Skape

Herkouers is meestal herbivore soos beeste, skape en bokke. Herbivore het baie kompetisie as dit kom by die soek van voedsel en daarom het hulle baie verskillende voedingswyses ontwikkel. Beeste en skape eet hoofsaaklik gras asook klein plantjies en is hulle in staat om onverteerbare ruvoer en lae gehalte voer wat hoofsaaklik uit sellulose bestaan, te benut. Herkouers wat ook herbivore is, eet groot hoeveelhede plantmateriaal om aan hul energiebehoeftes te voorsien en besit meer as een maag om sellulose te verteer. NIE-HERKOUERS Hoenders

Varke

Nie-herkouers is monogastries, dus diere met een kamermaag. Die spysverteringstelsel van die nie-herkouers is baie eenvoudig Nie-herkouers is monogastries, dus eenkamermaag diere. Die spysverteringstel van nieherkouers is baie meer eenvoudig. Hulle eet die minste hoeveelheid voedsel omdat hul dieet ryk is aan alle voedingstowwe wat hul nodig het, asook proteĂŻene.

ÂŠ Impaq

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Eenheid

Die verskille tussen herkouers en nie-herkouers: Herkouers (beeste, skape, bokke) Saamgestelde maag wat bestaan uit die rumen, retikulum, omasum en abomasum. Kos word ingesluk en weer opgebring om geherkou te word en dan weer ingesluk te word. Hulle kan veselryke plantmateriaal (sellulose) verteer. Herkouers is herbivore.

Nie-herkouers (varke, pluimvee, mense) Monogastriese maag wat net uit een kompartement bestaan. Kos word gekou en net een keer ingesluk. Hulle kan nie veselryke plantmateriaal verteer nie. Nie-herkouers kan omnivore of herbivore wees.

KERNINHOUD Die spysverteringstelsel/spysverteringskanaal/derms bestaan uit organe vir: - die inname of ingestie van voedsel (die mond/farinks en esofagus) - die vertering en absorpsie van voedsel (die maag, dunderm en dikderm) - en die uitskeiding of egestie van afvalprodukte (die rektum en anus) Bykomende spysverteringsorgane sluit in lippe, tande, tong, speekselkliere, lewer en pankreas. Spysvertering by nie-herkouers Dikderm/grootderm: Bestaan uit die sekum en die proksimale kolon. Endokriene klier: ’n Klier wat hormone direk in die bloedstroom afskei. ’n Hormoon: Dit is ’n stof wat in die bloed afgeskei word en op weefsels en ander dele van die liggaam inwerk, waar dit ’n biologiese reaksie het. Eksokriene klier: ’n Klier wat sy produkte in buise afskei. Glukoneogenese: ’n Metaboliese proses waarby glukose gesintetiseer word. Nie-herkouers het monogastriese spysverteringstelsels omdat die maag net uit een kamer bestaan.   

Spysvertering is die afbreek van groot partikels tot kleiner partikels voedsel wat deur die selle in die liggaam geabsorbeer kan word. Meganiese vertering behels kou en maal met die tande, sowel as karringaksies van die maag wat die kos in pulp verander. Chemiese vertering behels spysverteringsensieme wat groot molekules van koolhidrate, vette en proteïene tot eenvoudiger stowwe afbreek.

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

  

Eenheid

Bestudeer die herkouer en nie-herkouers se spysverteringstelsels wat volg. Vergelyk die herkouers en nie-herkouers se verskillende komponente van hulle spysverteringskanale in ’n tabel soos hieronder aangedui. Dit is belangrik om seker te maak dat jy alle benamings ken en verstaan.

Trek die volgende tabel en vul dit in soos jy deur die lesinhoud gaan. Voltooi die tabel so volledig moontlik. Dit dien as opsomming om jou met hersiening te help. HERKOUERS

NIE-HERKOUERS

BEES

VARK

HOENDER

Bek Farinks Tande Maag Dunderm Lewer Dikderm Anus/kloaak ’n Dier se voedsel word fisies en chemies in die spysverteringstelsel vereenvoudig voordat dit deur die liggaam opgeneem en gebruik word. Die spysverteringstelsel bestaan uit ’n lang, buisvormige spysverteringskanaal, met verskeie vergrotings, voue en kronkels, asook die spysverteringskliere wat in die kanaal uitmond en spysverteringsappe afskei. In die wande van die spysvertertingskanaal is daar lengte- en kringspiere wat help met die beweging van voedsel deur die kanaal. DIE INNEEM VAN VOEDSEL LIPPE Voedsel word deur die mond ingeneem. Omdat die dik, feitlik onbeweeglike lippe van die bees redelik ongevoelig is, word vreemde voorwerpe soos stukkies draad en spykers dikwels ingesluk.

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Eenheid

FUNKSIES VAN DIE LIPPE  

Dit sluit die mondholte en verhinder dat voedsel uit die mond val. Wanneer die bees water drink, sluit die lippe dig, behalwe vir ’n klein opening waardeur die water gesuig word. Wanneer die kalf aan die koei suip, sluit die lippe dig om die speen en die melk word ingesuig.

