Piniartut Aalisartullu Pikialasorsuup Pissarititaanik Inuuniuteqarnerat

INUIT ISSITTORMIUT SIUNNERSUISOQATIGIIFFIAT

PINIARTUT AALISARTULLU PIKIALASORSUUP PISSARITITAANIK INUUNIUTEQARNERAT PIKIALASORSUARMI EQQAANILLU INUUNIUTEQARNERMIK IMMIKKUT ITTUMIK NALUNAARUSIAQ MMXXV

SIULEQUT

Inuit qangarsuaaniilli Issittumi inuusimallutillu ineriartorsimapput. Immap sikua, nunat, uumasut uumassusillillu imminnut attaveqatigiinnerat pillugit ilisimasat kinguaariikkuutaani katersorneqarsimapput, Inuusugut najukkavut pillugit im­ mikkut piginnaaneqalersimavugut ilisimassuseqalersimallutalu. Uumassusilin­nut uumassuseqanngitsunullu Inuusugut qanilluinnarnerput pinngortitamik nak­ku­ tilliineq pillugu paasinninnitsinni pingaarutilimmik toqqammavigaarput. Pin­ngor­ titamut ilaalluinnarpugut, taamaammallu aqutsineq tamarmi uatsinnut tun­nga­ suuvoq.

Inassuteqaatit piviusunngortinnissaannut alloriarneq siulleq tassaavoq Kalaallit Nunaanni Canadallu naalakkersuisuisa siunnerfeqatigiillutik 2023-mi atsioqati­ giinnerat. Inuit Issittormiut Siunnersuisoqatigiiffiannut pingaaruteqarpoq Pikia­ lasorsuup eqqaani najugallit, aammalu Inuit ilisimasaat, suliniummut sutigut tamatigut ilaatinneqarnissaat. Taamaammat Kalaallit Nunaata tungaaniit Inuit Ilisimasaannik katersuereerluta nalunaarusiaq manna ingerlateqqipparput Pikialasorsuaq pillugu Suliniutip piviusunngortinneqarnissaanut suliap ingerlaq­ qinnissaanut pingaaruteqarluinnartumik ilannguttoq.

Inuit kinguaariikkuutaat naalagaaffinni arlalinni inuusut Avannaarsuani Aakkar­ nersuaqarfik immikkuullarissuusutut isigaat. Nunarsuup ilaannut tamatumun­ ngaanaanngitsoq aammali uumassusillit assigiinngissitaarnerat eqqarsaatigalugu pingaaruteqarpoq, tamaani najugalinnut sunniuteqaannarani, aammali inuiaqa­ taasut sinnerinut sunniuteqartarpoq. Sumiiffiup tamatuma pingaarutaa Inuit taa­ guusissarnerannit naqissuserneqarpoq. Canadami Inuit Sarvarjuaq (Sarfarsuaq) ateritippaat, Kalaallit Nunaanni Inugghuit Ikeq aamma Aniggoq taaguutigitikkaat.

Silap allanngorneranit, qanittumit ungasissumillu mingutsitsinermit, Issittumi su­ liffissuaqarnerup annertusiartorneranit sunnigaallutik tamaani uumnassusillit im­ minnut ataqatigiinnerat takunngitsoorneqarsinnaanngilaq. Taamaammat Nunap Inoqqaavisa pisinnaatitaaffiinik attassiviusumik aqutsinerup qularnaarneqarnis­ saanut Pikialasorsuaq pillugu Suliniut pingaaruteqarluinnaqqissaarpoq. Suliniut siumut isiginninnini anguniakkanilu pillugit nunarsuarmioqatigiinnit ilisimaneqa­ lersimavoq nersugaalersimallunilu. Neriuppugut nalunaarusiaq manna sumiiffiup tamatuma qanoq pingaaruteqartiginerata aammalu illersorneqarnissaanut Inuit Ilisimasaasa qanoq naleqartiginerannut paasinnillualernissamut aqqutissiuissa­ soq.

Inuit Issittormiut Siunnersuisoqatigiiffianni suliniummi Pikialasorsuaq pillugu Suliniummik taasimasatsinni siunertaavoq Kalaallit Nunaata Canadallu akornan­ ni imartami Inuit siuttuuffigisaannik aqutsiveqalernissaq, tassa Pikialasorsuaq pillugu Ataatsimiititaliarsuup ICC-mit pilersitaasup inassuteqaataa naapertorlugu. Suliniummi tassani naalagaaffiit marluk peqataasariaqarput, qilerutit ataatsi­ moornerlu annaaneqarsimasut pilerseqqinneqassappata. Pikialasorsuaq pillugu Ataatsimiititaliarsuup aamma inassuteqaatigaa aakkarnersuaq kisiat eqqarsaati­ ginagu aammali naggueqatigiinnut Inunnut pingaarutaata paasinissaanut ataat­ simut isiginnittaaseqarnissaq, aammalu killilersugaanngitsumik angalaarfiusin­ naanissaa ilanngullugu.

Decembari 2025 Sara Olsvig Siulittaasoq, Inuit Issittormiut Siunnersuioqatigiiffiat

1

PINIARTUT AALISARTULLU PIKIALASORSUUP PISSARITITAANIK INUUNIUTEQARNERAT PIKIALASORSUARMI EQQAANILLU INUUNIUTEQARNERMIK IMMIKKUT ITTUMIK NALUNAARUSIAQ MMXXV

INUIT ISSITTORMIUT SIUNNERSUISOQATIGIIFFIAT

2 Hiorapaluup tungaanut utimullu aqqutigisatta ilaa uiagassaq

3

NALUNAARUTIGINNINNEQ

Nalunaarusiaq una piniartunik aalisartunillu apersuinertalimmik tusarniaareerluni inaarutitut allaaserisaavoq. Nalunaarusiaq issuarneqassatillugu ima allanneqar­ tas­sooq Piniartut aalisartullu Pikialasorsuup pissarititaanik innuniuteqarnerat: Pikialasorsuarmi eqqaanillu inuuniuteqarnermik immikkut ittumik nalunaarusiaq MMXXV. Nuuk, Ka­laal­lit Nunaat 2025. Nalunaarusiaq qarasaasiaq atorlugu akeqanngittumik aaneqarsinnaavoq www.inuit.org Saqqaanik, nalunaarusiap isikkuanik ilusilerneranillu suliarinnittuuvoq iCICERO, Graphic Design.

Inuit Issittormiut Siunnersuisoqatigiiffiata pisinnaatitsissutit tamaasa aki­sus­saaf­ figai. Nalunaarusiaq Inuit Issittormiut Siunnersuisoqatigiiffiat akuersisimatinna­gu qanorilisukkulluunniit, tamakkerlugu ilaannakuusumilluunniit issuaavigi­neqar­ sinnaanngilaq allatulluunniit atorneqarsinnaanani. Nunat inoqqaavisa ilisimasaat, taakkununnga ilanngullugit paasissutissat ilisimalikkallu nalunaarusiami allaase­ rineqartut tassaapput inunnguuseralugu ilitsoqqussaralugulu ilisimasat kater­ sorneqartut taakkulu nalunaarusiortunit ataatsimoorunneqarput. Taamatut suliaqarnermi World Wildlife Fund Canada aamma World Wildlife Fund Denmark aningaasaliisuupput. Isummersuutit, paasisat inerniliussallu inassute­ qaatillu nalunaarusiortunit allagaapput, taamaattumik ima paasineqassanngilaq aningaasaliisuusut World Wildlife Fund isummersuutaannik nittarsaassinertut.

Naqiterisitsisarfik Nuuk Offset saqqummersinneqarneranik isumaginnittuuvoq. Saqqaani asseq: Qalaseq Sadorana, Qaanaamiit Hiorapaluup tungaanut qimus­ siussiserput. Assit tamarmik Inuit Issittormiut Siunnersuisoqatigiiffiata pigivai. Tusarniaanerit Victoria Qutuuq Buschman-imit suleqataaffigineqarput, Axel Ingemann-Jeremiassen suliarinnittoralugu. Tusarniaanerit ICC-ip allattoqarfianit ingerlanneqarlutillu aaqqissuunneqarput. Nalunaarusiaq suliarineqarpoq Axel Ingemann-Jeremiassenimit aamma Victoria Qutuuq Buschman-imit.

Inuit Issittormiut Siunnersuisoqatigiiffiat Ceresvej 7 Allafik 2 3900 Nuuk, Greenland www.inuit.org

4

INUIT ISSITTORMIUT SIUNNERSUISOQATIGIIFFIAT (ICC)

1977-mi Inuit Issittormiut Siunnersuisoqatigiiffiat soqutigisaqaqatigiiffittut tun­ ngavilerneqaramili alliartuinnarlunilu sunniuteqaleraluttuinnarsimavoq. Nunar­ suup issittortaani naggueqatigiit inuit katillugit 180.000 missaani amerlassuse­ qartut tunuliaqutaralugit suliniaqatigiiffiuvoq; Alaskamit, Canadamit, Kalaallit Nunaannit Chukotkamillu sinniissuutitanit ilaasortaaffigineqarluni. ICC arlaannaa­ nulluunniit naalakkersuisutigoortumik pituttorsimananilu ilaasortaaffeqanngilaq, taamaalilluni Naalagaaffiit Peqatigiit Aningaasaqarnermut Inooqatigiinnermullu Siunnersuisoqatigiiffianit ECOSOC-mit immikkut akuerisatut Nunat Inoqqaavisa suliniaqatigiiffiattut ilaasortaalluni. ICC alaatsinaattutut Naalagaaffiit Peqatigiit suliniaqatigiiffiini allani peqataasinnaatitaavoq siunnersuusiorsinnaalluni tusar­ niaavigineqartarlunilu. Issittumi Siunnersuisoqatigiinni (Arctic Council) pilersitse­ qataanermigut ICC ilaasortaavoq soorlu aamma nunarsuarmi immamik sineriallit suliniaqatigiiffianni International Maritime Organization-imi siunnersuisartutut aalajangersimasumik Ilaasortaalersoq.

Isumaqatigiissutit tunngavigalugit ukiut sisamakkaarlugit ataatsimeersuartoqar­ tarpoq, nunallu sinniisuutitaqartut 18-nik taasisinnaasunik aallartitaqartarput, Chukotkamiut 12-nik sinniisuutitaqartut. Nunani taakkunani sisamaasuni ICC allaffeqarfeqarpoq, atorfilittaqarlunilu. Issittumi naalagaaffinnut siammarsimaga­ luarluta inuuniarnikkut pingaartitatsigut assigiissuteqarlutalu ataatsimooruteqar­ pugut, inuiattut ataatsitut, nunami ataasiusumi issittumi. Kingullermik Ilulissani ataatsimeersuarnermi isumaqatigiissutaasut ilaat marluk issuaavigitsiarumava­ gut, oqallisereernermi aalajangersarneqartut.

Isumaqatigiissut No 21. ´Naalakkersuisutsinnut maluginiaqqullugu Inuit nu­naanni pisussaaffiit, neriorsuutit isumaqatigiissutillu piviusunngortinniar­ neranni Inuit taakkulu ilisimasaat ilannguttaqqullugit, tamakkumi aalisarnermut isumannaatsumillu inuussutissaqarnissamut attuumammata, ilanngullugu Issittup Imartaviani (Central Arctic Ocean) aqutaanngitsumik aalisaqqusin­ ngin­nermut isumaqatigiissut aammalu Northern Bering Sea Climate Resilience Area-mi isumaqatigiissummut assingusumik isumaqatigiittoqarsinnaanera, Inuit peqatigalugit’.

Haviggivik, 2025

Isumaqatigiissut No 29. ´Inuit ilisimasaasa aalajangiisarnerni atorluarneqar­ ne­runissaat suliniutigissallugu, sulinitsigut kajumissaarinitsigullu sumiiffitsinni, nunap immikkoortuani, nuna tamakkerlugu nunanillu tamalaanit ingerlanneqartut paasitinneqarnerisigut, silap pissusaanut tunngasutigut aqutsinikkut iliuuseqarnermi, tamatumunnga ilaassalluni Inuit ilisimasaasa suliniarfinni assigiinngitsuni atorneqarnissaat soqutigisavut siuarsaavigiumallugit.’

R USSIA

5

15

CHUKOTKA Anadyr

Greenland Sea Provideniya

Chukchi Sea

Uelen

Bering Sea

BERING STRAIT

Arctic Ocean

NORTHWEST ARCTIC NORTH SLOPE

YUKONKUSKOKWIM

Beaufort Sea

U . S. A .

K AL AAL L IT NUNAAT GR EEN LA N D

. S.A U. ADA N CA

IN

UV

IA

Baffin Bay

LU

IT

SE

TT

LE

M

EN

TR

EG

IO

N

Labrador Sea

Inuit Circumpolar Council, 2017. Prepared by Agata Durkalec. Basemap from the Atlas of Canada Reference Map Series produced by Natural Resources Canada, 2008.

NUNAVUT

Kilometres

Scale 1 : 9 000 000 0 90 270

90

Azimuthal Equidistant Projection

NU

NA

CA N ADA NU

IK NAV

FOOD SOVEREIGNTY AND SELF-GOVERNANCE:

INUIT ROLE IN MANAGING ARCTIC MARINE RESOURCES

TS

IA

VU

T

450

6

ICC KALAALLIT NUNAATA PIKIALASORSUAQ QULEQUTARALUGU SULIAQARNERA

September 2013-mi Kalaallit Nunaanni Inuit Issittormiut Siunnersuisoqatigiif­ fiat Nuummi Pikialasorsuaq qulequtaralugu isumasioqatigiisitsigami siunertaasa pingaarnerit ilagaat tusarniaanikkut imartami tassani ilisimasanik isumaqatigiis­ susiornissaq qulakkiissallugu. Ataatsimiinnermi nunatsinniillu Nunavummiillu peqataaffigineqartumi paasinarsivoq Pikialasorsuaq pillugu ingerlaavartumik su­ leqatigiinnerulernissaq oqaloqatigiilluarnissarlu pisariaqartinneqartut. Taamaat­ tumillu isumalioqatigiissitamik pilersitsisoqarpoq. 2013-mi isumasioqatigiinnermi suleqatigiissitaliamik pilersitsinissaq innersuussutigineqarpoq, taakkulu inoqarfin­ nik Nunavummi Kalaallillu Nunaanni tusarniaanissaq suliassaasa ilagaat. Pingaar­ tumik Pikialasorsuup eqqaatalu suleqatigiissutigineqarnissaa, oqaluuserineqar­­ nissaa inuussutigineqarneratalu siunissami kinguaariinni piujuaannarnissaa qu­lakkeerniassallugu. Isumalioqatigiissitap, Canadamit, Kalaallit Nunaanniit Nunallu tamalaat sinnerlu­ git siuttuuffigineqartup, Pikialasorsuarmik tunngaveqarluni suliaqartup ukiuni pingasuni atuunnermini (2016-2018) aalajangiussaasa ilagaat imartap uumasullu silaannaallu illersorneqarnissaat, imartap sineriammiuisa inuuniuteqartullu sule­ qatigiinnerulernissaat ataatsimoornerulernissaat misilittakkaminnillu paarlaate­ qatigiinnerulernissaat aqqutissiuutissallugit. Pingaartumik Kalaallit Nunaanni Nunavummilu naalakkersuisut innuttaasullu aaqqissuussaasumik tamatigoortu­ millu suleqatigiinnerulernissaat, piniartut aalisartullu soqutigisaqaqatigiiffiillu niueqatigiinnerulernissaat killeqarfiillu akimorlugit angalasinnaanngoqqinnissaat piniariarsinnaanissaallu ilanngullugit isumaqatigiissutaapput. Isumalioqatigiissitaq qinikkanut naalakkersuinikkullu suliniar­tunut siunnersuusia­ qarpoq, nalunaarusiamillu oqaatsit pingasut atorlugit saq­qum­mersitsinermi pi­ ngaarnerusutigut inassuteqaatit isumaqatigiissutaasut uku taaneqarsinnaapput:

1 Nunavut Kalaallit Nunaatalu inuisa suleqa­ tigiinnerisigut aqutsisoqatigiinnik ingerlat­ sisussanik pilersitsinissaq

2 Imartap nunat taakku sanileriit akornan­ niittup inoqarfiisalu illersorneqarnissaa, allanngutsaaliornissaa inuutissarsiornikkul­ lu siuarsaavigineqarnissaa qulakkiissallugu

3 Killeqarfiit akimorlugit angalasinnaatitaa­ nissamik ajornannginnerulersitsissalluni aqqutissiuissallunilu

Isumalioqatigiissitap inassuteqaataa tunngavigalugu Kalaallit Nunaata Nunavut/ Canadallu suleqatigiinnerisigut ataatsimut siunnerfiit pillugit atsioqatigiittoqar­ poq, oqaloqatigiinnerillu aallartisarneqarput. Tamannalu tunngavigalugu nangittumik nalunaarusiaq manna saqqummersin­ neqarpoq, piniartut aalisartut sumiiffinnilu najugaqartut ilisimasaannik, misi­ littagaannik kissaataannillu angorusutaannillu tusarniaareernermi inaarutitut eqikkaalluni allaaserinninnertut ukioq sinnerlugu suliarineqareerluni.

7

IMAI

Oqaaserineqartut ilaat tusarniaanermi piniartunit aalisartunillu.......................8 Peqataasut................................................................................................................9 Tusarniaanitsinni immikkut quttavigiumasagut................................................. 10 Immikkoortoq 1: Aallaqqaasiut........................................................................... 11 Sammisat pingaarnerit periuserlu....................................................................... 13 Pingaarnertut oqaatigiumasat............................................................................. 14

Immikkoortoq 4: Oqariartuutit pingaarnerit...................................................... 32 Imminut pilersorneq pillugu............................................................................ 32 Piniagassanik inuussuteqarnermik aqutseriaaseq killilersuinerillu................. 34 Qilalukkat.......................................................................................................... 36 Nannut.............................................................................................................. 38 Qaleraliit........................................................................................................... 40 Imartanik nakkutilliineq................................................................................... 42 Nunat tamalaat akornanni piumasaqaatit....................................................... 44

Immikkoortoq 2: Ataatsimiisitsinermi periuseq................................................. 16

Silap allanngoriartornerata kinguneri.............................................................. 46

Inoqarfiit tikinneqartut.................................................................................... 16

Piniutit pinngitsoorneqarsinnaanngitsut – qimminik qimuttoqarneq............ 48

Imartat nunap assigani inoqarfiillu tusarniaavigineqartut.............................. 17

Qaannap atugaanera........................................................................................ 50

Tusarniaanermi peqataasussarsiortarneq....................................................... 18

Piniartutut aalisartutullu pilersuineq ilaqutariit nappatigaat.......................... 52

Tusarniaanermi ataatsimiisitseriaaseq............................................................ 19

Inuit naleqartitaasa ileqquisalu allanngoriartornerat..................................... 54

Naligiinneq ileqqorissaarnerlu......................................................................... 20 Immiussissutit atorlugit apersuisarneq........................................................... 20 Immikkoortoq 3: Inoqarfiit pillugit...................................................................... 23 Siorapaluk......................................................................................................... 23 Qaanaaq........................................................................................................... 25

Inerniliineq............................................................................................................ 56

TAKUSSUTISSAT, PAASISSUTISSAT NASSUIAATILLU Box 1. Inuit ilitsoqqussaralugu ilisimasaat aamma tassaapput............................. 11

Haviggivik (Savissivik)....................................................................................... 27

Box 2. N unatsinni inunngortunut taaguutitut atorneqartut – kalaallit aamma Inughuit....................................................................................................... 12

Upernavik......................................................................................................... 29

Box 3. Inoqarfiit tusarniaavigineqartut................................................................. 17

Kullorsuaq......................................................................................................... 31

Box 4. Tusarniaaneq qanoq paasineqassua?......................................................... 19 Tabeli siulleq. P eqataasut najugaqarfikkaartumik................................................. 18 Tabeli aappaat. I mmiussilluni apersuinermi paasissutissat.................................. 20

8

OQAASERINEQARTUT ILAAT TUSARNIAANERMI PINIARTUNIT AALISARTUNILLU

Inuit naaulagaaunngitsut piniakkat naaulagaauhut. Kihianni takkuppata pinialujasugut. Piniaqqusinnaanngitsorruugivut piniardud aqagu, ima piniaritsi. Piniaggartaqanngitsorruummat pihaqajaanngitsorruagut kihianni daakkia dakkuppata piniarneqajahut qangadud.

