Andreas Kakoschke
Die Personennamen in der römischen Provinz Aquitania
ibidem
Andreas Kakoschke
Die Personennamen in der römischen Provinz Aquitania
Andreas Kakoschke
DIE PERSONENNAMEN IN DER RÖMISCHEN PROVINZ AQUITANIA
Bibliografische Information der Deutschen Nationalbibliothek Die Deutsche Nationalbibliothek verzeichnet diese Publikation in der Deutschen Nationalbibliografie; detaillierte bibliografische Daten sind im Internet über http://dnb.d-nb.de abrufbar. Bibliographic information published by the Deutsche Nationalbibliothek The Deutsche Nationalbibliothek lists this publication in the Deutsche Nationalbibliografie; detailed bibliographic data are available on the Internet at http://dnb.d-nb.de.
Titelbild:
Grabinschrift des Rutenus L. Valerius Verecundus aus Köln/CCAA (CIL XIII 12061) © A. Kakoschke (Osnabrück)
Rückseite: Weihinschrift des Belex Belexconis f(ilius) aus Cardeilhac (CIL XIII 167) (aus: Sacaze, Julien: Inscriptions Antiques des Pyrénées. Toulouse 1892. S.279f. Nr.226)
ISBN (Print): 978-3-8382-2192-2 ISBN (E-Book [PDF]): 978-3-8382-8192-6 © ibidem-Verlag, Hannover • Stuttgart 2025 Alle Rechte vorbehalten
Leuschnerstraße 40 30457 Hannover Germany / Deutschland info@ibidem.eu
Das Werk einschließlich aller seiner Teile ist urheberrechtlich geschützt. Jede Verwertung außerhalb der engen Grenzen des Urheberrechtsgesetzes ist ohne Zustimmung des Verlages unzulässig und strafbar. Dies gilt insbesondere für Vervielfältigungen, Übersetzungen, Mikroverfilmungen und elektronische Speicherformen sowie die Einspeicherung und Verarbeitung in elektronischen Systemen. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced, stored in or introduced into a retrieval system, or transmitted, in any form, or by any means (electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise) without the prior written permission of the publisher. Any person who commits any unauthorized act in relation to this publication may be liable to criminal prosecution and civil claims for damages.
Printed in the EU
Für Marion
»… es genügte dazu, daß die Welt seinen Namen wußte, Kommissar, denn wer vorsichtig ist, verbirgt seinen Namen« (Das war das letzte, was der Alte von Guilliver hörte, es war wie der dumpfe Schlag einer ehernen Glocke, schrecklich dröhnend im Ohr des Kranken.) … »seinen Namen!« F. D.
Ein Mensch ist erst vergessen, wenn sein Name vergessen ist.
Von oben rief jemand meinen Namen. Wahrscheinlich war es mein Name. Erst jetzt fiel mir wieder ein, dass ich einen hatte. Immerhin hatte ich mich längere Zeit in einer Welt aufgehalten, in der so etwas wie ein Name bedeutungslos war. H. M. Kishidanchō-goroshi
Caesar legiones in Hispaniam praemiserat [ad] sex [milia], auxilia peditum <ad VI> milia, equitum III milia, <quae> omnibus superioribus bellis habuerat, et parem ex Gallia numerum, quam ipse pacaverat, nominatim ex omnibus civitatibus noblissimo et fortissimo quoque evocato; huc optimi generis hominum ex Aquitanis montanisque, qui Galliam provincam attingunt. Caes. civ. I. 39.2
Inhaltsverzeichnis Vorwort ........................................................................................................................................................ 9 Einleitung ................................................................................................................................................... 11 Abkürzungen .............................................................................................................................................. 14 Elektronische Datenbanken ........................................................................................................................ 19 Literaturverzeichnis .................................................................................................................................... 19 Katalog ....................................................................................................................................................... 39 Gentilnomina (GN 1 – 278a) ........................................................................................................ 39 Restbestand (Gentilnomina) ......................................................................................................... 128 Übersichtslisten (Schwerpunkt Gentilnomina) ......................................................................................... 133 1. Italische Gentilnomina .............................................................................................................. 133 2. Einheimische „Pseudogentilnomina“ / einheimische (patronymische) Bildungen ................................................................................................................................. 134 3. Gentilnomina anderweitiger Herkunft ...................................................................................... 135 4. Gentilnomina fraglicher Herkunft ............................................................................................ 135 5. Ethnisch / geographisch / topographisch geprägte Namen ....................................................... 135 6. (Mögliche) Theophorische / mythologische Namen ................................................................ 135 7. Hapax legomena ....................................................................................................................... 136 8. Namen / Namenformen / Nomenklaturen / Namensbeziehungen ............................................ 136 9. Numerische Ranglisten ............................................................................................................. 146 10. Sonstiges ................................................................................................................................. 146 Katalog ..................................................................................................................................................... 149 Cognomina (CN 1 - 2715) ........................................................................................................... 149 Restbestand (Cognomina) ............................................................................................................ 817 Übersichtslisten (Schwerpunkt Cognomina) ............................................................................................ 840 1. Lateinische Namen ................................................................................................................... 840 2. Keltische Namen ...................................................................................................................... 843 3. Germanische Namen ................................................................................................................ 850 4. Griechische Namen .................................................................................................................. 850 5. Etruskische Namen ................................................................................................................... 851 6. Ägyptische Namen ................................................................................................................... 851 7. Semitische / arabische / iranische / aramäische / hebräische / punische / … Namen ............... 851 8. Baskische / aquitanische Namen .............................................................................................. 851 9. Iberische Namen ....................................................................................................................... 852 10. Hybridbildungen ..................................................................................................................... 852 11. Namen unbekannter Herkunft ................................................................................................ 853 12. Ethnisch / geographisch / topographisch geprägte Namen ..................................................... 853
13. (Mögliche) Theophorische / mythologische Namen .............................................................. 853 14. Hapax legomena ..................................................................................................................... 854 15. Decknamen / Übersetzungsnamen / Assonanznamen ............................................................ 857 16. „Entstellte“ Namen ................................................................................................................. 858 17. Namen mit bemerkenswerten Endungen ................................................................................ 859 18. Namen / Namenformen / Nomenklaturen / Namensbeziehungen .......................................... 861 19. Herkunftsangaben ................................................................................................................... 870 20. Datierungen (nach Priestern / nach eponymen Beamten / nach germanischen Königen) ......... 872 21. Numerische Ranglisten ........................................................................................................... 873 22. Sonstiges ................................................................................................................................. 874 Karte der Provinz Aquitania ..................................................................................................................... 887 Karte der Tres Galliae .............................................................................................................................. 888
Vorwort Nach den „Personennamen in den zwei germanischen Provinzen“ (2006-2008), den „Personennamen in der römischen Provinz Rätien“ (2009), den „Personennamen in der römischen Provinz Gallia Belgica“ (2010), den „Personennamen im römischen Britannien“ (2011), den „Personennamen in der römischen Provinz Noricum“ (2012), den „Personennamen in den römischen Provinzen Germania inferior und Germania superior“ (2021) und den „Personennamen in der römischen Provinz Gallia Lugdunensis“ (im Druck) legt der Autor hiermit (im Rahmen dieser hoffentlich fortlaufenden Reihe) das Material bezüglich der römischen Provinz Aquitanien vor. Mein Kollege Dr. Stefan Oelschig (Osnabrück) und ich begannen mit der Arbeit an diesem Buch im Jahre 2013. Das Gemeinschaftsprojekt wurde dann jedoch u.a. aufgrund einer bedauerlicherweise ausbleibenden finanziellen Förderung durch die DFG peu à peu eingestellt und die Arbeit erst zehn Jahre später im Jahre 2023 von mir wieder aufgenommen. Dabei konnte ich glücklicherweise auf einige wichtige Vorarbeiten von Dr. Oelschig zurückgreifen. Auch für weitere hilfreiche Hinweise, Ratschläge und wohlwollenden Beistand sei meinem lieben Freund und Kollegen an dieser Stelle herzlich gedankt. Darüber hinaus schuldet der Autor folgenden Damen und Herren für Hilfe, Hinweise und Unterstützung (größerer oder kleinerer Art) herzlichen Dank: Prof. Dr. Marianne Béraud (Paris), Karsten Bunz (Haar bei München), Christian Diekamp (Osnabrück), Christiane Düspohl (Au bei Freiburg), Rita Ellermann (Belm), Dr. Evelyn Fertl (Eisenstadt), Dr. Ortolf Harl (Wien), Dr. Joachim Harnecker (Osnabrück), Kilian Hindersmann (Osnabrück), Annegret Kakoschke (Hemer-Apricke), Benito Kakoschke (Hemer-Apricke), Kathrin Kaselow (Hemer), Dipl.-Ing. Thorsten (Juri) Kaselow (Hemer/Düsseldorf), Prof. Dr. Brunhilde Lewe (Köln), Prof. Dr. Nicolas Mathieu (Grenoble), Edward Menking (Osnabrück/Hameln), Prof. Dr. Günther Moosbauer (Straubing), Hon. Prof. Dr. Alexander Andossus Piere Obelexxus (Kiel), Prof. Dr. Stefan F. Pfahl (Schwäbisch Gmünd), Carolin Schwarte (Osnabrück), Dr. Dirk Sievertsen (Hannover), Christian Stephan (Osnabrück), Dr. Kevin Teimer (Osnabrück), Regi(na) Weber (Soest) und Maendy Weyland (Worms). Für die (schon vor einigen Jahren) genehmigte Einsicht in die unveröffentlichte Datenbank des DFG-Projekts „Entwicklung der Namengebung und des Formulars der Grabinschriften in den gallischen Provinzen“ sei den (damaligen Oldenburger) Professoren Dr. Peter Kneißl und Dr. Lothar Wierschowski freundlichst gedankt. Ein großer Dank gilt Herrn Christian Schön (Hannover) sowie Frau Jana Dävers und Herrn Laurin Orth (Hannover) für die gute und angenehme Zusammenarbeit mit dem ibidem-Verlag. In Zeiten, die auch für vom Buchverkauf lebende Medienunternehmen nicht leicht sind, verdankt der Autor dem ibidem-Verlag den Druck seines dicken Kataloges zu angemessenen und fairen Konditionen. Zugeeignet sei dieses Buch dem wichtigsten Menschen in meinem Leben, „meiner“ lieben Marion, die mich glücklicherweise jetzt schon so lange mit ihrer Kraft, ihrem Mut und ihrem wunderbaren Humor begleitet. Es sei abschließend noch ausdrücklich darauf verwiesen, dass auch diese Arbeit aufgrund ihres „geringen Erkenntniswertes“ (vor allem im Vergleich zu digitalen Datenbanken) sicherlich richtigerweise weder in ihrer Entstehungsphase noch in der abschließenden Druckphase von einer örtlichen, deutschen oder europäischen Institution finanziell oder ideell unterstützt wurde. Auch das vorliegende altmodische Corpus verdankt seine Existenz vielmehr privatem Engagement und einer rein privaten Finanzierung. Belm bei Osnabrück, im Oktober 2025
A.K.
11
Einleitung Der hier vorgelegte Katalog der Personennamen in der (Gallia) Aquitani(c)a1 bietet eine umfassende Übersicht über sämtliche in der römischen Provinz belegten Gentil- und Cognomina. Um das Bild zu vervollständigen, fanden ferner die Namen von auswärts bezeugten Bewohnern aus der westgallischen Provinz, seien es nun Militärangehörige oder Zivilpersonen, (mit einer ausdrücklichen Herkunftsangabe2) Aufnahme in den Katalog. Daher wurden z.B. auch alle aus einer civitas Aquitaniens stammenden Personen aufgenommen, die bei Lyon/Lugdunum am von DRUSUS im Jahre 12 v. Chr. eingeweihten Altar für die Dea Roma und Augustus – ad aram (ad Confluentem Araris et Rhodani) – das Amt eines Kaiserpriesters (sacerdos Romae et Augusti) bekleideten oder als Beamte des gallischen Landtages (concilium trium Galliarum), etwa als inquisitor III Galliarum, als allectus arcae Galliarum oder als iudex arcae Galliarum, fungierten. Entsprechendes gilt natürlich gleichfalls für die Namen von Personen, die sich in der Fremde etwa als Ratsherr (decurio) oder sevir Augustalis einer Stadt in der Provinz Aquitanien zu erkennen geben. Darüber hinaus wurden auch Inschriften berücksichtigt, die auf hochrangige Personen hinweisen, welche lediglich einmal für einen begrenzten Zeitraum in der Aquitania anwesend waren. Hierunter fallen zum Beispiel SENATOREN, die in der Hauptstadt Aquitaniens, in Bordeaux/Burdigala (bzw. in Saintes/Mediolanum Santonum oder Poitiers/Lemonum Pictonum), das Amt des Statthalters (legatus Augusti pro praetore) innehatten, oder Ritter, die hier (bzw. in Lyon/Lugdunum) z.B. das Amt eines Finanzprokurators (procurator provinciarum Lugudunensis et Aquitanicae) bekleideten.3 Somit bietet der Katalog – quasi als eine Prosopographie der Provinz – einen Überblick über alle namentlich fassbaren Personen, welche in der Aquitania ansässig waren oder sich hier einmal für längere oder kürzere Zeit aufgehalten haben.4 Der Katalog berücksichtigt in erster Linie die durch Steininschriften bekannten Personen. Aufnahme in den Katalog fanden darüber hinaus die Personen, deren Anwesenheit in der Aquitania durch eine Erwähnung in Werken der antiken Literatur bezeugt ist. Aufgenommen wurden ferner die wichtigsten durch Münzen belegten gallischen Herrscher (aus der Zeit vor der Einrichtung der Provinz) – wenn auch vielleicht nicht vollständig. Größtenteils unberücksichtigt blieben Inschriften aus dem Bereich des Instrumentum domesticum (Kleininschriften: Graffiti, Stempel, Augenarztstempel etc.). Dies war insofern angebracht, als die Herkunft dieser Textzeugen in der Regel unsicher bleibt, die namentlich belegten Personen sich somit nicht zwangsläufig in Aquitanien aufgehalten haben müssen und das vorhandene – teilweise an entlegener Stelle publizierte – Material den Umfang des Katalogs gesprengt hätte. In Ausnahmefällen – so bei seltenen (sicher lesbaren) Namen – wird dennoch auf entsprechende Inschriften verwiesen. Dagegen wurden alle für Personen aus der Aquitania ausgestellten Militärdiplome – soweit publiziert – in den Katalog aufgenommen. Gleiches gilt mit Einschränkungen für die aus der Provinz bekannten Fluchtäfelchen (tabellae defixionum) und die meisten Produkte des alltäglichen Lebens mit einer Herstellerangabe bzw. einer ausdrücklichen Angabe des Produktionsortes sowie für die durch Stempel und Brandlisten bekannten zahlreichen Töpfer (und Töpferinnen) von terra sigillata Produkten aus den Töpferzentren der Aquitania.5 Das Untersuchungsgebiet umfasst die gesamte kaiserliche Provinz Aquitania, also die Gebiete folgender 26 gallischer bzw. aquitanischer/iberischer Stämme: Albigenses (Hauptort: Albi/Albia), Arverni (Clermont-Ferrand/ Augustonemetum), Aturenses (Hauptort: Atura/Aire-sur-l’Adour), Ausci (Hauptort: Auch/Elimberrum), Benarnenses (Hauptort: Beneharnum), Bigerriones (Hauptort: Bigorra), Bituriges Cubi (Hauptort: Bourges/Avaricum), Bituriges Vivisci (Hauptort: Bordeaux/Burdigala), Boiates (Hauptort: Lamothe-Biganos?), Cadurci (Hauptort: Cahors/ Divona), Consoranni (Hauptort: St.-Lizier), Convenae (Hauptort: St.-Bertrand-de-Comminges/Lugdunum Convenarum), Elusates (Hauptort: Éauze/Elusa), Gabali (Hauptort: Javols/Anderitum), Iluronenses (Hauptort: Oloron/ Iluro), Lactorates (Hauptort: Lectoure/Lactora), Lemovici (Hauptort: Limoges/Augustoritum), Nitiobroges (Hauptort: Agen/Aginnum), Petrucorii (Hauptort: Périgueux/Vesunna), Pictoni (Hauptort: Poitiers/Lemonum Pictonum), Ruteni (Hauptort: Rodez/Segodunum), Santones (Hauptort: Saintes/Mediolanum Santonum), Tarbelli (Hauptort: Dax/Aquae Tarbellicae), Tarusates (Hauptort: Atura/Aire-sur-l’Adour), Vasates (Hauptort: Cossio/Cossium) und Vellavi (Hauptort: St. Paulien/Ruessium). Die Grenzen der Provinz entsprechen (im Wesentlichen) denen, die im von
1
2
3 4 5
Plinius n. h. IV 108f. bezeichnet die Provinz als „Gallia Aquitanica“ (vgl. z.B. auch CIL II 4188 = ILS 1393, CIL VIII 14291 und CIG II 3751 = IGR III 41). Während die große Mehrheit der Inschriften den Verwaltungsraum „(provincia) Aquitanica“ nennt, findet sich in der antiken Literatur die Bezeichnung „Aquitania“ (Caes. Gall. I 1.17; Tac. hist. I. 76; Suet. Galba 6) bzw. „Ἀkouitan ίa “ (Strab. geogr. 4.6.11). Im Folgenden wird in der Regel der Name „Aquitania“ bzw. „Aquitanien“ verwendet. – Zu den Namensvarianten s. ThLL II. Sp.379f. (mit Belegen). Es spielt dabei keine Rolle, ob der bzw. die Betreffende sich lediglich durch ein Ethnikum, durch ein Ethnikum und ein vorangestelltes „natione“ (ethnische Zugehörigkeit), durch die Angabe „domo …“ (Wohnsitz) oder durch die Wendung „civis …“ (Bürgerrecht) als Person aus der Provinz Aquitania definiert. S. auch hier in den Übersichtslisten (Schwerpunkt Cognomina) das Kapitel 19 (Herkunftsangaben). Dabei ist es selbstverständlich ohne Bedeutung, ob der Amtsinhaber (zufälligerweise) in Aquitanien (bzw. der benachbarten Provinz Gallia Lugdunensis) oder (zufälligerweise) in einem anderen Teil des Imperiums (epigraphisch) bezeugt ist. Insgesamt sind aus der Aquitania durch annähernd 4.000 inschriftliche Belege weit über 5.000 Personen bekannt. Insgesamt führt der Katalog über 2.000 Töpfer namentlich auf, wenn auch nicht mit sämtlichen bekannten Stempelvarianten. Ein entsprechendes Vorgehen hätte das Volumen des Kataloges sicher nahezu verdoppelt. Schließlich beträgt der Anteil der durch TS-Töpfer bezeugten Namen in der Provinz bei den Cognomina nahezu 50% des Gesamtmaterials.