TONG Die tong is ’n gespierde orgaan wat besonder beweeglik is en baie smaakknoppies bevat. Nadat die bees die plantmateriaal afgeruk het, word dit met die tong in die vorm van ’n silinder gerol en feitlik heel ingesluk. Die papille op die tong help om die voedsel bymekaar te hou.

VIR DIE NUUSKIERIGES

’n Seldsame, oorerflike verskynsel by sommige beeste is ’n gladde tong. Dit word gewoonlik deur die afwesigheid van papille veroorsaak en gevolglik kan hierdie diere nie behoorlik wei nie en teer uit. FUNKSIES VAN DIE TONG      

Dit meng voedsel deeglik met speeksel. Dit help om die voedsel tussen die tande te hou. Dit help om voedsel in te sluk. Die smaakknoppies op die tong stel die dier in staat om tussen smaaklike en minder smaaklike voedsel te onderskei. Dit verklaar waarom diere selektief wei. Die tong help om vreemde voorwerpe in die kos te voel. In die geval van beeste word die tong gebruik om gras af te pluk.

TANDE Hoe fyner ’n dier sy kos kou, hoe makliker en hoe beter kan die spysverteringsappe daarop inwerk. Dit is waarom diere genoeg tyd moet kry om te vreet en waarom voedsel dikwels vooraf behandel moet word.

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Eenheid

SOORTE TANDE EN HUL FUNKSIES   

Die agt beitelvormige snytande kom almal in die onderkaak voor en word gebruik om die gras af te “sny”. Beeste het nie hoektande nie. Die 12 voorkiestande en die 12 ware kiestande is eweredig tussen die bo- en onderkaak versprei en maal die kos tydens die herkouproses fyn.

Die slukproses is ’n komplekse reaksie waarby 25 verskillende spiere betrokke is. Herkouers produseer groot hoeveelhede speeksel per dag. Die speeksel van herkouers bevat nie die ensiem-amilase nie en dus vind geen chemiese vertering in die mond plaas nie. Kliere in die mond wat speeksel afskei:  Die parotiskliere produseer ’n waterige, weiagtige afskeiding.  Die onderkaakkliere produseer ’n afskeiding wat uit ’n mengsel van wei en mukus bestaan.  Die ondertongkliere skei speeksel af wat oorwegend slymerig van aard is. FUNKSIES VAN SPEEKSEL IN DIE RETIKULO-RUMEN    

Dit hou die pH van die rumen in stand. Dit verskaf vloeistof vir fermentasie. Dit is betrokke by die hersirkulering van stikstof na die rumen. Speeksel dien as ’n alkaliese buffer wat die suur neutraliseer wat tydens fermentasie in die rumen en retikulum geproduseer word.

SPYSVERTERING DEUR DIE MAAG VAN DIE HERKOUER Die herkouermaag bestaan uit vier kompartemente: rumen, retikulum, omasum en abomasum, wat elkeen ’n spesifieke aantal funksies verrig. Die eerste drie kompartemente of kamers, die rumen, retikulum en omasum, staan bekend as die voormae. Die rumen en retikulum funksioneer ook as een orgaan, genoem die retikulumrumen en vorm ongeveer 84% van die totale maag.

Inwendige struktuur van die rumen (1), retikulum (2), omasum (3) en abomasum (4) van bokke. Foto met vergunning van G. F. W. Haenlein, University of Delaware.

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Eenheid

BESKRYWING VAN DIE INWENDIGE STRUKTURE VAN: RUMEN (Grootpens) Die rumen is die eerste kompartement en ook die grootste van die vier maagkompartemente van herkouerdiere en maak 80% van die totale maagvolume van die volwasse herkouer uit. Dit bestaan uit ’n dorsale en ventrale sak. Die inhoudsmaat varieer afhangende van die grootte en ouderdom van die dier. Dit is gewoonlik in die omgewing van 4 liter tot 10 liter by skape, 3 tot 6 liter by bokke en 100 liter tot 300 liter by beeste. Die rumen is uitgevoer met gestratifiseerde epiteel, wat lyk soos ’n dig gepakte massa papille of vingeragtige uitsteeksels wat die absorpsie-oppervlak van die rumen verhoog en funksioneer as verhittingstafies. In die retikulo-rumen, wat as ’n groot fermenteringsvat beskou kan word, word geen verteringsappe of ensieme deur die dier afgeskei nie. Voedsel ondergaan egter ’n wye verskeidenheid verterings- en sintese prosesse in die rumen. Hierdie verterings- en sinteseprosesse word uitgevoer deur mikrobes wat binne-in die orgaan in ’n simbiotiese verhouding met die gasheer leef. FUNKSIES VAN DIE RUMEN  

     