•

Meeraangatta atuarfik qajaaraqarami meeqqat ilinniutissaannik, marluk qajaararivaat. Piniartumik ilinniartitsisoqarlutik qajartortarpugut ilinniarlugu qajaq, avalangaatsiarluta ilaanni.

•

Qajavissuup kinguaavi uagut politikkikkut isaternikuuaatigut.

Suli pinngiddoorneqarrinnaanngiddud qimmit qamutiddu hunanut damanut adorrinnariaqaramik, qimmeq qimuddoq.

•

•

Pingaaruteqartoq oqaloqatigeeqaddassuda annissueqatigiidduda… annernaraluarpadduunniit oqaloqatigiissutigeqaddardugit anguhaqarnialudduda.

Qilalukkanik ungusisoqartarallarmat pisaqamalluartillutik uummaarittaqaat, umiatsiartaartortut aquuteralattaartortut, akisuunik tamakkuninnga pitaartorfiusarpoq oktobari.

•

•

Pinialeqqaarama utoqqarnit piniartunit oqarfigineqartarpunga, ullormut suliarisinnaasatit sinnerlugit pisaqassanngilatit.

Uagut pinngoriartoratta nunaqqatitsinnut ikiuunneq, soorlu tunisineq nuannarisarigamikku angajoqqaamma… ilaqutarinngikkaluarutsigit pisaqartoqaraangat tuniorallattaarlugit, pissannguatik taamaalillutik agguataartarpaat taamanikkut.

• Taamani piniartut qaannat tikikkaangamik aneerasaartaramik ataatsimoorlutik, ullumiummat pisut oqaluttuaralugit. Taamannak oqaluttualeraangata assorsuaq tusaaniartarnikuuakka ilinniarfigalugit qanoriliorsimaneri.

• Ataatama illinertigut qimusseqqusanngilaanga piniagassanik naammattuuiniassagama, ataatama oqaasii kimittoorujussuupput inuuninni qamunga pulanikuugamik. Piniartorsuup oqaasii siuliminiik kingornussani kinguliminnut ingerlateqqittaramikkit allassimanngikkaluartut kukkunerunngimmata, nalitsinni piniartukkormiut taamatut meeqqaminnut ilitsersuussisarput. Sianigisassat suunersut paasitillugit, meeqqaminnut kingornussassanngortillugit taamatut ingerlateqqittaramikkit.

9

PEQATAASUT

Inoqarfinnit sinerissap avannarpasinnerusortaaneersut katillugit 42 tusarniaanermi peqataapput, amerlanersaat piniarnermik aalisarnermillu inuuniuteqarnermikkut imminnut ilaquttaminnullu pilersortuupput. Peqataasut sumiiffinni assigiinngittuni ulluni marlunni tusarniaasitsisarnitsinni aqqit nalunaarsukkagut tassaapput: Aaqqiunnguaq Qaerngaaq – Qaanaaq Abraham Karlsen – Upernavik Erneeraq Aronsen – Upernavik Eqilana Sadorana Simigaq – Qaanaaq Gustav Simigaq – Qaanaaq Hans Jensen – Kullorsuaq Hans Rosing – Upernavik Ikou Oshima – Hiorapaluk Ilannguaq Hendriksen – Hiorapaluk Isamu Oshima – Hiorapaluk Jens Peter Løvstrøm – Upernavik Johan Jensen – Upernavik Lars Jensen – Kullorsuaq Markus Hansen – Qaanaaq Martin Hjort – Upernavik Mikkel Kristiansen – Qaanaaq Nathaniel Jensen – Kullorsuaq Natuk N. Kristensen – Haviggivik Niels Hansen – Upernavik Niels Miungi – Qaanaaq Niels Petersen – Upernavik Nukappiannguaq Hendriksen – Hiorapaluk

Ole Jensen – Kullorsuaq Ole Kristensen – Haviggivik Ole Nielsen – Haviggivik Ole Petersen, “Angutinnguaq” – Upernavik Otto Danielsen – Kullorsuaq Otto SImigaq – Qaanaaq Paulus Olsen – Kullorsuaq Paulus Simigaq – Qaanaaq Peter Aronsen – Kullorsuaq Peter Avike – Hiorapaluk Peter Petersen – Qaanaaq Poul Suersaq – Haviggivik Qaerngâq Nielsen – Haviggivik Qalaseq Sadorana – Qaanaaq Qillaq Qaerngâq – Kullorsuaq Qulutat Qvist - Qaanaaq Qumangaapik Qvist - Qaanaaq Rasmus Jørgensen – Upernavik Sakæus Hendriksen – Hiorapaluk Tukummeq Peary – Qaanaaq

10

TUSARNIAANITSINNI IMMIKKUT QUTTAVIGIUMASAGUT

Immikkut quttavigiumavagut KNAPK-p siulittaasori­ simasaa Nikkulaat Jeremiassen suliamik aallaqqaa­ taaniilli tapersersuisimaneranut, kattuffimmut ilaa­sortat immikkoortortaqarfiillu periarfissarititaa­ su­ni atta­vigisaratsigit suleqatigisarlugillu. Taamatul­ lu Kullorsuarmi Piniartut aalisartullu peqatigiiffiat PUISI siulersuisuilu qutsavigaangut. Avannaata Kommuneani Hiorapalummi (Siorapa­ luk), Haviggivimmi (Savissivik), Kullorsuarmi, Uper­ navimmi Qaanaamilu illuni Sullissivinni atorfillit kommunillu allaffiini sulisut tamatigut ikiuilluartar­ mata qutsavingaagut. Saaffigineqarnerminni tusar­ niaanerit pissusissamissut pilersaarutigullu naap­ ertorlugit ingerlanneqarsinnaanngortimmatigit. Kiisalu Haviggivimmi atuarfimmi sulisut Kullorsuullu atuarfiani ilinniartitsisut Birgitta Kamman ningiual­ lu Mequ Jensen atuarfimmilu sulisut tamaasa qujanarujussuaq ikiuinissinnut. Aammalu immiussissutinik atortorissaarutinillu pi­ sa­riaqartunik ikiortigut Hans Bendt Jensen (Kullor­ suaq) aamma Enok Jakob Angina (Haviggivimmi) ikiuunnissinni qutsavigaatsigit, minnerunngitsumillu sutugassaqartitseqataasut iggallutalu kissartunik najoqqagassaqartittarmatigut Dora J. Nielsen, Karline Fly, Tukummeq Simigaq.

Piniartut Haviggivimmeersut nunap assigani eqqunngittut kukkunerillu naqqissoraat, saamerlermiik Poul Suersaq (20052025), Ole Kristensen (49), Ole Nielsen (46), Natuk N. Kristensen – piniartup nulia (52), Qaerngâq Nielsen (82)

11

IMMIKKOORTOQ 1: AALLAQQAASIUT

2023-mi ICC Kalaallit Nunaat piniartunik aalisartunillu tusarniaalluni aaqqissuus­ sinissaminut aningaasaliiffigineqarpoq. Allattoqarfimmi peqqissaartumik naliler­ sueqatigeereerluta isumaqatigiippugut illoqarfiit nunaqarfiillu Pikialasorsuup kangimut avannaa tungaaniittut tusarniaaviginiarlugit. Pingaartumik piniagassat uumasullu imarmiut timmiarussallu inuussutigineqarneri tunngavigalugit; piniar­ tut aalisartullu katersortittarniarlugit ilisimasaannik, ilitsoqqussaannik kingornut­ tagaannillu naleqartitaannillu periusaat isumaqatigiissutigisagut najoqqutaralugit tusarniaasitsinikkut katersuiumalluta.

Box 1. Inuit ilitsoqqussaralugu ilisimasaat aamma tassaapput ICC suliniaqatigiiffittut misilittakkani tunngavigalugit imaattumik nalunaarute­ qarumavoq: Nuna inuuniarfipput najuleratsiguli pinngortitamik uumasuinillu kinguaariin­ni kingornuttakkat ileqqullu angajoqqaatut qitornatsinnut ingerlateqqittuar­tar­ pagut, uumasut imaani nunamilu inuussutigisavut pinngittoorsinnaanngin­ nat­sigit. Inuussutigingatsigit sutigut tamatigut isumaliortaatsikkut inuuniar­ nikkullu naleqqussartuarfigaangut. Allaqqasunik malittarisassaqanngikkaluar­ luta aaqqissuussaasumik inooriaaserput issittumi pinngortitamut naleqqus­ sar­tuarnikkut aalajangiussanik ilusilersukkatut tunngaveqartipparput, misi­littakkat naleqartitallu ileqqullu ingerlateqqinneqartarput kinguaariinni ilikkarneqartarlutik pinngitsoorneqarsinnaajunnaarlutik. Issittumi tunngaviusumik eqqarsartaatsitsinnik isumaliortaatsitsinnillu ataatsimooruteqarpugut, taamaalilluta naapertuilluartumik piuneerutsit­ sinngittumillu pinngortitamik uumasunillu inuusaaserput ingerlaavartumik naleqqussartuaratsigu. Sumiiffiit ilaanni tamatigut avatangiisit nunallu

assigiilluinnartanngillat uumasullu nalliuttarneri allanngorarsinnaasarlutik, taamaattumik ilisimasat kingornuttakkallu nikerarsinnaasarput allaassute­ qatsiarsinnaallutik naleqqussarnerpulli taakkuninnga tunngaveqartuarpoq. Kiffaanngissuseqarluni naqisimaneqaranilu piniakkat sumiiffiinut tikillugit pituttorsimanani nunassittarneq nalinginnaavoq, sumiiffillu ataasiinnaq taamaalilluni nunagineqartanngilaq piniakkat uumasut pinngortitarlu allan­ ngorartuarmata. Tusarniaanitsinni tamakkuninnga ataqqinnilluta nalunaarsuiniarluta ataat­ simiisitsillutalu apersuisarpugut, nunaqqatigiit misilittagaat ilisimasaallu, ilitsoqqussaralugit oqaasii atorlugit nassuiaasittarlugit. Piffissap ingerlanerani taagueriaatsit allanngoraraluartut ataatsimut taagorneqarneri tassaapput nunat inoqqaavisa ilisimasaat, inuit ilisimasaat, aammalu ilisimasat kingor­ nuttakkat. Nalunaarusiami uani piniartut aalisartullu ataqqiniarlugit ataatsi­ mut iluittunngorlugit ima taajumavagut Inuit ilisimasaat, oqariaasii allanngor­ tinnagit.

12 Qimussiussisitta aappaa Qalaseq Sadorana, siorngatungaani Qumangaapik Qvist Panigpak Daorana ilaasoralugu – Maaj 2024.

Box 2. Nunatsinni inunngortunut taaguutitut atorneqartut – kalaallit aamma Inughuit Inuit nunaqarfiini tikitatsinni immikkuullarissutsit naatsorsuutigisatsi­ tut maluginngitsuugassaasanngillat, peqataasut qanitariittulluunniit inuuniarfimminni piniarfimminnilu taaguusersuinermikkut oqariaatsi­ti­ gulluunniit inooriatsikkullumi naleqartitaqartarput. Sinerissami killermi nunaqqatigut imminnut kalaallinik taasarput, taakkulu nunatsinni oqaa­ seqaqatigiit siammarsimasut amerlanerpaapput. Inughuit Avanersuar­ mi kinguaariippassuarni najugaqarlutillu inuuniarfeqarput, namminneq oqaaseqarput immikkut allattaaseqanngikkaluarlutik atugariuarsimasa­ minnik. Oqaatsit taakku Nunavummi oqaatsinut atorneqartunut assi­ ngunerupput kitaani oqaatsinut atorneqartuninngarnit. Ataqqillugit naleqartitaat ileqquilu sumiiffinnik taaguutaat atorpavut, pisortatigoor­ tumik atugaanngikkaluartut inuiaassusaat sumiorpaluutaallu nammi­ niussuseqarnerallu innarlerumannginnatsigit. Taamaattumik Hiorapaluk taamatut allapparput, kitaamiusut Siorapaluk, Haviggivik kitaamiusut Savissivik, oqaatsillu issuakkavut namminiussusaat allanngortinnaveer­ sarpavut imarisamikkut taagueriaatsimikkullu namminiussuseqareer­ mata sulilu ullumikkut taamaallutik Avanersuamilu tusarniaanitsinni nammineq oqaatsitik atormatigit.

13

SAMMISAT PINGAARNERIT PERIUSERLU

Tusarniaanerit ammasumik ingerlanneqartut tallimanik immikkoortulerlugit qulequtsersukkanik aallaaveqarput

Immami uumasoqassuseq: uumasut imarmiut peqqissusaat, pissusilersuutaat takkusimaartarnerilu

Ilisimatuussutsikkut misissuisarnerni ingerlatseriaatsit: Innuttaasunik peqataatitseriaaseq, ilisimariikkanik avitseqatigeeriaaseq, ilitsoqqussanik atorluaasinnaaneq, ilisimatuussutsikkut paasisanik siammarterisarneq avitseqatigeeriaaserlu

Imaani piniagassatigut pisassiinikkullu aqutseriaaseq: naalakkersuisutigoortumik suleqatigeeriaatsit soqutigisaqaqatigiiffinnillu peqataatitsisarneq, nunap immikkoortuini qinikkat inatsisiliortullu suleriaasii akuutitsiniartarnerilu

Eqqanaarsartarneq, pilisarneq, piniariaatsit, aalisakkanillu piniagassanillu pisasseeriaseq, tunisassiorfitsigullu atugassarititaasut

Inoqutigiit imminnut pilersortarnerat: nunaqqatigiinni inuuniarnikkut atugassarititaasut, inoqutigiit ataasiakkaat isertitaqarneri aningaasatigullu inissisimaffii, taamatullu inuuniarnikkut nalinginnarmik killiffiat

14

PINGAARNERTUT OQAATIGIUMASAT

• Piniartut aalisartullu inuutissarsiornerminni ileqqut kingornussatik tunngavi­ ga­lugit ilaquttaminnik nunaqqatiminnillu pilersuisuupput piniakkatillu pinngit­ soorsinnaanagit, taamaalillutik imminnut pilersortuupput allanik isumalluu­ te­qaratik – ullumikkulli imminut pilersorneq suli atugaangaluartoq pisanik tunisaqarnikkut isertitaqarneq avaqqunneqarsinnaanngilaq. Ilaquttaminnut inoqutigiinnullu pilersuisuugamik tunitsiveqartariaqarput aningaasarsiorumal­ lutik.

• Taamatullu piniakkanik aalisakkanillu killilersuinerup kingunerisaanik ileqqut naleqartitallu attanneqarsinnaajunnaanngikkunik atorneqarsinnaaneri kille­ qalerput, soorlu ungusisarneq, pernartitsisarneq, pajuttortarneq, nappunneq ningertarnerlu. Ileqqut Inuit nunaanni atugaalluartut, nunaqqatigiittullu piler­ sueqatigiittarneq ataatsimoornerlu ilanngullutik eqqugaapput, imminuinnaq iluanaartinnissaq salliutinneqalerluni qalliuniuunnermik taarserneqarluni ilaannilu pissusilersornikkut oqaatsitsigullu inuuneq allaat qajagineeruttarluni.

• Pinngortitap silaannaallu allanngorneri piniartut inuutissarsiorneranut sun­ niipput, anorit sarfallu pissusii naatsorsoruminaallipput, sikuusarnera allan­ ngorpoq sikkorluttarneralu maniilallu sualutsillutik. Qangamut naleqqiullugu siku qimussimik angallavigiuminaallilluinnarpoq, piffiillu ilaanni sikuusarnera sivikillivoq piniarnikkut pilersuiniarnikkullu kingunerluuteqartumik.

• Inuuniarnikkut ileqqut naleqartitallu pinngitsoorneqarsinnaanngillat. Taa­ maat­tumik ilisimasat kingornuttakkallu attatiinnarnissaat ajornaatsuinnaan­ ngilaq, imminut pilersorneq neqissaqartinnissarlu akiligassanut atortussanullu (ineqarneq, kiassarneq, orsussaq, piniutit, innaallagiaq) aningaasartuutaane­ rugamik tamaviaarnartumik ilungersunarsivoq.

• Pinngortitap silaannaallu allanngornerujussuisa kingunerinik piniarfiit innar­ lerneqarput piniakkat aalisakkallu sualuttumik eqqugaammata, piniarneq aal­ isarnerlu ilungersunarsivoq, uumasut imaani nunamilu nalliuttarneri, erniorfii, ingerlaarfiilu takkusimaartarnerilu naatsorsoruminaalligamik. Tamannalu ino­qutigiinnut kingunerlummat angummanniapiloorput ilaatigut aalisakkat, puisit, arferit nannullu inuuniutaasinnaaneri killeqarluinnalerlutik.

• Naalakkersuinikkut ingerlatseriaatsit aammalu pisassiissutinut aalajangee­ riaat­sit, susassareqatigiinneq peqatigiittarnerillu ilanngullugit sunnerpai. Qaan­namik piniarneq atugaalluarpoq piffiilli ilaanni ileqqut aamma allan­ ngorput, soorlu ittortaqarluni piniaqatigiittarneq ungusisarnerlu atorneqar­ sinnaajunnaarput pisassat killeqalermata. Pisat ataatsimoorullugit nunaqqa­ tigiinnut iluaqutaasarneri atorneqarsinnaajunnaarput, ilaannakortumilluunniit atugaalerput ilaannilu kinguaariit nikinnerini annaaneqarlutik ilisimaneerut­ tarlutik.

• Pissutsillu taamaannerisa aningaasarsiorneq inuussutissaqarnerlu eqqorpai, inatsisitigut aalajangiisarnerit ingerlatseriaatsillu piniartunut aalisartunullu sunniuteqarput annertuumik. Piliassaagaluit inuulluutissallu killeqalermata ileq­qut naleqartitallu ilanngullutik allanngorput, taamatullu tunineqartara­ luartut ilaat isertitsissutaasinnaajunnaarput soorlu terianniat amii, tuugaat, puisi amiisa ilaannai tunisaasinnaapput, sanalukkallu mersukkallu allani iluanaarutaasarneri killeqarluinnalerput. Ilisimaneqarmat naggueqatitsinni ajornaquteqanngitsumik tunisaalluartarneri misilittakkanik paarlaateqatigiit­ tarnissaq kissaatigineqarpoq, orniginartinneqarlunilu suleqatigiinnerup annertusarneratigut.

• Ileqqut kingornuttakkallu tunngavigalugit inuutissarsiorneq najugaqarfinni tamani pinngitsoorneqarsinnaanngilaq, taamaattorli kinguaariinni inuusun­ nerusuni peqqinnaqisut inuussutissartaqaqisullu nerisarineqarneri allan­ngor­ mata pisiniarfinni peqqinnannginnerusunik inangerneqaramik ileqqunik pile­ riaatsinillu atuinikinnerulernermik kinguneqarpoq, nappaatillu atugaasiman­ ngikkaluit takussaanerulerput.