12
O. Hirschfeld im Jahre 1899 herausgegebenen Corpus Inscriptionum Latinarum Band XIII/1 und im 1916 erschienen Supplementband XIII/4 angegeben werden (CIL XIII 1-1622, 11001-11170).6 Zeitlich konzentriert sich das Verzeichnis auf die ersten drei nachchristlichen Jahrhunderte. Aus diesem Zeitraum, besonders aus der severischen Epoche (193-235), stammen ohnehin die meisten epigraphischen Belege. Dennoch führt der Katalog ferner die wenigen Namennachweise aus der Zeit vor Christi, aus der sogenannten späten Latènezeit, besonders aus der Zeit der Eroberung Galliens durch CAESAR, und aus der Zeit nach 300 auf, vor allem, wenn entsprechende Nachweise im CIL XIII, in P. Wuilleumiers „Inscriptions latines des trois Gaules“ oder in der L’Année Épigraphique zu finden sind.7 Dabei wurden alle durch christliche (spätantike/frühmittelalterliche) Inschriften bezeugten Namen (insgesamt ca. 70) mit einer a-Nummer bzw. in einer kleineren Schriftgröße aufgenommen. In einer kleineren Schriftgröße erscheinen darüber hinaus auch die Einträge für Namen, deren Lesung/Interpretation äußerst unsicher ist, oder Namen, deren Inschriftenträger in nachantiker Zeit aus anderen Räumen des Imperiums in den Bereich der Provinz Aquitania verschleppt wurden. Eine aktuelle Zusammenstellung der Personennamen aus Aquitanien war geboten, da eine entsprechende Übersicht bis heute nicht existiert. Die maßgebende Grundlage bildet immer noch der Namenindex des CIL XIII aus dem Jahre 1943. Weil jedoch mit P. Wuilleumiers „Inscriptions latines des trois Gaules“ im Jahr 1963 ein Supplementband für die Provinz erschienen ist und zudem in den AE-Bänden zahlreiche Neufunde angezeigt wurden, ferner – nicht zuletzt durch die seit 1991 fortlaufende Reihe „Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA)“8 – für viele Inschriften Neulesungen vorliegen, ist der alte Index des CIL natürlich schon lange nicht mehr auf dem neuesten Stand. Zwar ermöglichen auch die „Elektronische Datenbank Frankfurt“ (EDF) und die (bedauerlicherweise inzwischen eingestellte) „Elektronische Datenbank Heidelberg“ (EDH) eine Suche und Zusammenstellung, doch bieten sie keinen gezielten, schnellen und ausreichenden Überblick über das Namenmaterial der Provinz. Für namentlich bezeugte Zivilpersonen aus der Provinz Aquitania in der Fremde gewähren immerhin die Publikationen von L. Wierschowski eine gute Übersicht.9 Hinzu kommt die nützliche Arbeit von J. Whatmough, der sämtliche Namenbelege aus dem Imperium Romanum für die gallischen (und die zwei germanischen Provinzen) zusammengestellt hat. Um die Aussagekraft der Listen zu erhöhen, wurden im vorliegenden Katalog (im Gegensatz zu anderen Nachschlagewerken, Onomastika und Indizes) nicht nur der isolierte Einzelname und der Nachweis aufgenommen, sondern der vollständige Name [Praenomen + Gentilnomen (+ Filiation + Tribusangabe) + Cognomen, Nomen simplex 6
7 8
9
Zu den Grenzen und den civitates der Provinz s. u.a. Bouet, A.: Aquitanien in römischer Zeit. Darmstadt 2015. S.7ff. – Der Vereinfachung halber wird der Begriff „Aquitania“ bzw. die Abkürzung AQ durchgängig benutzt, selbst wenn einige Namenbelege aus der Zeit vor der Provinzeinrichtung durch AUGUSTUS (in den Jahre 16 bis 13 v. Chr.) oder Nachweise aus der Zeit nach der diokletianischen Neuaufteilung der Provinzen stammen, als das Untersuchungsgebiet aus den drei Provinzen Aquitania prima, Aquitania secunda und Novempopulana bestand. Auf den Zusatz „n. Chr.“ wird bei den Zeitangaben im Folgenden verzichtet. Jahreszahlen, die sich auf die Zeit vor Christi Geburt beziehen, sind mit einem vorangestellten „-“ gekennzeichnet. Zu dem ambitionierten Projekt, dessen Ergebnisse ebenso in Form einer (größtenteils leider statischen) digitalen Datenbank (PETRAE) vorliegen (https://petrae-xml.huma-num.fr), s. Navarro Caballero, M.: Les Inscriptions latines d’Aquitaine : les archives de la population romaine d’Aquitaine. In: Revue française d’histoire du livre 139. 2018. S.9ff. Im Rahmen des Projekts werden in erster Linie – wenn auch nicht in jedem Band ausschließlich – die Steininschriften erfasst. Bisher sind folgende elf Bände in der Reihe erschienen: • Fages, B. und L. Maurin: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Nitiobroges. Agen 1991. (= ILA Bd.1.) • Maurin, L.: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Santons. Paris 1994. (= ILA Bd.2.) • Rémy, B.: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Vellaves. Bordeaux 1995. (= ILA Bd.3.) • Rémy, B.: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Arvernes. Bordeaux 1996. (= ILA Bd.4.) • Fabre, G. und P. Sillières: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Lectoure. Bordeaux 2000. (= ILA Bd.5.) • Bost, J.-P. und G. Fabre: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Pétrucores. Paris-Bordeaux 2001. (= ILA Bd.6.) • Maurin, L. und M. Navarro Caballero: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Bordeaux. Bordeaux 2010. (= ILA Bd.7.) • Bost, J.-P. / Fabre, G. / Rodriguez, L.: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Landes et Pyrénées-Atlantiques. Bordeaux 2015. (= ILA Bd.8.) • Fabre, G. und J. Lapart: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Auscii. Bordeaux 2017. (= ILA Bd.9.) • Fabre, G.: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Elusa / Turba. Bordeaux 2018. (= ILA Bd.10.) • Rémy, B. und M. Thauré: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Gabales. Bordeaux 2019. (= ILA Bd.11.) In (Druck-)Vorbereitung/Planung sind folgende Bände der Reihe: • Bost, J.-P. und J. Perrier: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Lémovices. • Dondin-Payre, M. / Navarro Caballero, M. / Gorrochategui, J.: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Bituriges Cubi. • Mauget, Ph. und M. Navarro Caballero: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Cadurques. • Hiernard, J. und N. Tran: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Pictons. • Mauget, Ph.: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Rutènes. • Schenck-David, J.-L.: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Convènes. In den Untersuchungen von L. Wierschowski werden allerdings nur „Privatpersonen“ aus den „Westprovinzen des römischen Reiches sowie aus Italien“ berücksichtigt. Vgl. Wierschowski, L.: Fremde in Gallien – „Gallier“ in der Fremde. Die epigraphisch bezeugte Mobilität in, von und nach Gallien vom 1. bis 3. Jh. n. Chr. (Texte - Übersetzungen - Kommentare). Stuttgart 2001. S.7 sowie ders.: Die regionale Mobilität in Gallien nach den Inschriften des 1. bis 3. Jahrhunderts n. Chr. Quantitative Studien zur Sozial- und Wirtschaftsgeschichte der westlichen Provinzen des römischen Reiches. Stuttgart 1995. S.20.
13
+ Nomen simplex (Vatername im Genitiv) etc.] – und zwar (sofern es der Platz zulässt) so wie er innerhalb einer Inschrift auftritt, also mit Ligaturen, Apices, Zeilensprüngen und Worttrennern, wenngleich stets im Nominativ. Zudem bietet der Katalog Angaben zum Fundort, den Fundumständen, dem Fundjahr, dem aktuellen Aufbewahrungsort, der zeitlichen Stellung der Inschrift und – soweit erkennbar – zum Status der genannten Person (soziale Stellung, militärischer Rang, Beruf, familiäre Bindung etc.). Darüber hinaus finden sich Hinweise auf die auswärtige/ethnische Herkunft einer Person und auf die nachträgliche Verschleppung einzelner Textzeugen. Die alphabetisch aufgeführten Namen werden unter Verweis auf die wichtigste Literatur hinsichtlich ihrer sprachlichen Herkunft charakterisiert (lat., kelt., griech., baskisch/aquitanisch, iberisch, germ. etc.). Ein Kommentar zu den einzelnen Namenbelegen bietet ferner zusätzliche Hinweise auf Besonderheiten einzelner Inschriften bzw. Hinweise zu den aufgezählten Personen und benennt die wichtigste Sekundärliteratur zu den Tituli bzw. Personen. Selbstverständlich waren dabei Inschriften, die (für Aquitanien) eher seltene Namen bezeugen, oder Namen, die eine Konzentration in der Aquitania aufweisen, von größerem Interesse als Tituli, die einen weiteren C. Iulius Secundus, Claudius Severus oder M. Aurelius Maximus nennen. Ebenso wurden Inschriften mit einer Herkunftsangabe oder einer anderweitigen Besonderheit stärker beachtet. Im Kommentarteil finden sich somit nicht für jede Inschrift bzw. jede Person Anmerkungen und ausführliche bibliographische Angaben. Der Katalog bietet schließlich neben den Belegen aus der Aquitania eine Übersicht über die Verteilung des jeweiligen Namens im restlichen lateinisch geprägten Teil des Imperiums. Für den nordeuropäischen Bereich konnte hier auf das seit einiger Zeit vollständig vorliegende (und trotz aller negativen Kritik zurzeit unentbehrliche) vierbändige „Onomasticon Provinciarum Europae Latinarum“ (OPEL) zurückgegriffen werden. 10 Für Italien (CIL IV, VI, IX, X, XI, XIV) – das OPEL berücksichtigt nur den Bereich von CIL V (Gallia cisalpina) – und Afrika (CIL VIII) wurden die Indizes der CIL-Bände und anderer maßgeblicher Veröffentlichungen (s. Literaturverzeichnis) herangezogen. Weitere Belege für einen Namen ließen sich im Einzelfall mit Hilfe der EDH und der EDF feststellen. Bei interessanten Namen wurden außerdem die Belege auf Kleininschriften so weit wie möglich zu Rate gezogen. Berücksichtigung fand dabei in jedem Fall der „Index of Potters’ Stamps“ von F. Oswald und die endlich vollständig vorliegende, mehrere Bände umfassende (verdienstvolle) Arbeit „Names on terra sigillata“ von B. R. Hartley und B. M. Dickinson. Der in den einzelnen Feldern des Kataloges knapp bemessene Platz zwang leider zu vielen Abkürzungen und einigen inhaltlichen Reduzierungen. Der Autor bittet (Leser und Rezensenten) höflichst, diese notwendigen Kürzungen und Lücken zu entschuldigen. Am Ende des jeweiligen Katalogteils der Gentilnomina und der Cognomina bieten mehrere Listen in Form eines Index [Übersichtslisten (Schwerpunkt Gentilnomina bzw. Cognomina)] abschließend nochmals einen thematischen Überblick über das zuvor alphabetisch präsentierte Namenmaterial und die in der Aquitania vertretenen erwähnenswerten Namenformen sowie einige bemerkenswerte epigraphische, onomastische und numerische Fakten und Besonderheiten. Schließlich sei (wiederum) noch Folgendes hervorgehoben: Obwohl der Titel dies suggerieren mag, handelt es sich bei den „Personennamen in der römischen Provinz Aquitania“, wie es in den vorrangegangenen Zeilen erläutert wurde, nicht nur um ein Onomastikon. Das Buch sollte daher auch nicht lediglich als (ein gängiges) Onomastikon beurteilt werden. Der Autor erblickt in dem vorliegenden Katalog in erster Linie einen reichhaltige Information liefernden Index bzw. ein informationsreiches Nachschlagewerk und damit eine (erste) Orientierungshilfe und Arbeitserleichterung für interessierte Laien, Studierende oder Forschende aus den unterschiedlichsten Fachdisziplinen. Die angeführte Sekundärliteratur bietet – auch wenn die bibliographischen Angaben bei allen Bemühungen aufgrund der zahlreichen Publikationen nicht immer vollständig sein können – in fast allen Fällen die Möglichkeit zur Vertiefung und Auseinandersetzung mit unterschiedlichen Standpunkten. Selbstverständlich soll und kann mit dem vorgelegten Material und seiner Kommentierung und Auswertung keinesfalls das letzte Wort in allen Fragen der Epigraphik, der Überlieferung von antiken Texten, der Provenienz antiker Textzeugen, der Onomastik unterschiedlichster Sprachen, der Prosopographie, der antiken Geographie etc. bezüglich der Provinz Aquitania gesprochen sein. ⸭ ⸭ ⸭
10
Zum OPEL s. die kritischen Rezensionen von M. Mayer (Journal of Roman Archaeology 10. 1997. S.369ff.), M. Hainzmann (Anzeiger für die Altertumswissenschaft 51. 1998. S.228ff.), H. Solin (Gnomon 72. 2000. S.234ff., 76. 2004. S.244ff., Arctos 44. 2010. S.328f., Klio 94.1. 2012. S.273f.) und L. Amela Valverde (Pyrenae 36.1. 2005. S.57ff.).
14
Abkürzungen Moderne Länder A AL B BG BIH CH D DK DZ E ET F GB GR H HR
Österreich Albanien Belgien Bulgarien Bosnien-Herzegowina Schweiz Deutschland Dänemark Algerien Spanien Ägypten Frankreich Großbritannien Griechenland Ungarn Kroatien
I JOR L LAR MA NL NMK P R RL S SLO SYR TN TR YU
Italien Jordanien Luxemburg Libyen Marokko Niederlande Nordmazedonien Portugal Rumänien Libanon Schweden Slowenien Syrien Tunesien Türkei Jugoslawien/Serbien
Römische Provinzen AC ÄG AG ALC ALP AM AP AQ AR AS BE BP BR CA CC DA DC EP GA GI [GM
Achaia Aegyptia Alpes Graiae Alpes Cottiae Alpes Poeninae Alpes Maritimae Africa proconsularis Aquitania Arabia Asia minor Belgica (im OPEL gilt: BE = BE + GI + GS!) Bithynia et Pontus Britannia Cappadocia Creta et Cyrenae Dalmatia Dacia Epirus Galatia Germania inferior Germania magna]
GS HI IT [IU KI LG LP MA MC ME MI MS MT NA NO NU PI RA SY TH
Germania superior Hispania (hier und im OPEL gilt: HI = Lusitania + Baetica + Tarraconensis) Italia (im OPEL nur CIL V!) Iudaea] Kilikia Lugdunensis Lycia et Pamphylia Macedonia Mauretania Caesariensis Mesopotamia Moesia inferior Moesia superior Mauretania Tingitana Gallia Narbonensis (im OPEL gilt: NA = NA + AG + ALP + ALC + AM!) Noricum Numidia Pisidia Raetia Syria/Iudaea Thracia
Sonstige Kürzel und Zeichen (außer den gängigen Abkürzungen) (A) A. Abb. ahd. ant. AO bask. Bd. BF cos. buc. c. a. cent. civ. class. class. Ger. CN
Informationen zum Namen Anfang Abbildung althochdeutsch anticum (Vorderseite) Aufbewahrungsort baskisch Band/Bände beneficiarius consularis bucinator custos armorum centurio civitas/civitatis classis classis Germanica Cognomen/ina
coh. coll. cornic. cos. c. R. dec. dép. E. eq. eq. sing. ev. fem. fil./f. FO frat. frum.
cohors/cohortis collegium cornicularius consul civium Romanorum decurio département Ende eques eques singularis evangelisch feminin(um) filius/-ia (genauer) Fundort frater frumentarius
15 gall. germ. GN got. greg. H. hast. hisp. illyr. imag. ital. Jhd. kath. kelt. km Kr. lat. leg. lib. Ldkr. M. MA masc. MD mil. Mus. neg. NT num. PN post. p. p.
gallisch germanisch Gentilnomen/-ina gotisch gregalis Hälfte hastatus hispanisch illyrisch imaginifer italisch Jahrhundert katholisch keltisch Kilometer Kreis lateinisch legio(nis)/legatus libertus/a Landkreis Mitte Mittelalter masculin(um) Militärdiplom miles Museum negotiator Nachtrag (zum CIL XIII) numerus Praenomen/-ina posticum (Rückseite) primus pilus
pr. pr. praef. praef. cast. praef. coh. proc. Prov. prov. röm. ser. sig. Tab. Taf. thrak. trib. trib. lat. trib. mil. TS vet. ZSt. zw.
pro praetore praefectus praefectus castrorum praefectus cohortis procurator Provinz provincia römisch servus/-a signifer Tabelle Tafel thrakisch tribunus tribunus laticlavius tribunus militum Terra sigillata veteranus Ziegelstempel zwischen
[ ]
Fundorte von Militärdiplomen, Ziegelstempeln, Münzen, Töpferstempeln etc. sowie Ortsangaben antiker Autoren stets in eckigen Klammern Person kommt aus / ist ein centuria/centurio centuria/centurio Wort/Name/Namenform so nicht belegt Textzeuge verschleppt aus mehr als
BnF CEREP INRAP MAN MAB MADSBC MAL MAS MCGR MSRT S.F.É.C.A.G.
Bibliothèque nationale de France Centre de recherches et d’étude du patrimoine Institut national de recherches archéologiques préventives Musée d’archéologie nationale Musée d’Aquitaine, Bordeaux Musée archéologique départemental, St.-Bertrand-de-Comminges Musée archéologique de Lectoure Musée archéologique de Saintes Musée de la civilisation gallo-romaine (Lugdunum – Musée & théâtres romains) Musée Saint-Raymond, Toulouse Société Française d’étude de la céramique antique en Gaule
( ) [ ] [---] [....] [[ ]] / ⬧ + ni ạ `´ ˹˺ <> { }
Auflösung abgekürzter Textteile in einer Inschrift Ergänzung von heute fehlenden Buchstaben Textlücke unbestimmbarer Größe Textlücke (mit hier vier fehlenden Buchstaben) in römischer Zeit absichtlich ausgemeißelte/entfernte Buchstaben Zeilentrennung / Spaltentrennung Wort- bzw. Silbentrenner Rest eines Buchstabens, der nicht mehr sicher bestimmt werden kann Nexus bzw. Ligatur zweier oder mehrerer Buchstaben (hier der Buchstaben n und i) nur schlecht/undeutlich zu lesender Buchstabe (hier ein a) antike Korrektur oder Ergänzung durch den Verfasser geänderter Buchstabe / geänderte Buchstaben durch den Verfasser ergänzter Buchstabe / ergänzte Buchstaben durch den Verfasser getilgter Buchstabe / getilgte Buchstaben
→ 7 Ͻ * >
Antike Städtenamen sind kursiv geschrieben. Die Namen von Senatoren und Kaisern sowie die Namen derer Frauen und Kinder stehen in KAPITÄLCHEN. Die Namen von Rittern sind kursiv geschrieben.
16
Zeitschriften und Reihen AC AE AElsA AEM AiD AiRh AJB AKB ALGRM AM ANRW ARW AS ASA AW BAL BAR BARU BBB BCH BCTH BEG BJb BMIV BMML BNF BPA BRGK BSA BSAChamp BSAF BSAG BSAHL BSAHLSG BSAHP BSAHPy BSAN BSAO BSAT BSELot BSFN BSSHNY BSSNAHC BStudLat Bull. Com. BullSHAL BVbl BZGA CAG CCARB CCG CIL CRAI CSIR DHA DNP EA EDCS-J EPRO ES FAS FBW FeRA F.E.R.C.AN.
L’Antiquité classique. Brüssel. L’Année Épigraphique. Revue des publications épigraphiques relatives à l’Antiquité romaine. Paris 1888 (1889) – 2022 (2025). (ursprünglich erschienen als Teil der Revue archéologique) Anzeiger für Elsässische Altertumskunde. Straßburg. Archäologisch-epigraphische Mitteilungen aus Österreich-Ungarn. Wien. Archäologie in Deutschland. Stuttgart. Archäologie im Rheinland. Köln/Bonn. Das Archäologische Jahr in Bayern. Stuttgart. Archäologisches Korrespondenzblatt. Mainz. Ausführliches Lexikon der griechischen und römischen Mythologie. Leipzig. Annales du Midi. Revue de la France Méridionale. Toulouse. Aufstieg und Niedergang der römischen Welt. Geschichte und Kultur Roms im Spiegel der neueren Forschung. Berlin-New York. Archiv für Religionswissenschaft. Leipzig. Archäologie der Schweiz. Basel. Anzeiger für Schweizerische Altertumskunde. Zürich. Antike Welt. Zeitschrift für Archäologie und Urgeschichte bzw. Zeitschrift für Archäologie und Kulturgeschichte. Küsnacht-Zürich bzw. Feldmeilen. Bulletin des antiquités luxembourgeoises. Luxembourg. British Archaeological Reports. Oxford. Berichte zur Archäologie in Rheinhessen und Umgebung. Mainz. Bericht der Bayerischen Bodendenkmalpflege. Bonn. Bulletin de correspondance hellénique. Paris. Bulletin archéologique du Comité des Travaux Historiques et Scientifiques. Paris. Bulletin épigraphique de la Gaule. Vienne (u.a.). Bonner Jahrbücher. Bonn. Bulletin et mémoires de la Société archéologique du département d’Ille-et-Vilaine. Rennes. Bulletin des Musées et Monuments lyonnais. Lyon. Beiträge zur Namenforschung. Heidelberg. Bulletin de l’Association Pro Aventico. Lausanne/Payerne. Berichte der Römisch-Germanischen Kommission. Mainz. Bulletin de la Société pour la Conservation des Monuments Historiques d’Alsace. Strasbourg. Bulletin de la Société archéologique champenoise. Reims. Bulletin de la Société Nationale des Antiquaires de France. Paris. Bulletin de la Société archéologique du Gers. Auch. Bulletin de la Société archéologique et historique du Limousin. Marseille. Bulletin de la Société archéologique, historique, littéraire et scientifique du Gers. Auch. Bulletin de la Société archéologique et historique du Périgord. Périgueux. Bulletin de la Société académique des Hautes-Pyrénées. Tarbes. Bulletin de la Société archéologique de Nantes. Nantes. Bulletin de la Société des Antiquaires de l’Ouest. Poitiers. Bulletin de la Société archéologique de Touraine. Tours. Bulletin de la Société des études littéraires, scientifiques et artistiques du Lot. Cahors. Bulletin de la Société Française de Numismatique. Paris. Bulletin de la Société des Sciences Historiques et Naturelles de l’Yonne. Auxerre. Bulletin de la Société de sciences naturelles, d’archéologie et d’histoire de la Creuse. Gueret. Bolletini di Studi Latini. Neapel. Bulletino della Commissione Archeologica Comunale di Roma. Rom. Bulletin de la Société historique et archéologique de Langres. Langres. Bayerische Vorgeschichtsblätter. München. Baseler Zeitschrift für Geschichte und Altertumskunde. Basel. Carte archéologique de la Gaule. Paris. Corsi di Cultura sull’Arte Ravennate e Bizantina. Ravenna. Cahiers du Centre Gustave-Glotz. Paris. Corpus Inscriptionum Latinarum. Berlin. Comptes rendus des séances de l’Académie des inscriptions et belles-lettres. Paris. Corpus Signorum Imperii Romani. Corpus der Skulpturen der Römischen Welt. Bonn. Dialogues d’histoire ancienne. Besançon. Der neue Pauly. Enzyklopädie der Antike. Stuttgart-Weimar 1996ff. Electronic Archives of Greek and Roman Epigraphy. EDCS-Journal. Frankfurt am Main. (www.db.edcs.eu/epigr/edcs-journal/...) Études préliminaires aux religiones orientales dans l’empire romain. Epigraphische Studien. Köln-Bonn. Frankfurter althistorische Studien. Kallmünz. Fundberichte aus Baden-Württemberg. Stuttgart. Frankfurter elektronische Rundschau zur Altertumskunde. Frankfurt am Main. (www.fera-journal.eu) Fontes epigraphici religionum Celticarum antiquarum.