Die rumen bevat baie mikroörganismes, soos bakterieë en protosoë, wat sellulose en lignien afbreek wat in plantmateriaal voorkom. Mikrobiologiese aktiwiteite in die rumen lei tot die suksesvolle omskakeling van stysel en vesel van voere na belangrike vlugtige vetsure soos asynsuur, propionsuur en bottersuur. Mikrobiologiese vertering in die rumen is die rede waarom herkouers veselagtige voere doeltreffend as voedsel kan benut. Hierdie vlugtige vetsure word deur die rumenwand geabsorbeer en voorsien soveel as 80% van die dier se totale energievereistes. Die rumen verskaf die regte pH vir die funksionering van mikroörganismes wat benodig word vir die vertering van sellulose in plantmateriaal. Rumen mikroörganismes breek ook komponente van voer af na bruikbare produkte soos essensiële aminosure, B-kompleks vitamiene en vitamien K. Rumen mikroörganismes produseer groot hoeveelhede gasse, hoofsaaklik metaan en koolstofdioksied. Sametrekkings van die rumen en retikulum help met die vloei van fyner voerdeeltjies tot in die omasum.

RETIKULUM (Ruitjies- of netpens) Geen verteringsappe word hier afgeskei nie. Die retikulumwand lyk nes ’n heuningkoek. Voedsel word deur middel van samestrekkings gemeng. Vanaf die slukderm strek ’n geutvormige slukgroef deur die rumen en retikulum tot in die abomasum. Hierdie kompartement word ook die “hardewaremaag” genoem, want dit is waar harde voorwerpe soos spykers, draad en ander vreemde voorwerpe wat ingesluk word, gaan lê. © Impaq

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Eenheid

FUNKSIES VAN DIE RETIKULUM    

Dien as filter wat klein verteerbare voedingstowwe en vloeistowwe toelaat om deur te beweeg na die omasum en abomasum. Help met die absorpsie van vlugtige vetsure. Vang onverteerbare stowwe vas, soos draad wat per ongeluk ingeneem is. Bolusse wat opgebring en geherkou word, word in die retikulum gevorm.

OMASUM (Blaarpens) Die omasum besit talryke bladvormige uitsteeksels of voue/blaaie wat verhoed dat growwe voedsel verder na die abomasum kan beweeg. Daar is vier soorte blaaie:  Primêre blaaie (grootste)  Sekondêre blaaie (kleiner)  Tersiêre blaaie (nog kleiner)  Kwaternêre blaaie (kleinste) Hierdie blaaie pers die oorblywende growwe voedseldeeltjies saam en vergruis en rasper dit tussen die kragtige horingagtige spierkragtige blaaie. Die voedsel word hier uitgedroog. Die omasum is sfeeragtig en voedsel beweeg vanaf die retikulo-rumen deur die retikuloomasale opening tot in die omasum. FUNKSIES VAN DIE OMASUM       

Dit kan help met die absorpsie van vlugtige vetsure. 60 – 70% water word in die omasum geabosorbeer. Papille word gebruik om voedsel te maal. Dit dien as ’n tydelike stoorplek. Vloeistowwe en fyn verteerde voedselpartikels word gefilter voor dit na die abomasum deurbeweeg. Groot stowwe word teruggestuur na die rumen en retikulum. Voerpartikels word verder tot kleiner molekules afgebreek.

Handleiding G12 ~ Landbouwetenskappe

Eenheid

ABOMASUM (Ware maag – kliermaag)       

Die abomasum funksioneer soos die enkelkamermaag van ’n mongastriese dier. Die abomasum kan met die enkelmaag van nie-herkouers vergelyk word. Die piloriese sfinkter kom aan die onderkant voor, waar dit met die duodenum verbind is. Die abomasum is uitgevoer met epiteelweefsel. Maagsap word hier afgeskei, dus begin ensimatiese vertering in die abomasum. Ensimatiese vertering begin hier in die abomasum. Die afskeiding van soutsuur maak die abomasum baie suur.

FUNKSIES VAN DIE ABOMASUM 

  

Twee ensieme word hier afgeskei: Rennien laat melk dik word. Pepsien verteer en breek proteïene af. Chym word na die dunderm gestuur. Die spierwande van die abomasum karring die kos. Spysverteringsensieme, maagsappe en soutsuur word afgeskei deur selle in die abomasum. Dit help dat proteïene in voedsel en mikrobes wat met voedsel gemeng is, om te hidroliseer.

BELANGRIKE TERMINOLOGIE Hidroliseer: breek af deur ’n chemiese reaksie met water

FUNKSIES VAN DIE RETIKULO-RUMEN       

Sametrekkings van die wande meng die inhoud van die retikulo-rumen. Onverteerde materiaal word deur die sametrekkings gehersirkuleer. Hierdie mengaksie verhoed dat die rumen verstop. Simbiotiese bakterieë word deur die materiaal versprei. Die bakterieë breek die voedsel af. Voedingstowwe word deur fermentasie vrygestel. Afgebreekte voedsel beweeg na die omasum deur die blaarpensopening.

DIE DUNDERM Die dunderm is die langste deel van die spysverteringskanaal. Die dundermwand bestaan uit kring- en lengtespiere wat peristalse moontlik maak. Dit is met silinderepiteel uitgevoer. Die dunderm is die hoofsentrum vir vertering en absorpsie in die diereliggaam.