15

• Sinerissami allannguutit ilagaat umiarsuit takornariartaatit, tissiartaatit, angal­ lattullu allat akulikinnerulerneri siornatigut tikinneqartanngikkaluartut nali­ nginnarineqalermata soriarneqarsinnaanngillat. Tamatigut nalunaartoqartara­ nilu ilisimatitsisoqartanngimmat piniarfiit piffiillu najorneqartartut ilanngullu­ git aqqusaartugarineqalerput, piniakkanut nunaqavissunullu akornutaasumik inuutissarsiornikkullu kingunerlutsitsisumik. • Inuuniarnikkut sumiiffinni tamani atugassarititaasut ilungersunarsigaluarmata nassaarsiorneq, nutaaliorsinnaneq, pilersitsisinnaassuseqarnerlu tunngaviga­ lu­git avatangiisinut naleqqussartuartarput, issittumi najugaqarlunilu inuunias­ sagaanni atugassarititaasunut inuuniarneq tulluarsartuagassaammat. • Sumiiffiit ilaanni imartanilu inoqarfinnilu aalajangersimasuni ilisimatuussutsik­ kut misissuisarnissaq pisariaqartinneqarpoq, uumasoqassuseq piniagassallu ingerlaarfii, nalliuttarfii, piaqqiorfiilu suussusiilu amerlassusiilu ilisimaneqaru­ supput. Suliniarnerit tamarmik innuttaasunik akuutitsinikkut peqataatitsinik­ kullu ingerlanneqarnissaat pingaartinneqarpoq, soorlu suliniaqatigiiffiit soqu­ tigisaqaqatigiiffiillu sumiiffinni suleqatiginerisigut. Peqataatitsinermi piler­saa­ rusiornermilu piniartut aalisartullu ilisimasaat ilitsoqqussaallu atorluar­ne­qar­ lutillu naleqartinneqassapput, uumasut aalisakkalluunniit imarmiulluunniit sorliit misissuivigineqarnissaat innuttaasut kissaataat peqataatitsinikkut aalajangeeqataatillugit suleqatigiissutigineqartarnissaat kissaatinut tunnga­ viupput. Nalunaarusiornermi allakkiornermilu inunnguuseralugu oqaatsit inoqarfinnilu atugassarititaasut najoqqutaralugit siammarterneqarlutillu atua­ gassiissutigineqartassapput, ilittoqqussaralugu ilisimasat kingornuttakkallu naleqartinnerisigit. • Nalinginnaavallaartutut misilittagaqarfigineqarpoq nunaqqatigiit innuttaasullu ilisimasaasa naleqartinneqartannginneri ataqqineqartannginnerilu, soorlu aalajangiiniartarnerni, inatsisiliornerni naalakkersuinikkulluunniit pilersaaru­ siornerni. Taamaattumik naalakkersuisutigoortumik inatsisartutigoortumillu kommuninilu qinikkanit akuutitsisarnissaq tusarniaasarnissarlu, nalinginnarlu tamatigoornerusumik peqataatitsinissaq ujartorneqarlunilu kissaatigineqar­ poq. Suliat suulluunniit ammasumik paaseqatigiillunilu ataqqeqatigiillunilu suliarineqartarnissaat ileqquliunneqarluni nalinginnaasutut paaseqatigiissu­ tigineqartariaqarpoq, akuerineqarluni nalilersortuagassatut tamatumunnga

ilanngullugit allakkianik naqitani paasissutissaliani, TV aamma raatiu ilanngul­ lugit. • Issittumi najugaqarfinni innuttaasut naleqartitaasa, ileqquisalu kingornutta­ gaasalu naalakkersuinikkut suliniarnermi inatsisiliornermilu siuarsarneqar­ nissaat sulissutigineqarlutillu paaseqatigiissutigineqarnissaat ilanngullugit atuutsittuagassatut ataqqineqarnissaallu qulakkeerneqarusuppoq.

Piniartut Poul Suersaq (2005-2025) aamma Ole Kristensen tusarniaanermi isummersoqatigiittut. Haviggivik 2025

16

IMMIKKOORTOQ 2: ATAATSIMIISITSINERMI PERIUSEQ

Inoqarfiit tikinneqartut ICC-ip tusarniaasitsinermini inoqarfiit ataatsimiisitsivigissallugit toqqartugai tassaapput: Qaanaaq, Hiorapaluk (Siorapaluk), Haviggivik (Savissivik), Kullorsuaq aamma Upernavik. Sapinngisamik inoqarfiit Pikialasorsuarmut qaninneru­ sumiittut suliniarnitsinni akuutinniarpagut, piniartut aalisartullu sinerissami avannarpasinnerusumi immersueqataanissaannik periarfissikkumallugit. Inuu­ tissarsiornerminni ukiuni kingullerni misilittagaannik ilisimasaannillu katersui­ niarnitsinni qulakkeerniarparput peqataasut tunuliaqutimikkut assigiilluinnan­ ngikkaluartut tusarniaanermi akuleriisinniarnissaat, taamaalilluta isummersuutit sumiiffinneersut tamakkerniarumallugit.

Inaarutaasumik nalunaarusiornitsinni inuutissarsiornikkut imminullu pilersor­ nik­kut atugassarititaasut assigiinngissusaat tamatigut tunngaviginiarpagut. Ino­qar­fiit ilaanni piniagassat taaneqarsinnaasut tassaapput aalisakkat, puisit, aar­rit, qilalukkat qaqortat qernertallu, umimmaat nannullu, allanilu pingaartumik ningit­tagarsorluni qaleralinniarneq ukiumi aasamilu pingaarnerusutigut inuutis­ sar­siutaagamik aningaasarsiutigineqarput. Taamaalilluni eqqartorneqartut piffim­ miik piffimmut allanngorarsinnaasarput, allani pingaarnerutinneqartut ilaanni pingaannginnerusuusisarlutik. Aamma inoqarfinni qanitariissuni inukinneruga­ luartuniluunniit isummersuutit assigiittuaannanngillat, oqariartuutit oqaluuse­re­ rusutallu allanngorarsinnaasarlutik.

Pikialasorsuaq Pikialasorsuaq imartaq Nunavut-p (Canada) Kalaallit Nunaatalu akornanniip­ poq. Nunavummiut taasarpaat Sarvajuaq, Inughuit taaguutit arlariit atorpaat ’Ikeq’ aamma ’Aniggoq’, kitaamiut taasarpaat Pikialasorsuaq. Tuluttut North Water, imaluunniit North Water Polynya.

17 Box 3. Tusarniaanermi inoqarfiit ataatsimiisitsivigineqartut.

18 Tusarniaanermi peqataasussarsiortarneq Inoqarfiit tikitsinnagit siumut ICC-ip allattoqarfianiik sianerluta allallutaluunniit attaveqareertarpugut, tusarniaanermi piniartut aalisartullu peqataajumaartussat paasiniaavigisarlugit ilisimatittarlugillu suliniuterput nassuiaassutigalugu. Peqa­ taasut tamarmik ullormusiaqartinneqarput taamaalillutik piniartut aalisartullu peqataanerminni annaasaqaatissaraluaminnik ullormusiaqarnikkut taarsiivigine­ qarput, pisassaralui tunisassaraluiluunniit matussuserlugit ICC-mi aaqqissuisutut peqataasullu illugiilluta atsiortakkatsinnik. Assigiinngittunik pissuteqartumik isumaqatigiissuteqarfigereeraluarlugit peqataasinnaajunnaartoqartillugu allanik peqataajumasunik periarfissarsiornitsigut najuuttut siunersiorlugit aggersaasar­ pugut, taamaaliornerpullu tamatigut iluatsittarpoq peqataajumasunik piumaso­ qartuaannarmat. Tusarniaanerit tamarmik tamanut ammasumik ingerlanneqar­ tarput, kikkulluunniit soqutiginnittut tusarnaariarnissaminnut isummersornissa­ mullu periarfissinneqartarlutik.

Tusarniaanermi pingaartinneqarpoq sapinngisamik peqataasut ukiumikkut assi­ giinngiiaarnissaat, taamaalilluni inuusunnerusut ukioqqortunerumaat utoqqaallu akuleriisinneqartarput, periarfissaqartillugulu nuliaasut illumiluunniit ningiut amerlanngikkaluit peqataatinneqarput. Sapinngisamik nunaqarfiup killiffia, atu­ gassarititaasut, inuuniarnikkullu oqaluttuassartaa allanngoriartorsimaneralu inuu­ tissarsiorneq avatangiisillu piniagassallu pingaartillugit eqqartorneqassammata.

Tusarniaanermi Peqataasut inoqarfiit tikinneqartut amerlassusaat

Innuttaasut katillugit (2025)

Ullut atorneqartut amerlassusaat

Angutit

Arnat

Ukiui inuusunnermiit utoqqaanermut

Qaanaaq

10

656

2

8

2

28-71

Hiorapaluk

7

38

1

7

0

20-77

Haviggivik

6

48

2

5

1

20-83

Upernavik

10

1,067

2

10

0

35-71

Kullorsuaq

9

444

2

9

0

55-74

Katillugit

42

-

9

39

3

20-83

Tabeli siulleq. Peqataasut najugaqarfikkaartumik. Katillugit 42-it peqataapput. Ataatsimiisitsinerillu tallimat sumiiffinni ingerlanneqarput.

19 Tusarniaanermi ataatsimiisitseriaaseq Tusarniaanermik taagorparput, ataatsimiisitsinerni tamani tusarniaasaratta, peqataasut sapinngisamik oqariartuutaat tusaaniarlugit oqaluuseriumasaannik periarfissittaratsigit sorliit pingaarnerutillugit saqqummiukkumaneraat. Taamaa­ lilluta piniakkat aalisakkalluunniit assigiinngittut qulequtakkaarlugit piffissami aa­ lajangersimasumi oqaluuseritittarlugit, oqaluuserinerinilu kissaataat, misilittagaat inatsisitigullu allanngortikkusutaat eqqartortillugit itisilertittarlugit. Pisariaqartillugu ilisimatuussutsikkut paasisat saqqummiutitsiartarpagut seqer­ sitsilluta taamatullu Pikialasorsuup sumiiffia nunap assigani saqqummiuttarlugu. Tamatigut nunat assigi atortarpavut, peqataasullu piffissap ilaa ataatsimut oqallit­ seriarlugit suleqatigiiaanut ikinnerusunut agguataartarlugit. Suleqatigiinnut aggu­ ataarnerini peqatigiumasatik namminneq toqqartortarpaat, uagut aaqqissuisutut qulequttat aallartinnatali allattoriikkagut pappialanngorlugit agguaattarpagut nerrivimmut iliorarlugit ilaanni quppersagaliat atuakkalluunniit isumassarsiorfis­ sat ilannguttarlugit. Suleqatigiinnut agguataarnerini amerlanertigut nammineertarput ilaannilu aaq­ qissuisutut suleqatigiinnut ilannguttarpugut sapinngisamik malinnaaginnarluta tusarnaartuullutalu namminneq akunnerminni oqaatigiumasatik oqaluuserissam­ matigit, aperineqartillutali akulerussinnaasarluta. Piffissaliussaq naagaangat ataat­simooqqittarluta suleqatigiinni oqaluuserisaat saqqummiuteqqusarlugit allattugaallu kissaataallu pingaarnersiorlugit oqaluusereqqittarlugit. Suleqatigiit akunnerminni toqqagartik saqqummiisittarpaat ilaannilu ikioqatigiillutik saqqum­ meeqatigiittarput. Immiussissutit assiliissutillu atorlugit paasissutissanik katersi­ nitta saniatigut peqataasut namminneq allattugaat saqqummiussaallu nalunaa­ rusiatsinni atorpagut, amerlanerpaat allattugaapput ataasiakkaallu ilusilersorlugit titartarlugit oqaasertalersukkat imaluunniit nassuiaasikkat.

Ilisimasalittut peqataasut immikkut uani nalunaarusiami taaneqarput, taamaat­ toq Inuit ilisimasaat misilittagaallu uppernarsarneqartut inunnut ataasiakkaanut tunngatinneqanngillat. Taamaattorli issuaanerit naatsut arlallit saqqummiunne­ qarput ersersikkusukkatsigu nalunaarummik tunuliaqutsiimmata inuit ataasiak­ kaat inoqarfiillu inuuffigisaat.

Box 4. Tusarniaaneq qanoq paasineqassua? Tusarniaanerup nagguigaa tusagassaqartarmat, siulitta ileqqorivaat tu­sar­liussassaqartillugu suaartartitsisarlutik tusariarlinngooq. Nunaqqa­ tigiinni innuttaasut ilaat pisussaqassatillugu allamilluunniit kalerriussas­ saqartillugu aggeqqusilluni tusariaqqusisarluni, taamalu nunaqqatigiit nunami soqannginnersamut katersuuttarput tusariartorlutik. Piffissami aalajangersimasumi nunaqqatigiit taamaalillutik ataatsimiinnertut pissuseqartumik naapeqatigiittarput oqalliseqatigiillutillu, isummersor­ tarlutik akuutitsinermikkut peqataatitsinermikkullu kikkunik tamanik. Ileqqoq tamanna ataqqillugu oqaaseq tusarniaaneq taamaalillugu nangillugulusooq ingerlatsivugut tusarniaalluta, piniarnermik aalisar­ nermillu inuutissarsiortunik pilersuisunillu inoqarfinni toqqartukkani katersortitsisarluta tusarniaanermik taasatsinnik.

20 Naligiinneq ileqqorissaarnerlu Tusarniaanermi isummersuutit oqariartuutigineqartullu sapinngisamik allanngor­ tinnagit ingerlateqqinniarnerini akisussaasutut isumaqatigiissuteqarpugut ileq­ qorissaarnissamik pissuserissaarnissamillu. Inuit ilisimasaat aamma tassaapput ataatsimoorullugit ilitsoqqussarineqartut, ICC -mi akisussaasutut qulakkeeruma­ varput ilittoqqussat atornerlunneqannginnissaat allatulluunniit pissusissaanngit­ tumik issuarneqaqqunnginnatsigit. Tamannalu pissutigalugu ICC—mi pingaar­ tillugu peqqissaarullugu nalilersuiffigereerlugu allanngortikkumanngilarput, naligiiffiusumik ataqqeqatigiiffiusumillu tunngaveqarluta nalunaarusiaq saqqum­ miukkumavarput. Oqaaseqatigiiliornerillu issuaanerillu siuliani taagorneqartunik tunngaveqarluta eqikkaalluta allakkiamik uannga saqqummersitsivugut.

Immiussissutit atorlugit apersuisarneq Tusarniaalluni aaqqissuussisarnermi peqataasut ilaat apersorlugit immiunneqar­ put. Periarfissaqartillugulu nunaqqataasut tusarniaanermi peqataanngittut mi­silittagaqassusaat ilisimasaallu tunngaviginerullugit immiuppavut suliatsinnut ata­sumik paasisaqarneruffigiumallugit. Taamaalilluta katillugit immiullugit 15-it apersorpagut inoqarfinnit assigiinngittuneersut ukiumikkut inuutissarsiorner­ mikkullu assigiinngittunik tunuliaqutallit. Immiunneqartut isumaqatigiissuteqar­ figineqartarput apersorneqarnerminni paasissutissat ilisimasallu ilitsoqqussallu nalunaarusiornermi pisariaqarsorigutsigu issuaavigalugit atornissaannik, tamar­ millu immiussinerup sivisussusaa apeqqutaatinnagu apersorneqarneralli pillugu akilerneqarlutik ajunngittorsiassinneqarput.

Naalagaaffiit Peqatigiit isumaqatigiissutaanni artikel 31-mi ilaatigut nunap inoq­ qaavisa pisinnaatitaaffii tassaapput ‘kulturikkut kingornussarsiatik, qangaaniit ilisimaarisatik aamma qangaaniit kulturikkut saqqummeriaatsisik, aammalumi ilisimatuussutsimik ersiutaat, teknikikkut atortulersuutisik aamma kulturitik’ kiisalu ‘Pisinnaatitaaffeqarputtaaq namminneq silaqassutsikkut p ­ ilersitaminnit pigisatik kultureqarnikkut kingornussat, qangaaniit ilisimaarisat, aamma qangaaniit kulturikkut ersersitseriaatsit attatiinnassallugit, aqussallugit aamma ineriartortissallugit’. Aalajangersakkat isumaqatigiissutillu nunarsuarmi atuuttut nunani tamalaani akuersissutigineqarsimasut taamatut ilaatigut oqaasertaqarput, toqqaannartumik nunatsinni inatsisiliornikkut aalajangersaasartunit ilittoqqussat eqqarsaatigalugit suleriaaseqartoqanngilaq. Tamannalu aamma soqutigisaqaqa­ tigiiffinnut kattuffinnulluunniit inuit issittumi najugaqartuni tunngatillugu nunar­ suarmiluunniit ataasiinnaanngittumik paattoorneqartarluni. Ilitsoqqussanik nale­qartitanillu inuunerminni kinaassusseqartuni inooriaaseq tamanna nalilersui­ niar­nitsinni paasissutissanillu ingerlatitseqqiinitsinni peqqissaarullugu tunngavi­ gaarput, paattuungasoqanngin­nissaa atornerluisoqannginnissaalu qulakkeeru­ mallugu.

Immiullugit apersorneqartut Immiunne­ suminngaanqartut neerfii katillugit

Piniartut

Aalisartut

Soraarnerit

Qaanaaq

3

3

0

1

Haviggivik (Savissivik)

1

1

0

1

Siorapaluk

1

1

0

1

Qeqertat

1

1

0

1

Upernavik

4

0

4

2

Kullorsuaq

5

5

0

2

Katillugit

15

11

4

8

Tabeli aappaat. Immiussilluni apersuinermi paasissutissat. Katillugit piniartut aalisartullu 15-it immikkut toqqartukkat isumaqatigiissute­qar­ nikkut apersorlugit tusarniaareernermi immiunneqarput, taakkununnga ilan­ngul­ lugu piniartuusimasoq Qeqertani najugalik.

21

Apersorlugit immiussatsinni utoqqaanersaasoq Kullorsuar­ miu qatanngutimini kisiartaalersoq Karl Olsen 85-nik ukiu­ lik utoqqaanersaavoq, Kullorsuup eqqaatalu oqaluttuassar­ taanik ilisimasaqarluarpoq piniarnermik aalisarnermillu inuutissarsiuteqarsimalluni. Oqaluttuarpoq meeraallunili napparsimanerminik eqqaamasaqarani suligooq maanna­ mut taamaalluni. Tamatumunngalu nerisani kalaalermingit pissutaatippai, pisiniarfimmi pisianik qallunaaminernil­ luun­niit nerisaqartannginnami. Kullorsuarmigooq piniar­ tuuneq inuuniutaalluarsimasoq maanna qaleralinniarneq aallunneqarneruvoq piffissallu ilaani qilalukkat qernertat qaqortallu nalliusimatillugit piniagaalluartarsimagaluartut maanna takkuttarneri aalaakkaannginnerulersut, ilaatigut pinngortitap immallu sikullu silaannaallu allanngornerinut ersiutaatippai. Ilanngullugu eqqartorpaa nalimini imminut pilersorneq atugaanerusimasoq maanna aningaasarsior­ niarneq annertuumik atugaalersimasoq.

22

Hiorapalummukalerluta Qalaseq hanarrortoq – Qaanaaq maaj 2024

23

IMMIKKOORTOQ 3: INOQARFIIT PILLUGIT

Tusarniaanermi inoqarfiit tikinneqartut taasariaqartortaat pinerullugit naattumik peqataasut isaannit paasisavut tunngaviginerullugit i­lanngutassiivigitsiarpagut. Najoqqutarineqartut assigiinngiiaarput oqariartuutaat pingaarnerutillugit na­ leq­qussorisagut pisariaqarsorisagullu tassani ilanngussorpagut, peqataasut eq­qar­tugaat eqikkarlugit. Eqqartorneqartut siamasipput arlaqartulli tamani uteq­qianneqartut tassaapput pisasseeriaaseq, killilersuineq, aningaasarsiorneq, tunit­siveqarneq isertittakkallu sumiiffinnilu pineqartuni inuutissarsiornerup ukiu­ ni kingullerni arlaqartuni taasariaqartortai. Hiorapaluk Nunatsinni inoqarfiit avannarlersaraat piniarneq kinguaariippassuarni inuutis­ sarsiutaavoq. Eqqaamaneqarpoq avannamut Akilinermi Nunavummi Umimmaat Nunaat angullugu qimussimik nannunniartarneq, akilinermilu nunat qeqertallu ilaat namminneq oqaatsiminnik ateqartippaat. Ukiunili kingullerni killeqarfiit nak­ kutigineqarnerulermata sukannersumillu piumasaqaateqartoqalermat taavunga nannnunniartoqassaarpoq, pinngitsoqaratillu inuutissarsiutitut pinngitsoorsin­ naannginnamikku tasamunga piniariaqqittalerumagaluarput.