17 FGrHist GFA HAE HelvA HEp HistSprF ICUR IG IGLS IGR IK ILA ILGL ILN IMS Inscr. It. ISM JbGlGA JbGPV JbNG JbRGZM JdS Jh JHS JRA JRMES JRS KJb KSARP LexMA LIMC LThK MAGZ MAMA MAZ MBAH MBAH MEFRA MNIR MittHVP MSAF MSAFC MSAMF MSAO MSSNAC MZ NC NSA OFAA PhW RA RACF RAE RAN RAO RBPH RC RE REA RGA2 RHCO RhM RhVjbl RICG RIDA R.I.G. RIU RM SAB
Die Fragmente der griechischen Historiker. Leiden (u.a.). Göttinger Forum für Altertumswissenschaft. Göttingen. (www.gfa.gbv.de) Hispania Antiqua Epigraphica. Madrid. Helvetia Archaeologica. Archäologie der Schweiz. Basel. Hispania Epigraphica. Madrid. Historische Sprachforschung. Historical Linguistics. Göttingen. Inscriptiones christianae urbis Romanae. Rom. Inscriptiones Graecae. Berlin. Inscriptions Grecques et Latines de la Syrie. Inscriptiones Graecae ad res Romanas pertinentes. Paris. Die Inschriften griechischer Städte aus Kleinasien. Bonn. Inscriptions Latines d’Aquitaine. Bordeaux (u.a.). (https://petrae-xml.huma.-num.fr/corpora.html) Inscriptiones Latinae Galliae Lugudunensis. Barcelona. Inscriptions Latines de Narbonnaise. Paris. Inscriptions de la Mésie supérieure. Beograd. Inscriptiones Italiae. Academiae Italiae consociatae ediderunt. Rom. Inscripţiile din Scythia Minor. Bukarest. Jahrbuch der Gesellschaft für lothringische Geschichte und Altertumskunde. Metz. Jahresbericht der Gesellschaft Pro Vindonissa. Brugg. Jahrbuch für Numismatik und Geldgeschichte. München. Jahrbuch des Römisch-Germanischen Zentralmuseums Mainz. Mainz. Journal des Savants. Paris. Österreichische Jahreshefte. Wien. Journal of Hellenistic Studies. Cambridge. Journal of Roman Archaeology. Portsmouth. Journal of Roman Military Equipment Studies. Oxford. Journal of Roman Studies. London. Kölner Jahrbuch für Vor- und Frühgeschichte. Köln. Kölner Studien zur Archäologie der römischen Provinzen. Köln. Lexikon des Mittelalters. Stuttgart. Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae. Zürich-München. Lexikon für Theologie und Kirche. Freiburg. Mitteilungen der antiquarischen Gesellschaft in Zürich. Zürich. Monumenta Asiae minoris antiqua. London. Mainzer Archäologische Zeitschrift. Mainz. Münstersche Beiträge zur Antiken Handelsgeschichte. Münster. Marburger Beiträge zur Antiken Handels-, Wirtschafts- und Sozialgeschichte. Rahden/Westf. Mélanges d’archéologie et d’histoire de l’École Française de Rome. Antiquité. Paris. Mededelingen van het Nederlands Historisch Instituut te Rome. s’Gravenhage. Mitteilungen des Historischen Vereins der Pfalz. Speyer. Mémoires de la Société des Antiquaires de France. Paris. Mémoires de la Société des Antiquaires de France du Centre. Bourges. Memoires de la Société archeologique du midi de la France. Toulouse. Mémoires de la Société des Antiquaires de l’Ouest. Poitiers. Mémoires de la Société des Sciences naturelles et archéologiques de La Creuse. Guéret. Mainzer Zeitschrift. Mainz. Numismatic chronicle. London. Notizie degli scavi di antichità. Rom. Osnabrücker Forschungen zu Altertum und Antike-Rezeption. Möhnesee und Rahden/Westf. Philologische Wochenschrift. Leipzig. Revue archéologique. Paris. Revue archéologique du Centre de la France. Tours. Revue archéologique de l’Est (et du Centre-Est). Paris. Revue archéologique de Narbonnaise. Paris. Revue archéologique de l’Ouest. Rennes. Revue belge de philologie et d’histoire. Brüssel. Revue de Comminges et des Pyrénées centrales. Saint-Gaudens. Paulys Real-Enzyklopädie der classischen Altertumswissenschaft. Stuttgart. Revue des études anciennes. Bordeaux. Reallexikon der germanischen Altertumskunde. Zweite Aufl. Berlin-New York. Revue historique de Centre-Ouest. Potiers. Rheinisches Museum. Frankfurt am Main. Rheinische Vierteljahresblätter. Bonn. Recueil des inscriptions chrétiennes de la Gaule. Paris. Revue Internationale des Droits de l’Antiquité. Lüttich. Recueil des inscriptions Gauloises. Paris. Die römischen Inschriften Ungarns (RIU). Bonn-Budapest. Mitteilungen des Deutschen Archäologischen Instituts. Römische Abteilung. Rom (u.a.). Bulletin et mémoires de la Société archéologique de Bordeaux. Bordeaux.
18 SCIVA SCO SEBarc SEG SJ SupIt TAM TAL ThLL TZ WZ WZKorrbl ZcP ZPE ZVGS
Studii şi cercetari de istorie veche şi arheologie. Bukarest. Studi Classici e Orientali. Pisa. Sylloge Epigraphica Barcinonensis. Barcelona. Supplementum Epigraphicum Graecum. Amsterdam. Saalburg Jahrbuch. Mainz. Supplementa Italica. Rom. Tituli Asiae Minoris. Wien. Travaux d’archéologie limousine. Limoges. Thesaurus Linguae Latinae. Leipzig. Trierer Zeitschrift für Geschichte und Kunst des Trierer Landes und seiner Nachbargebiete. Trier. Westdeutsche Zeitschrift. Trier. Westdeutsche Zeitschrift. Korrespondenzblatt. Trier. Zeitschrift für celtische Philologie. Berlin. Zeitschrift für Papyrologie und Epigraphik. Bonn. Zeitschrift des Vereins für die Geschichte Schlesiens. Breslau.
Für weitere hier versehentlich nicht aufgeführte Abkürzungen von Zeitschriften und Reihen s. z.B. die ausführlichen Verzeichnisse der Epigraphischen Datenbank Heidelberg (www.uni-heidelberg.de/.../zeitschr-abk.html), der Epigraphik-Datenbank Clauss/ Slaby (db.edcs.eu/epigr/hinweise/abkuerz.html) und die umfassenden Angaben in den BRGK 73. 1992. S.479ff. sowie die Notae compendiariae im OPEL.
19
Elektronische Datenbanken Abklatschsammlung Graz = Onlineportal Alte Geschichte und Altertumskunde Graz. Epigraphische Sammlung. Leitung: Peter Mauritsch (Universität Graz). Stand: 07.10.2025. (www.gams.uni-graz.at/epsg) Arachne = Arachne Objekt-Datenbank. Leitung: Reinhard Foertsch (Deutsches Archäologisches Institut / Archäologisches Institut der Universität Köln). Stand: 07.10.2025. (www.arachne.uni-koeln.de) Archivum Corporis Electronicum = Berlin-Brandenburgische Akademie der Wissenschaften. Corpus Inscriptionum Latinarum. Projektleitung: Werner Eck (Köln) – Arbeitsleitung: Manfred Schmidt (Berlin). Stand: 07.10.2025. (www.cil.bbaw.de/dateien/ datenbanken.php) AS = Acta Sanctorum. The Full Text Database (ProQuest). Stand: 07.10.2025. (http://acta.chadwyck.co.uk/) CLEO = Carmina Latina Epigraphica Online. Leitung: Concepción Fernández Martínez (Universidad de Sevilla). Stand: 07.10.2025. (https://institucional.us.es/cleo/?lang=es) Datenbank Kleinasien = Epigraphische Datenbank zum antiken Kleinasien. Leitung: Helmut Halfmann (Universität Hamburg). Stand: 07.10.2025. (www.epigraphik.uni-hamburg.de) Datenbank Orduña Aznar = Llengües paleohispàniques no indoeuropees. Pàgina personal d’Eduardo Orduña Aznar. Stand: 07.10.2025. (http://eorduna.awardspace.info/cat/insc_aquitanes.html) EDCS = Epigraphik-Datenbank Clauss/Slaby (Frankfurt). Leitung: Manfred Clauss u.a. (Johann Wolfgang Goethe-Universität Frankfurt am Main / Katholische Universität Eichstätt-Ingolstadt / Universität Zürich). Stand: 07.10.2025. (www. manfredclauss.de) EDH = Epigraphische Datenbank Heidelberg. Leitung: Christian Witschel (Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg). Stand: 07.10.2025. (edh-www.adw.uni-heidelberg.de/home) [Das Projekt wurde Ende 2021 eingestellt.] EDR = Epigraphic Database Roma. Leitung: Giuseppe Camodeca, Silvia Orlandi (Università di Roma – La Sapienza). Stand: 07.10.2025. (www.edr-edr.it) EpRom = Epigraphica Romana. Leitung: Nicolas Tran u.a. (Anthropologie et Histoire des Mondes Antiques. Paris). Stand: 07.10.2025. (www.epigraphica-romana.fr) Hispania Epigraphica = Hispania Epigraphica. Online Database. Roman Inscriptions from the Peninsula. Leitung: Joaquín Gómez-Pantoja (Universidad de Alcalá). Stand: 07.10.2025. (www.eda-bea.es) IRT = The Inscriptions of Roman Tripolitania. Leitung: J. M. Reynolds und J. B. Ward-Perkins (King’s College London). Stand: 07.10.2025. (https://inslib.kcl.ac.uk/irt2009/) Kelt. Götternamen GI = Keltische Götternamen in den Inschriften der römischen Provinz Germania Inferior. Fontes epigraphici religionum Celticarum antiquarum. Leitung: Wolfgang Spickermann (Universität Graz). Stand: 07.10.2025. (https://gams.unigraz/context:fercan) LUPA = Forschungsgesellschaft Wiener Stadtarchäologie. Web-Plattformen & Datenbanken. VBI ERAT LVPA. Die InternetFährte der römischen Wölfin. Römische Steindenkmäler. Leitung: Ortolf Harl (Universität Wien). Stand: 07.10.2025. (www.ubierat-lupa.org) Petrae Ausonius = Petrae. Plateforme pour l’Épigraphie numeríque. Leitung: Alberto Dalla Rosa (Universität Bordeaux). Stand: 07.10.2025. (https://petrae-xml.huma-num.fr) Potsherd. Atlas of Roman Pottery = The Potsherd. Atlas of Roman Pottery. Leitung: Paul A. Tyers. Stand: 07.10.2025. (www.potsherd.uklinux.net/atlas/Class/MORT) TheDeMa = Thesaurus Defixionum Magdeburgensis (TheDeMa). Leitung: Martin Dreher (Universität Magdeburg). Stand: 07.10.2025. (www.thedema.ovgu.de/L_6.php)
Literaturverzeichnis Abascal Palazón = Abascal Palazón, Juan Manuel: Los nombres personales en las inscripciones latinas de Hispania. Murcia 1994. (= Anejos de Antigüedad y Cristianismo. Bd.II.) Acolat = Acolat, Delphine: Montagnes, hommes et dieux topiques en Gaule romaine : logiques d’usages et d’occupation sacrée d’un territoire marginalisé. In: Divinités et cultes dans les campagnes de la Gaule romaine et des régions voisines : du Ier siècle avant notre ère au IVe siècle de notre ère. Hrsg. von Robert Bedon und Hélène Mavéraud-Tardiveau. Limoges 2018. (= Caesarodunum. Bd.49/50.) S.279ff. AIJ = Hoffiller, Viktor und Balduin Saria: Antike Inschriften aus Jugoslavien. Heft I. Noricum und Pannonia Superior. Amsterdam 1970. (Nachdruck der Ausgabe Zagreb 1938.) Albenque I = Albenque, Alexandre: Inventaire de l’archeologie gallo-romaine du departement de l’Aveyron. Rodez 1947. Albenque II = Albenque, Alexandre: Les Rutènes. Études d’histoire, d’archéologie et de toponymie gallo-romaines. Rodez 1948. Albertos Firmat = Albertos Firmat, Maria Lourdes: La onomástica personal primitiva de Hispania tarraconense y bética. Salamanca 1966. (= Thesis et Studia Philologica Salmanticensia. Bd.13.) Alfayé/Marco = Alfayé, Silvia und Francisco Marco: Santuarios en canteras romanización religiosa en Hispania y Gallia. In: Santuarios suburbanos y del territorio de las ciudades romanas. Madrid 2014. S.53ff. Alföldy I = Alföldy, Géza: Die Hilfstruppen der römischen Provinz Germania inferior. Düsseldorf 1968. (= ES 6.) Alföldy II = Alföldy, Géza: Die Personennamen in der römischen Provinz Dalmatia. Heidelberg 1969. (= Beiträge zur Namenforschung. Neue Folge. Beiheft 4.) Alföldy III = Alföldy, Géza: Die römischen Inschriften von Tarraco. Berlin 1975. (= Madrider Forschungen. Bd.10.) Alföldy IV = Alföldy, Géza: Konsulat und Senatorenstand unter den Antoninen. Prosopographische Untersuchungen zur senatorischen Führungsschicht. Bonn 1977. Alföldy V = Alföldy, Géza: Römische Statuen in Venetia et Histria. Epigraphische Quellen. Heidelberg 1984. (= Abhandlungen der Heidelberger Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse. Jahrgang 1984. Abhandlung 3.) Allmer/Dissard I = Allmer, Auguste und Paul Dissard: Trion. Antiquités découvertes en 1885, 1886 et antérieurement au quartier de Lyon dit de Trion. Lyon 1887-1888.
20 Allmer/Dissard II = Allmer, Auguste und Paul Dissard: Musée de Lyon. Inscriptions antiques. 5 Bde. Lyon 1888-1893. Andrieu = Andrieu, Morgane: Graffites en Gaule Lyonnaise. Contribution à l’étude des inscriptions sur vaisselle céramique – Corpus d’Autun, Chartres et Sens. Autun 2017. (= Monographie Instrumentum. Bd.54.) Aquitaine/Hispanie = L’Aquitaine et l’Hispanie septentrionale à l’époque julio-claudienne. Organisation et exploitation des espaces provinciaux. Colloque Aquitania. Saintes, 11-13 septembre 2003. Pessac 2005. (= Aquitania. Supplément Bd.25.) Arbabe = Arbabe, Emmanuel: La politique des Gaulois. Vie politique et institutions en Gaule chevelue (II e siècle avant notre ère70). Paris 2017. Armani = Armani, Sabine: Une inscription méconnue de Cos/Cosa dans la cité des Cadurques. In: Gallia 78. 2021. S.205ff. Artica = Artica, Eduardo: Júpiter en los Pirineos. El mundo religioso vasco-aquitano, una aproximación. In: Aquitania 27. 2011. S.151ff. Audin/Burnand = Audin, Amable und Yves Burnand: Chronologie des épitaphes romaines de Lyon. In: REA 61. 1959. S.320ff. Audin/Guey/Wuilleumier = Audin, A(mable) / Guey, J(ulien) / Wuilleumier, P(ierre): Inscriptions Latines découvertes à Lyon dans le pont de la Guillotière. In: REA 56. 1954. S.297ff. Audollent = Audollent, Auguste: Defixionum tabellae. Quotquot innotuerunt tam in Graecis orientis quam in totius occidentis partibus praeter Atticas in corpore inscriptionum Atticarum editas. Paris 1904. Augustoritum. Aux origines de Limoges = Augustoritum. Aux origines de Limoges. Musée municipal de l’Evêché [Ausstellungskatalog]. Limoges 1990. Aupert = Aupert, Pierre u.a.: Saint-Bertrand-de-Comminges. Lugdunum Conuenarum. La cité des Convènes. Paris 1996. (= Guides archéologiques de la France. Bd.33.) Badie/Sablayrolles/Schenck-David = Badie, Alain / Sablayrolles, Robert / Schenck-David, Jean-Luc: Saint-Bertrand-deComminges. Teil 1. Le temple du forum et le monument à enceinte circulaire. Bordeaux 1994. Bannert = Bannert, Herbert: Numismatisch-historischer Kommentar zu Caesars Bellum Gallicum. Untersuchungen zu den keltischen und römischen Münzquellen auf der Basis einer neuen typologischen Übersicht. 2 Bde. Diss. Wien 1973. Baray = Baray, Luc: Compagnonnage guerrier et clientèle en Gaule au Ier s. av. J.-C. Grandeurs et servitudes de la dépendance personnelle volontaire. Chamalières 2022. Barbieri = Barbieri, Guido: L’albo senatorio da Settimio Severo a Carino (193-285). Roma 1952. Barrière = Barrière, P(ierre): Vesunna Petrucoriorum. Histoire d’une petite ville a l’époque gallo-romaine. Périgueux 1932. (= Publication de la Société historique et archéologique du Périgord.) Barrón Ruiz de la Cuesta = Barrón Ruiz de la Cuesta, Alberto: Los seviros augustales en Hispania y las Galias. Una aproximación a la movilidad social en el Imperio romano. Logroño 2020. (= Biblioteca de investigación. Universidad de La Rioja. Bd.72.) Baumgart = Baumgart, Julius: Die römischen Sklavennamen. Diss. Breslau 1936. Bechtel = Bechtel, Friedrich B.: Die historischen Personennamen des Griechischen bis zur Kaiserzeit. Halle 1917. (Nachdruck Hildesheim 1964.) Becker = Becker, J(acob): Hercules Andossus (Zu Orelli-Henzen 5916). In: RhM 17. 1862. S.14ff. Becker I = Becker, Lidia: Hispano-romanisches Namenbuch. Untersuchung der Personennamen vorrömischer, griechischer und lateinisch-romanischer Etymologie auf der Iberischen Halbinsel im Mittelalter (6.-12. Jahrhundert). Tübingen 2009. (= Patronymica Romanica. Bd.23.) Bedon I = Bedon, R(obert): Les carrieres et les carriers de la Gaule romaine. Paris 1984. Bedon II = Bedon, Robert: Les villes des trois Gaules : de César à Néron : dans leur contexte historique, territorial et politique. [Paris] 1999. Bedon/Mavéraud-Tardiveau = Bedon, Robert und Hélène Mavéraud-Tardiveau (Hrsg.): Présence des divinités et des cultes (arts plastiques, iconographie, épigraphie, monuments, édifices …) dans les villes et les agglomérations secondaires de la Gaule romaine et des régions voisines : du Ier siècle avant notre ère au IVe siècle de notre ère. Limoges 2016. (= Caesarodunum. Bd.47/48.) Bémont = Bémont, Colette: L’écriture à La Graufesenque (Millau, Aveyron). Les vaisselles sigillées inscrites comme sources d’information sur les structures professionnelles. In: Gallia 61. 2004. S.103ff. Béraud = Béraud, Marianne: Autour des épitaphes de Titullia Antonia. Les cénotaphes d’une famille luchonnaise au IIIe s. de notre ère (Aquae Onesiae, Gaule Aquitaine). In: Volumen 11/12. 2014. S.150ff. Bernhard = Helmut, Bernhard u.a.: Der römische Schatzfund von Hagenbach. Mainz 1990. Berry = Berry, Victor Hippolyte: Description des monuments funéraires gallo-romains de Baugy. In: Mémoires de la Commission historique du Cher 1. 1857. S.129ff. Billy = Billy, Pierre-Henri: Thesaurus Linguae Gallicae. Hildesheim-Zürich-New York 1993. (= Alpha – Omega. Reihe A. Lexika · Indizes · Konkordanzen zur klassischen Philologie. Bd.CXLIV.) Birkhan = Birkhan, Helmut: Germanen und Kelten bis zum Ausgang der Römerzeit. Der Aussagewert von Wörtern und Sachen für die frühesten keltisch-germanischen Kulturbeziehungen. Wien 1970. (= Österreichische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse. Sitzungsberichte. Bd.272.) Birkle = Birkle, Nicole: Untersuchungen zur Form, Funktion und Bedeutung gefiederter römischer Votivbleche. 2 Bde. Bonn 2013. (= Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie. Bd.234.) (= Diss. Mainz 2006.) Birley = Birley, Anthony R(ichard): The Roman Government of Britain. Oxford 2005. Bladé = Bladé, Jean-François: Épigraphie antique de la Gascogne. Bordeaux 1885. Blanc/Dussot/Lamoine/Roger = Blanc, Aurélien / Dussot, Dominique / Lamoine, Laurent / Roger, Jacques: Inscriptions dans la cité des Lémovices : de nouveaux textes et de nouvelles lectures pour une meilleure connaisance de la population et de leurs pratiques funéraires. In: Aquitania 33. 2017. S.145ff. Blanc/Lamoine = Blanc, Aurélien und Laurent Lamoine: Élites lémovices : état des lieux de la documentation épigraphique et quelques études de cas. In: Siècles 38. 2013. S.1ff. Blanchet = Blanchet, Adrien: Traité des monnaies gauloises. Paris 1905. Boissieu = Boissieu, Alphonse de: Inscriptions antiques de Lyon. Reproduites d’après les monuments ou recueillies dans les auteurs. Lyon 1846-1854.