Avannamut Etah angullugu, kangimut kujammullu appaliarsoqarfissuuvoq puisit, qilalukkat, aarrit nannullu piniagaalluarput, timmiarussallu allat tapertarineqar­ tarput. Siorapaluup saava eqqaalu kangerluttuujummat assigiinngittunik aalisaga­ qaqisoq pasitsaanneqartarpoq annertunerusumik ilisimaneqanngitsumik, ilaanni suluppaagarpassuit toqungasut nillikaasarmata uumasullu pisarineqartut ilaat raajanik angisuunik aqajarormioqartarmata. Ukiuutillugu qimusserneq ukiorpas­ suarni atugaajuarsimavoq sikkorittarmallu sumorsuaq angalasoqartarpoq, imaa­tillugu umiatsiamik aaffanniartarput. Allunaamik qimitsissutiliat naperniutit ator­lugit ukallit eqqaamaneqarpoq piniagaalluarneri amii kaminnut a­ lerseralugit oqortorineqartarmata, tamannali aamma oqaluttuaannanngortut ilagaat. Ap­ paliarsunnik kiviisarneq atugaalluarsimaqisoq taamarsuaq atugaajunnaarpoq, ilaatigullu periaaseq ilaannakuusumik ilisimaneqalerluni.

24

Tusarniaanermi peqataasut Qaanaameersut nunap assiga nalilersorlugulu oqaluuserigaat, saamerlermiik: Gustav Simigaq, Eqilana Sadorana Simigaq, Otto Simigaq, Ârqiúnguaq Qaerngâq, Markus Hansen, Paulus Simigaq, Panigpak Daorana

25

Qaanaaq Avanersuarmi inoqarfinni qitiusumik allaffeqarfiuvoq inuttunersaallunilu. Atuar­ tut nunaqarfinneersut najugaqarfiutigisumut atuariartortarput, nunaqarfinniillu nutserfigineqarpoq. Piniartoqarfiuvoq ukiunili kingullerni ningittagarsorluni qale­ ralinniarneq inuutissarsiornermi pingaaruteqalersimavoq. Taamaattumik piniar­ tut pissutsinut nutaanut naleqqussarput. Soorlu atortut sakkullu ilinniar­lugillu su­ngiu­sarneqarput; kiisalu tunitsiveqarpoq qerititsiveqarlunilu. Ningittagarsor­ nermi eqalussuit saniatigullu pisarisuukkat annertuumik ajornartorsiutigineqar­ put, eqalussuit ningittakkat aserortarmatigit tammartillugilluunniit. Sinaaliarluni qimussimik qilalugarniarneq aaffanniarnerlu pingaartumik upernaakkut atugaal­ luarpoq, neqissaqartitsillunilu aningaasarsiorfiusarluni. Qamuteralaat atugaallua­ lersimapput taamaattorli suli piniartut amerlasuut qimmilisarput qimussertarneq inuutissarsiutigilluarlugu. Ukiuni kingullerni takornariartitsineq annertusiartor­ poq, piniartullu ilaasa qimussertitsisarneq tapertarilluarpaat. Mitit manniinik pileriaaseq ileqquujunnaartut ilagaat, aalajangersimasumik periaaseqarluni aatsaat piliarineqartarmata. Ilikkarsimasuni suliassaagami sungiussilluarsimasu­ nilu pinngitsoorneqarsinnaasimanngikkaluarpoq. Siornatigut qilalukkat aarrillu tuugaavi isertitsissutaalluartarsimapput maannali assigiinngittut pissutigalugit tamanna ajornarsimmat allanngortikkusunneqarpoq, soorlu aamma pisat ilaasa neqaat aserortigaatillugit silaannaarlugit qeritillugilluunniit tunisassiarinissaat aningaasarsiutitut kissaatigineqarluni saqqummiunneqartut ilagaat.

26

Haviggivik februar 2025. Nunaqqatigiit 30 angullugit issikkaluartoq oqorsarluarsimallutik inersimasut, meeqqat utoqqaallu pisinnaasut seqernup nueqqaarnerani qimussimik sukkaniuuttunik isiginnaariartut.

27

Haviggivik (Savissivik) Haviggivik Avanersuarmiuunngikkaanni immikkut akuersissummik naalagaaffiup sinniisoqarfianit atsiukkamik peqqaarluni tikinneqarsinnaavoq, tamatumunnga pissutaavoq sakkutooqarfimmut Pituffik Space Basemut inoqarfinni qaninner­ paanera, taamaakkamilu tikikkuminaannersaavoq angallavigisatsinni. Ullumikkut 48-nik innuttaqarpoq pi­niarneq pingaarnertut inuutissarsiutaavoq, tunitsiveqan­ nginnerata kinguneri­saanik piniartut ilaat nuuttarput pingaartumik Qaanaamut. Puisit allat amii tu­neq­quneqanngimmata natsiit amii tunisaapput, ukiuutillugu karsinut poorlugit Qaqortumi ammerivimmut timmisartukkut nassiunneqartar­ put aasamilu umiarsuakkut. Qaleraleqarfiuvoq taamaattorli tunitsivik 2013-mili matummat tunitsivissaqar­ tinneqanngillat. Ilisimasallu naapertorlugit sumiluunniit ningitsigaluaraanni pe­qarluarnerarpaat aningaasarsiutaasinnaanngillalli. Nannunniarneq piniartunit pinngitsoorneqarsinnaanngilaq oqortoralugit atisaralugillu pingaartinneqarmata,

tamannalu ukiorpassuarni inuuniutaavoq. Siornatigut misigineqarsimanngittumik ukiuni kingullerni nannut nujuisernerulersimapput nunaqarfimmut qaninngoor­ tualerlutik eqqaamannittoqanngilarlu taamaannerinik. Qilalukkat pingaartumik qernertat qaannamiik piniagaalluarput, sikuutillugu sinaaliarlutik periarfissaatillu­ gu qimussimik piniarneqartarput aarrit nannullu ilanngullugit. Sikuli sinaavalu allanngorput maniilarsuit sualutsinnerullutik silaannaap allan­ ngorneranik, angallavilussilluni anorillu silarluillu paarlangaatiinnarlutik ulluni amerlasuuni piniarfiusinnaanani. Piniartunit maluginiarneqarpoq qilalukkat tak­ kusimaartarneri allanngoraqisut akullarlutik, pisarisartakkallu ikilimmata ukiunut siuliinut naleqqiullugu iluanaarutaannginnerulerlutik. Sikuutillugu qimmeqarneq pingaaruteqarluinnarpoq atugaalluarluni, imaatillugulu umiatsiamik allatulli anga­ lasoqartarpoq. Aquuteralaalli ajoquteqartillugit aserortoortoqartilluguluunniit ikiortissaq ajornarsisarpoq tamakkulerisussaqartanngimmat angalaneq killileqa­ lersarpoq.

Qaerngâq Nielsen (82). Piniartoq Qaerngâq Nielsen Haviggivimmi 1942-mi inunngorpoq sulilu tassani najugaqar­ luni. Angutaa Angutilluarsuk Upernaviup eqqaanit kingoqqivoq anaanaalu Oline, Nunavummiik ikaartut Qillarsuak­ kut kinguaaraat, taamanilu kingulialersuisoqartanngimmat kinguliaqarani. Qaerngâq inuunini tamaat piniarnerin­ narmik siulimisulli inuutissarsiuteqarpoq. Inughuit oqaasii kitaamiut oqaa­siinut naleqqiullugit kimittunerunerarpai imaqarnerutillugit, sakkortunerutillugit oqinnerusutullu naatsorsuullugit. Ilittorineraniilli nunaqqatai piniarnerin­ narmik inuutissarsiortuupput angalajuaannarlutik, taamaakkamilu ataatami pisaanik anaanaata oqortussaqartit­ tuartarsimavai mersuuttuartarlugit. Peroriartornermini pinialerituujulluni ilitsorigami suli ukioqqortusigaluarluni pisinnaatilluni piniartarpoq, oqarneralu malillugu piginnaasaqaraluarluni suli maannamut ilikkagaqartarluni ilin­ niarlunilu avatangiisit, pinngortitaq piniakkallu nikerarlutillu ingerlaartuaannarmata. Eqqaamavaa ataatani aallale­ raangat ilagerusullugu qiajuartarsimalluni suli nukangalluni, angajoqqaavisalu qiavallaartaqimmat akueriinnartarsi­ mavaat tassalu suli piniarnerinnarmik inuussuteqarpoq. Nannunniarnermik ilittoqqussaqarpoq misilittagaqarluni, tumiinnaasigut nanoq peqqinnersoq, suiaassusaa angissusaalu naatsorsor­sinnaasarpaa. Nannuttoqartillugu ileqqut periaatsillu aalajangersimalluinnartut atorneqartarput, kinguaariinni atugaasut siuliminit kingornussani. Nanoq pisarineqar­pat piniartunit arlariinnit, piniaqatigiit amer­ lassusaat tunngavigalugu amia agguataarneqartarpoq neqaalu. Tamakku allassimanngikkaluartut ileqquupput suli maannamut atugaasut, piniartunillu nunaqqatigiin­ nillu ataqqineqartut kingornussarigamikkit.

28

Peqataasut aalisartullu Upernavimmeersut saamerlermiik Niels Hansen, Ole Petersen – Angutinnguaq, Martin Hjortilu katersortarfimmi tusarniaasitsinermi, oktober 2024

29

Upernavik Qaleralinniarneq puisillu amii qilalugarniarnerlu inuutissarsiutaapput timmia­ rus­sallu piffissap ilaa, pisassaqartillugulu nannut ilangerneqartarput. Piniartut aali­sartullu peqatigiiffii tassaapput KNAPP (Kalaallit Nunaanni Aalisartut Piniartul­ lu Peqatigiiffiat), UAPAP (Upernavimmi Aalisartut Piniartullu Angallateerarsortut Peqa­tigiiffiat), tamarmik KNAPK-imut ilaasortaapput. Ningittagarsorluni qaleralinniarneq pingaarnertut inuutissarsiutaavoq, tunitsiviillu arlariit immikkoortut periarfissaapput. Ukiuni kingullerni mamaarfiunngittumi puisit amiisa pittaannginnerulerneri naammattoorneqartarput, ammit meqquer­ nersallit ilaannilu siggilasut ammeraluni atorneqarsinnaanngittut takussaalersi­ mapput. Pisarineqartut imaaniitillugit igiinnarneqartarput qimminulluunniit ne­rukkaatiginissaat ornigineqartanngimmat, apersukkatsinnilu eqqaamannitto­ qan­ngilaq siornatigut taamaattoqarsimaneranik ilaannilu puisit nalinginnaasumit salunneroqisut kiviinnartarput. Sikuusarnera sivikillisimavoq ukiullu ilaanni sikunngittuuissortarnera takornar­ taajunnaarpoq, piniartuni aalisartunilu umiatsiarnerulerneq orsussartornarne­ rummat aningaasaqarnikkut tamanna atuinerulernermik kinguneqarpoq. Pinia­qatigiittarneq atugaalluarsimagaluarpoq ataatsimoorluni ujaarleqatigiit­ tarluni iluanaaqatigiinnissaq pingaartinneqarluni, piniagassat ataatsimoorut­ tutut paasissutisseeqatigiinneqartarluni susassareqatigiilluni. Qilalukkanik

killilersuilernerup kingunerisaanik Upernaviup eqqaanilu nunaqarfiit akornanni ataatsimoortoqarunnaarpoq akerlianilli paggaliuunneqartalersimavoq, umiatsiat oqaluutillit raa­tiuaqqakkut kalerrillutik sumi qilalugaqarnersoq paasigaangamik­ ku siulliuniuullutik ornigutilertortalerput siornatigullu takuneqarsimanngittumik nuanniinnanngittumik soqqusaattumik aporaaffiulluni pissuseriffiujuaannan­ ngit­­tumik. Piniartut arlaqarput inuunermik ulorianartorsiortarlutik misillertitaa­ si­masut, imaaliallaannaq qaangerneqartanngimmata misigisat ilungersunartut tupan­nartumik naatsorsuutiginngisamik pissusilersortoqartarnera. Killilersuinerlu sioqqullugu kangerlunnut ungusisarneq atugaalluarsimagaluarpoq kivisuukkat aalisarlugit qaqillugit tamakkerniarneqartarlutik asiutitsiumanani, piniaqataan­ ngikkaluit ikiuuttut tamarmik pissaqartinneqartarput kinaassusersiortoqarani peqataanertilli missiliorlugu ataqqeqatigiinneqartarmat. Siornatigut Upernaviup saavani upernaakkut maajimi qaqortanik qilalugaqartar­ simagaluarpoq, maannali takussaajunnaarput qularnanngittumik imaatigut angal­ lannerup annertusineranik pissuteqartumik. Qernertattaaq upernaakkut takkusi­ maartarput misigisimappulli ukioq kaajallallugu takussaajualersut, pisassiissutilli ikittuinnaammata tamakkerneqalertortarput aallarnermi ataatsimi piniartut tamarmik pisaqarusuttaqigamik inuulluutigigamikkit. Nannut ukiuni kingullerni nujuiserneruleramik illoqarfimmut qaninngoortarput, takornartaanngilaq pisas­ sat tamakkerneqareeraluartillugit immikkut akuerisaalluni nannuttoqartarnera pingaartumik ulorianartorsiortitsisoqartillugu.

Aalisartuullunilu piniartoq Rasmus Jørgensen (40) sanasutut ilinnialersimagaluarpoq, aalisartuunerli pinngortita­ miinnerlu nuannarinerugamigit qaleralinniarnermik ningittagarsorluni inuutissarsiuteqarpoq, qilalukkanillu pisas­ saqartilluni piniagarisarlugit. Killilersuineq silallu unerisimanngittarnera pissutigalugit aalisartutut piniartutullu inuutissarsiuteqarneq oqittuinnaanngikkaluarpoq, tunisanut akit anngummateqqaannarmata. Qaammatit sisa­ maannaat aalisartarput, neqitarissaanngikkaanni aalisakkat allat kiiumasaqimmata sivisunerusumik ningisimasa­ qariaqartarput ilaannilu sivikinnerusumik.

30

Kullorsuarmi piniartut aalisartullu saamerlermiik Peter Aronsen, Otto Danielsen, Ole Jensen, Lars Jensenilu tusarniaasitsinermi ataatsimeeqataasut, Oktober 2024

31

Kullorsuaq Kullorsuaq Upernaviup nunaqarfiini avannarlersaavoq 500 ataallugit innuttaqar­ toq, amerlanerpaallu aalisarnermik piniarnermillu inuutissarsiortuupput. Aalisar­ tut piniartullu peqatigiiffii immikkoortut marluupput Puisi KNAPP-ilu. Puisit amii tunisaapput qerititsiveqanngimmat containerimut iliorarneqartarput ulikkaarpat umiarsuullu tikilluni imaanngippagu tuniseqqittoqartanngilaq, qalerallittaaq tunisaapput qerititsivik ulikkaaqqatillugu tunisisoqarsinnaanani. Eqqaamaneqarpoq 1979 tikillugu aquuteralaat inerteqqutaallutik atoqquneqan­ nginneri taamaakkamik piniartut qaannamik qilalugarniarneq inuutissarsiutigiuar­ simavaat. Ukiorpassuarni sikuutillugu qimussimik piniartarput aasaatillugu qaannamik piniarnertik nangittarpaat, avannamut Qimusseriarsuaq angullugu qilalugarniartarput killilersuisoqalermalli mianersuaattumik paggaliuunneq atu­ gaalerpoq. Peqataasut oqaluttuarput sermeq tamani aalluni kangujartoq, sulilu sermersuaqarfinni tiffaraluttuinnartoq. Tusarniaanermi isumaqatigiissutigalugu piniartut isertuaratik oqariartuutigaat ilungersunartumik inissisimanertik, qaleral­ lit inuutissarsiutigaat, qilalukkalli amerlavallaarnerangaallutik qaleraleeruttarne­ rarpaat ningittagarsorluniluunniit pisassat akullartarput aammalu killilersuineq pisuulluni tunisat ikilisarlutik.

Qilalukkattaaq killilersugaammata umiatsiamik piniarneqaraangata paggaliuut­ tu­tut pisaqarniuuttalersimapput seqquluullutik, uloriasuinnerooq kisimi pisaqar­ tarpoq isumaqatigiinnginnerillu nunaqqatigiit piniartullu akornanni ataq­qin­nin­ nginnerit pilersarlutik. Umiatsiamik angalatillutik sualuttumik ilaannilu sakkortu­ kuluttumik aportaallutik pisassat ikilisinneqarnerisigut iluanaarniulluni pisaqaq­ qaarniuuttarput, umiatsiarpaaluit qilalukkat marluk pingasulluunniit ussallugit imminnut qanippallaartarlutik mianersorani qanittumiittoqartorlu seqqortaar­ toqartarluni imarinngikkaluarpalluunniit. Killilersuisoqanngikkallarmat pujortuleeqqamik qilalukkat kangerlunnut ungoor­ lugit piniarneqartarput ikioqatigiilluni pisat agguarneqartarlutik, ittortaasullu aalajangertarpaa qaqugukkut pisat naammatsinnersut pilannerlu aallartinneqar­ tarpoq pisinnaasut tamarmik ikiuunerisigut agguataarneqartarlutik.

32

IMMIKKOORTOQ 4: OQARIARTUUTIT PINGAARNERIT

Imminut pilersorneq pillugu Oqariartuutit pingaarnerit • Piniartutut aalisartutullu imminut pilersornikkut isertitaqarneq inuuniu­ taagami pingaartinneqarpoq, tamannalu pissutigalugu nunatsinni inuutis­ sarsiornikkut sumiiffiit ilaanni tunngavileeqataavoq. • Pilisarnikkut inuussutissanillu eqqanaarsarluni pilisarneq nunatsinni suli atugaalluarpoq pinngittoorneqarsinnaanani, tamannalu pingaartumik avinngarusimasuni inoqarfinni annermik piniartunik pilersuisoqarfiusuni tunngaviulluinnarpoq. • Imminut pilersornerup pilisarnerullu ingerlatseriaatsikkut naalakkersuinik­ kullu tapersersorneqarnissaa pisariaqarluinnarpoq. • Piniartut aalisartullu akornanni naleqqussaanissaq pisariaqartitanullu eqquuttumik ingerlatsinissaq kissaatigineqarpoq, pingaartumik pisas­ seeriaaseq killilersuinerillu eqqartorneqartillugit

Piffiit ilaanni piniarneq soorlu puisinik, aavernik, qilalukkanik, umimmannik nan­ nunillu aningaasarsiorfittut toqqammaviusarpoq, allanilu pingaartumik ningitta­ garsorluni qaleralinniarneq ukiumilu aasamilu pingaarnerusutigut inuutissarsiu­ taalluni. Sumiiffinni tamani tikitatsinni kissaatigineqartuni pingaartinneqarpoq aalaak­ kaasumik aningaasarsiorfeqarnissaq tunitsiveqarnissarlu. Pingaartumik ukioq kaajallallugu inoqarfinni tunitsiveqartuaannarnissaa qulakkeerumaneqarpoq, nalinginnaavoq ataasiinnangajammik aningaasarsiorfeqarneq allanik periarfis­ saqangaartanngimmat. Apeqqutaalluni sumiiffik tassaasinnaavoq kisianni puisit amiinik tunisisarneq taannatuaasoq aningaasarsiorfissaq, ukioq kaajallallugu naak

imminut pilersornermi piniagassat allat aalisakkallu saniatigooralugit inuussutis­ satut piliarineqartaraluartut tamatigut aningaasarsiutaasanngillat tunitsivissaqan­ ngimmat. Sumiiffiillu ilaanni qalerallit tunisaatillugit tunitsiviup qerititsivia qaleralinnik ulikkaarpat tunitsivik matusarpoq, suli qaleralittassat aalisartuni pisassat tamak­ kerneqanngikkaluartut, ukiullu sinneranut taamaalilluni aningaasarsiorfissaarut­ toqartarluni. Aatsaallu ukiumi nutaami tunitsivik imaarneqarpat pisasseeqqit­ toqarpalluunniit aningaasarsior­fissaqalersarluni. Taamaalilluni akiligassanut, atortussanut inuussutissanullu allanut angummanniapiloortarneq amerlasuunit naammagineqartanngilaq allanngortikkusunneqarlunilu, taamaaligaangat inuuniarneq tamaviaarnarsisarmat. Pissutsit taamaattut ilaqutariinnut piniar­ tukkormiunut qanigisaasunullu ilaqutaasunullu oqittuinnaasanngillat, allaallu ilungersunarsilluinnartarluni ino­qutigiinnut kingunerlussinnaasarmat ulluinnaat ataqatigiisinnissaat assersuutigalugu akiligassanulluunniit malinnaaniarneq. Taamaattoqartillugulu qinikkat akisussaasullu amigaatingineqartarput tikinne­ qarnissarlu kissaatigineqartaraluarluni, ilaannilu allatut aaqqissuussinissaq pisariaqartinneqartarluni soorlu pisasseeriaaseq killilersuinerluunniit allanngor­ tikkusunneqartarlutik. Amerlanerpaartaat isumaqarput killilersuineq aalisakka­ nillu piniagassanillu pisasseeriaaseq pisariaqanngitsoq, uumasoqatigiiaat immini nakkutigisutut aaqqissuussaasarmata aammalu pinngortitap nammineq tamakku nerisareqatigiinnikkut iluarsartuussatut amerlivallaarnissaat piuneerunnissaal­ luunniit pinngitsoortittarmagu.

33

Haviggivimmiuaqqat peraaginnaallutik nereqatigittuataartartut. Februar 2025

34

Piniagassanik inuussuteqarnermik aqutseriaaseq killilersuinerillu Oqariartuutit pingaarnerit • Ukiorpassuarni kinguaariinni piniarneq ileqquuvoq nappataalluni, taamaa­ lilluni ilisimasanik ilitsoqqussanillu nangitsisarneq nungusaataanngitsumik piuneerutsitsinnginnissamillu tunngaveqartuarsimavoq, nunami, imaani uumasuinillu issittumi najugaqarfinni tamani atuinermi • Tunngaviatigut ingerlatseriaaseq tamanna suli naleqartitanik ileqqunillu kingornuttakkanillu allannguiviunngilaq • Ingerlatsinikkut naalakkersuinikkullu aalajangiisarnerit kinguneranik nale­ qartitat ileqqullu atuutsittuarneqartanngillat, tamannalu inuuniarnikkut imminullu pilersorniarnermi iluaqutissiiuaannanngilaq allaallu kinguaariin­ nut tulliuttunut nangitsiumaartussanut eqquinerlulluni

Imaani nunami sikusartumilu sikuutillugu piniarnikkut aalisarnikkullu imminut pilersorneq suli pinngitsoorneqarsinnaanngilaq, aatsaallu taama ilaqutariinnut piniartukkormiunut pingaaruteqartigilerpoq. Nunatsinni nunat inuuniarfigut naju­ leratsigilli tamanna tunngaviujuarsimavoq sulilu uumasunik pinngortitamillu atui­ nitsigut naleqqussartuarpugut. Tusarniaanitsinni tamani saqqummiunneqartarpoq uumasoqatigiiaat imminnut nakkutigisutut aalaakkaasumik piunissartik qulakkeer­ taraat, pinngortitaassutsiminnik taamaakkamik nerisareqatigiittut nakkutigisutut pissuseqartarlutik nungutsaaliortarlutik. Ileqqut kingornuttaanneqartut naapertorlugit ileqquuvoq aalajangersimasunik piniagaqartilluni misilittagartuumik ilisimannilluartumillu siulersorteqarluni ittor­ taqartarneq. Tamatumunnga tunngaviusarpoq ittortaasup pinialeqqaarnerminiilli pinngortitaamiittuarnera peroriartorninilu ilutigalugu imminut piginnaanngorsar­ tuarsimanera. Tassunga ilaapput oqaaqqissaarutit ilitsersuutillu eqqaasitsissutaa­ sartut angajoqqaaminit nunaqqatiminilluunniit kingornussai ilitsoqqussaalu. Piniaqatigiinnermi ittortaanermigut ileqqunik aalajangersimasunik aalajangersaa­ sarnini atuutsitsisarninilu ingerlatiteqqiinermigut qulakkeertarpaa, imminuinnaq eqqarsaatiginani nunaqqatigiilli tamarmiullutik pisariaqartitaat tunngavigisarami­

git. Pissuserissaarluni naapertuilluarlunilu suliassani naammassisarpaa, qulakkeer­ niarlugu nunaqqatigiit pinngittoqaratik inuussutissaminnik pissarsinissaat inuul­ luuteqarnissaallu. Periaatsit atorneqartartut sakkullu piniarnermilu ileqqulersuutit pissusilersuutillu ilaat atorneqarsinnaajunnaarput, soorlu iliveqqiviit qimatuliviillu, qilalukkanik ungusisarneq, qaannamik amiisarneq saaqqutai atortuilu allat, qajaannarmik qilalugarniarneq, piniakkamik takunneqqaartup piginnittussaanera taakku asser­ suutigigaanni. Taakkununga ilaavoq piniarnialeqqaanik pernartitsiniarneq persuar­ siutaasarsimaqisoq nunaqqatigiinnut pernartumut ilaqutaanullu, killilersuisoqaler­ malli tamanna pernartitsiniarneq ajornarsivoq perorsarneqarneq pinngorsarne­ qarnerlu piginnaasanut aalajangersimasunut atorneqarsinnaajunnaarmat. Ammit atorlugit oqortussaqarneq suli atugaalluaraluartoq ukiunut siuliinut naleq­ qiullugu allanngoriartorpoq, pissutaasullu ilagaat pisassanik killilersuineq, anga­ la­niarnermik nikilertorsinnaanermillu ajornartoortarneq, kinguaariillu ileqquisa ili­simasaasalu allanngorneri, ammerisinnaasut mersorsinnaasullu isumalluutaa­ nerisa killeqalerneri. Taamaattoq pisanik tunisisarneq aningaasaateqarnissarlu pinngitsoorneqarsinnaanngillat, ilaanni nalinginnaasumiik annertunerusumik tunisaqartarnissaq kissaatigineqartarpoq. Kinguaariinni sumiluunniit pissusiler­ suutinik ileqqulersuutinillu allanngortoqartarnera tusarniaanitsinni peqataasunit arajutsisimaneqanngilaq, assortorneqaranilu miserratigineqarani. Uggorineqar­ porli inoqatinut nunaqqatigiinnilu pissuserissaarunnaarneq killissamillu qaangiil­ luni ataqqinnissuseqaranilu ileqqorissaarunnaarneq. Naliginnaalluinnarsimaga­ luar­poq anneruniannginnissaq naapertuilluarluni akisussaaqatigiittut susassa­re­ qatigiittarneq, tamarmik iluanaassammata sippulimmik pinngikkaluarlutik soorlu akisussaaqatigiittutut. Ileqqulersuutit angajoqqaat qitornaminnut kingornussarsiaasa puigorneqanngi­ saannartut namminnerlu angajoqqaaminnit, aanakkuminilluunniit aatakkuminil­ luunniit ilikkarsimasaasa ilagaat pisanik nutaanik pajuttortitsisarneq. Annertungi­ sassaanngikkaluartumik inoqutigiit piniarteqanngittut piniartaarussimasulluunniit utoqqaat ilaqutariilluunniit ussingassinneqartarput, ilaanni uusunik ilaannilu uunneqanngittunik. Takornartaanngilarlu qanigisat, sanilit ilaqutaanngikkaluar­ tut pissaaleqinngikkaluartut ussigassaannik pajunneqartarneri, nunaqqatigiittut ikioqatigiinnikkut taamaalilluni pilersoqatigiinneqartarluni. Peqataasut ukioq­

35

qor­tunerusut eqqaamalluarpaat tamanna, nassuiaanerallu najoqqutaralugu piniagassanik killilersuinerup pisasseeriaatsillu allanngornerisa kingornagut ileqqoq tamanna ingerlateqqissallugu ajornaattuunngilaq. Nammineq pisassat taama killeqartigilersillugit imminut piumaffiginngikkaanni pajuttortitsisarnissaq ussigassaannaangaluarpalluunniit nalilersoqqissaarneqartariaqarpoq, inoqutigiit namminneq inuussutissaqarniartussaagamik qerititsivitsillu imaqartinniartussaas­ sallugu. Taamaakkaluartorli ileqqut kingornussallu killilersuisoqaraluarmalluunniit soraarukkumaneqanngillat ilaannit, nuannaartitsinissaq imminut iluanaartinnis­ samit annerutinneqartarpoq. Soorlumi ataatsimoornerup akisussaaqatigiinnerul­ lu isumaa nunaqqatigiinnermi qimakkumaneqassanani, tamatigut pisassarititaa­ sut qangamut naleqqiullugu annertungineqartanngikkaluartut. Tamannalu pisasseeriaatsit atuutsinneqalersut killilersuinerilluunniit akuersaar­ nerinik paaseqquneqanngilaq, ileqqulli kingornussallu akisussaaqatigiinnerlu naleqartinneqarnerupput ataqqineqarlutillu soraarukkumaneqaratillu. Nunaqqa­ tigiinnili arlalinni peqataasunit nassuerutigineqartarpoq oqittuinnaanngikkaluar­ toq pisassiissutit nungulertortarmata, piffissarlu sivisukuluttoq aattaat qaangiuk­ kaangat kingumut inuussutissaqaleqqikkumaartaramik piniakkanik pinngittoor­ sinnaanngisaminnik. Tamakkulu pissutigalugit inatsisiliortut naalakkersuisullu kiinarsisarnissaat kissaatigineqarluinnartarpoq oqaloqatigiinnissaq paaseqatigiin­ nissarlu aqqutissaasorineqarluni, aamma inoqarfinni isorliunerusuni avingarusi­ manerusunilu. Qularutissaanngittumik ikioqatigiinnikkut oqaloqatigiilluarnikkullu tamanut naammanginarnerusumik naapigiaasoqarsinnaanera periarfissaatinne­ qarpoq, tamatigut isumaqatigiittuaannanngikkaluaraanniluunniit naapertuilluas­ suseq peqqusersuissuserlu piniartunit aalisartunillu piniagassat tungaasigut uummammiorineqarmata.

Aalisartoq Lars Jensen, Kullorsuaq, nuna­ qarfiup ateqaataa tunuliaqutsiullugu. (Oktober 2024)

36 Qilalukkat Oqariartuutit pingaarnerit eqikkarlugit • Inoqarfinni tamani qilalukkat qaqortat qernertallu imminut pilersornermi pinngitsoorneqarsinnaanngillat • Piniartut ilisimavaat qilalukkat aasami ukiumiluunniit piniartillugit malus­ sarilluinnassusii ittannerussusiilu, ataatsimoortukkaat ilaqutariittut aaq­ qissuussaaneqarlutik ingerlaaqatigiittarput, piniarnerini pisarineqartullu agguataarnerini ileqqut ilisimasallu aalajangersimasut tunngavigineqartar­ put • Maluginiarneqarpoq qilalukkat ilaanni ilutsimikkut assigiinngissusii, ilaasa angissusii allaassuteqartut sinerissami nalliuttalersimasut, pasitsaanneqar­ porlu taakku Nunavummit takkussimanissaat.

Piniartut akornanni ileqquulluarsimavoq pisaqamalluartillutik neqissaqartarneri mattaateqalersarnerilu, qilalugarluunniit ataaseq pisarineqartillugu nunaqqati­ giin­ni iluanaarutaalluartarluni. Piniartunit eqqaamaneqarpoq aallarnermi ataatsimi pisaqartilluni nalinginnaasimasoq iluanaarneq ima akissaqartigilerluni nutaanik piniutitaarsinnaalerluni, aquuteralattaarsinnaalluni ilaannilu allaat umiat­siartaarsinnaalluni. Piffissap ilaani nalliusimatillugit inoqutigiit iluanaar­ nerinnanngilaat nunaqqatigiinnut tamanut pissaqarfiullualersarpoq, pisaqaqa­ taanngikkaluilluunniit ikiuunnermikkut pissarsiaqaatigisarmassuk. Nunaqqatigiit ikioqatigiinnermikkut ilikkarsimasaat kangerlunnut ungusisarneq atorneqarun­ naarpoq killilersuisoqalermat, pisassiissutigineqartut tamakkilertorneqartarmata soorlu inuit ataasiakkaat imminuinnaq iluanaartinnissaq tamatuma kinguneri­ saanik ukkatarineqalersimalluni.

Piniartup uumasut piniartakkani ima ilisimasaqarfigilertartigai: Qilalukkannooq ittannerujussuugamik mianersuuteqqinnaarlugit piniarneqartarput, nalinginnarlu sumi tamaani angallannissaq innersuussutigineqartanngilaq qimaatinneqaqinam­ mata. Qilalugarooq siulleq kisimiilluni sinaaqartillugu takkussinnaasarpoq qular­ nanngittuminnooq arnaviaq utoqqallak. Takkusimatsiaannareerluni tammaqqit­ tarsimavoq piffissarlu sivisukuluttoq qaangiukkaangat aatsaat qilalukkat takkut­ tarsimapput amerlanerullutik. Taannagooq takkuttoq siulleq pisarineqarsimaga­ luarpat qilaluganissimassanngikkaluarpoq, piniartullu ilikkarsimavaat takkuttup siulliup piniarneqanngilluinnarnissaa. Ileqquusimavoq eqqaamaneqar­luni sinaa­ liartilluni nalinginnaq sikumi nipiliortannginnissaq pisoqattaaqqusinnginnerlu qilalukkat kalerrineqaqinammata, taamaalillutik meeqqat piumaffigi­neqartarput qamutit qaavanniikkallaqqullugit sikumullu aqqaqquneqassanatik pinnguaqqune­ qaratillu. Pingaartumik qilalukkat erseraangata meeqqat allalluun­niit sikumut aqqaqqusaajunnaartarput, piniakkatik mianersuulluinnaramikkit paarisutut illugit kalerrikkumannginnamikkit. Piniartortaasa qamasaramikkit naalikkatik piareerlu­ git puiarpata sinaavaniik qaannamiilluunniit naalikkumaaramikkit. Meerartatik sikumi arpaqattaaleraangata taamaalillutik inertertarpaat oqaallugit, ’ningiorsuat takananiippoq arpappallaartarasi’. Arnaviartaanngooq (arnatoqqamik taagorpaa) taanna qilalukkat pillaqqinnersaat mianersuutassaasarami, ’ningiorruagat’ nalinginnareqqunagu taanna kalerrinne­ qaruni sinneri tamarmik kalerrissammata taamalu qilalugarniarnerigaluaq asu­liin­narsinnaammat sinaaniitillutik. Tamannalu pissuseq takussutissaatinne­ qarpoq qanga ukiorpassuunngittut siornatigut piniakkat peqqissaarunneqarluin­ nartarnerannik, oqaasertalerneqarporlugooq ’ningiorsuat qimaateqinuarsi’. Qila­lukkanngooq kalerrikkaangamik sermip ataanut qimaasarput, sivisoorsuarmil­ lu taqqamani ataani toqqoqqangallarlutik kingusiinnaa aatsaat anillaqqittarlutik. Taannalu ningiuat tassaasimavoq qilalukkat arnartaat qularnanngittuminngooq utoqqartaat ningiuusoq misilittagaqarluarlunilu ittanneroqisoq taassumallu pissu­ silersuutai aalajangernerilu tunngavigalugit ingerlaartut ataatsimoortut sumiiffis­ saminukartarput.

37

Qilalugaq piniagaq pilerigineqaqisoq piumaneqartaqisorlu qaleralinnik anner­ mik inuussuteqarpoq, aalisakkanittaaq allanik kinguppannillu nerisaqarnera ilisimaneqarpoq aqajoruisa imai ataasiinnaanngittumi pisaqarnermi misissu­ ngarineqartarmata. Qilalugarlu ataaseq qaleralinnik annertuumik iisaqartarpoq ullormut 20-30 kg qilalukkap suussusaa angissusaalu apeqqutaalluni u ­ kiumullu tonsit 60-it angullugit nerisarai ilisimatuussutsikkut misissuisoqarsimavoq. Qilalugarlu arnaviaq ilisimaneqarpoq ullormut qalerallit 35-it angullugit neri­ sinnaasarai, qilalukkallu amerlappata takorloorneqarsinnaavoq qalerallit qanoq amerlatigisut ullormut nerineqartarnersut. Tamakkulu pissutigalugit sumiiffim­ mi ataasiinnaanngittumi qilalukkat killilersugaanerat illersoruminaatsinneqar­ poq akerlerineqarluni, pisassaraluatik taamaalillugit qilalukkat nerisarmatigit. Qilalugaq ataasiinnarlunniit qaleraleqarfimmut kangerlummi pulatillugu ernger­ tumik qaleraleeruttarnera misilittagaqarfigineqarluni ilisimaneqarpoq. Kangerluit ilaanni qalerallit qilalukkat nerisaasa sinnikui siumorneqartarput, tamakkerlutik nerineqarsimanngittut ilaallugooq mikisuussanatik.

Savissivimmiulli qilalukkanik eqqartuinerminni ilanngullugit oqaluuseraat qilalukkat nalinginnaasumiik nujuinnerusutut pissusilersortartut, taakkugooq Canadap qilalugaanik taasarpaat. Tassa Nunavut tungaaniik ilaannikkooriarlutik nalliusimaartartut, piniartakkaminniillu allaasumik pissusilersortartut qimaajan­ nginnerullutik nipilioraluarlunilu qaninngoorneqarsinnaasartut nujuinnerusutut. Allaallugooq seqqortaaraluaraanniluunniit ilisimasamittuulli tammakartussaa­nga­ luarlutik eqqaminniiginnartartut, taamalugooq qilalukkat nammineq ilisimasatik nujuartigisartut taakku qaqutigooraluarlutik malugineqartartut nujuinnertik qimaasannginnertillu pissutigalugit allaatinneqartartut. Taakkuuppullugooq soor­ lu timimikkut ilaqartut annerusunik silinnerusunillu soorlu namminneq qilaluk­ kaminnik anginerusarlutik, allaanani timaat nerutunerusartut annerusaramik sungiusimasaminniit. Ukiualuit matuma siornagut Qimusseriarsuarmi qilalugaqarluarallarmat pisaqar­ luartarsimagaluarput avannamukaanik, mattaat tunineqarnissaat ajornartorsiu­ taasanngimmat. Kullorsuarmiut isertuaratik oqaluttuaraat unioqqutitsillutik qi­la­­lugartarsimallutik paasisaangamillu eqqartuussivilersuunneqarsimallutik aki­­liisitaallutillu, iliornertillu tamanna peqqissimissutiginngisaannarlugu tusaama­­ ner­­lu­gaassutigileraluaramikkuluunniit inuuniarnertik ileqqutillu tunngaviginga­ mik­kit.