21 Bonnard = Bonnard, Louis: La navigation intérieure de la Gaule à l’époque gallo-romaine. Paris 1913. Bosch = Bosch, Emin: Quellen zur Geschichte der Stadt Ankara im Altertum. Ankara 1967. (= Türk Tarih Kurumu Bassmevi. Serie 7. Nr.46.) Boschung = Boschung, Dietrich: Antike Grabaltäre aus den Nekropolen Roms. Bern 1987. (= Acta Bernensia. Beiträge zur prähistorischen, klassischen und jüngeren Archäologie. Bd.10.) (= Diss. Bern 1983.) Bost I = Bost, Jean-Pierre: Onomastique et société dans la cité des Pétrucores. In: Dondin-Payre/Raepsaet-Charlier II S.175ff. Bost II = Bost, Jean-Pierre (u.a.): Guide archéologique de l’Aquitaine : de l’Aquitaine celtique à l’Aquitaine romane (VIe siècle avant J.-C.-XIe siècle ap. J.-C.). Pessac 2004. (= Ausonius Éditions. Fédération Aquitania.) Bost III = Bost, Jean-Pierre: L’empire romain et les sociétés provinciales. Recueil d’articles de Jean-Pierre Bost. Hrsg. von Jérôme France et Milagros Navarro Caballero. Bordeaux 2009. (= Ausonius Éditions. Scripta Antiqua. Bd.22.) Bost/Desbordes = Bost, Jean-Pierre und Jean-Michel Desbordes: Les inscriptions antiques d’Ahun (Creuse) : éléments pour l’histoire d’Acitodunum. In: TAL 38. 2018. S.75ff. Bost/Fabre = Bost, Jean-Pierre und Georges Fabre: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Pétrucores. Paris-Bordeaux 2001. (= ILA Bd.6.) Bost/Fabre/Rodriguez = Bost, Jean-Pierre / Fabre, Georges / Rodriguez, Laëtitia: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Landes et Pyrénées-Atlantiques. Bordeaux 2015. (= ILA Bd.8.) Bost/Maurin/Roddaz = Bost, Jean-Pierre / Maurin, Louis / Roddaz, Jean-Michel: Portraits de Bordeaux. Bordeaux 2020. Bost/Perrier = Bost, Jean-Pierre und Jean Perrier: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Lémovices. Bordeaux 2025 (= ILA Bd.12.) (in Druckvorbereitung) Botermann = Botermann, Helga: Wie aus Galliern Römer wurden. Leben im römischen Reich. Stuttgart 2005. Boucher = Boucher, Stéphani: Recherches sur les bronzes figurés de Gaule pré-romaine et romaine. Paris-Rom 1976. (= Bibliothèque des écoles françaises d’Athènes et de Rome. Bd.228.) Bouet = Bouet, Alain: Aquitanien in römischer Zeit. Darmstadt 2015. Boulvert = Boulvert, Gérard: Les esclaves et les affranchis impériaux sous le haut-empire romain. 2 Bde. Diss. Aix-en-Provence 1964. Bourgeois = Bourgeois, Claude: Divona. Teil I: Divinités et ex-voto du culte gallo-romain de l’eau, Teil II: Monuments et sanctuaires du culte gallo-romain de l’eau. Paris 1991-1992. Braemer I = Braemer, François: Les stèles funéraires à personnages de Bordeaux. I er-IIIe siècles. Paris 1959. Braemer II = Braemer, François: L’art dans l’occident romain. Trésors d’argenterie, sculptures de bronze et de pierre. Catalogue. Paris 1963. Brambach = Brambach, Wilhelm: Corpus Inscriptionum Rhenanarum. Elberfeld 1867. Brial I = Brial, Catherine: Les décors sculptés à personnages des monuments funéraires en Aquitaine sous le Haut-Empire. 2 Bde. Ungedruckte Diss. Bordeaux 2011. [mir nicht zugänglich] Brial II = Brial, Catherine: Les ateliers de sculpture de bornes funéraires à personnages dans les territoires des Bituriges Cubes et des Bituriges Vivisques entre le Ier et le IIIe s, p.C. In: Aquitania 40. 2024. S.35ff. Britannia Romana = Tomlin, R(oger) S. O.: Britannia Romana. Roman inscriptions and Roman Britain. Oxford 2018. Broekaert = Broekaert, Wim: Navicularii et Negotiantes. A prosopographical study of Roman merchants and shippers. Rahden/ Westf. 2013. (= Pharos. Studien zur griechisch-römischen Antike. Bd.28.) (= Diss. Gent. 2010.) Brunet = Brunet, Lisa: Grandparents in the Roman Empire: the evidence of the Latin West. Diss. Manchester 2022. Brusin = Brusin, Johannes Baptista: Inscriptiones Aquileiae. 3 Bde. Udine 1991-1993. (= Pubblicazioni della Deputazione di Storia Patria per il Friuli. 20.) Bücheler = Bücheler, Franciscus: Carmina Latina Epigraphica. 2 Bde. Leipzig 1895-1897. (Nachdruck Amsterdam 1964.) Burnand I = Burnand, Yves: Encyclopédie illustrée de la Lorraine. Histoire de la Lorraine I. Les temps anciens. De César à Clovis. Nancy 1990. Burnand II = Burnand, Yves: La polyonymie dans la société gallo-romaine du Haut-Empire. In: Ktema 21. 1996. S.225ff. Burnand III = Burnand, Yves: Primores Galliarum: sénateurs et chevaliers romains originaires de Gaule de la fin de la République au IIIe siècle. 4 Bde. Bruxelles 2005-2008. (= Collection Latomus. Bd.290, 302, 306, 319.) (= Diss. Paris 1985.) Buzon = Buzon, Philippe: Palmae argentae. Les feuilles votives dans l’Empire romain. 2 Bde. Diss. Toulouse-Le Mirail 1999. Byvanck = Byvanck, Alexander Willem: Excerpta Romana. De bronnen der Romeinsche geschiedenis van Nederland. Tweede Deel. Tweede Afdeeling: Inscripties. ’s-Gravenhage 1935. CAG 03. 1989. = Corrocher, Jacques u.a.: L’Allier. Paris 1989. (= CAG 03.) CAG 09. 1996. = Escudé-Quillet, Jean-Marie und Catherine Maissant: L’Ariège. Paris 1996 (= CAG 09.) CAG 12. 2011. = Gruat, Philippe (u.a.): L’Aveyron. Paris 2011. (= CAG 12.) CAG 15. 1996. = Provost, Michel und Pierre Vallat: Le Cantal. Paris 1996. (= CAG 15.) CAG 16. 1993. = Vernou, Christian: La Charente. Paris 1993. (= CAG 16.) CAG 17/1. 1999. = Maurin, Louis: La Charente-Maritime. Paris 1999. (= CAG 17/1.) CAG 17/2. 2007. = Maurin, Louis: Saintes. Paris 2007. (= CAG 17/2.) CAG 18. 1992. = Provost, Michel u.a.: Le Cher. Paris 1992. (= CAG 18.) CAG 19. 1992. = Lintz, Guy: La Corrèze. Paris 1992. (= CAG 19.) CAG 23. 1989. = Dussot, Dominique: La Creuse. Paris 1989. (= CAG 23.) CAG 24/1. 1997. = Gaillard, Hervé: La Dordogne. Paris 1997. (= CAG 24/1.) CAG 24/2. 2013. = Girardy, Claudine: Périgueux. Paris 2013. (= CAG 24/2.) CAG 31/1. 2006. = Massendari, Julie: La Haute-Garonne (hormis le Comminges et Toulouse). Paris 2006. (= CAG 31/1.) CAG 31/2. 2006. = Sablayrolles, Robert und Argitxu Beyrie: Le Comminges (Haute-Garonne). Paris 2006. (= CAG 31/2.) CAG 32. 1993. = Lapart, Jacques und Catherine Petit: Le Gers. Paris 1993. (= CAG 32.) CAG 33/1. 1994. = Sion, Hubert: La Gironde. Paris 1994. (= CAG 33/1.) CAG 33/2. 2013. = Doulan, Cécile: Bordeaux. Paris 1994. (= CAG 33/2.) CAG 36. 1992. = Provost, Michel u.a.: L’Indre. Paris 1992. (= CAG 36.) CAG 40. 1994. = Boyrie-Fénié, Bénédicte: Les Landes. Paris 1994. (= CAG 40.)
22 CAG 43. 1994. = Provost, Michel und Bernard Rémy: La Haute-Loire. Paris 1994. (= CAG 43.) CAG 44. 1988. = Provost, Michel: La Loire-Atlantique. Paris 1988. (= CAG 44.) CAG 46. 1990. = Labrousse, Michel und Guy Mercadier: Le Lot. Paris 1990. (= CAG 46.) CAG 46. 2010. = Filippini, Anne: Le Lot. Paris 2010. (= CAG 46.) CAG 47. 1995. = Fages, Brieuc: Le Lot-et-Garonne. Paris 1995. (= CAG 47.) CAG 48. 1989. = Fabrié, Dominique: La Lozère. Paris 1989. (= CAG 48.) CAG 48. 2012. = Trintignac, Alain: La Lozère. Paris 2012. (= CAG 48.) CAG 63/1. 1994. = Provost, Michel und C. Mennessier-Jouannet: Clermont-Ferrand. Paris 1994. (= CAG 63/1.) CAG 63/2. 1994. = Provost, Michel und Christine Mennessier-Jouannet: Le Puy-de-Dôme. Paris 1994. (= CAG 63/2.) CAG 64. 1994. = Fabre, Georges: Pyrénées-Atlantiques. Paris 1994. (= CAG 64.) CAG 65. 1997. = Lussault, Agnès: Les Hautes-Pyrénées. Paris 1997. (= CAG 65.) CAG 69/2. 2007. = Le Mer, Anne-Catherine und Claire Chomer: Lyon. Paris 2007. (= CAG 69/2.) CAG 79. 1996. = Hiernard, Jean und Dominique Simon-Hiernard: Les Deux-Sèvres. Paris 1996. (= CAG 79.) CAG 81. 1995. = Cambon, Chantal u.a.: Le Tarn. Paris 1995. (= CAG 81.) CAG 82. 2007. = Mavéraud-Tardiveau, Hélène: La Tarn-et-Garonne. Paris 2007. (= CAG 82.) CAG 85. 1996. = Provost, Michel u.a.: La Vendée. Paris 1996. (= CAG 85.) CAG 85. 2024. = Provost, Michel u.a.: La Vendée (refonte 2024). Paris 2024. (= CAG 85.) CAG 86/1. 2021 = Provost, Michel u.a.: La Vienne. Paris 2021. (= CAG 86/1.) CAG 86/2. 2021 = Provost, Michel u.a.: La Vienne. Paris 2021. (= CAG 86/2.) CAG 86/3. 2022 = Provost, Michel u.a.: Poitiers. Paris 2022. (= CAG 86/3.) CAG 87. 1993. = Perrier, Jean: La Haute-Vienne. Paris 1993. (= CAG 87.) Catalogue Bourges = Catalogue du Musée lapidaire de Bourges. Publié par la Société des antiquaires du Centre. Bourges 1873/1889. Catalogue Cahors = Catalogue du Musée de Cahors, rédigé par la commission d’organisation du musée. Cahors 1883. Caylus = Caylus, Anne Claude Philippe de: Recueil d’antiquités Égytiennes, Étrusques, Grecques et Romaines. Bd.3. Paris 1759. Celtic Religion = Celtic Religion across space and time. IX Workshop F.E.R.C.AN. Hrsg. von Jesús Alberto Arenas-Esteban. Toledo 2010. Charles-Laforge = Les religions dans le monde romain : Cultes locaux et dieux romains en Gaule de la fin de la République au IIIe siècle après J.-C. : persistance ou interprétation ? Hrsg. von Marie-Odile Charles-Laforge. [Arras] 2014. Charlier = Charlier, Fabrice: La pratique de l’écriture dans les tuileries gallo-romaines. In: Gallia 61. 2004. S.67ff. CIG = Corpus Inscriptionum Graecarum. Bd.I-IV. Hrsg. von A. Böckh u.a. Berlin 1828-1877. (Nachdruck Subsidia Epigraphica. Quellen und Abhandlungen zur griechischen Epigraphik. Hrsg. von Helmut Engelmann und Reinhold Merkelbach. HildesheimNew York 1977.) CIL I = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen I. Inscriptiones Latinae antiquissimae ad C. Caesaris mortem. Berlin 1863ff. CIL II = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen II. Inscriptiones Hispaniae Latinae. Ed. Aem. Huebner. Berlin 1869. Supplementum ed. Aem. Huebner. Berlin 1892. CIL III = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen III. Inscriptiones Asiae, provinciarum Europae Graecarum, Illyrici Latinae. Ed. Th. Mommsen. Berlin 1873. Pars prior inscriptiones Aegypti et Asiae, inscriptiones provinciarum Europae Graecarum, inscriptionum Illyrici partes IV comprehendens. Pars posterior inscriptionum Illyrici partes VI. VII, res gestas divi Augusti, edictum Diocletiani de pretiis rerum, privilegia militum veteranorumque, instrumenta Dacia comprehendens. Supplementum pars prior et posterior ed. Th. Mommsen, O. Hirschfeld, A. Domaszewski. Berlin 1889-1902. CIL IV = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen IV. Inscriptiones parietariae Pompeianae, Herculanenses, Stabianae. Ed. C. Zangemeister. Accedunt vasorum fictilium ex eisdem oppidis erutorum inscriptiones ed. a R. Schoene. Berlin 1871. CIL V = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen V. Inscriptiones Galliae Cisalpinae Latinae. Ed. Th. Mommsen. Pars prior inscriptiones regionis Italiae decimae comprehendens. Berlin 1872. Pars posterior inscriptiones regionum Italiae undecimae et nonae comprehendens. Berlin 1877. CIL VI = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen VI. Inscriptiones urbis Romae Latinae. Collegerunt G. Henzen et J. B. de Rossi. Ediderunt E. Bormann et G. Henzen. Pars prima. (….) Berlin 1876ff. CIL VII = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen VII. Inscriptiones Britanniae Latinae. Ed. Aem. Huebner. Berlin 1873. CIL VIII = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen VIII. Inscriptiones Africae Latinae. Collegit G. Wilmanns, ed. Th. Mommsen. (...) Berlin 1881ff. CIL IX = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen IX. Inscriptiones Calabriae, Apuliae, Samnii, Sabinorum, Piceni Latinae. Ed. Th. Mommsen. Berlin 1883. CIL X = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen X. Inscriptiones Bruttiorum, Lucaniae, Campaniae, Siciliae, Sardiniae Latinae. Ed. Th. Mommsen. Berlin 1883. Pars prior inscriptiones Bruttiorum, Lucaniae, Campaniae comprehendens. Pars posterior inscriptiones Siciliae et Sardiniae comprehendens. CIL XI = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen XI. Inscriptiones Aemiliae, Etruriae, Umbriae Latinae. Ed. E. Bormann. (...) Berlin 1888ff. CIL XII = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen XII. Inscriptiones Galliae Narbonensis Latinae. Ed. O. Hirschfeld. Berlin 1888. CIL XIII = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen XIII. Inscriptiones Trium Galliarum et Germaniarum Latinae. Pars I.1. Inscriptiones Aquitaniae et Lugdunensis. Ed. O. Hirschfeld. Berlin 1899. Pars I.2. Inscriptiones Belgicae. Ed. O. Hirschfeld und K. Zangemeister. Berlin 1905. Pars II.1. Inscriptiones Germaniae Superioris. Ed. K. Zangemeister. Berlin 1905. Pars II.2. Inscriptiones Germaniae Inferioris. Ed. A. Domaszewski. Berlin 1907. Pars IV. Addenda ad partes primam et secundam. Berlin 1916. Pars V. Indices. Berlin 1943. 1.NT = Finke, Hermann: Neue Inschriften. In: BRGK 17. 1927. S.1ff., 198ff. 2.NT = Nesselhauf, Herbert: Neue Inschriften aus dem römischen Germanien und den angrenzenden Gebieten. In: BRGK 27. 1937. S.51ff. 3.NT = Nesselhauf, Herbert und Hans Lieb: Dritter Nachtrag zu CIL. XIII. Inschriften aus den germanischen Provinzen und dem Treverergebiet. In: BRGK 40. 1959. S.120ff. 4.NT = Schillinger-Häfele, Ute: Vierter Nachtrag zu CIL XIII und zweiter Nachtrag zu Fr. Vollmer, Inscriptiones Baivariae Romanae. Inschriften aus dem deutschen Anteil der germanischen Provinzen und des Treverergebietes sowie Rätiens und Noricums. In: BRGK 58. 1977. S.447ff. CIL XIV = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen XIV. Inscriptiones Latii veteris Latinae. Ed. H. Dessau. (...) Berlin 1887ff. CIL XV = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen XV. Inscriptiones urbis Romae Latinae. Instrumentum domesticum. Ed. H. Dressel. Pars prior. Berlin 1891. Partis posterioris fasciculus I. Berlin 1899. CIL XVI = Corpus Inscriptionum Latinarum. Volumen XVI. Diplomata militaria. Post Th. Mommsen ed. H. Nesselhauf. (...) Berlin 1936ff.