38 Nannut Oqariartuutit pingaarnerit eqikkarlugit • Nannut neqaat nerisaalluarput amiilu atisaliaralugit atorluarneqaqalutik, sumiiffiit ilaanni amii pinngittoorneqarsinnaanatik oqortoralugit naleqqun­ nerpaammata • Piniarnerini qimmit qimuttut qimoriarsarluakkat atugaalluarput, piffiillu ilaanni sikuutillugu sinaavaniluunniit piniutigissallugit naleqqunnerpaallu­ tik • Piniartut ima ilisimasaqartigisarput tumaasigut erngertumik takusinnaa­ sarlugu nannup suiaassusaa, peqqissusaa angissusaalu inersimassusaa­ tigullu ukiui missaliorsinnaasarlugit • Siornatigut takuneqarsimanngittumik inoqarfinnut nujuisernerulerneri takussaanerulernerilu tamani misilittagaqarfigineqarpoq • Kissaatigineqarpoq pissaasseeriatsip piniartut atugaannut pisariaqarti­ taannullu naleqqussarneqarnissaa

Tamani ilisimaneqarpoq nannut qaasuttuuneri taamaakkaluartorli piniakkatulli allatut pinngitsoorneqarsinnaangillat. Pingaartumik Avanersuarmiut oqortoralu­ git nerisaralugillu piniagariuaannarsimavaat, qarlerissallugit naleqqunnerummata atisaliarisarlugit. Inatsisit naapertorlugit nannut piarallit ullumikkut piniaqqusaan­ nginnerat iluar­inngikkaluarpaat akuerisariaqarluguli unioqqutitsiumannginna­ mik. Inoqarfimmi ataasiinnaanngittumi ukiumi qimussimik nannunniartarneq ilitsoqqusarineqar­poq. Ullorpassuit avannamut avammullu sikukkut arlariiaalluni qimussertoqar­­tarluni. Qimmit pinngitsoorneqarsinnaanngitsut aalajangersima­ su­mik qimoriar­sarneqartarput sungiusarneqartarlutik nannunniutissatut, taa­maa­­lilluni piniartu­miik piniartumut ileqqut pissusilersuutillu assigiittuaannan­ ngillat allanngorarsinnaasaramik. Piniartut ilaasa qimmiminnut ileqqulersuutitik qimoriarsaariaatsitillu tamatigut saqqummiukkumasanngilaat isertuuttarlungil­ luunniit nammineq pigerusullugit. Taamatut ullorpassuarni n ­ annunniarnermi

pingaaruteqarluinnarnerat pisaqarluartarnissamullu aalajangiisuusarneri ilisi­ma­ saqarfingilluarne­qarpoq. Aallarnerni tamani misigisat periaatsillu allanngorar­ tuarput, allaallumi inuunermi annersaaluunniit nannunniartarsimagaluaraanni piniarnerit pisaqar­nerit pissannerilluunniit assigiittortaqassanatik. Taamaallaat oqartoqarsinnaavoq amerlanerpaartaat arlariiullutik piniartarmata, soorlu mar­ lukkaarlutik amerlane­rusarlutilluunniit tamaani sikkoriinnarmi nannunniarnermi. Takornartaanngilaq avannamut ingerlaarnermi avammulluunniit nuna aanngar­ lugu qimussertarneq, ilaanni nunaqarfimmi allaneersunik nannunniartunik naapitsisarneq massa tamatiguunngikkaluartoq. Piniartup ataasiinnaanngittup nannunniartarnermini misigisalikkersaarutini killi­ limmik oqaluttuarivai, ilumoortuminngooq tamakku piniartup nammineq mi­si­ ngisassaralugillu pigisassarimmagit. Taamaattorli eqqaaneqarsinnaavoq na­nor­ suinngooq ittannerullutillu silatoorsuupput, toqusuusaarsinnaallutik iluliarsuillu qanorluunniit portutigigaluartut innaaqqitsigingaluartullu ajornaquteqanngittu­ mik kukissuatik atorlugit majuarfigisinnaasarpaat sutut ajornanngittunnguatut eqaalluinnarlutik. Nannunniarajuuni misigisat ilagaat nanoq iluliarsuup innaatigut majuartillugu pissallugu aallaasimangaluaramiuk ikiliinnarlugu, eqqaalluinnarluni ajornartorsiutigigaarnagu sermiinnarsuaq majuarfigisimagamiuk. Ikilerneqaralua­ ramigooq ataasiinnarmik nivingalluni sanimut erfattutut nikeqattaajutigaluni iki­ni ippigisutut pissuseqarluni paagaa, soorlulu iluliarsuup innaani sermiinnarmi ajornartorsiutigigaarnagu imminut oqigeqaluni nivigataarsinnaasimanini. Ilaan­ nilumi qamutinut arlariinnut tamarmi usiliunneqarsinnaa­sarsimanngilaq neqaa annertungaartarami. Allallu eqqaavaa, nammineq kamippani 43-rut marloriarlu­ git siuleriisikkaluaramigit tumai qallerniaraluarlugit tumersua suli tamakkersin­ naasimanagu. Tumaasigunngooq arnaviaanersoq piaraanersoq inerluarsimasuu­ nersorluunniit takusinnaasarpaat suussusersinnaasarlugulu, peqqissuunersoq pualanersoq saluttuunersorluunniit. Nannut piniakkatut pinngitsoorneqarsinnaanngillat neqai amiisalu oqortuliari­ neqarlutik naleqqunnerpaammata, soorlu Avanersuarmi piniartut akornanni. Aammali killilersuivallaarneq kingumut apeqqusersorneqarlunilu iluarineqanngi­ laq paasiuminaatsinneqarluni, nannummingooq amerlingaaramik allaat nunaqar­ finnut qaninngoortalerput ulorianarsillutik. Tamannalu akueriuminaatsinneqar­ poq tapersersornartinneqaranilu, allanngortinneqartariaqarlunilu. Nunasiaataa­ nerup nalaani nannut amii Europamut alutornartutut tunisaalluarsimapput,

39

piniar­tullu misilittagarivaat inoqarfinni takussaanerulerneri nujuisernerulernerilu tamannalu amerliartornerannut takussutissaatinneqarpoq. Piniartup 71-nik ukiul­ lip Aappilattumi inunngorlunilu peroriartortup puiukkiussimavaa meeraallunili ataasiaannarluni nannuttoqarsimanera, tusaamasaqanngilarlu eqqaamasaqarani­ lu nannumik nunaqarfimminnut eqqaamiuinulluunniit qaninngoortoqarsima­ne­ ranik. Piniartorlu alla 66-nik ukioqartoq Kangersuatsiaami inunngortoq, taama­ tulli nannumik meeraanermini eqqaamasaqaranilu tusaamasaqanngilaq pisaqar­ toqarsimaneranik inoqarfinnulluunniit qaninngoortoqanngisaannartoq nalimini. Tusarniaanermi tikiffitsinni tamani peqataasunit oqariartuutigineqarpoq mar­ lunnik qulillit sinnerlugit matuma siornagut nannut inoqarfinnut qaninngoor­ tarneri ilisimaneqaranilu tusaamaneqanngimmat. Ukiunili makkunani nannut amerliartuinnartut inoqarfinnut qaninngoortalersimapput qimaatinniaraluar­ lugillu nujuisernerulersimallutik. Soorlu aallaammik seqqortaarluni qimaatin­ niarneqaraangamik soqutiginngittutut pissuseqartarlutik. Peqqumaatit toqqor­ siviit quilluunniit qaninngoortarsimavaat soorlu nerisasseralutik, allaat inunnut qimminullu ulorianartorsiortitsisarlutik. Paasiniaanitsinni apeqqutigisarparput tamatumunnga suna peqqutaasorineqarnersoq, amerlanerillu nannut amerlival­ laarneri pissutaatittarpaat naak miserratiginngikkaluarlugu sikukillinera sivikin­ nerusumillu sikuusalernera silaannaallu allanngornera pissutaaqataasinnaaneri. Inoqarfimmi ataasiinnaanngittumi ukiumi qimussimik nannunniartarneq ilitsoq­ qussarineqarpoq. Ullorpassuit avannamut avammullu sikukkut arlariiaalluni qi­mussertoqartarluni. Piniartumit oqaluttuarineqarpoq sikumi ningittagarsortillutik nannup qaninngoor­ simagaatik, taamaammallu timmiarsiummik silaannarmut seqqoqattaarsimallutik qimaatinniarlugu. Aallaqqaammut qimaasimavoq kingornali qaninngooqqilermat eqqaanut allaat seqqortarsimagaluarput iluaqutaanngittumik, qunugileramikku sianerlutik qimaatitassaajunnaarmat aallaanissaanik noqqaagamik akuerineqarlu­ tillu pilakkamikku paasivaat sunaaffa nanoq ikeqartoq. Pasittaappaat nanoqatimi­ nik paatissimalluni angallassarlussigami kaalluni taamatut nujuisersimasoq, tuia­­tagooq illua innarlersimasoq. Oqaluttuat misigisallu assingusut arlaqarput pa­ka­sa­ngaalluni tikinneqarnerit annaqqarnerit inuunermik ulorianartorsiorfiu­ sut inoqarfinni tamani. Piniartut inuunermik annersaani nannunniartarsimasut ilisi­ma­vaat nannut silatoorsuusut, nukittullutik piniarneqarnerminni toqusuusaar­ sin­naa­sarlutik. Tamatigullu pisasseeriaaseq killilersuinerlu iluarineqartanngilaq

akue­riu­minaatsinneqarlunilu. Pingaartumik sikusartumi ukiorittartumilu nannut amii naleqqunnerpaatut qarlingineqartarmata ammerisartunit piniartunillu pin­ ngittoorneqarsinnaanngillat, suliarilluakkat mersorluakkallu sumorsuaq atorne­ qarlutillu issittorsuugaluarpalluunniit pisiniarfimmi pisianit taarserusunneqartan­ ngillat allanik naleqqunnerusoqanngimmat kisianni nannut amiinik atisalianik. Nannullumi nalinginnaasumik nujuartaagamik takujuminaassinnaasarput, sapin­ ngisaminik piniartullu qimmillu qanillattorniartanngilai ningorsimaniartarlu­gil­lu qimaasarluni. Taamaattumik piniartup ileqqoraa qimmini naasimatillugit tumi­ sitissimatillugilluunniit ittoqutini ningioqutiniluunniit allanik sungiussisima­ne­ru­ sunik ilalerlugit pituutai kipisarlugit tussartillugit. Qimmillu nanoq angugaanga­ mikku qimaatinnaveerlugu ungusarpaat qiluffigiuaannalerlugulu inummi tikiun­ nissaata tungaanut allamukartinnaveerlugu qimaattaaliorlugu. Qimminngooq ilaanni erngerlugit nannup timaata ilaanik aalajangersimasumik nerukkarneqar­ tarput asuli ussiisitsiaannarlugit qaarsillartinngiivissorlugit uerisarlugit. Taamaalil­ lutik qimmit ataasiaannarlutik ussiigaangamik misigisaqarunilluunniit puigunngi­ saannartarmata. Tassami tulliani nannunniutigineqassagunik pilerittariaannar­ tar­mata sulilu nukittoriaannarsimasarlutik piniutigineqalersarlutik. Qimmit isu­ma­gil­­luakkat piniartunit sungiusarluarneqartarput qimoriarsarneqarlutik nan­nun­niutillu piniartut oqaluttuarnerat naapertorlugu, ilimattaaserneqaraanga­ mik nanorsiutaagamik aallarsartangaaramik qamutiniittup kiinnani assertariaqar­ tarpaa aputit kiinnaminut torartut annernartaqimmata qimmit pangalinnerminni aluiniik erfangiunneqartut. Ilimattaatit qimoriarsaanerillu qimmeqartup nam­ mineq pigisarpai atukulanagit imaluunniit pisariaqavitsinnagu atunngisaannarlu­ git, oqaluuserissanagit allanulluunniit paasissutissiissutiginngisaannarlugit.

40 Qalerallit Oqariartuutit pingaarnerit eqikkarlugit • Qaleralinniarneq aalisartukkormiuni aningaasarsiorfittut pingaaruteqa­ qaaq, sumiiffinnilu ataasiinnaanngittumi pingaarnertut inuutissarsiu­taa­ voq, soorlu Upernavimmi nunaqarfiinilu. • N aalakkersuinikkut ingerlatseriaaseq tunngavigalugu inuutissarsiornik­ kut isertitaqarneq eqqugaasarpoq, sumiiffinnilu qilalukkat takkuttarneri qilaleralinniarnermut sunniuteqartaqaaq • Tamannalu pissutigalugu qilalukkanik qaqortanik qernertanillu pisassee­ riaaseq amerlasuunit nalilersueqqiffigineqaqqinnissaa pissusissami­soor­ tutut isigineqarpoq

Ningittagarsorluni qaleralinniarneq inuutissarsiutaavoq pingaaruteqaqisoq. Ukiumi sikumi qimussimik aasaatillugulu umiatsiamiik aningaasarsiutaalluar­ luni. Sumiiffiit ilaanni ukioq kaajallallugu tunisisoqarsinnaasarpoq. Tunitsiviup qerititsivii atugaalluarput aasami umiarsuaqartillugu aatsaat imaarneqartarmata ulikkaaqqatillugit tunisisoqarsinnaasarani. Qilalukkallu kangerlunni takkusimaar­ tillugit, ataaserluunniit pulasimatillugu qalerallit tammakartarput ningittakkanik pisaqarfiujunnaarluni, taamaakkamilu qilalukkat killilersugaaneri iluarineqan­ ngeqaaq. Qaleraliisatsillugu isertittakkat annikillisarput tunisassaqanngimmat, amerlanertigullu qilalukkat piniarneqarsinnaasaratik pisassat tamakkerneqa­ reermata piniaqqusaanngimmata. Allanngortikkusunneqartut ilagaat tunitsiviit ulikkaartoortarneri, qerititsiviilluunniit sumiiffinni ulikkaaqqasarneri. Piffiit ilaanni tunitsiviit assigiinngittut arlariittaraluarput taamaakkaangallu aki­­ gititaasut naammagineqarnerusarput, tamanili taamaanngimmat piorsaasoqar­ tanngimmallu kipiluttunarineqarpoq allannguisoqarnissaalu kissaatigineqartar­ luni. Tunitsiveqarnikkut nunaqqataasut sunniuteqarnerunissaat akitigullu pitsan­ ngor­saasoqarnissaa tamatigut kissaatigineqartarpoq. Piffiit ilaanni tunitsivik

qanittu­miittarpoq ilaannili piffissaq annertukuluttoq atorlugu tikinneqartarluni, taamalu aningaasartornarnerugami iluanaarutigisassat ilaanni annerusarput allanilu taa­maassanani. Qilalukkat amerlangaaramik qalerallit ikililluinnartutut oqaatiginiarpaat, taa­ maa­lillutik qilalukkat annertuumik unammillertigilerpaat qaleralinnik pisassa­ raluaminnik amerlaqisunik nerisaqarlutillu inuussuteqarmata. Qilalugartassat amerlineqartuuppata aalisartutut qaleralittassaminnik pisaqarnerullutillu tunisaqarnerulissangaluarput, taamaalillutik aningaasarsiornikkut inissisimal­ luarnerulersinnaangamik. Ningittagarsorneq neqitsersuinerlu pisariukulullutillu piffissartornarsinnaapput, amerlanertigullu qanilluinnanngittumi ningitsisoqar­ tarpoq imarittuaannanngittumi. Sapinngisamik sivisuallaamik ningittakkat imaani ningisimaneqartanngillat qalerallit nerpii asiutikkumanagit eqalussuarnilluunniit nerineqaqqunagit. Aningaasarsiornerlu aalaakkaasumik ingerlasariaqarmat tuni­ sineq piffissaq sivisuallaanngittoq atoraanni iluanaarfiunerusarmata. Taamaattorli iluanaarujussuartanngillat aalisartut, taamaakkamilu amerlanerusunik pisassinne­ qartarnissartik peqataasut pinngittoqaratik kissaatingiinnarnagu piumasaqaati­ gaat. Taamaaliortoqarnissaalu ajornaquteqartinneqanngilaq, qilalukkat qernertat pisassat peqassuseq innarlernangu amerlineqaannarsinnaammata qaleralittassa­ nut sunniuteqanngittoorsinnaanngimmat.

41

Piniartoq Qumangaapik Qvist Qaanaamiik Hiorapalummut ingerlaarluta unillatsiarnitsinni. Maaji qaammataatillugu 2024

42

Imartanik nakkutilliineq Oqariartuutit pingaarnerit • Sumiiffinni umiarsuit assigiinngitsut angallannerulerneri uumasut aal­ isakkallu takkuttarnerinut kingunerluppoq, taamalu inuutissarsiornermut eqquinerlulluni • Kommunini qinikkat inatsisiliortullu iliuuseqarnerunissaat ujartorneqar­ poq kissaatigineqarlunilu • Ilanngullugu kissaatigineqarpoq avataaniik tikittoqassatillugu angallatto­ qassatilluguluunniit siumut ilisimatitsereertarnissaq, malittarisassanillu inatsisinillu erseqqissunik paasinartunillu akuersissutiginnittoqarnissaa ivertitsisoqarnissaalu, piffiit tikeqqusaanngitsut piniarfiusartullu iller­ sorneqaqqullugit • Piniartunit aalisartunillu nunaqqatigiinnillu pissusissamisoortinneqarpoq umiarsuaqassatillugu nunaqavissumik ilisimasortassamik ikisoqartarnissaa, allaallu nunatsinnulluunniit tikitsinnagit aaqqissuussamik ingerlatsilluar­ nikkut ilisimasortassanik atorfinitsitsisoqarnissaq ilinniartitsissalernissarlu pissusissamisoortinneqarpoq.

Piniartut aalisartullu immakkut angallavimminni kissaatigisaasa ilagaat angallati­ nik nunatta avataaneersunik nakkutilliinerup pittaanerulernissaa piorsaavigine­ qarnissaalu. Pingaartumik aasaatillugu umiarsuit takornariartaatit, tissiartaatit piffiillu ilaanni sakkutuut umiarsuaat timmisartuiluunniit nakkutigineqanngittutut piumasaannarminnik pissusilersortutut nalinginnaaleraluttuinnarneri amerlinga­ luttuinnarnerilu iluarineqanngilaq.

Toqqissisimanartinneqanngilaq piniariartilluni aalisarfinniluunniit ilaanni takkut­ toqartarnera ilisimasaqarfiginngisamik. Allaat eqqaaneqarput ilisimatuussutsikkut misissuisut nunaqqatigiinnut ilisimatitseqqaaratik takkusimaartarneri inuuniarfin­ ni ilanngullutik ataqqinnittanngimmata. Uumasut piniakkat ingerlaarfii akornuser­ sorneqartarput, neriniarfii piaqqiorfiiluunniit serlersaarfigineqarlutik piniarner­ mullu ajoqutaasarlutik mianeriffissatik ilisimasanngimmatigit. Sukannersumik nakkutigineqartariaqartippaat paasitinneqassasullu sumiiffiit ilaat tikissanngim­ matigit angallavigalugilluunniit, piffissalluunniit aalajangersimasut tikinneqartas­ sanngimmata inuutissarsiorniarnerminni akornusersuissanngimmata. Siunnersuutaasut ilagaat pisariaqarluinnaraluartoq ilisimasortassamik angalassa­ tillutik ilaasoqartarnissaat nunatta sineriaani angalaneri tamakkerlugit, nunatsin­ nut apuutsigatilli sumiiffinnulluunniit tikitsigatik malittarisassanik pisariaqartunil­lu allanik nassuiaanneqareerlutillu aatsaat angalasassangaluarmata. Tamatumuu­ nattaaq inatsisiliortut kommunit akisussaasullu allat amingaatigineqarput pisa­ riaqartinneqarlutillu, akulerunnerusariaqarput peqataanerullutik s­ usassaqar­tut tamarmik ataatsimoorlutik suleqatigiittariaqaraluarlutik. Assersuutigalugu nuna­qarfik illoqarfilluunniit tikinneqassatillugu nunaqqatigiinnut paasissutissanik ilisi­ma­titsissutinillu pisariaqartunik siammarterisariaqarput, nalunaaruteqarlutik allak­ka­nilluunniit tusagassanilluunniit innuttaasunik paattuugasoqaqqunagu. Kissaatigineqarporlumi assersuutigalugu nunaqqatigiit tikillugit akisussaasuusunit tunuliaqutsikkamik orninneqartarnissaaat paasisitsiniaasumik, pisariaqassappat aperineqarsinnaasumik annertunerusumilluunniit paasisaqarfigiumangaanni sumut saaffiginnittoqarsinnaanersoq pissusissamisuussammat. Inatsisinilluunniit piumasaqaatit erseqqinngippata ivertitsisoqarnissaa kissaatigineqarpoq pingaar­ tumik kommuninit atuutsinneqarsinnaasunik, piniarnermiluunniit sumiiffinni nakkutilliisut amerlineqarlutillu atorluarneqarsinnaammata peqataatinneqarlutil­ lu akulerutsinneqartarunik naapertuilluarnerussammat. Taamaalilluni pisariaqan­ ngitsumik isumaqatigiinnginnerit akerleriinnerilluunniit nunaqqatigiinni pinngit­ soortinneqassammata, taakkununngaluunniit avataaniit angalasunut takornarnia­ nut ilisimatusarniartunulluunniit.