23 Cirier = Cirier, Anne: Le Décor architectural des stèles funéraires gallo-romaines dans la région Centre de la France. 3 Bde. Diss. Paris 1986. Clauss = Clauss, Manfred: Cultores Mithrae. Die Anhängerschaft des Mithras-Kultes. Stuttgart 1992. (= Heidelberger althistorische Beiträge und epigraphische Studien. Bd.10.) CleGall = Cugusi, Paolo und Maria Teresa Sblendorio Cugusi: Carmina latina epigraphica non-Bücheleriani delle Galliae. Cesena 2019. (= Quaderni di Paideia. Bd.23.) Colbert de Beaulieu I = Colbert de Beaulieu, J(ean)-B(aptiste): Les monnaies gauloises au nom des chefs mentionnés dans les Commentaires de César. In: Hommages à Albert Grenier. Hrsg. von Marcel Renard. Bd.1. Bruxelles 1962. (= Collection Latomus. Bd.83.) S.419ff. Colbert de Beaulieu II = Colbert de Beaulieu, J(ean)-B(aptiste): Umlauf und Chronologie der gallo-keltischen Münzen. In: JbNG 16. 1966. S.45ff. Conciles gaul. = Conciles gaulois du IVe siècle. Texte latin de l’édition C. Hrsg. von Charles Munier und Jean Gaudemet. Paris 1977. Conditio feminae = Conditio feminae. Imágenes de la realidad femenina en el mundo romano. Hrsg. von Pilar Pavón. Rom 2021. Corrocher = Corrocher, Jaques: Vichy antique. Clermont-Ferrand 1981. (= Publication de l’Institut d’Études du Massif Central. Fascicule XXII.) Coşkun I = Coşkun, Altay: Die gens Ausoniana an der Macht. Untersuchungen zu DECIMIUS MAGNUS AUSONIUS und seiner Familie. Oxford 2002. (= Prosopographica et Genealogica. Bd.8.) Coşkun II = Coşkun, Altay: ʻCover namesʼ and Nomenclature in Late Roman Gaul. The Evidence of the Bordelaise Poet Ausonius. With contributions by Jürgen Zeidler. Trier 2003. (= Beitrag zur table ronde ʻOnomastique et Parentéʼ. Paris 16.11.2001) (http://www.linacre.ox.ac.uk./research/prosop/home.stm) Coulon I = Coulon, Gérard: Les Gallo-Romains. Bd.1: Les villes, les campagnes et les échanges. Bd.2: Métiers, vie quotidienne et religion. Paris 1990. (= Collection civilisations.) Coulon II = Coulon, Gérard: Argentomagus. Du site gaulois à la ville gallo-romaine. Avec la collaboration de Françoise Dumasy u.a. Paris 1996. (= Collection „Hauts lieux de l’histoire“.) Coulon/Deyts = Coulon, Gérard und Simone Deyts: Les stèles funéraires gallo-romaines de Saint-Ambroix (Cher). Un atelier de sculpture dans le cité des Bituriges. Châteauroux 2012. Cravayat = Cravayat, Paul: Les cultes indigènes dans la cité des Bituriges. In: RAE 6. 1955. S.210ff. Damour = Damour, Vincent: Apollon, Mars et Minerve en Gaule centrale. Approches épigraphique, iconographique et mythologique du divin. Diss. Paris 2005. Dausse/Vernhet/Gruat = Dausse, Lucien / Vernhet, Alain / Gruat, Philippe: Le monde des morts dans le Rouergue gallo-romain. In: Croyances et rites en Rouergue des origins à l’an mil. Musée de Montrozier, juin 1998 – octobre 2000. Textes réunis par P. Gruat. Rodez 1998. S.189ff. Dean = Dean, Lindley Richard: A Study of the Cognomina of Soldiers in the Roman Legions. Princeton N. J. 1916. (= Diss. Princeton N. J. 1914.) De Bernardo Stempel u.a. = De Bernardo Stempel, Patrizia / Burillo Mozota, Francisco / Saiz Carrasco, Maria Esperanza / Wedenig, Reinhold: Women Potters – and Their Names – in Celtic-Speaking Areas. In: Archaeological, cultural and linguistic heritage. Festschrift for Erzsébet Jerem in honour of her 70th birthday. Hrsg. von Peter Anreiter. Budapest 2012. S.115ff. Decourt = Decourt, Jean-Claude: Inscriptions greques de la France (IGF). Lyon 2004. (= Travaux de la Maison de l’Orient et de la Méditerranée. Bd.38.) Decourt/Lucas = Decourt, Jean-Claude und Gérard Lucas: Lyon dans les textes grecs et latins. La géographie et l’histoire de Lugdunum, de la fondation de la colonie à l’occupation burgonde (43 avant – 460 après J.-C.). Nouvelle édition augmentée. Lyon 2021. (= Histoire et Épigraphie. Bd.2.) Degavre = Degavre, Jean: Lexique Gaulois. Recueil de mots attestes, transmis ou restitues et de leurs interpretations. 2 Bde. Bruxelles 1998. (= Mémoires de la Société Belge d’Études Celtiques. Bd.9+10.) Degrassi = Degrassi, Attilio: I fasti consolari dell’Impero Romano dal 30 avanti Cristo al 613 dopo Cristo. Rom 1952. (= Sussidi Eruditi. Bd.3.) De Kepper = De Kepper, Anne-Gaëlle: Les manuscrits des Jules Dumoutet. In: Cahiers d’archéologie et d’histoire du Berry 144/145. 2000/2001. S.13ff. Delamarre I = Delamarre, Xavier: Dictionnaire de la langue gauloise. Une approche linguistique de vieux-celtique continental. 2e édition revue et augmentée. Paris 2003. Delamarre II = Delamarre, Xavier: Nomina Celtica antiqua selecta inscriptionum (Noms de personnes celtiques dans l’épigraphie classique). Paris 2007. Delamarre III = Delamarre, Xavier: Les noms des gaulois. [Paris?] 2017. (= Collection linguistique. Volume 1.) Delamarre IV = Delamarre, Xavier: Dictionnaire des thèmes nominaux du gaulois / A Dictionary of Gaulish Nominal Stems. Volume I: Ab- / Ix s(o)-. [Paris?] 2019. (= Collection linguistique. Volume 5.) Delamarre V = Delamarre, Xavier: Dictionnaire des thèmes nominaux du gaulois / A Dictionary of Gaulish Nominal Stems. Volume II: Lab- / Xantus. [Paris?] 2023. (= Collection linguistique. Volume 7.) Delanoy = Delanoy, Arnaud: Dédicaces gauloises sur céramique. In: ZcP 55. 2007. S.42ff. Delestrée/Tache = Delestrée, Louis Pol und Marcel Tache: Nouvel Atlas des monnaies gauloises. 4 Bde. Saint-Germain-en-Laye 2002-2008. Deman = Deman, Albert: Germania Inferior et Gallia Belgica. État actuel de la documentation épigraphique. In: ANRW II.4. 1975. S.300ff. Demougin = Demougin, Ségolène: Prosopographie des chevaliers romains Julio-Claudiens. Rom 1992. (= Collection de l’École Française de Rome. Bd.153.) Depeyrot = Depeyrot, Georges: Les notables gaulois d’après César et leurs monnaies. De la guerre des Gaules à la romanisation. Wetteren 2021. (= Collection Moneta. Bd.209.)
24 De Rome à Lugdunum des Convènes = De Rome à Lugdunum des Convènes : itinéraire d’un Pyrénéen par vaux. Hommages offerts à Robert Sablayrolles. Hrsg. von Emmanuelle Boube u.a. Bordeaux 2014. (= Aquitania. Supplément. Bd.31.) (= Ausonius éditions. Mémoires. Bd.35.) Desbordes/Loustaud = Desbordes, Jean-Michel und Jean-Pierre Loustaud: Limoges antique. Paris 1991. (= Guides archéologiques de la France. Bd.21.) Des dieux & des hommes = Raux, Stéphanie u.a. (Hrsg.): Des dieux & des hommes. Cultes et sanctuaires en Sarthe et en Mayenne dans l’Antiquité. Les Mans 2015. Desjardins = Desjardins, Ernest: Géographie historique et administrative de la Gaule Romaine. 4 Bde. Paris 1876-1893. Detschew = Detschew, Dimiter: Die thrakischen Sprachreste. Wien 1957. (= Schriften der Balkankommission. Linguistische Abteilung. XIV.) Devijver = Devijver, Hubert: Prosopographia militiarum equestrium quae fuerunt ab Augusto ad Gallienum. 6 Bde. Leuven 19762001. Deyts = Deyts, Simone: Images des dieux de la Gaule. Paris 1992. (= Collection des Hespérides.) Diehl I = Diehl, Ernst: Vulgärlateinische Inschriften. Bonn 1910. (= Kleine Texte für theologische und philologische Vorlesungen und Übungen. Bd.62.) Diehl II = Diehl, Ernst: Inscriptiones Latinae Christianae veteres. 3 Bde. Berlin 1925-1931. Dietz/Weber = Dietz, Karlheinz und Gerhard Weber: Fremde in Rätien. In: Chiron 12. 1982. S.409ff. Dieux merci = Dieux merci ! Sanctuaires, dévots et offrandes en Gaule romaine. Hrsg. von Isabelle Fauduet. Saint Marcel 2014. Dobesch I = Dobesch, Gerhard: Die Arverner in den Commentarii Caesars. In: Anodos. Studies of the Ancient World (In honour of Werner Jobst) 8. 2008. S.115ff. Dobesch II = Dobesch, Gerhard: Politik und Wirtschaft in Gallien in den ersten Jahrzehnten nach Caesar: Eine Skizze. In: Mensch und Umwelt. Ökoarchäologische Probleme in der Frühgeschichte. Hrsg. von Herwig Friesinger und Alois Stuppner. Wien 2015. (= Mitteilungen der Prähistorischen Kommission. Bd.84.) S.175ff. Dobó I = Dobó, Árpád: Die Verwaltung der römischen Provinz Pannonien von Augustus bis Diocletianus. Die provinziale Verwaltung. Amsterdam 1968. Dobó II = Dobó, Árpád: Inscriptiones extra fines Pannoniae Daciaeque repertae ad res earundem provinciarum pertinentes. Editio quarta, aucta et emendata. Amsterdam 1975. Dobson = Dobson, Brian: Die Primipilares. Entwicklung und Bedeutung, Laufbahn und Persönlichkeit eines römischen Offiziersranges. Köln-Bonn 1978. (= Beihefte der Bonner Jahrbücher. Bd.37.) Domaszewski = Domaszewski, Alfred von: Die Rangordnung des römischen Heeres. Einführung, Berichtigungen und Nachträge von Brian Dobson. 3., unveränderte Aufl. Köln-Wien 1981. (= Beihefte der Bonner Jahrbücher. Bd.14.) Dondin-Payre I = Dondin-Payre, Monique: L’onomastique dans les cités de Gaule centrale (Bituriges Cubes, Éduens, Senons, Carnutes, Turons, Parisii). In: Dondin-Payre/Raepsaet-Charlier II S.193ff. Dondin-Payre II = Dondin-Payre, Monique (Hrsg.): Les éléments celtiques dans l’onomastique de Gaule centrale: romanisation et héritage indigène. In: Les noms de personnes dans l’Empire romain. Paris 2011. S.235ff. Dondin-Payre/Navarro Caballero/Gorrochategui I = Dondin-Payre, Monique / Navarro Caballero, Milagros / Gorrochategui, Joaquin: Nouveaux noms de métiers dans l’Empire romain (Gaule Aquitaine, cité des Bituriges Cubes). In: ZPE 214. 2020. S.285ff. Dondin-Payre/Navarro Caballero/Gorrochategui II = Dondin-Payre, Monique / Navarro Caballero, Milagros / Gorrochategui, Joaquin: Dévots et cultes au cœur des Gaules (Bourges, Bituriges Cubes, Aquitaine) : exemples de l’implantation de la religion romaine impériale au debut du Ier siècle. In: Religión y comunicación: agentes, medios y contextos. Hrsg. von Francisco Marco Simón u.a. Barcelona 2024. (= Col·lecció Instrumenta. Bd.88.) S.159ff. Dondin-Payre/Navarro Caballero/Gorrochategui III = Dondin-Payre, Monique / Navarro Caballero, Milagros / Gorrochategui, Joaquin: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Bituriges Cubi. Bordeaux. (in Druckvorbereitung) Dondin-Payre/Raepsaet-Charlier I = Dondin-Payre, Monique et Marie-Thérèse Raepsaet-Charlier (Hrsg.): Cités, municipes, colonies. Les processus de municipalisation en Gaule et en Germanie sous le Haut-Empire romain. Paris 1999. Dondin-Payre/Raepsaet-Charlier II = Dondin-Payre, Monique und Marie-Thérèse Raepsaet-Charlier (Hrsg.): Noms, identités culturelles et romanisation sous le Haut-Empire. Bruxelles 2001. Dondin-Payre/Raepsaet-Charlier III = Dondin-Payre, Monique und Marie-Thérèse Raepsaet-Charlier (Hrsg.): Sanctuaires, pratiques cultuelles et territoires civiques dans l’Occident romain. Bruxelles 2006. Dondin-Payre/Tran = Dondin-Payre, Monique und Nicolas Tran (Hrsg.): Collegia. Le phénomène associatif dans l’Occident romain. Pessac 2012. (= Ausonius éditions. Scripta antiqua. Bd.41.) Dottin = Dottin, Georges: La langue gauloise. Grammaire, textes et glossaire. Paris 1920. (Nachdruck Genf 1980.) Drinkwater I = Drinkwater, J(ohn) F.: The rise and fall of the Gallic Iulii : Aspects of the development of the aristocracy of the Three Gauls under the early Empire. In: Latomus 37. 1978. S.817ff. Drinkwater II = Drinkwater, J(ohn) F.: Roman Gaul. The Three Provinces, 58 BC – AD 260. London-Canberra 1983. Drioux = Drioux, Georges: Les Lingons. Textes et inscriptions antiques. Strasbourg 1934. Dubosson-Sbriglione = Dubosson-Sbriglione, Lara: Le culte de la Mère des dieux dans l’Empire romain. Stuttgart 2018. (= Potsdamer Altertumswissenschaftliche Beiträge. Bd.62.) Duchesne2 = Duchesne, L(ouis): Fastes épiscopaux de l’ancienne Gaule. Bd.2. L’Aquitaine et les Lyonnaises. 2. Aufl. Paris 1910. Ducroux = Ducroux, Serge: Catalogue analytique des inscriptions latines sur pierre conservées au Musée du Louvre. Paris 1975. Dumasy/Paillet = Argentomagus : nouveau regard sur la ville antique. Catalogue de l’exposition, 13 juillet - 17. Novembre 2002. Hrsg. von Françoise Dumasy und Patrick Paillet. Saint-Marcel 2002, Dumasy/Tardy = Dumasy, Françoise und Dominique Tardy: Argentomagus. Oppidum gaulois, agglomération gallo-romain et musée. Paris 1994. (= Guides archéologiques de la France. Bd.31.) Du Mège = Du Mège, Alexandre: Description du Musée des Antiques de Toulouse. Toulouse 1835. Duthoy = Duthoy, Robert: The Taurobolium. Its evolution and terminology. Leiden 1969. (= EPRO Bd.10.) Duval = Duval, Paul-Marie: Gallien – Leben und Kultur in römischer Zeit. Stuttgart 1979. Dyson = Dyson, Stephen L.: The creation of the Roman frontier. Princeton 1985.
25 Ebel = Ebel, Charles: Transalpine Gaul. The emergence of a Roman province. Leiden 1976. Eck I = Eck, Werner: Die Statthalter der germanischen Provinzen vom 1.-3. Jahrhundert. Bonn 1985. (= ES 14.) Eck II = Eck, Werner: Organisation der Steuer- und Abgabenerhebung in Gallien und Germanien von Augustus bis ins 3. Jh. n. Chr. – ihr Reflex in den epigraphischen Zeugnissen. In: Fiscalità ed epigrafia nel mondo romano. Atti del convegno internazionale (Catania, 28-29 Giugno 2019). Hrsg. von Cristina Soraci. Rom 2020. S.35ff. Eck/Heinrichs = Eck, Werner und Johannes Heinrichs (Hrsg.): Sklaven und Freigelassene in der Gesellschaft der römischen Kaiserzeit. Darmstadt 1993. (= Texte zur Forschung. Bd.61.) Éclats arvernes Bd.1. = Éclats arvernes. Fragments archéologiques (Ier-Ve siècle apr. J.-C.). Bd.1. Hrsg. von Philippe Bet und Bertrand Dousteyssier. Clermont-Ferrand 2014. Éclats arvernes Bd.2. = Éclats arvernes. Fragments archéologiques (Ier-Ve siècle apr. J.-C.). Bd.2. Hrsg. von Philippe Bet und Bertrand Dousteyssier. Clermont-Ferrand 2021. Écuyer = Écuyer, Jean: Inscriptions latines et grecques relatives à Lugudunum trouvées hors de Lyon. Lyon 1932. Egger = Egger, Rudolf: Die Stadt auf dem Magdalensberg. Ein Grosshandelsplatz. Die ältesten Aufzeichnungen des Metallwarenhandels auf dem Boden Österreichs. Wien 1961. (= Österreichische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse. Denkschriften. Bd.79.) Ehrenberg = Ehrenberg, Victor (Hrsg.): Documents illustrating the reigns of Augustus & Tiberius. 2. ed. Oxford 1955. EIL = Exempla inscriptionum Latinarum in usum praecipue academicum. Composuit Gustavus Wilmanns. 2 Bde. Berlin 1873. Engelbert = Engelbert, Léon: Lugdunenses extra Lugdunum. In: Corolla Epigraphica. Hommages au professeur Yves Burnand. Hrsg. von Carl Deroux. Bd.I. Bruxelles 2011. (= Collection Latomus. Bd.331.) S.108ff. Engström = Engström, Einar: Carmina latina epigraphica post editam collectionem Buchelerianam in lucem prolata. GotoburgiLipsiae 1912. EnQuête de pouvoir = En quête de pouvoir: de Rome à Lugdunum. Hrsg. von Patrice Faure und Frédéric Hurlet. Gand 2021. Entre el Ebro el Garona = Entre el Ebro el Garona. Espacios, sociedades y culturas durante la Prehistoria y la Antigüedad. Hrsg. von Álvaro Arrizabalaga Valbuena u.a. Vitoria 2024. (= Anejos de Velleia. Series minor. Bd.43.) Ephem. Epigr. = Ephemeris Epigraphica. Corporis Inscriptionum Latinarum Supplementum. 9 Bde. Berlin 1872-1913. Eschbaumer/Faber = Eschbaumer, Pia und Andrea Faber: Die südgallischen Reliefsigillata – Kritische Bemerkungen zur Chronologie und zu Untersuchungsmethoden. In: FBW 13. 1988. S.223ff. Esmonde Cleary = Esmonde Cleary, Simon: Rome in the Pyrénées. Lugdunum and the Convenae from the first century B.C. to the seventh century A.D. London-New York 2008. Éspérandieu I = Éspérandieu, Émile: Épigraphie romaine du Poitou & de la Saintonge. Paris 1888. Éspérandieu II = Éspérandieu, Émile: Inscriptions de la Cité des Lémovices. Paris 1891. Éspérandieu III = Éspérandieu, Émile: Inscriptions antiques de Lectoure. Auch-Paris 1892. Éspérandieu IV = Éspérandieu, Émile: Musée de Périgueux. Inscriptions antiques. Périgueux-Paris 1893. Éspérandieu V = Éspérandieu, Émile: Recueil général des bas-reliefs, statues et bustes de la Gaule romaine. Bd.I-XI. Paris 19071938, Bd.XII-XV. Paris 1947-1966 (R. Lantier). Éspérandieu VI = Éspérandieu, Émile: Recueil général des bas-reliefs, statues et bustes de la Germanie romaine. Complément du Recueil général des bas-reliefs, statues et bustes de la Gaule romaine. Paris-Bruxelles 1931. Etienne = Etienne, Robert: Bordeaux antique. Bordeaux 1962. (= Histoire de Bordeaux. Bd.1.) Evans = Evans, D(avid) Ellis: Gaulish Personal Names. A Study of some Continental Celtic Formations. Oxford 1967. (= Diss. Oxford 1962.) Eydoux = Eydoux, Henri-Paul: La France antique. Paris 1962. Fabre I = Fabre, Georges: Les divinités „indigènes“ en Aquitaine méridionale sous l’Empire romain. In: Religio deorum. Actas del coloquio internacional de epigrafía. Culto y sociedad en Occidente, Tarragona, 6-8 oct. 1988. Hrsg. von Marc Mayer und Joan Gómez Pallarès. Sabadell 1993. S.177ff. Fabre II = Fabre, Georges: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Elusa / Turba. Bordeaux 2018. (= ILA Bd.10.) Fabre/Bost = Fabre, Georges und Jean-Pierre Bost: Pratiques onomastiques auscitaines. In: Pallas 82. 2010. S.29ff. Fabre/Lapart = Fabre, Georges und Jacques Lapart: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Auscii. Bordeaux 2017. (= ILA Bd.9.) Fabre/Sillières = Fabre, Georges und Pierre Sillières: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Lectoure. Bordeaux 2000. (= ILA Bd.5.) Fages/Maurin = Fages, Brieuc und Louis Maurin: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Nitiobroges. Agen 1991. (= Supplément au tome CXVIII, n°1, Janvier-Mars 1991 de la „REVUE DE L’AGENAIS“.) (= ILA Bd.1.) Fassbender = Fassbender, Andreas: Index Numerorum. Ein Findbuch zum Corpus Inscriptionum Latinarum. 2 Bde. Berlin-New York 2003. Fauduet I = Fauduet, Isabelle: Les temples de tradition céltique en Gaule romaine. Paris 2010. (= Collection des Hespérides.) Fauduet II = Fauduet, Isabelle: Private devotions at tempels in Central and Eastern Gaul. In: Religious Individualisation. Archaeological, iconographic and epigraphic case studies from the Roman world. Oxford 2023. S.127ff. Ferdière = Ferdière, Alain: La production de terres cuites architecturales en Gaule et dans l’Occident romain, à la lumière de l’exemple de la Lyonnaise et des cites du nord-est de l’Aquitaine: un artisanat rural de caractère domanial ? In: RACF 51. 2012. S.17ff. Fertl = Fertl, Evelyn: Die Ehefrauen römischer Amtsträger und ihre politische, gesellschaftliche und religiös-kultische Rolle in den Provinzen. Ungedruckte Diss. Wien 2017. Fiebiger/Schmidt = Fiebiger, Otto und Ludwig Schmidt: Inschriftensammlung zur Geschichte der Ostgermanen. Wien 1917. (= Kaiserliche Akademie der Wissenschaften in Wien. Philosophisch-historische Klasse. Denkschriften. Bd.60. Abhandlung 3.) Fincker/Tassaux = Fincker, Myriam und Francis Tassaux: Les grands sanctuaires »ruraux« d’Aquitaine et le culte imperial. In: MEFRA 104/1. 1992. S.41ff. Fishwick I = Fishwick, Duncan: The Imperial Cult in the Latin West. Studies in the Ruler Cult of the Western Provinces of the Roman Empire. Bd.I/1-II/2. Leiden-New York-København-Köln 1987-1992. (= EPRO Bd.108.)