43

Haviggivik februaarip arfineq pingajuat, 2025

44

Nunat tamalaat akornanni piumasaqaatit Oqariartuutit pingaarnerit • Nunat tamalaat akornanni isumaqatigiissutaasut aalajangersakkallu inuit sanalugaannik tapertaralugu aningaasarsiorsinnaanerigaluat innarlertu­ tut akimmisaartippaa, soorlu EU-mi piumasaqaatit nunat inoqqaavisa pisinnaatitaaffiinik aporfilersuipput naalagaaffiit ilaanni ilisimasakinneq paasisimakinnermillu tunngaveqartumik • Inuit pisinnaatitaaffigingaluarpaat sanalukkanik namminerlu pilersitanik aningaasarsiorfissaqarsinnaanissaq • Taamaattumillu Kalaallit Nunaata Nunavullu akunnerminni naalakkersui­ sutigoortumik misilittakkanik ilisimasanillu paarlaateqatigiittarnissaat suleqatigiinnissallu kissaatigineqarpoq

Ilanngullugu eqqartorneqartarpoq nunani tamalaani isumaqatigiissutit, soorlu EU-mi uumasunut aalajangersimasunut inatsisiliat, aarrit qilalukkallu tuugaavi nannullu amii pillugit aalajangersakkat. Siornatigut aningaasarsiorluarfigineqar­ tarsimagaluartut aalajangersakkat isumaqatigiissutillu tunngavigalugit tunisat ikileriarmata aningaasarsiutaasarnerigalui tapertaasaraluartut ukiuni kingullerni ilanngullutik allanngorluinnarput. Nunat inoqqaavisut pisinnaatitaaffiit erseqqis­ sisillugit inuuniarnertik tunngavigalugu piniartarmata paaseqquneqarpoq, taa­maalillutik nunat tamalaat akornanni akuerineqassagamik asuliinnarlu nuan­ na­riinnarluguluunniit piniartannginnamik inuuinnassagunilli napaniutigisatik akerlianik aalluttariaqaramikkit. Aammalu piumagunik pisamik amii tuugaavi sanalukkalluunniit nalunaaqut­ serneqassammata immikkut akuerisaallutik tunisarigamikkit pisiaammatalu, suminngaanneerfii pisariaqassappallu piniartut atii tunuliaqutaallu pappialan­ ngorlugit paasissutissiissutigineqarlutik. Aaqqissuussineq pitsaanerusariaqartoq suleqatigiinnerlu sukumiisumik iluarsartuulluarniartariaqartoq piniartut aalisar­ tullu pisortallu akornanni. Pingaartumillu Naalakkersuisut kattuffiillu soqutigi­ sa­qaqatigiiffiillu sumiiffinnilu qinikkat peqatigalugit iliuuseqartoqartariaqarnera kissaatigineqartunut ilaapput.

45

Qaanaami tusarniaanermi peqataasut saamerlermiik Mikkel Kristensen, Otto Simigaq, Peter Petersen, Gustav Simigaq, Paulus Simigaq, Maj 2024

46

Haviggivik februaari 2024

Silap allanngoriartornerata kinguneri Oqariartuutit pingaarnerit • Tikitatsinni tamani silaannaap pinngortitallu allanngorneri sualuttumik malugineqarlutillu inuutissarsiornermut eqquinerlupput kingunerlutsitsil­ lutillu. • Imminut pilersorniarneq sualuttumik ilungersunarsivoq, pisat tikiuttakkallu annikillipput, pilisarneq piffissap ilaatigut iluatsittanngilaq, amigartoor­ tarneq pisaqanngittoortarnerlu sualuttumik nalinginnaalerput • Uumasoqatigiiaat siornatigut takuneqarsimanngittumik pissusilersorlutillu akullarlutillu naatorsuutigiuminaallipput. Sikuusarnera allanngorluinnar­ poq, silarluit anorillu sakkortuut paarlagiiaanginnalertarput, taamaattorli tamakku uniffigineqaratik naleqqussartuarneq tikitatsinni tamani takus­ saajuarpoq.

Ilanngullugu taagorneqartuartarpoq annertuumillu oqaluuserineqartarluni silaannaap pinngortitallu pissusaasa allanngornerinik inuutissarsiorneq ilunger­ sunarsisimmagu. Siornatigumut naleqqiullugu suna tamarmi naatsorsoruminaal­ lisimavoq. Aalaakkaasumik sikuusarnera sumiiffinni amerlasuuni sivikillisimavoq, imartaq sikusartoq annikillisimalluni, saannerulerluni, naatsorsuutigiuminaassil­ luni allaallu qimussimilluunniit umiatsiamilluunniit imaq angallavigiuminaallisi­ malluni pingaartumik ukiuutillugu. Qimusserfissaanngikkaangat killeqartumilluunniit siku qimusserfissaatillugu umiatsiamik angalassagaanni orsussamut aningaasartuuteqarnarnerulersarpoq, piniartakkat aalisartakkalluunniit avasillisimanngikkunik sumiiffissikkuminaal­ linngikkunik ungasillisimasarmata. Tamatigullu pisat naatsorsuutigisamit ilua­ naarutigineqartanngillat piniagassat aalisakkalluunniit tammakarsimasarmata imaluunniit pisassiissutit annikippallaarmata, aningaasartuutinut matussutaasin­ naanatik. Kinguaariit ikinngitsut piniartutut aalisartutulluunniit inuutissarsiorneq pinngitsoorsinnaanngilaat kiffaanngissuseq annertooq soraarukkumassanagu

47

ukiorpassuit kinguaariinni taamatut inuuniuteqarsimagamik kinaassutsiminnut ilangitillugu ilaquttaminnut pilersuiuarnermikkut tunngaviliisuugamik. Uperna­ vimmiik avannamut Siorapaluk tikillugu sikuusarnera ukiunut siuliinut arlaqar­ tunut naleqqiullugu sivikillillunilu annikillisimavoq, sikuniartarnera kinguarluni aajaarnerusarluni piffiillu ilaanni sikunngittoortarluni ukiuni tulleriiaani. Taman­ nalu inuutissarsiornermut kingunerluuteqarpoq piniakkanut sualuttumik sunniu­ teqarmat, piniakkat ingerlaarfii, neriniarfii najugannaavilu eqqugaammata. Sumiiffiit ilaanni piniartuunermit aalisartuunermut ikaarsaartariaqarput pinngor­ titami pissutsit atugassarititaasullu allanngormata. Nunat assigi nassatavut arlallit sermip kangujarneranik titartaaffigineqarput, sermersuaqarfiit aallutik tiffarmata qeqertat nutaat, kangerluit nunallu allanngorput siornatigut misigineqaranilu takuneqarsimanngittumik. Taamaalilluni imaatigut angallannermut tamakkuttaaq sunniuteqarput ilaannit iluarineqarluni soorlu tamannartaa iluaqutissaqartinne­ qarluni, misissuisoqarsimanngimmalli immap tarajoqassusaanut uumasoqatigiillu nerisareqatigiinnerannut kinguneqassangatinneqarpoq. Assersuutigalugu Savissimmi piniartut kingoqarnerulernera napittortamik amiinut kingunerlutsippaat, natsiit amii kisiisa aningaasarsiorfigingamikkit. Qassutit silar­ lunneranik alakkarneqanngitsiarpata napittut sualuttumik kingunneqartarsima­ gamik, ilaannilu puisit tammakartarmata napittoqassanani piffissami sivisukulut­ tumi. Taamalu aningaasarsiorfissaaruttarput qaleralinnut tunitsivik ukiut qulit sinnerlugit matugamili ammaqqinneqarsimanngimmat. Upernavimmilu piniartut puisittamik ilaat igiinnartarpaat amiisigut takusinnaaga­ mikkit peqqinngittut, qimminulluunniit nerukkaatigiumassanagit ajoquusiisin­ naammata. Takornartaanngilarlu ammit ilaasa aqiliuunneri meqquernersaqar­ neri, piffissaanngittukkut mamaartarneri ammillu mersorluniluunniit atugas­ saassanatik aqiliuuppallaarmata siggilallutillu. Pisarisartakkallu taamaattut ukioq qanoriligaluartorluunniit nalaanneqartarput, puisillu aalajangersimasut ki­simik taamaanngillat puisit arlallit assigiinngittut pisarineqartarput iluatigineqas­sanatik. Ilismaneqanngilaq nassuiaatissaqartinneqaranilu puisit taamaannerinut suna imaluunniit suut pissutaasarnersut, piniariarfiillu aalajangersimasut taama­tut nalaatsiviusanngillat pisaasartullu tamarmik taamaanngikkaluartut atugassa­ri­ titaasut toqqissisimanartinneqanngillat.

Haviggivik februaari 2024

48

Piniutit pinngitsoorneqarsinnaanngitsut – qimminik qimuttoqarneq Oqariartuutit pingaarnerit • Avanersuarmi allanilu qimmit qimuttut pinngittoorneqarsinnaanngillat • Qimoriarsaaneq qimmeqarniarnerlu suliaqarnartuupput, sungiussilluar­ simangaluartut qimmeqarnerminni oqittuinnaanngittumik atugassaqarti­ taasarput • Qimmeqarneq qimussertarnerlu piliassanik inuussutissanillu qulakkeerin­ neqataapput • Qimuttunik qimmillit nunaqqatigiittulluunniit periutsimikkut atukkamillu immikkuullarissuteqartarput, ilaat nannunniutaasarput allallu nalinginnar­ mik qimuttutut atugassiaallutik

qimmerissaartilluni sumorsuaq angalasoqarsinnaammat, silarlummillu eqqugaas­ sangaluaraanni atortorissaartilluni pisariaqartitanik sumiluunniit unnuisoqarsin­ naavoq nerukkaatissaqartilluni. Umiatsiatulli orsussamik eqqasuuteqartoqartan­ ngimmat qimmit paaqqutarilluarneqartarput amerlanerpaani, kinguaassiortuar­ nissaallu pingaartinneqartarpoq qimmit nutaraatillugit qimoriarsalereerneqartar­ lutik. Piniartut sungiussisimalluartut qimmitik ilikkartilluinnartarpaat allaat ikiortigalu­ git ajornartorsiulissagaluarunik annaassisinnaatillugit. Periaatsinik aalajangersi­ masunik sungiusartaramikkit pisariaqalerfiatigut atortakkaminnik. Piginnittut nalinginnaasumik qimmiminnut pissusilersuutigisartakkatik qimutsillutik taamaal­ laat atortarpaat, inunnullu allanut nalinginnaq tusartissanagit takutissanagilluun­ niit nalinginnariumasannginnamikkit ilimattaatilluunniit. Ittoquteqartarput ni­ngio­quteqartarlutillu taakkulu qimuttoqatigiinni siuttorineqarlutik sungiusarlu­ arneqartarput, ilaanni oqaatsinik atukkanik sunilluunniit tusartinneqarsinnaallutik paat­soortussaajunnaarsillugit.

Piniartut ukiorpassuarni qimmit qimuttoralugit p ­ inngitsoorsinnaasimanngilaat, angallatitut ungasiliaatitut pingaartumik sikkorittarallarmat ullorpassuarni pinia­gassatik malersorlugit mulusinnaasarlutik. Qimoriarsaaneq qimmilinerlu ajornaattuunngillat nerukkaatissat atortullu allat qamutit, anut inoraq saniati­ gullu pisariaqartitat sulinartuungaluarlutik piffissallu ilaani pisariusinnaasarlutik iluaqutaalluinnartuupput. Avanersuarmi qamutit angisoorsuupput, ullorpassuarni angalasoqartarmat nassataassat sorpassuit pisallumi usingineqartarmata. Ilaan­ nilumi inoqutigiit arlaqartut ilanngullugit, tamannalu pillugu qimmit ikinngittut atorneqartarput.

Qimmit inuisa qimmillu akunnerminni attaveqatigiittarnerat sungiunneqartarpoq pigiliunneqartarluni taamaallaat akunnerminni namminiussutigilersaramikku, qimmit inuttulli assigiittuaannanngimmata pissutsimikkut i­likkartarnermikkullu. Qimmit ilaat nanorsiutaasarput tamatigut ittoqutaasanngilaq, ilaqartaramik aala­jangersimasunik kajungernerusutut ittunik soorlu piummartornerullutik na­ norsiornermi taakkulu siulliullugit pituutai kipineqartarput malersuisinniarlugit. Qimmit nanorsiutit sungiussilertortaramik manngersisarpunngooq tassa nukitik tamaasa sukallugit manngertuinnanngortarlutik, nannunngooq ­avaleraasaanik nerlersorumasarpaat pingaartumik qimminut nanunngersunut maassamik, taamaalillugit uerisarsimagamik nannunniutigalugit itigartussaajunnaarlutik piummartuunngortaramik ussiisinneqarsimatillutik. Taamaakkamilu suli maan­ namut qimmit qimussertarnerlu atugaalluarput pinngitsoorneqarsinnaanatik soraarukkumaneqaratillu. Piffiit ilaanni nunaqqatigiinniluunniit qamuteralaat atugaalersimagaluarmataluunniit.

Upernavimmi pigisaanilu qamutit mikigisassaanngikkaluartut nalinginnaasutut taasariaqarnerupput, qimmillu qimuttorineqartartut taamatulli aamma ungasi­ liarneq ullorpassuarnilu angalasoqartaraluartoq namminerlu piumassuserinngi­ samik mulusoqartaraluartoq. Orsussamik aningaasartuuteqartariaqanngilaq

Piniartut aalisartullu ilaquttaminnik pilersuinerminni angallatigaat isumannan­ ngittut, qimmit sila qanorikkaluarpalluunniit pinertusinnaasut sikkorinnerpaan­ ngikkaluarpalluunniit sumorsuaq angallatigineqarsinnaammata. Ukiuni kingullerni sikuusarnerata sumiiffiit ilaanni allannguuteqarnerata kingunerisaanik qimutto­

• Isertorneqanngilaq sumiiffiit ilaanni qimussertarnerup qangatut ator­ne­ qarsinnaannginnera sikusarnerata allanngorneranik pissuteqartumik

49

qarneq killeqaleraluarpoq, avannarpariartortillunili suli atugaalluaramik pingaa­ ruteqaqalutik. Piffiit ilaanni nannunniartarput ungasikuluttumut sikuinnarmi ullut arlerlugit angalasoqartarluni ileqquusimalluni allaat nuna aanngarlugu avammu­ kartarluni, killilersuisoqalermalli aamma tamanna nalinginnaajunnaarpoq. Qimmillu nannunniarnerinnarmut qimoriarsarneqartarsimagaluartut taamaa­ lillutik aamma eqqugaapput ilaannullu takornartanngorlutik, piniarluartunit tunniusimasunillu mamiangineqaqisumik. Tamannali uniffiginagu suli ilaqarput piniartunik nannunniartartunik amii neqaallu pinngitsoorsinnaannginnamikkit, oqortorisaramikkit neqaalu allatulli sungiusimasamittut peqqumaatigisaramikku nerisaralugulu. Taamatullu sinaaliartilluni qimmit qimuttut atorneqarluarput

soorlu aaffanniarnermi qilalugarniarnermiluunniit, killilersuisoqaraluartoq naam­ mattusaarinermikkut neqissaqarniarnikkut taakkuttaaq isumalluutigilluaramikkit. Piniartullumi pinngittoqaratik qimussernerminni misigisaminnik navialinernik allanilluunniit piniariartillutik nalaassimasaminnik eqqartugassaqartaannarput puiugukkiussaminnik, ilaqarpullu oqaluttuarerusuttanngisaminnik qularnanngit­ tumik allani sutut tulluusimaarutitut qaqisimaarutitulluunniit eqqartorneqartas­ sangaluarlutik. Taamaattormi aamma takusassaqarpoq nannunniarnernik im­miussanik alutornartunik oqarasuaatit angallattakkat atorlugit nammineq siam­marterneqartartunik.

Haviggivik, 2025

50

Qaannap atugaanera Oqariartuutit pingaarnerit eqikkarlugit • Qaannamik piniartarneq sumiiffiit ilaanni pinngitsoorneqarsinnaanani atugaalluarpoq • Ilinniarnissaa ajornaatsuinnaanngilaq tamatiguunngikkaluartorlu ilaquta­ riinni nunaqqatigiinnilu piginnaasat periaatsillu kingornuttaanneqartarput ingerlateqqinneqartarlutik • Imminut ilinniartinneq nalinginnaalluinnarpoq, takusat tusaasat misilit­ taasarnerillu tunngavigineqartarlutik. Naalakkersuinikkut aalajangersakkat pisasseeriaatsillu qaannap atugaaneranut sunniuteqarput inooriaaserlu taamaalilluni ilanngulluni eqqorneqarluni • Isertorneqanngilaq pisassiisarnerup killilersuinerullu qaannamik piniartar­ neq kingunerlutsimmagu.

Kullorsuarmiitilluta immikkut apersukkatta ilaat piniartoq 73-nik ukiulik oqalut­ tuarpoq atuartuunermi nalaani qajartuartinneqartarsimallutik atuartitsinermut tapullugu, ilaanni kangimut unnuiartortinneqartarlutik silamilu sinillutik periaatsi­ nillu ilitsersorneqartarlutik qajartuartinneqartarlutillu avammukarlutik. Nunaqqa­ taalu 69-nik ukioqartoq oqaluttuarpoq ataataminit persuarsiorluni siffiai niuilu uuttuutigalugit qajartaartinneqarluni oqalugiarfigitilluni pilluaqqutilluni piniar­ tuunermik inuutissarsiuteqalissagami, qajartaarami pilersuisussanngussagami ilaqutaanullu nunaqqataanullu nerisitsinertalimmik pillerlutik akisussaaqataaler­ nera malunnartissimagaat.

Ilikkarpaat ileqquusoq qaannamiik piniagassaq sunaluunniit naaleqqaartarlugu, soorlu qilalugarniartoqartarpoq suli ulloq manna tikillugu, qilalugarlu naaleq­ qaarsimatinnagu aallaaneqartanngilaq annaajumaneqartannginnami. Avatarta­ leqqaarlugu qilalugaq qaqortaq qernertarluunniit ilaannilu aaveq siullermeer­ nerani toqoreersimanngippat toqusarneqalersarpoq. Piniariaaserlu tamanna ajornaatsuunngilaq sungiusarluarneqartariaqarluni, sungiussisimalluartuni allaat. Tamatumunngalu pillaqqinnerinnaq apeqqutaasanngilaq saaqqutit pisariaqartul­ lu tamarmik pinngitsoorani paaqqutarilluarneqartariaqarlutillu sanalluangaasa­ riaqarput qaannamik piniartuuneq inuuniutaatillugu. Nalinginnaasumik ataataasup qitornani ilitsersorlugulu sungiusartarpaa, takor­ nar­taanngilarli ilaqutaasup nunaqqataasulluunniit pisariaqartillugu ilitsersuisuu­ sarnera. Peqataasut apersorneqartullu ataasiinnaanngittup eqqartorpaa ilitser­ sorneqaraluarluni nalinginnaasoq imminut ilinniartinneq takusat tusaasallu najoqqutaralugit, tassa piniartut aneerasaartut oqaluttuai eqqaamaniarlugit periusitik qanoriliornitillu oqaluttuarisarmatigit. Piniarluartut misilittagartuullu nuannaartorineqarlutik malinnaavigineqartarput ilakattaarineqarlutik angallavin­ ni assigiinngittuni pingaartumik imaatillugu, ilungersornartaraluartut sungiusar­ lutik qasusuillutik ilaanni ikiortaaqqaarlutik sungiussillutik ilikkartarsimagamik. Taamatullu qatanngutigiit angutaannaatillutik ikinngutigiiaalluunniit akunner­ minni piniaqatigiittarlutik sungiusartarput oqaaserpassuit atunngikkaluarlugit, ilitsersuinermikkulli nassuiaassisaramik maleqattaattarlutik piniarfimminni. Ukiuni kingullerni piniartuuneq tamanna ilaannakortumik atugaalerpoq, piffiit ilaanni qaqutiguulerluni assigiinngittumik pissuteqartumik, ilaatigut pinngorti­ tap ileqqullu allanngornerisigut atorneerunnerusigulluunniit. Qajaq siornatigut pinngitsoorani puisip angisuup amianik soorlu natsillaap amerneqartaraluar­ poq, maanna tingerlaatissiaq ajornannginnersiugarineqarluni nalinginnaasutut atorneqalersimavoq. Qanga arnat mersortarput, amernerlu ningiuusut ikioqa­ tigiillutik ataatsimoorullugu suliarisarpaat nereqatigiinnertalimmik angutitaasut sukaterisuliullugit orsorterisuliullugit. Saaqqutillu tamarmik sananeqassaarput taamalu atorneerullutik, tamatumalu nassatarisaanik atortutigut taaguutit oqa­ riaatsillu ilanngullutik eqqugaapput amerlanernit mamiagineqartumik.