26 Fishwick II = Fishwick, Duncan: The Imperial Cult in the Latin West. Studies in the Ruler Cult of the Western Provinces of the Roman Empire. Volume III. Provincial Cult. Part 2. The Provincial Priesthood. Leiden-Boston-Köln 2002. (= RGRW Bd.146.) Fitz I = Fitz, Jenö: Honorific titles of Roman military units in the 3rd century. Budapest-Bonn 1983. Fitz II = Fitz, Jenö: Die Verwaltung Pannoniens in der Römerzeit. 4 Bde. Budapest 1993-1995. Florent/Andrieu = Florent, Guillaume und Morgane Andrieu: Les graffites sue céramique de Limoges (Haut-Vienne) : Ier s. av. J.-C. – VIIe s. ap. J.-C. Campagne 2021. Rapport d’opération. SRA Nouvelle-Aquitaine. 2021. (https://hal.science/hal-03605653) Fodor = Fodor, Krisztina: Changes of the Latin language in Aquitaine as reflected by the inscriptions. In: Acta Antiqua Hungarica 49. 2009. S.39ff. Fonvielle/Leday = Fonvielle, Marie-Elisabeth und Alain Leday: La nécropole gallo-romaine d’Alléans, à Baugy (Cher). Premières observations sur les rites funéraires. In: Cahiers d’archéologie et d’histoire du Berry 61. 1980. S.12ff. Forbis = Forbis, Elizabeth: Municipal Virtues in the Roman Empire. The Evidence of Italian Honory Inscriptions. StuttgartLeipzig 1996. (= Diss. Chapel Hill/North Carolina 1988.) (= Beiträge zur Altertumskunde. Bd.79.) Förstemann I = Förstemann, Ernst: Altdeutsches Namenbuch. Erster Band. Personennamen. Zweite, völlig umgearbeitete Aufl. Hildesheim 1966. (Nachdr. Bonn 1990.) Förstemann II = Förstemann, Ernst: Altdeutsche Personennamen. Ergänzungsband. Verfaßt von Henning Kaufmann. München 1968. Forni = Forni, Giovanni: Le tribù romane. 4 Bde. Roma 1985-2006. France I = France, Jérôme: Le personnel subalterne de l’administration financière et fiscale dans les provinces des Gaules et des Germanies. In: CCG 11. 2000. S.193ff. France II = France, Jérôme: Quadragesima Galliarum. L’organisation douanière des provinces alpestres, gauloises et germaniques de l’Empire romain (Ier siècle avant J.-C. – IIIe siècle après J.-C.). Rom 2001. Franke = Franke, Thomas: Die Legionslegaten der römischen Armee in der Zeit von Augustus bis Traian. Bochum 1991. (= Bochumer historische Studien. Alte Geschichte. Nr.9.) (= Diss. Osnabrück 1989.) Fraser/Matthews = Fraser, P(eter) M(arshall) und E(laine) Matthews: A Lexicon of Greek Personal Names. 5 Bde. Oxford 19872010. Freis I = Freis, Helmut: Die cohortes urbanae. Köln-Graz 1967. (= ES 2.) Freis II = Freis, Helmut (Hrsg.): Historische Inschriften zur römischen Kaiserzeit von Augustus bis Konstantin. 2., durchges. Aufl. Darmstadt 1994. (= Texte der Forschung. Bd.49.) Frei-Stolba I = Frei-Stolba, Regula: Die Kaiserpriester am Altar von Lyon. In: BAL 22. 1993. S.35ff. Frei-Stolba II = Frei-Stolba, Regula: Holzfässer. Studien zu den Holzfässern und ihren Inschriften im römischen Reich mit Neufunden und Neulesungen der Fassinschriften aus Oberwinterthur/Vitudurum. Zürich und Egg 2017. (= Zürcher Archäologie. Heft 34.) Frézouls I = Frézouls, Edmond: Les villes antiques de la France. Bd.I. Belgique 1. Amiens – Beauvais – Grand – Metz. Strasbourg 1982. Frézouls II = Frézouls, Edmond: Les villes antiques de la France. Bd.II. Germanie Supérieure 1. Besançon – Dijon – Langres – Mandeure. Strasbourg 1988. Frézouls III = Frézouls, Edmond: Les villes antiques de la France. Bd.III. Lyonnaise 1. Autun – Chartres – Nevers. Paris 1997. Frisk = Frisk, Hjalmar: Griechisches etymologisches Wörterbuch. 3 Bde. Heidelberg 1960-1972. From document to history = Noreña, Carlos F. und Nikolaos Papazarkadas (Hrsg.): From document to history. Epigraphic insights into the Greco-Roman world. Leiden-Boston 2019. (= Brill studies in Greek and Roman epigraphy. Bd.12.) Fülle I = Fülle, Gunnar: Die Organisation der Terra sigillata-Herstellung in La Graufesenque. Die Herstellersignaturen. In: Laverna 11. 2000. S.44ff. Fülle II = Fülle, Gunnar: The organisation of mass production of terra sigillata in the Roman Empire. Problems of evidence and interpretation. Diss. Oxford 2000. Fülle III = Fülle, Gunnar: Die Organisation der Terra sigillata-Herstellung in La Graufesenque. Die Töpfergraffiti. In: MBAH 19.2. 2000. S.62ff. Galy = Galy, E(douard): Vésone et ses monuments sous la domination Romaine. Visite au Musée de Périgueux. Caen 1859. García Alonso = García Alonso, Juan Luis (Hrsg.): Continental Celtic word formation : the onomastic data. Salamanca 2013. (= Aquilafuente. Bd.197.) Gavrielatos = Gavrielatos, Andreas: Names on Gallo-Roman terra sigillata (1st-3rd c. A.D.). Diss. Leeds 2012. Gayet = Gayet, Frédéric: Les Gaulois dans l’armée romaine. 3 Bde. Diss. (Mikrofiche) Aix-Marseille 1996. Gayraud = Gayraud, Michel: Narbonne antique des origines à la fin du IIIe siècle. Paris 1981. (= Revue Archéologique de Narbonnaise. Supplément 8.) Geist = Geist, Hieronymus: Römische Grabinschriften. Gesammelt und ins Deutsche übertragen von Hieronymus Geist, betreut von Gerhard Pfohl. München 1969. Gentil = Gentil, Vincent: Gallo-Romains d’Alesia. Épigraphie et société. Ier siècle av. J.-C. – IIIe siècle apr. J.-C. Arles 2021. Germania Romana = Germania Romana. Ein Bilder-Atlas. Hrsg. von der Römisch-Germanischen Kommission des Deutschen Archäologischen Instituts. Zweite erweiterte Aufl. Bamberg 1924-1930. Girardy-Caillat = Girardy-Caillat, Claudine: Périgueux antique. Paris 1998. (= Guides archéologiques de la France. Bd.35.) Glück = Glück, Christian Wilhelm: Die bei Gaius Julius Cäsar vorkommenden keltischen Namen in ihrer Echtheit festgestellt und erläutert. München 1857. González Galera = González Galera, Víctor: Actors de mim i mimògrafs en la documentació antiga: estudi i corpus documental. Diss. Barcelona 2019. Gorrochategui I = Gorrochategui Churruca, Joaquín: Onomastica indigena de Aquitania. Estudio sobre la onomástica indígena de Aquitania. Bilbao 1984. Gorrochategui II = Gorrochategui (Churruca), Joaquín: The basque language and its neighbors in antiquity. In: Hualde, José Ignacio u.a. (Hrsg.): Towards a history of the Basque language. Amsterdam 1995. (= Amsterdam studies in the theory and history of linguistic science. Series 4. Current issues in linguistic theory. Bd.131.) S.31ff.
27 Gorrochategui III = Gorrochategui (Churruca), Joaquín: Basque Names. In: Namenforschung. Ein internationales Handbuch zur Onomastik. Hrsg. von Ernst Eichler u.a. 1. Teilband. Berlin-New York 1995. (= Handbücher zur Sprach- und Kommunikationswissenschaft. Bd.11.1.) S.747ff. Gorrochategui IV = Gorrochategui (Churruca), Joaquín: Las placas votivas de plata de origen aquitano halladas en Hagenbach (Renania-Palatinado, Alemania). In: Aquitania 19. 2003. S.25ff. Gorrochategui V = Gorrochategui (Churruca), Joaquín: Opera selecta. I. Aquitanica / Akitaniera. Hrsg. von Blanca Urgell und José M. Vallejo. Vitoria-Gasteiz 2018. Gorrochategui VI = Gorrochategui (Churruca), Joaquín: Vascónico-Aquitano. Lengua – escritura – epigrafia. Zaragoza 2020. (= AELAW booklet – Prensas de la Universidad de Zaragoza. Nr.9.) Gorrochategui VII = Gorrochategui (Churruca), Joaquín: La documentación lingüística del espacio vasco-aquitano en la Antigüedad. In: Entre el Ebro y el Garona. Espacios, sociedades y culturas durante la Prehistoria y la Antigüedad. Hrsg. von Álvaro Arrizabalaga u.a. Vitoria 2024. (= Anejos de Velleia. Series minor. Bd.43.) S.313ff. Gorrochategui/Ramírez = Gorrochategui Churruca, Joaquín und José Luis Ramírez Sábada: La religión des los Vascones. Una mirada comparativa. Concomitancias y diferencias con la de sus vecinos. In: Entre Vascones y Romanos. Hrsg. von Javier Andreu Pintado. Pamplona 2013. (= Cuadernos de Arqueología de la Universidad de Navarra. Nr.21.) S.113ff. Goudineau I = Goudineau, Christian: César et la Gaule. Paris [1991]. (= Collection „De la Gaule à la France: histoire et archéologie“. Bd.1.) Goudineau II = Goudineau, Christian u.a.: Caesar und Vercingetorix. Mainz 2000. (= Zaberns Bildbände zur Archäologie.) Goudineau III = Goudineau, Christian (Hrsg.): Rites funéraires à Lugdunum. Paris 2009. Gounot I = Gounot, Roger: Collections lapidaires du Musée Crozatier du Puy-en-Velay : essai de catalogue des fragments, accompagné de notes sur les contextes archéologiques et sur les monuments d’où ils proviennent. Puy-en-Velay 1957. Gounot II = Gounot, Roger: Archéologie gallo-romaine en Haute-Loire : notes, plans, cartes. Puy-en-Velay 1989. (= Numéro spécial « Cahiers de la Haute-Loire » - 1989.) Guerrier I = Guerrier, Jacqueline: Les épitaphes de Sens à l’époque romaine. Ungedruckte Diss. Clermont 1979. Guerrier II = Guerrier, Jacqueline: Onomastique et société dans la civitas de Senons. In: RAE 30. 1979. S.219ff. Guichard/Perrin = Guichard, Vincent und Franck Perrin (Hrsg.): L’aristocratie celte à la fin de l’âge du Fer (du II e siècle avant J.-C. au Ier siècle après J.-C.). Glux-en-Glenne 2002. (= Collection Bibracte. Bd.5.) Guillier/Thauré = Guillier, Gérard und Marianne Thauré: Les graffites antiques de la cité des Aulerques Cénomans (G.A.C.A.C.). Montagnac 2003 (= Instrumentum. Monographies Instrumentum. Bd.25.). Haarhoff = Haarhoff, T(heodore) J(ohannes): Schools of Gaul. A study of pagan and christian education in the last century of the Western Empire. Johannesburg 1958. Hächler = Hächler, Nikolas: Kontinuität und Wandel des Senatorenstandes im Zeitalter der Soldatenkaiser. Prosopographische Untersuchungen zu Zusammensetzung, Funktion und Bedeutung des amplissimus ordo zwischen 235-284 n. Chr. Leiden-Boston 2019. (= Impact of Empire. Bd.33.) (= Diss. Zürich 2017.) Haensch = Haensch, Rudolf: Capita provinciarum. Statthaltersitze und Provinzialverwaltung in der römischen Kaiserzeit. Mainz 1997. (= Kölner Forschungen. Bd.7.) (= Diss. Köln 1990.) Haley I = Haley, Evan W.: Foreigners in Roman Imperial Spain. Investigations of Geographical Mobility in the Spanish Provinces of the Roman Empire 30 B.C. – A.D. 284. New York 1986. (= Diss. Columbia Univ.) Haley II = Haley, Evan W.: Migration and Economy in Roman Imperial Spain. Barcelona 1991. (= Aurea saecula. Bd.5.) Halfmann = Halfmann, Helmut: Itinera principum. Geschichte und Typologie der Kaiserreisen im Römischen Reich. Stuttgart 1986. (= Heidelberger althistorische Beiträge und epigraphische Studien. Bd.2.) (= Habil.-Schrift Heidelberg 1984.) Hartley = Hartley, Brian R. und Brenda M. Dickinson: Names on Terra Sigillata. An Index of Makers’ Stamps & Signatures on Gallo-Roman Terra Sigillata (Samian Ware). Bd.1. A to AXO. London 2008; Bd.2. B to CEROTCUS. London 2008; Bd.3. CERTIANUS to EXSOBANO. London 2008; Bd.4. F to KLUMI. London 2009; Bd.5. L to MASCLUS. London 2009; Bd.6. MASCLUS I-BALBUS to OXITTUS. London 2010; Bd.7. P to RXEAD. London 2011; Bd.8. S to SYMPHORUS. London 2011; Bd.9. T to XIMUS. London 2012.
Hasegawa = Hasegawa, Takashi: Les commerçants et les transporteurs dans la société des provinces gauloises et germaniques de l’Empire Romain (Ier siècle avant n. è. – IIIe siècle de n. è.). Diss. Bordeaux 2015. Hatt = Hatt, Jean-Jacques: Les monuments funéraires gallo-romains du Comminges et du Couserans. In: AM 54-55. 1942. S.169ff. Heinzelmann I = Heinzelmann, Martin: Bischofsherrschaft in Gallien. Zur Kontinuität römischer Führungsschichten vom 4. bis zum 7. Jahrhundert. Soziale, prosopographische und bildungsgeschichtliche Aspekte. München 1976. (= Beihefte der Francia. Bd.5.) Heinzelmann II = Heinzelmann, Martin: Gallische Prosopographie. In: Francia 10. 1982. S.531ff. Hemelrijk = Hemelrijk, Emily A(nn): Women and society in the Roman world. A sourcebook of inscriptions from the Roman West. Cambridge 2021. Hermet I = Hermet, Frédéric: Le graffites de La Graufesenque près Millau (Aveyron). Rodez 1923. Hermet II = Hermet, Frédéric: La Graufesenque (Condatomago). Bd.I. Vases sigillés. Bd.II. Graffites. Planches. Paris 1934. (Nachdruck. Marseille 1979.) Herz = Herz, Peter: Untersuchungen zum Festkalender der römischen Kaiserzeit nach datierten Weih- und Ehreninschriften. 2 Bde. Diss. Mainz 1975. Heuzard = Heuzard, Damien: Le culte de Mercure dans les trois Gaules et la Germanie inférieure à travers les monuments épigraphiques. Mémoire de master recherche en histoire romaine. 2 Bde. Université du Maine 2016. Hiernard = Hiernard, Jean: Un témoin archéologique exceptionnel des invasions du IIIe siècle : la trouvaille de Hagenbach (Rhénanie-Palatinat). In: CCG 8. 1997. S.255ff. Hiernard/Simon-Hiernard = Hiernard, Jean und Dominique Simon-Hiernard: Les Pictons. Peuple celte, cité romaine. La Crèche 2019. Hild = Hild, Friedrich: Supplementum epigraphicum zu CIL III. Das pannonische Niederösterreich, Burgenland und Wien 1902 – 1968. Diss. Wien 1968. Hirschfeld I = Hirschfeld, Otto: Die kaiserlichen Verwaltungsbeamten bis auf Diocletian. Zweite neubearbeitete Aufl. Berlin 1905.
28 Hirschfeld II = Hirschfeld, Otto: Aquitanien in der Römerzeit. In: ders.: Kleine Schriften. Berlin 1913. S.209ff. Hoët-van Cauwenberghe = Hoët-van Cauwenberghe, Christine: La Province de Gaule Belgique. Approches politiques et sociales sous le Haut-Empire romain. Villeneuve-d’Ascq 2022. (= Revue du Nord. Hors série. Collection art et archéologie. Bd.32.) Holder = Holder, Alfred: Alt-celtischer Sprachschatz. 3 Bde. Leipzig 1896-1907. (Nachdr. Graz 1961-1962.) Holder I = Holder, Paul A.: Studies in Auxilia of the Roman Army from Augustus to Trajan. Oxford 1980. Holder II = Holder, Paul: Roman Military Diplomas V. London 2006. (= Bulletin of the Institute of Classical Studies. Supplement 88.) Hommages à Francis Tassaux = Bibere, ridere, gaudere, studere, hoc est vivere. Hommages à Francis Tassaux. Hrsg. von Alain Bouet und Catherine Petit-Aupert. Bordeaux 2018. (= Ausonius éditions. Bd.53.) Hostein = Hostein, Antony: La cité et l’Empereur: les Éduens dans l’Empire romain d’après les Panégyriques latins. Paris 2012. (= Publications de la Sorbonne. Université de Paris-Sorbonne. Histoire ancienne et médiévale. Bd.117.) Howald/Meyer = Howald, Ernst und Ernst Meyer (Hrsg.): Die römische Schweiz. Texte und Inschriften mit Übersetzung. Zürich 1941. Hübner I = Hübner, Emil: Exempla scripturae epigraphicae Latinae. A Caesaris dictatoris morte ad aetatem Iustiniani. Berlin 1885. Hübner II = Hübner, Emil: Monumenta linguae Ibericae. Berlin 1893. Hughes = Hughes, Jessica: Votive body parts in Greek and Roman religion. Cambridge 2017. (= Cambridge classical studies.) Hupe = Hupe, Joachim: Studien zum Gott Merkur im römischen Gallien und Germanien. In: TZ 60. 1997. S.53ff. (= Diss. Trier 1995.) IBR = Vollmer, Friedrich: Inscriptiones Baivariae Romanae sive Inscriptiones Prov Raetiae adiectis aliquot Noricis Italicisque. München 1915. IDR = Florescu, Grigore und Constantin C. Petolescu (Hrsg.): Inscripţiile Daciei Romane. Bucureşti 1975-2001. IDRE = Petolescu, Constantin C. (Hrsg.): Inscriptions de la Dacie Romaine. Inscriptions externes concernant l’histoire de la Dacie (Ier – IIIe siècles). 2 Bde. Bucarest 1996-2000. IGBulg. = Mihailov, Georgi (Hrsg.): Inscriptiones Graecae in Bulgaria repertae. 5 Bde. Sofia 1956-1997. IGLNovae = Kolendo, J(erzy) und V(ioleta) Božilova (Hrsg.): Inscriptions grecques et latines de Novae (Mésie inférieure). Bordeaux 1997. ILAfr. = Inscriptions latines d’Afrique. Hrsg. von René Cagnat und Alfred Merlin. Paris 1923. ILAlg. = Inscriptions latines d’Algérie. Hrsg. von Stéphan Gsell, Hans-Georg Pflaum und Xavier Dupuis. Paris 1922-2003. ILB = Deman, Albert und Marie-Thérèse Raepsaet-Charlier: Les Inscriptions Latines de Belgique (ILB). Bruxelles 1985. (= Université Libre de Bruxelles. Faculté de Philosophie et Lettres. Sources et Instruments. Bd.VII.) ILB2 = Deman, Albert und Marie-Thérèse Raepsaet-Charlier: Nouveau recueil des Inscriptions Latines de Belgique (ILB2). Bruxelles 2002. (= Collection Latomus. Bd.264.) ILBulg. = Gerov, Boris: Inscriptiones Latinae in Bulgaria repertae. Inscriptiones inter Oescum et Iatrum repertae. Sofia 1989. ILER = Inscripciones latinas de la España Romana. 2 Bde. Hrsg. von José Vives. Barcelona 1971-1972. ILGN = Éspérandieu, Émile: Inscriptions latines de Gaule (Narbonnaise). Paris 1929. ILJ = Inscriptiones Latinae quae in Jugoslavia (...) repertae et editae sunt. Ed. A. et J. Šašel. Ljubljana 1963, 1978, 1987. ILLPRON = Hainzmann, Manfred und Peter Schubert: Inscriptionum lapidariarum latinarum provinciae Norici usque ad annum MCMLXXXIV repertarum. 3 Bde. Berlin 1986-1987. ILN Narbonne 1 = Agusta-Boularot, Sandrine und Cyril Courrier (Hrsg.): Narbonne. Paris 2021. (= ILN Bd.9,1.) (= XLIVe supplément à Gallia.) ILN Vienne = Rémy, Bernard (Hrsg.): Vienne. 3 Bde. Paris 2004-2005. (= ILN Bd.5.) (= XLIVe supplément à Gallia.) ILNovae = Božilova, V(ioleta) / Kolendo, J(erzy) / Mrozewicz, L(eszek) (Hrsg.): Inscriptions latines de Novae. Poznań 1991. ILS = Dessau, Herman: Inscriptiones Latinae Selectae. 3 Bde. In 5 Teilen. Berlin 1862-1916. ILSl I = Inscriptiones Latinae Sloveniae (ILSl). Bd.1. Neviodunum. Hrsg. von Milan Lovenjak. Ljubljana 1998. ILTG = Wuilleumier, Pierre: Inscriptions latines des trois Gaules (France). Paris 1963. (= Gallia Supplément. Bd.17.) ILTun. = Inscriptions latines de la Tunisie. Hrsg. von Alfred Merlin. Paris 1944. Imagines et inscriptiones = Imagines et inscriptiones. Représentations iconographiques et inscriptions en Gaule romaine et dans des régions voisines. Hrsg. von Poignault Rémy. Zusammengestellt von Robert Bedon. Limoges 2023. (= Caesarodunum. Bd.51/52. 2021/2022) Inscriptions mineures = Inscriptions mineures. Nouveautés et réflexions. Actes du premier colloque Ductus (19-20 juin 2008, Université de Lausanne). Hrsg. von Michel E. Fuchs u.a. Bern u.a. 2012. Interferenz-Onomastik = Haubrichs, Wolfgang und Heinrich Tiefenbach (Hrsg.): Interferenz-Onomastik. Namen in Grenz- und Begegnungsräumen in Geschichte und Gegenwart. Saarbrücker Kolloquium des Arbeitskreises für Namenforschung vom 5.-7. Oktober 2006. Saarbrücken 2011. (= Veröffentlichungen der Kommission für Saarländische Landesgeschichte und Volksforschung. Bd.43.) IRC = Fabre, Georges u.a.: Inscriptions Romaines de Catalogne. 5 Bde. Barcelona 1984-2002. IRCP = D’Encarnção, José: Inscrições romanas de Conventus Pacensis. Coimbra 1984. Jacobsen = Jacobsen, Gurli: Primitiver Austausch oder freier Markt? Untersuchungen zum Handel in den gallisch-germanischen Provinzen während der römischen Kaiserzeit. St. Katharinen 1995. (= Pharos. Studien zur griechisch-römischen Antike. Bd.5.) (= Licentiatafhandling Kopenhagen 1989.) Jacques I = Jacques, François: Inscriptions Latines de Bourges. In: Gallia 31/2. 1973. S.297ff. Jacques II = Jacques, François: Inscriptions Latines de Bourges (II). In: Gallia 32/2. 1974. S.255ff. Jacques III = Jacques, François: Les cens en Gaul au IIe siècle et dans la première moitié du IIIe siècle. In: Ktema 2. 1977. S.285ff. Jacques IV = Jacques, François: Les curateurs des cités dans l’Occident Romain de Trajan à Gallien. Paris 1983. (= Études prosopographiques. Bd.5.) Jacques V = Jacques, François: Les cités de l’Occident romain: du Ier siècle avant J.-C. au VIe siècle après J.-C. Paris 1990.
29 Javols-Anderitum = Trintignac, Alain / Marot, Emmanuel / Ferdière, Alain (Hrsg.): Javols-Anderitum (Lozère), chef-lieu de la cité des Gabales : une ville romaine de moyenne montagne. Bilan de 13 ans d’évaluation et de recherche (1996-2008). Montagnac 2011. (= Archéologie et histoire romaine. Bd.21.) Jonasch = Jonasch, Melanie: Les pierres du bon buveur. Eine regionale Konvention unter den Grabstelen des römerzeitlichen Gallien. Diss. Berlin 2011. Jongeling = Jongeling, Karel: North-African names from Latin sources. Leiden 1994. (= CNWS publications. Bd.21.) Jufer/Luginbühl = Jufer, Nicole und Thierry Luginbühl: Les dieux gaulois. Répertoire des noms de divinités celtiques connus par l’épigraphie, les textes antiques et la Toponymie. Paris 2001. Jullian I = Jullian, Camille: Inscriptions romaines de Bordeaux. 2 Bde. Bordeaux 1887-1890. Jullian II = Jullian, Camille: Histoire de Bordeaux depuis les origines jusqu’en 1895. Bordeaux 1895. Jullian III = Jullian, Camille: Histoire de la Gaule. 8 Bde. Paris 1920-1926. Kajanto I = Kajanto, Iiro: The Latin Cognomina. Helsinki-Helsingfors 1965. (= Societas Scientiarum Fennica. Commentationes Humanarum Litterarum. XXXVI.2.) Kajanto II = Kajanto, Iiro: Supernomina. A Study in Latin Epigraphy. Helsinki-Helsingfors 1966. (= Societas Scientiarum Fennica. Commentationes Humanarum Litterarum. XL.1.) Kakoschke I = Kakoschke, Andreas: Ortsfremde in den römischen Provinzen Germania inferior und Germania superior. Eine Untersuchung zur Mobilität in den germanischen Provinzen anhand der Inschriften des 1. bis 3. Jahrhunderts n. Chr. Möhnesee 2002. (= Osnabrücker Forschungen zu Altertum und Antike-Rezeption. Bd.5.) (= Diss. Osnabrück 2001.) Kakoschke II = Kakoschke, Andreas: ‘Germanen’ in der Fremde. Eine Untersuchung zur Mobilität aus den römischen Provinzen Germania inferior und Germania superior anhand der Inschriften des 1. bis 3. Jahrhunderts n. Chr. Möhnesee 2004. (= Osnabrücker Forschungen zu Altertum und Antike-Rezeption. Bd.8.) Kakoschke III2 = Kakoschke, Andreas: Die Personennamen in den römischen Provinzen Germania inferior und Germania superior. 2., erweiterte und überarbeitete Aufl. Bd.1: Gentilnomina ABILIUS-VOLUSIUS, Bd.2,1: Cognomina ABAIUSLYCHNIS, Bd.2,2: Cognomina MACCAUS-ZYASCELIS. Göttingen 2021. Kakoschke IV = Kakoschke, Andreas: Die Personennamen in der römischen Provinz Rätien. Hildesheim-Zürich-New York 2009. (= Alpha – Omega. Reihe A. Lexika · Indizes · Konkordanzen zur klassischen Philologie. Bd.CCLII.) Kakoschke V = Kakoschke, Andreas: Die Personennamen in der römischen Provinz Gallia Belgica. Hildesheim-Zürich-New York 2010. (= Alpha – Omega. Reihe A. Lexika · Indizes · Konkordanzen zur klassischen Philologie. Bd.CCLV.) Kakoschke VI = Kakoschke, Andreas: Die Personennamen im römischen Britannien. Hildesheim-Zürich-New York 2011. (= Alpha – Omega. Reihe A. Lexika · Indizes · Konkordanzen zur klassischen Philologie. Bd.CCLIX.) Kakoschke VII = Kakoschke, Andreas: Die Personennamen in der römischen Provinz Noricum. Hildesheim-Zürich-New York 2013. (= Alpha – Omega. Reihe A. Lexika · Indizes · Konkordanzen zur klassischen Philologie. Bd.CCLXIII.) Kakoschke VIII = Kakoschke, Andreas: Die Personennamen in der römischen Provinz Gallia Lugdunensis. (in Druckvorbereitung) Keppie = Keppie, Lawrence: Legions and Veterans. Roman Army Papers 1971-2000. Stuttgart 2000. (= Mavros: Roman Army Researches. Volume XII.) Kerényi = Kerényi, András: A Dáciai Személynevek / Die Personennamen von Dazien. Budapest 1941. (= Dissertationes Pannonicae. Ser.I. Fasc.9.) Kienast6 = Kienast, Dietmar / Eck, Werner / Heil, Matthäus: Römische Kaisertabelle. Grundzüge einer römischen Kaiserchronologie. 6., überarbeitete Aufl. Darmstadt 2017. Kisch = Kisch, Yves de: Tarifs de donations en Gaule romaine d’apres les inscriptions. In: Ktema 4. 1979. S.259ff. Kneißl = Kneißl, Peter: Die Berufsangaben auf den Inschriften der gallischen und germanischen Provinzen. Beiträge zur Wirtschafts- und Sozialgeschichte der römischen Kaiserzeit. Ungedruckte Habil.-Schrift Marburg 1977. Kneißl/Wierschowski = Unveröffentlichte Datenbank des Projekts „Entwicklung der Namengebung und des Formulars der Grabinschriften in den gallischen Provinzen“. (Leitung: Peter Kneißl / Lothar Wierschowski). Oldenburg 1998. Kolbe = Kolbe, Hans-Georg: Die neuen Matroneninschriften von Morken-Harff, Kr. Bergheim. In: BJb 160. 1960. S.50ff. König = König, Ingemar: Die gallischen Usurpatoren von Postumus bis Tetricus. München 1981. (= Vestiga. Beiträge zur Alten Geschichte. Bd.31.) Kornemann = Kornemann, Ernst: De civibus romanis in provinciis imperii consistentibus. Diss. Berlin 1891. Kraft = Kraft, Konrad: Zur Rekrutierung der Alen und Kohorten an Rhein und Donau. Bern 1951. (= Dissertationes Bernenses. Ser.I. Fasc.3.) Krahe I = Krahe, Hans: Lexikon altillyrischer Personennamen. Heidelberg 1929. (= Indogermanische Bibliothek. Dritte Abteilung. Untersuchungen. Bd.9.) Krahe II = Krahe, Hans: Die Sprache der Illyrier. 2 Bde. Wiesbaden 1955-1964. Kremer = Kremer, Bernhard: Das Bild der Kelten bis in augusteische Zeit. Studien zur Instrumentalisierung eines antiken Feindbildes bei griechischen und römischen Autoren. Stuttgart 1994. (= Historia Einzelschriften. Heft 88.) (= Diss. Trier 1992.) Krier = Krier, Jean: Die Treverer außerhalb ihrer Civitas. Mobilität und Aufstieg. Trier 1981. (= Trierer Zeitschrift. Beiheft Nr.5.) (= Diss. Trier 1978.) Królczyk = Królczyk, Krzysztof: Tituli veteranorum. Veteraneninschriften aus den Donauprovinzen des römischen Reiches (1.-3. Jh. n. Chr.). Poznań 2005. (= Xenia Posnaniensia. Monografie. Bd.6.) Kronemayer = Kronemayer, Volker: Beiträge zur Sozialgeschichte des römischen Mainz. Frankfurt am Main-Bern-New York 1983. (= Europäische Hochschulschriften. Reihe 3. Geschichte und ihre Hilfswissenschaften. Bd.199.) (= Diss. Mannheim 1981/82.) Kropp = Kropp, Amina: Defixiones. Ein aktueller Corpus lateinischer Fluchtafeln. Speyer 2008. Koutroubas = Koutroubas, Demetrios E.: Die Darstellung der Gegner in Caesars „Bellum Gallicum“. Diss. Heidelberg 1972. Kubitschek = Kubitschek, Jos. Wilhelm: Imperium Romanum Tributim Discriptum. Roma 1972. (Ristampa anastatica invariata dell’edizione Praha 1889.) (= Studia Historica. Bd.121.) Kuhn = Kuhn, Hans: Kleine Schriften. Aufsätze und Rezensionen aus den Gebieten der germanischen und nordischen Sprach-, Literatur- und Kulturgeschichte. 4 Bde. Berlin-New York 1969-1978.
30 Labisch = Labisch, Alfons: Frumentum Commeatusque. Die Nahrungsmittelversorgung der Heere Caesars. Meisenheim am Glan 1975. (= Beiträge zur klassischen Philologie. Heft 69.) Labrousse I = Labrousse, Michel: Un sanctuaire rupestre gallo-romain dans les Pyrenées. In: Melanges d’Archéologie et d’Histoire offerts à Charles Picard. Teil 2. Paris 1949. (= Revue archéologique 31/32. 1948.) S.481ff. Labrousse II = Labrousse, Michel: Inscriptions religieuses inédites de Lugdunum Convenarum (Saint-Bertrand-de-Comminges). In: AM 68.2-3. 1956. S.133ff. Lajoye = Lajoye, Patrice: Des Dieux gaulois. Petits essais de mythologie. Budapest 2008. (= Archaeolingua. Series minor. Bd.26.) Lambert = Lambert, Pierre-Yves: La langue gauloise. Description linguistique, commentaire d’inscriptions choisies. 3e tirage. Paris 1997. (= Collection des Hesperides.) Lamoine I = Lamoine, Laurent: Le pouvoir local en Gaule romaine. Clermont-Ferrand 2009. Lamoine II = Lamoine, Laurent: Le Génie arverne. In: Corolla Epigraphica. Hommages au professeur Yves Burnand. Hrsg. von Carl Deroux. Bd.I. Bruxelles 2011. (= Collection Latomus. Bd.331.) S.174ff. Lamoine/Berrendonner/Cébeillac-Gervasoni = La praxis municipale dans l’Occident romain. Hrsg. von Laurent Lamoine / Clara Berrendonner / Mireille Cébeillac-Gervasoni. Clermont-Ferrand 2010. Lange = Lange, Ralph: Die Macht der Gegenwart. Zur Dynamik von Präsenz und Distanz in der römischen politischen Kultur. Diss. Köln 2018. Lapart I = Lapart, Jacques: Les cités d’Auch et d’Eauze de la conquête romaine à l’indépendance vasconne (56 avant J.-C., VIIe siècle après J.-C.), enquête archéologique et toponymique. 2 Bde. Thèse de doctorat de 3 e cycle, Université de Toulouse-Le Mirail 1985. [Mikrofiches] Lapart II = Lapart, Jacques: Inscriptions et sculptures romaines récemment découvertes à Auch (Gers). In: Aquitania 6. 1988. S.125ff. Lapart III = Lapart, Jacques: Des aquitains aux gascons. In: Eauze : terre d’histoire. Eauze 1991. S.45ff. Lassère = Lassère, Jean-Marie: Manuel d’épigraphie romaine. 2 Bde. Paris 2005. (= Antiquité synthèses. Bd.8.) Laubry = Laubry, Nicolas: Tombeaux et épitaphes de Lyonnaise. Recherches sur le paysage funéraire d’une province de Gaule romaine (Ier – IIIe s. apr. J.-C.). Paris 2021. (= Collection Histoire et Archéologie.) (= Diss. Lyon 2009.) Laurens I = Laurens, Agnès: Les mentalités des populations d’Aquitaine méridionale à l’époque romaine : le témoignage des monuments funéraires décorés et/ou inscrits. 7 Bde. Thèse de doctorat en histoire et archéologie des mondes anciens. Université de Pau et des Pays de l’Adour 1998. [mir nicht zugänglich] Laurens II = Laurens, Agnès: Les monuments funéraires des Pyrénées centrales, objets de remploi postérieurement à l’Antiquité. In: RC 115.3. 1999. S.427ff. Lazzaro = Lazzaro, Luciano: Esclaves et affranchis. En Belgique et Germanies Romaines d’après les sources épigraphiques. Paris 1993. (= Annales Littéraires de l’Université de Besançon. 430.) Leber = Leber, Paul Siegfried: Die in Kärnten seit 1902 gefundenen römischen Steininschriften. Klagenfurt 1972. (= Aus Kärntens römischer Vergangenheit. Heft 3.) Le Blant I = Le Blant, Edmond: Inscriptions chrétiennes de la Gaule antérieures au VIIIe siècle. 2 Bde. Paris 1856-1865. Le Blant II = Le Blant, Edmond: Nouveau recueil des inscriptions chrétiennes de la Gaule antérieures au VIII e siècle. Paris 1892. Le Bohec I = Le Bohec, Yann: La troisième légion Auguste. Paris 1989. (= Études d’antiquités africaines.) Le Bohec II = Le Bohec, Yann: Inscriptions de la cité des Lingons. Inscriptions sur pierre. Paris 2003. (= Inscriptiones latinae Galliae Belgicae. 1. Lingones.) Le Bohec III = Le Bohec, Yann: La province romaine de Gaule Lyonnaise (Gallia Lugudunensis) du Lyonnais au Finistère. Dijon 2008. Le Bohec IV = Le Bohec, Yann: Inscriptions de la cité des Éduens. Inscriptions sur pierre. Barcelona 2015. (= Inscriptiones Latinae Galliae Lugudunensis. 2. Aedui.) (= Col·lecció Instrumenta. Bd.50.) Ledain = Ledain, Bélisaire: Épigraphie de romaine du Poitou. Poitiers 1887. (= Extrait des „Mémoires de la Société des antiquaires de l’Ouest“ de l’année 1886.) Leday = Leday, Alain: La campagne à l’époque romaine dans le centre de la Gaule. Rural settlement in central Gaul in the roman period. 2 Teile. Oxford 1980. (= BAR International Series. Bd.73.) Lefebvre = Lefebvre, Sabine: Profils de carrière : douze procurateurs des Gaules et Germanies. In: CCG 9. 1998. S.247ff. Leglay = Leglay, Marcel: Les Gaulois en Afrique. Brüssel 1962. (= Collection Latomus. Bd.56.) Lerat = Lerat, Lucien: La Gaule romaine. Paris 1977. (= Collection U2. Série Histoire ancienne. Bd.234.) Le Roux = Le Roux, Patrick: L’armée romaine et l’organisation des provinces ibériques d’Auguste à l’invasion de 409. Paris 1982. (= Publications du Centre Pierre Paris. Bd.8.) Lewuillon = Lewuillon, Serge: Histoire, société et lutte des classes en Gaule: Une féodalité à la fin de la république et au début de l’empire. In: ANRW II.4. 1975. S.425ff. Lieberg = Lieberg, Godo: Caesars Politik in Gallien. Interpretationen zum Bellum Gallicum. Bochum 1998. Lizop = Lizop, Raymond: Histoire de deux cités gallo-romaines. Les Convenae et les Consoranni (Comminges et Couserans). Toulouse-Paris 1931. Lobüscher = Lobüscher, Thomas: Tempel- und Theaterbauten in den Tres Galliae und den germanischen Provinzen. Ausgewählte Aspekte. Rahden/Westf. 2002. (= KSARP Bd.6.) (= Diss. Köln 2001.) Lochner = Lochner von Hüttenbach, Fritz: Die römerzeitlichen Personennamen der Steiermark. Herkunft und Auswertung. Graz 1989. (= Arbeiten aus der Abteilung „Vergleichende Sprachwissenschaft“ Graz. Bd.2.) (= Habil.-Schrift Graz 1968.) Lőrincz = Lőrincz, Barnabás: Die römischen Hilfstruppen in Pannonien während der Prinzipatszeit. Teil I: Die Inschriften. Wien 2001. (= Wiener Archäologische Studien. Bd.3.) Lotz = Lotz, Jan: Digital History als „experimental space“: Handels- und Transportnetzwerke in Gallien und Germanien sowie die Transportverbindung zwischen Mosel und Saône. Rahden/Westf. 2022. (= Pharos. Studien zur griechisch-römischen Antike. Bd.48.) (= Diss. Luxemburg 2021.) Loughton = Loughton, Matthew: The Arverni and Roman wine. Roman amphorae from Late Iron Agesites in the Auvergne (Central France): chronology, fabrics and stamps. Oxford 2014. (= Archaeopress Roman archaeology. Bd.2.)