51

Tamatumunngalu ilanngullugit ataatap qitornallu attaveqatigiinnerat kinguaariillu susassareqatigiinnerat allanngorpoq, inuutissarsiutit soqutigisallu pingaartitallu nikinnerisigut ingerlaartutullusooq soorlu sarfamit nunaqqatigiit eqqugaanga­ mik. Oqaluttuarisaanermi nunaqqatigiinni kinguaariit nikeriarnerat attaveqati­ giinnikkut ilaannut tamatiguunngikkaluartoq eqquinerluppoq, inuutissarsiorneq killilersuinikkut silaannaallu pissusaata allanngornerisigut pissuteqartumittaaq kingunerlukkami. Piniartuuneq apeqqusersorneqartarpoq akilersinnaannginnera inooriaatsillu avataaniillu sunniutaasut pissutigalugit, qaanniorsinnaasut pigin­ naasatik maanna qaqutiguulersut nunaqqatigiinnilu takornartaalersut tamati­

gut ingerlateqqittanngilaat. Kitaanisut qajaq timersuutitut atorneqartanngilaq inuuniarnermulli tunngaviliisuuvoq pinngitsoorneqarsinnaanani, piniagassat suulluunniit kalerrinngikkaluarlugit tikilertorneqartarput pisarineqartarlutillu. Piniartut ilaqarput piniartuunermi annersaa allamik ilittoqqussaqaratik imaatigut angallammik taama pittaatigisumik, nammineq Otto Danielsenip oqarneratut ’qajaq kisiat angallatigaarput’ nalinginnaasumillu ileqquuvoq saaqqutit tamarmik pigineqartarlutik nammineq inuttaata imminut uuttuutigaluni timiminut naleq­ qussarlugit sanasagai.

Aalisartut Upernavimmi tusarniaanermi peqataasut saamerlermiik Martin Hjort, Johan Jensen, Erneeraq Aronsen, Hans Rosing, Rasmus Jørgensen, Niels Petersen, Ole Petersen - Angutinnguaq, Niels Hansen, Jens Peter Løvstrøm, oktober 2024

52

Piniartutut aalisartutullu pilersuineq ilaqutariit nappatigaat Oqariartuutit pingaarnerit eqikkarlugit • Nunaqqatigiinni piniartut aalisartullu pilersuinermikkut pinngittoorneqar­ sinnaanngillat • Piniarnermik aalisarnermillu inuutissarsiortut, pilisartullu sanaluttartullu tassaapput naleqartitanik, ilittoqqussanik kingornuttakkanillu ingerlatit­ seqqiinermikkut tammatsaaliuisut • Taamaakkamilu akisussaasuusunit, inatsisiliortunit naalakkersuisunillu paasineqarnissartik suleqatigineqarnissartillu kissaataasa annersaraat, nunaqqatigiinni pilersuiujuarnermikkut napatitsisuugamik • Ilanngullugu kissaatigivaat soqutigisaqaqatgiiffiit, kattuffiit, akisussaasuu­ sut takornariartitsisartullu eqaannerusumik ataavarnerusumillu suleqati­ giinnissaat • Soorlu aamma killeqarfiit akimorlugit nunatta Nunavullu suleqatigiinne­ runissaat kissaatigivaat atuutileqqullugulu, aningaasarsiornikkut, inuutis­ sarsiornikkut angallannikkut takornariaqarnikkullu periarfissanik ammaas­ sisinnaammat

Nalinginnaasuuvoq piniartut aalisartullu ilaquttaminnut pilersuiinnaratik aam­ mali nunaqqatiminnut najukkaminni aningaasarsiornikkut toqqammaviusarneri, namminneq ilitsoqqussaminnik pigiliussisimallutik angajoqqaamik siulimillu naleqartitaannik ingerlatitseqqittuusaramik. Imminnut ilinniartinnermikkut kingornuttakkamikkullu avatangiisimik pinngortitallu pissusaannik piniakkamil­ lu misilittagaqarnermikkut sungiussisimalluinnarsimallutik, atuagarsornikkut ilinniagaqarnikkulluunniit misilittagaqangaanngikkaluarlutik inuutissarsiutimikkut paasisimasaqangaartarput massalu suli ilikkagassaqarnerartaraluarlutik. Tamakku tunngavilersuutigalugit kissaatigilluinnartarpaat inuutissarsiornermikkut killiffitsik pillugu naalakkersuisut paasinninnissaat, tusaaneqarnissartik tikinneqarlutillu isumasioqatigineqarnissartik.

Naalakkersuisut qinikkallu avataasigut soqutigisaqaqatigiiffiit kattuffiilluunniit ungasippallaarneri tuttaqartannginneriluunniit kipiluttunarineqartarmat taakku ilanngullugit maqaasineqartarput ersinngippallaarnerilu iluarineqaratik. Akerlia­ nik takussaanerullutillu akulerunnerunissaat tikittarnissaallu kissaatigineqarpoq. Aamma pisariaqartinneqarpoq naggueqatitta Nunavummiittut suleqatiginerisa annertusarnissaa akulerutsinneqarnissaallu, sumiiffiit ilaanni killeqarfiit akimo­ rlugit piniarsinnaaneq angalasinnaanissarlu qanga atugaasimagaluartoq atuleq­ qikkusunneqarpoq. Sumiiffinni aningaasarsiornermut tapertaralugu periarfissatulluunniit ammaak­ kusunneqarpoq takornarianik, ilisimatusartunik tammajuitsussarsiortunilluunniit angalatitsisarsinnaanissaq. Ukiup ilaani tapertaralugu aningaasarsiorfissaanis­ saa piorsaavigineqartariaqartutut kissaatigineqarpoq. Ilaasami piffissap ilaani misilittagaqarfigivaat, taamaattorli aaqqissuussaanerusumik pisortatigoortumillu ingerlanneqarsinnaanissaa periarfissaammat suleqatigiinnerup akisussaasuusunit aqunneqalernissaa ujartorneqarpoq. Pingaartinneqarpoq aningaasarsiornerup arlariinnik periarfissaqartuarnissaa ataasiinnarmullu pituttugaannginnissaq inuuniarnermut oqilisaataasinnaammat, taamaalilluni isertitaqaataasinnaammat ilaqutariinnut piniartukkormiuni periar­ fissarititaasuni ineriartortinneqarsinnaalluni.

53

Aalisartut Upernavimmeersut tusarniaanermi suleqatigiit ilaat saamerlermiik Hans Rosing, Niels Petersen, Jens Peter Løvstrøm, Johan Jensenilu, oktober 2024

54

Inuit naleqartitaasa ileqquisalu allanngoriartorneri Oqariartuutit pingaarnerit • Kinguaariinni ileqqut, kingornuttakkat ilisimasallu inuuniarnikkut tunnga­ viliisuummata sualuttumik piffissami sivikittuinnarmi allanngulertortarneri toqqissisimanartinneqanngilaq • Taaguutit, oqariaatsit pissusilersuutillu pinngittoorneqarsinnaanatik atu­ gaalluarsimasut ilanngullutik allanngunngikkunik ilisimaneruupput • Ikioqatigiittarneq susassareqatigiinnerlu ukioqqortunerusunit nunaqqati­ giinni eqqaamaneqarluarpoq ukiorpassuunngittullu matuma siornagut nalinginnaalluinnarsimagaluarpoq

Tusarniaanerni aaqqissuussatsinni peqataasut inuutissarsiornerminni misilittak­ kamikkut assigiilluinnannginnissaat kissaatigisarparput, ukiukinnerusut ukioqqor­ tunerusullu akuleriisittarlugit qulequttat aalajangersimasut assigiit oqaluuseralu­ git isummersorfigissammatigit. Aaqqissuussinerup taamaattup takussutissartaasa ilagaat ileqqut naleqartitallu kinguaariinni ikittuinnarni allanngulertortassusii, allaallumi kinguaariinni ataatsini piniariaatsit ileqqullu allanngorluinnarsimasar­ put. Inoqutigiit piniartukkormiut ilanngullugu eqqorneqaatigivaat susassareqa­ tigiinnikkut innarligaaneq, panigiit, erneriit, ernguttat soralussalluunniit akun­ nerminni attaveqatigeeriaasiat susassareqatigiinnerallu ilungersunarsinngikkuni pissusissamisoorunnaartutut kalluarneqarpoq. Inuutissarsiorneq tunngaviatigut kajungerineqaqisoq imminullu piumaffiginertaqaqisoq kinguariinni atugaajuarsi­ masoq nalitsinnilu aningaasarsiutaasoq isertitsissutaanermigut piffissap ilaatigut killeqarluinnalersarpoq, akilersukkat aningaasartuutillu naliginnaat tunisinermi iluanaarutissaagaluit matussusersinnaanngimmatigit. Inoqutigiinni ataatsimoor­ nerusimagaluartoq taamaalilluni ilanngulluni ukiuni siuliinisut takorloorneqarsi­ manngikkaluartoq ajornartoorutinut ilaalermat, tamatigut pisariaqanngikkalua­ mik erloqinartitseqataalerpoq oqaloqatigiilluarsinnaaneq attaveqatigeeriaaserlu imaaliallaannarneqarsinnaanngittunut ilanngummata. Perorsaasuni akisussaa­ suusuniluunniit ajornannginnerulinngilaq piniartutut aalisartutulluunniit inuutis­

sarsiut ilumut qitornaasumut nangitsillugu attatiinnassanerlugu allamilluunniit aaliangersimasumik akissarsiaqarluni nunami sulilernissaq ilinniagaqalernissar­ luunniit toqqartissanerlugu. Aaliangerniarneq toqqaaniarnerlu tamatigut ajor­ naattuinnaasanngilaq, pissutaasunullu ilaavoq aningaasaqarnikkut isertitatigullu atugassarititaasut ilaqutariinni piffissami sivikinngittumi amigartoortarneq naam­ mattusaarigaluaraanniluunniit. Pisanik aalajangersimasunik ningertarneq piniakkallu suussusaa pisarineqarnera­ lu najoqqutaralugu agguaaqatigiittoqartarpoq, taamaalilluni nunaqarfigisami ila­quttanut nunaqqatigiinnullu pajuttortarneq nalinginnaasutut atugaasimaga­ luarpoq aningaasaq eqqarsaatigineqarani. Ukiullu arlaqangaanngittut matuma siornagut inoqutigiit nalinginnaasumik ullumikkutut aningaasaateqangaanngik­ kunik ernumannginnerusaraluarput neqissaqarunik piliaqarlutillu peqqumaati­ minnik ukiup sinnera qulakkeertaramikku, panertitat peqqumaatillu inuussutigi­ neqartarmata. Ukiunili kingulliunerusuni aningaasarsiornissaq tunisaqartarnissarlu ulluinnarsiu­ taalersimapput, pisallu amerlanerpaartaat akilersillugit tunineqartariaqartarput akiligassanut inuuniarnikkullu atugassarititaasunut malinnaaniarneq pinngitsoor­ neqarsinnaanngimmat. Pingaartumik ukioqqortunerusuni sutut nalinginnaasutut eqqaamaneqarpoq aningaasanik eqqarsarnerpaanngikkaluarluni inuuniarneq, ullormut pisaqartaraanni neqissaqarlunilu imaluunniit susaanngilluinnartaraanni inuulluuteqarniarneq ernumagineqartanngilaq tigoriaannaqartilluni nerisassa­ qartaraanni. Ukiup kaajallakkiartornera ilutigalugu inoqutigiit taakkuinnaallutik piniakkatik malersorlugit upernalaannguaq sikuutillugu nunassikkallartarput piniariarlutik qimatuliniarlutillu peqqumaatissaminnik, amerlanertigullu suli sikuinngittoq piffissaq naanngittoq piniagassat allat nalliusimaffii najoqqutaralugit ingerlaqqittarlutik aallaarfissaminnut. Imminnut ukioq naallugu pilersortuugamik allanillu isumalluuteqangaaratik, uumasut pisamik amii atorlugit atisassaqartillutillu atortussaqartittarlutik pisias­ samik akissamillu eqqarsaratik. Maannali tusarniaatitsisarnitsinni neqaateqarneq naammakkunnaarsimavoq, pilisarneq suli atugaalluarpoq qerititsiviullu imaqar­ luarnissaa pinngitsoorneqarsinnaanngilaq. Ammillu atorlugit oqortussaqarneq suli atugaalluaraluartoq ukiunut siuliinut naleqqiullugu allanngoriartorpoq, pis­ sutaasullu ilagaat pisassanik killilersuineq, angalaniarnermik nikilertorsinnaaner­

55

millu ajornartoortarneq kinguaariillu ileqquisa ilisimasaasalu allanngorneri am­ merisinnaasut mersorsinnaasullu isumalluutaanerisa killeqalerneri. Taamaattorli pisanik tunisisarneq aningaasaateqarnissarlu pinngitsoorneqarsin­ naanngillat, ilaanni nalinginnaasumiik annertunerusumik tunisaqartarnissaq kissaatigineqartarpoq. Taamaalilluni nunaqqatit kisimik pisisorineqartanngillat, sinerissami umiarsuakkut nassiussisarneq atugaalluarpoq, pingaartumik mattan­ nik, qaleralinnik piffiillu ilaanni neqinik assigiinngittunik angallassinerit assartui­ nerillu iluatsitaarniarneqartarput isertitsilluaataasarlutillu. Annaasaqaataasut ilagaat taaguutit oqariaatsillu, ilaannut tusarnartanngortut atorneqassaajunnaa­ jusanngikkunik ilisimaneerullutik inuutissarsiutitut atuuffissaminnut oqaatigine­ qassaaramik. Nunaqqatigiit akunnerminni pissusilersuutaat ataqatigiinnerallu allanngorluinnarsimasutut aamma maluginiarneqarpoq, susassareqatigiinneq akisussaaqatigiinnerlu ilisarineqarsinnaajunnaarsimapput naleqartinneqarnerilu suusupagineqalersutut nalilerneqarlutik. Assersuutigalugu pinngortitamik piniagassanillu mianerinninneq ataqqinninnerlu kinguaariinni ileqquusimagaluartoq allanngorluinnartunut ilaapput, atugaalluar­ simagaluartut atorneerupput amerlasuutigullu oqaluttuaannanngortunut ilan­ ngullutik. Piniariartoqartillugu meeqqat inuusuttuaqqat allalluunniit nalinginnaq nipilioqquneqaratillu piitaaqquneqanngillat, taamaaliornermikkut piniagassat nujutsillugit qimaatissinnaammatigit. Aatsaat pisaqareersimatillutik naamma­ ngiliigaangamik naalagarsiorunnaartinneqartarput, suut tamarmik pimoorullu­ innarneqarlutik ilumoorullugillu tunniusimalluinnarluni inooqatigiittoqartarluni. Ikioqatigiinneq suleqatigiinnerlu nalinginnaalluinnarput taamaattussaannartullu naatsorsuutigineqaramik apeqqusersuisoqassanani, kikkut tamarmik inooqati­ giinnermi pisussaaffeqartutut suliassaqartarput ikiuuttussaallutillu. Nalinginnaq oqaatsinik atuisoqaqquneqanngilaq tusaatitsisoqartoqaqqusisoqarani ileqqus­ saanngittutut isigineqarmata, angajoqqaat perorsaanerminni meeqqatik kisimiil­ lutik akisussaaffiginngilaat nunaqqatigiinni utoqqartaasut allatulli naalakkiisin­ naatitaapput piumasaqarsinnaallutillu pissusertillu tamanna ataqqineqaatigalugu. Pingaartumik aataakkut aanaakkut akkaakkut angakkut attaakkullu oqartus­saas­ su­seqaqataasarput perorsaaqataallutik, taamaaliornermikkullu ileqqunik naleqar­ titanillu ingerlatitseqqeeqataallutik ilitsersueqataallutik inooqataalluarnissamut. Susassareqatigiinneq akisussaaqatigiinnerlu nunaqqatigiinni toqqissisimatitseqa­

taasimavoq, soorlu aamma piniariarfinni atortut, qimatulisat peqqumaasiallu innimigineqartarput serlersaarfigineqassanatik taamaakkamilu piginnittuusunit ernumagineqartanngillat tamarmik ataqqineqartarmata. Inatsiseqanngilaq peq­ qussuteqaranilu allassimasunik taamaattorli nunaqqatigiit akunnerminni tamar­ mik ilisimavaat allaqqasoqanngikkaluartoq ileqqutut naleqartitatut pissusissartik ilisimagamikku, soorlu angajoqqaaminnit siuliminnillu kingornussimasatik unioq­ qutissinnaanagit. Inuuniarnerulli allannguutaasa ilagaat naleqartitanik ileqqunillu atuutsitsinnginneq, malinnittannginneq ataqqinnikkunnaarnerlu, ataasiinnaan­ ngittup nunaqqatigiinni peqataasut inuunerup pissutsillu allanngorluinnarneri toqqissisimanartinngilaat akueriuminaatsillugit.

Piniartoq Ole Kristensen nulialu Natuk N. Kris­ ten­sen nanumineq suaasat qaqortulerlugu kaarilerlugulu unnukkorsiutigigaat, februuaari Haviggivik 2024

56

INERNILIINEQ

Pikialasorsuaq tunngavigalugu tusarniaasitsinermi naggueqatigiit Inuit naleqarti­ taat, inooriaasii, immamilu piniagassanik atuinerat inuulluuteqarnerallu quleqa­ taralugit ilisimasanik ilittoqqussanillu katersuineq nalunaarsuinerlu ingerlanne­ qar­poq. Imartap tamatuma sineriaani avannamut kangimut sinerissami inuu­sut tusarniaavigisarlugit, ataatsimiisittarlugit isummersortittarlugillu. Oqallinnerillu nunatsinni Nunavummilu/Canadamilu suli siunissamut pilersaarusior­fiuniartussat ingerlanneqassammata, ICC Kalaallit Nunaata suleqataanermigut anguniagassa­ lioqataanissami peqataatitaqartarnini pisussaaffimmisut isigalugu takussutissin­ niarsimavaa. Aallaqqaataaniilli piniartut aalisartullu ilisimasaannik, inuunerannik immamillu nunamillu atuinerannik misilittagaannillu tunngaveqarluta ingerlatsivugut. Isum­ mersornerit oqallinnerillu Pikialasorsuup uumasoqassusaa inuussutissaqartitsi­ neralu pillugit Kalaallit Nunaanni Nunavummilu suli ingerlanneqarput. Piniartunit oqariartuutigineqartutut silaannaap allanngornera annertuumik sunniuteqarpoq, naatsorsuutigineqarporlu sunniutai uumasoqatigiiaanut atuisunullu piniartunullu allanngorallassanngittoq. Piniartullu kingumut erseqqissarumavaat inatsisinik aalajangiiniarnerni pisassiisarnernilu aalisartut piniartullu ilisimasaasa aallunne­ qarnerunissaat, peqataatinneqarnissaat tamatigullu akuutinneqartarnissaat soorlu tikinneqarluni oqaloqataatinneqarnikkut peqataatitsinermi Naalakkersui­ sut qulakkeeqataaffigissavaat aalisartut piniartullu siunissami suli kinguaariinni ataavartinneqarnissaat, nunatsinni inoqarfinni nunaqqatimi akornanni inuu­ niarnermi tunngaviliisuummata. Inatsisit peqqussutillu atuuttut siuliini inuiaat toqqammavigisimasaat allaqqanngittut atuussimapput, taakkulu tunngavigalugit inuiaat maani issittumilu atajuarsimavugut. Sulilu ullummikkut nalitsinni nunaq­ qateqarpugut inooriatsimik tamatuminnga pinngittuuisinnaanatik ingerlatsisunik.

Nunaqqateqarpugut avinngarusimasuni isorliunerusunilu ileqqunik inooriaatsi­ millu tamakkiisumik ingerlatsisunik. Inatsisiliornermi, peqqussusiornermi malit­ tarisassiornermilu peqataatitsinikkut akuutitsinikkullu inuuniarnermi ajornartor­ siornerit ilungersuanerillu pinngitsoortinneqarsinnaapput, pingaartumik toqqan­ nartumik akuutitsinermi sunniuteqartitsinikkullu.

Inuit Issittormiut Siunnersuisoqatigiiffiat Ceresvej 7 Allafik 2 3900 Nuuk, Greenland www.inuit.org