31 Loustaud = Loustaud, Jean-Pierre: Limoges antique. Limoges-Bordeaux 2000. (= Travaux d’archéologie limousine. Supplement 5.) Lozano Velilla = Lozano Velilla, Arminda: Die griechischen Personennamen auf der iberischen Halbinsel. Heidelberg 1998. (= Beiträge zur Namenforschung. Neue Folge. Beiheft 49.) Luchaire = Luchaire, Achille: Études sur les idiomes pyrénéens de la région française. Paris 1879. Luciani = Luciani, Franco: Slaves of the people. A political and social history of Roman public slavery. Stuttgart 2022. (= Potsdamer altertumswissenschaftliche Beiträge. B.79.) Luján = Luján, Eugenio R.: Gaulish Personal Names: An Update. In: Études celtiques 35. 2003. S.181ff. Macalister = Macalister, R(obert) A(lexander) S(tewart): Corpus Inscriptionum Insularum Celticarum. Volume I. Dublin 1945. (Nachdruck. Dublin 1996.) MacCrum/Woodhead = MacCrum, M(ichael) und A(rthur) G(eoffrey) Woodhead: Select documents of the principates of the Flavian emperors including the year of revolution A.D. 68-96. Cambridge 1966. Maier = Maier, Ulrich: Caesars Feldzüge in Gallien (58-51 v. Chr.) in ihrem Zusammenhang mit der stadtrömischen Politik. Bonn 1978. (= Saarbrücker Beiträge zur Altertumskunde. Bd.29.) Malone = Malone, Stephan James: Legio XX Valeria Victrix. Prosopography, archaeology and history. Oxford 2006. (= BAR International Series. Bd.1491.) Mander = Mander, Jason: Portraits of children on Roman funerary monuments. Cambridge 2013. Marbres blancs des Pyrénées = Les Marbres blancs des Pyrénées. Hrsg. von Aureli Àlvarez Pérez und Jean Cabanot. SaintBertrand-de-Comminges 1995. (= Entretiens d’archéologie et d’histoire. Bd.2.) Marbres, hommes et dieux = Marbres, hommes et dieux. Vestiges antiques des Pyrénées centrales. Guide de l’exposition présentée au Musée Saint-Raymond, Musée des Antiques de Toulouse, du 05 juillet 2008 au 1 er mars 2009. Toulouse 2008. Marichal = Marichal, Robert: Les graffites de La Graufesenque. Paris 1988. (= Gallia Supplément. Bd.47.) Marimon Ribas = Marimon Ribas, Pau: Entre el Mediterráneo y el limes germánico: el río Ródano como factor de comunicación e integración económica. Diss. Barcelona 2017. Mars en Occident = Mars en Occident. Actes du Colloque International „Autour d’Allonnes (Sarthe), les Sanctuaires de Mars en Occident, Le Mans, Université du Maine 4-5-6 juin 2003. Rennes 2006. Martin = Martin, Thierry: Céramiques sigillées et potiers gallo-romains de Montans. Montans 1996. Matasović = Matasović, Ranko: Etymological Dictionary of Proto-Celtic. Leiden 2009. (= Leiden Indo-European Etymological Dictionary Series. Bd.9.) Maternité et petite enfance dans l’Antiquité romaine = Gourevitch, Danielle u.a. (Hrsg.): Maternité et petite enfance dans l’Antiquité romaine. Catalogue de l’exposition, Bourges, Muséum d’histoire naturelle, 6 novembre 2003 – 28 mars 2004. Bourges 2003. (= Biturigia. Catalogue. 2003,1.) Mathieu I = Mathieu, Nicolas: Identité et romainté des élites politiques des cités des Trois Gaules d’après l’épigraphie : points de vue onomastiques. In: Des déserts d’Afrique au pays des Allobroges. Mélanges offerts à François Bertrandy. Bd.1. Hrsg. von Fabrice Delrieux und François Kayser. Chambéry 2010. S.283ff. Mathieu II = Mathieu, Nicolas: L’Épitaphe et la Mémoire. Parenté et identité sociale dans les Gaules et Germanies romaines. Rennes 2011. Mauget = Mauget, Philippe: Vivre et mourir loin de Segodunum. Quatre destins d’émigrés rutènes à l’époque romaine. In: Études Aveyronnaises. Recueil des travaux de la Société des lettres, sciences et arts de l’Aveyron. 2018. S.303ff. Maurin I = Maurin, Louis: Saintes antique des origines à la fin du VIe siècle. 2 Bde. Service de reproduction des thèses. Lille 1981. (= Diss. Bordeaux 1977.) Maurin II = Maurin, Louis: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Avec la collaboration de Marianne Thauré et de Francis Tassaux. Santons. Paris 1994. (= ILA Bd.2.) Maurin/Navarro Caballero = Maurin, Louis und Milagros Navarro Caballero (avec la collaboration de Dany Barraud, Catherine Brial et Anne Zieglé): Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Bordeaux. Bordeaux 2010. (= ILA Bd.7.) Maurin/Thauré I = Maurin, Louis und Marianne Thauré: Inscriptions révisées ou nouvelles du Musée Archéologique de Saintes. (Charente.Maritime). In: Gallia 38/1. 1980. S.197ff. Maurin/Thauré II = Maurin, Louis und Marianne Thauré: Saintes antique. Paris 1994. (= Guides archéologiques de la France. Bd.29.) Maurizi = Maurizi, Luca: Il cursus honorum senatorio da Augusto a Traiano : sviluppi formali e stilistici nell’epigrafia latina e greca. Helsinki 2013. (= Diss. Helsinki 2012.) Maxfield/Dobson3 = Maxfield, Valerie A. und Brian Dobson: Inscriptions of Roman Britain. Third Edition. London 1995. (= London Association of Classical Teachers. Lactor. Bd.4.) Maxfield/Dobson4 = Maxfield, Valerie A. und Brian Dobson: Inscriptions of Roman Britain. Fourth Edition. London 2004. (= London Association of Classical Teachers. Lactor. Bd.4.) May = May, Roland: Lugdunum Convenarum. Saint-Bertrand-de-Comminges. Lyon 1996. Mayer = Mayer, Anton: Die Sprache der alten Illyrier. Bd.I: Einleitung. Wörterbuch der illyrischen Sprachreste. Bd.II: Etymologisches Wörterbuch des Illyrischen. Grammatik der illyrischen Sprache. Wien 1957-1959. (= Österreichische Akademie der Wissenschaften. Schriften der Balkankommission. Linguistische Abteilung. Bd.XV u. XVI.) Mazzocca = Mazzocca, Matteo: Collegia, sodalitates, corpora, universitates. Contributo alla storia del fenomeno associativo nell’esperienza giuridica romana. Diss. Rom 2024. Mees = Mees, Allard W.: Die Verbreitung von Terra Sigillata aus den Manufakturen von Arezzo, Pisa, Lyon und La Graufesenque. Die Transformation der italischen Sigillata-Herstellung in Gallien. Mainz 2011. (= Monographien des RömischGermanischen Zentralmuseums. Bd.93.) Meid I = Meid, Wolfgang: Die Interpretation gallischer Inschriften. In: Anzeiger der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse 123. 1986. S.36ff. Meid II = Meid, Wolfgang: Keltische Personennamen in Pannonien. Budapest 2005. (= Archaeolingua. Series minor. Bd.20.) Mélanges Tranoy = Au Jardin de Hespérides : histoire, société et épigraphie des mondes anciens. Mélanges offerts à Alain Tranoy. Hrsg. von Claudine Auliard. Rennes 2004.
32 Metzner-Nebelsick = Metzner-Nebelsick, Carola: Königtum in prähistorischen Kulturen? Annäherungen an den archäologischen Befund am Beispiel der Kelten und Skythen. In: Monarchische Herrschaft im Altertum. Hrsg. von Stefan Rebenich. Berlin 2017 (= Schriften des Historischen Kollegs. Kolloquien. Bd.94.). S.363ff. Meusel = Meusel, H(einrich): Lexicon Caesarianum. 2 Bde. Berlin 1958. Meyers = Meyers, Walter: L’administration de la province romaine de Belgique. Brügge 1964. (= Dissertationes archaeologicae Gandenses. Bd.8.) Michelena = Michelena, Luis: De onomastica aquitana. In: Pirineos. 10. 1954. S.409ff. Minkova = Minkova, Milena: The Personal Names of the Latin Inscriptions in Bulgaria. Frankfurt am Main 2000. (= Studien zur klassischen Philologie. Bd.118.) Mitchell/French = Mitchell, Stephen und David French (Hrsg.): The Greek and Latin Inscriptions from Ankara (Ancyra). Bd.I. From Augustus to the third century AD. München 2012. (= Vestigia. Beiträge zur Alten Geschichte. Bd.62.) Mócsy I = Mócsy, András: Die Bevölkerung von Pannonien bis zu den Markomannenkriegen. Budapest 1959. Mócsy II = Mócsy, András: Nomenclator provinciarum Europae Latinarum et Galliae Cisalpinae cum indice inverso. Budapest 1983. (= Dissertationes Pannonicae. Ser.III. Vol.1.) Mócsy III = Mócsy, András: Bemerkungen zu den negotiatores von Colijnsplaat. In: MBAH 3.2. 1984. S.43ff. Mócsy IV = Mócsy, András: A római név mint társadalomtörténeti forrás [Der römische Name als gesellschaftshistorische Quelle]. Akadémiai székfoglaló 1983. Április 6. Budapest 1985. (= Értekezések emlékezések.) Mommsen = Mommsen, Theodor: Gesammelte Schriften. 8 Bde. Berlin 1905-1913. Mondanel = Mondanel, Christian und Dominique: Sepultures et necropoles gallo-romaines en Auvergne. [Avignon] [1988]. (= Revue archéologique sites. Hors-série 34.) Monteil/Tranoy = Monteil, Martial und Laurence Tranoy: La France gallo-romaine. Paris 2008. (= Archéologies de la France.) Morlet = Morlet, Marie-Thérèse: Les noms de personne sur le territoire de l’ancienne Gaul du VIe au XIIe siècle. Bd.I. Les noms issus du germanique continental et les créations gallo-germaniques. Paris 1968. Bd.II. Les noms latins ou transmis par le latin. Paris 1972. Mots pour les dieux = Des mots pour les dieux. Dédicaces cultuelles dans les langues indigènes de la Méditerranée occidentale. Hrsg. von María José Estáran Tolosa u.a. Bern-Berlin-Wien 2021. (EGeA. Bd.8.) Mowat = Mowat, Robert: Notice épigraphique de diverses antiquités gallo-romaines. Paris 1887. Mratschek-Halfmann = Mratschek-Halfmann, Sigrid: Divites et praepotentes. Reichtum und soziale Stellung in der Literatur der Prinzipatszeit. Stuttgart 1993. (= Historia Einzelschriften. Heft 70.) (= Diss. Heidelberg 1990.) Mullen = Mullen, Alex: The languages and epigraphies of Iron Age and Roman Gaul. In: Latinization, local languages, and literacies in the Roman West. Hrsg. von Alex Mullen und Anna Willi. Oxford 2024. S.151ff. Müller = Müller, Holger A.: Herrschaft in Gallien. Studien zur Entwicklung der keltischen Herrschaftsformen im vorrömischen Gallien. Gutenberg 2013. (= Diss. Bangor 2012.) Müller I = Müller, Marvin: Der andere Blick auf Caesars Kriege. Eine narratologische Analyse der vier Supplemente im Corpus Caesarianum. Berlin-Boston 2021. (= Diss. München 2018.) Mystery of Mithras = The Mystery of Mithras. Exploring the heart of a Roman cult. Hrsg. von Laurent Bricault, Richard Veymiers und Nicolas Amoroso. Mariemont 2021. Naddari = Naddari, Lotfi: De la Gaule à Theveste. In: Fragments d’histoire et d’épigraphie romaines. Hommages offerts à Zeineb Benzina Ben Abdallah. Hrsg. von Samir Aounallah und Lotfi Naddari. Tunis 2024. S.359ff. Navarro Caballero I = Navarro Caballero, Milagros: Épigraphie et société de la péninsule Ibérique et de l’Aquitaine à l’époque romaine. (= Habil.-Schrift Bordeaux 2012.). Navarro Caballero II = Navarro Caballero, Milagros: Le début de la pratique épigraphique dans la province romaine d’Aquitaine. In: Tra la tarda Repubblica e l’età augustea. Economia, politica e religione nei loro riflessi epigrafici. Hrsg. von Sergio España-Chamorro und Gian Lucca Gregori. Rom 2025. (= Tituli. Bd.11.) S.275ff. Navarro Caballero/Gorrochategui/Dondin-Payre = Navarro Caballero, Milagros / Gorrochategui, Joaquin / Dondin-Payre, Monique: La práctica epigráfica en la civitas de los Bituriges Cubi, provincia de Aquitania: la localidad de Baugy. In: Aut Oppressi serviunt … La intervención de Roma en las comunidades indígenas. Hrsg. von Dolores Dopico Cainzos und Manuel Villanueva Acuña. Lugo 2021. (= Philtáte. Bd.5.) S.265ff. Navarro Caballero/Maurin = Navarro Caballero, Milagros und Louis Maurin: Onomástica y sociedad en la civitas de los bitúriges viviscos. In: Ortiz de Urbina Alava, Estibaliz und José Maria Vallejo Ruiz (Hrsg.): Métodos y técnicas en ciencias de la antigüedad. Estudios sobre investigación y docencia. Vitoria-Gasteiz 2018. (= Veleia Anejos Acta 16) S.123ff. Navarro Caballero/Prévòt/Ruiz Darasse = Navarro Caballero, Milagros / Prévòt, Nathalie / Ruiz Darasse, Coline: The appearance and disappearance of writing in Roman Aquitaine (with an appendix based on PETRAE data). In: Aprender la escritura, olvidar la escritura: nuevas perspectivas sobre la historia de la escritura en el Occidente romano. Hrsg. von Noemí Moncunill Martí und Manuel Ramírez-Sánchez. Vitoria-Gasteiz 2021. S.333ff. Navarro Caballero/Ramírez Sádaba = Navarro Caballero, Milagros und José Luis Ramírez Sádaba (Hrsg.): Atlas antroponimico de la Lusitania romana. Mérida-Burdeos 2003. Necker = Necker, Éric (Hrsg.): Sur les traces des Gaulois et des Romains en Vendée. Lyon [2021]. Negev = Negev, Avraham: Personal Names in the Nabatean Realm. Qedem. Jerusalem 1991. (= Monographs of the Institute of Archaeology, the Hebrew University of Jerusalem. 32.) Nerzic = Nerzic, Chantal: La sculpture en Gaule romaine. Paris 1989. Nitschke = Nitschke, Jens: Dignitas und auctoritas. Der römische Senat und Augustus. Prosopographische Überlegungen zur Karriere der Konsuln und Statthalter 30 v. Chr. bis 14 n. Chr. München 2001. (= Quellen und Forschungen zur Antiken Welt. Bd.39.) (= Diss. Göttingen 2001.) Noll = Noll, Rudolf: Das Inventar des Dolichenusheiligtums von Mauer an der Url (Noricum). 2 Bde. Wien 1980. Nony = Nony, D(aniel): Le dieu Eriapus dévoilé. In: ZPE 43. 1981. S.243ff. Notet = Notet, Jean-Claude: La production de sigillée et de céramique fine gallo-romaine de Gueugnon (Saône-et-Loire). DijonMontceau 2012. (= RAE. 32e supplément.)
33 Nouvel Éspérandieu = Nouvel Éspérandieu. Recueil géneral des sculptures sur pierre de la Gaule: Darblade-Audoin, Maria-Pia: Lyon. Bd.II. Paris 2006; Moitrieux, Gérard und Pierre Tronche: Saintes. La cité des Santons et Angoulême. Bd.V. Paris 2017. Noy = Noy, David: Foreigners at Rome. Citizens and Strangers. London 2000. Nuorluoto = Nuorluoto, Tuomo: Roman female cognomina. Studies in the nomenclature of Roman women. Uppsala 2021. OCK = Oxé, August / Comfort, Howard / Kenrick, Philip M.: Corpus Vasorum Arretinorum. Second edition. A catalogue of the signatures, shapes and chronology of Italian sigillata. Bonn 2000. (= Antiquitas. Bd.3,41.) OnomThrac = Dana, Dan: Onomasticon Thracicum (OnomThrac): répertoire des noms indigènes de Thrace, Macédonie Orientale, Mésies, Dacie et Bithynie. Paris 2014. OPEL I = Onomasticon Provinciarum Europae Latinarum (OPEL). Vol. I: ABA – BYSANVS: ex materia ab András Mócsy, Reinhardo Feldmann, Elisabetha Marton et Mária Szilágyi collecta ediderunt Barnabás Lőrincz et Franciscus Redő. Budapest 1994. OPEL I2 = Onomasticon Provinciarum Europae Latinarum (OPEL). Vol. I2: ABA – BYSANVS: ex materia ab András Mócsy, Reinhardo Feldmann, Elisabetha Marton et Mária Szilágyi collecta composuit et correxit Barnabás Lőrincz. Editio nova aucta et emendata. Hrsg. von Ádám Szabó. Budapest 2005. OPEL II = Onomasticon Provinciarum Europae Latinarum (OPEL). Vol. II: CABALICIVS – IXVS: ex materia ab András Mócsy, Reinhardo Feldmann, Elisabetha Marton et Mária Szilágyi collecta composuit et correxit Barnabás Lőrincz. Hrsg. von Ortlof Harl. Wien 1999. OPEL III = Onomasticon Provinciarum Europae Latinarum (OPEL). Vol. III: LABAREVS – PYTHEA: ex materia ab András Mócsy, Reinhardo Feldmann, Elisabetha Marton et Mária Szilágyi collecta composuit et correxit Barnabás Lőrincz. Hrsg. von Ortlof Harl. Wien 2000. OPEL IV = Onomasticon Provinciarum Europae Latinarum (OPEL). Vol. IV: QVADRATIA – ZVRES: ex materia ab András Mócsy, Reinhardo Feldmann, Elisabetha Marton et Mária Szilágyi collecta composuit et correxit Barnabás Lőrincz. Hrsg. von Ortlof Harl. Wien 2002.
Orelli/Henzen = Orelli, Johann Kaspar / Henzen, Guilielmus: Inscriptionum Latinarum selectarum amplissima collectio. 3 Bde. Zürich 1828-1856. ORL = Fabricius, Ernst u.a.: Der obergermanisch-raetische Limes des Römerreiches. Abteilung A Streckenbeschreibung, Abteilung B Beschreibung der Kastelle. Berlin-Leipzig 1894-1937. Orduña Aznar I = Orduña Aznar, Eduardo: Onomástica ibérica y vasco-aquitana: nuevos planteamientos. In: Palaeohispanica 21. 2021. S.467ff. Orduña Aznar II = Orduña Aznar, Eduardo: Es lengües e era epigrafia dera Val d’Aran ena Antiquitat. In: Jèp de Montoya und Josep Maria Canabal (Hrsg.): Istòria d’Aran. Bd.2. Institut d’Estudis Aranesi-Acadèmia aranesa dera lengua occitana 2022. Ortiz Córdoba = Ortiz Córdoba, José: De Gallia a Hispania. La inmigración gala en la Península Ibérica a través de las evidencias epigráficas. In: Hispania antiqua. Revista de historia antigua XLIII. 2019. S.155ff. Oswald = Oswald, Felix: Index of Potters’ Stamps on Terra Sigillata „Samian Ware“. Reprint. London 1964. Oxé I = Oxé, August: Die Töpferrechnungen von der Graufesenque. In: BJb 130. 1925. S.38ff. Oxé II = Oxé, August: Redende Sigillata-Stempel. In: BJb 139. 1934. S.94ff. Oxford handbook of Roman epigraphy = The Oxford handbook of Roman epigraphy. Hrsg. von Christer Bruun und Jonathan Edmondson. Oxford 2015. Pais = Pais, E(ttore): Corporis inscriptionum latinarum supplementa Italica consilio et auctoritate academiae regiae Lynceorum edita I. Additamenta ad vol. V. Galliae Cisalpinae. Rom 1888. (= Atti della R. Accademia dei Lincei. V. Ser.4.) Pape = Pape, Wilhelm: Wörterbuch der griechischen Eigennamen. 3. Aufl., bearbeitet von Gustav Eduard Benseler. Braunschweig 1884. Pârvan = Pârvan, Vasile: Die Nationalität der Kaufleute im römischen Kaiserreich. Diss. Breslau 1908/09. Pavis d’Escurac = Pavis d’Escurac, Henriette: Origo et résidence dans le monde du commerce sous le Haut-Empire. In: Ktema 13. 1988. S.57ff. PCBE/Gaule chrétienne = Pietri, Luce und Marc Heijmans (Hrsg.): Prosopographie chrétienne du Bas-Empire. Prosopographie de Gaule chrétienne (314-614). 2 Bde. Paris 2013. Pelletier = Pelletier, André: La femme dans la société gallo-romaine. Paris 1984. Perrot = Perrot, Gaëlle: Les Communautés militaires du Rhin : sociabilités et identités autour des camps de Bonn, Xanten, Strasbourg et Windisch (27 av. J.-C. – 284 apr. J.-C.). 2 Bde. Diss. Lyon 2023. Personal Names in the Western Roman World = Meißner, Torsten (Hrsg.): Personal Names in the Western Roman World. Proceedings of a workshop held at Pembroke College, Cambridge, 16-18 September 2011. Berlin 2012. Petersmann = Petersmann, Astrid: Die Kelten. Eine Einführung in die Keltologie aus archäologisch-historischer, sprachkundlicher und religionsgeschichtlicher Sicht. Heidelberg 2016. Petrovszky = Petrovszky, Richard: Studien zu römischen Bronzegefäßen mit Meisterstempeln. Espelkamp 1993. (= KSARP Bd.1.) (= Diss. München 1989.) Pfahl I = Pfahl, Stefan F(ranz): Namenstempel auf römischen Reibschüsseln (mortaria) aus Deutschland. Augsburg 2018. (= Augsburger Beiträge zur Archäologie. Bd.8.) Pfahl II = Pfahl, Stefan Franz: ORNATVS AVREI INSCRIPTI. Goldschmuck-Inschriften des Imperium Romanum und Barbaricum vom 1. bis 5. Jahrhundert n. Chr. 2025 (in Druckvorbereitung) Pflaum I = Pflaum, Hans Georg: Les carrières procuratoriennes équestres sous le Haut-Empire romain. 3 Bde. Paris 1960-1961. Pflaum II = Pflaum, Hans Georg: Les fastes de la province de Narbonnaise. Paris 1978. (= Gallia Supplément. Bd.30.) Pflaum III = Pflaum, Hans-Georg: La Gaule et l’Empire romaine. Études epigraphiques. Paris 1981. (= Scripta varia. Bd.II.) Picard = Picard, Gilbert-Charles: La république des Pictones. In: CRAI 126/3. 1982. S.532ff. Piganiol = Piganiol, André: Les documents cadastraux de la colonie romaine d’Orange. Paris 1962. (= Supplément à Gallia. Bd.16.) PIR1 = Prosopographia imperii Romani saeculi I. II. III. Hrsg. von Elimar Klebs, Herman Dessau und Paul de Rohden. 3 Bde. Berlin 1897f. PIR2 = Prosopographia imperii Romani saeculi I. II. III. 2. Aufl., bearbeitet von Edmund Groag, Arthur Stein und Leiva Petersen. Berlin 1933ff. Piras = Piras, Giuseppe: Un miles della cohors III Aquitanorum in un’iscrizione funeraria proveniente da Ardara (Sassari): nota preliminare. In: L’Africa romana. Ai confini dell’Impero: contatti, scambi, conflitti. Atti del XV convegno di studio Tozeur, 1115 dicembre 2002. Bd.2. Hrsg. von M. Khanoussi u.a. Rom 2004. S.1543ff. Pirson = Pirson, Jules: La langue des inscriptions Latines de la Gaule. Bruxelles 1901.
34 PLRE = Martindale, John Robert und Arnold H. M. Jones (Hrsg.): The Prosopography of the Later Roman Empire. 3 Bde. Cambridge 1971-1992. Pouvoir et religion = Pouvoir et religion dans le monde romain – en hommage à Jean-Pierre Martin. Hrsg. von Annie Vigourt u.a. Paris 2006. Preisigke = Preisigke, Friedrich: Namenbuch enthaltend alle griechischen, lateinischen, ägyptischen, hebräischen, arabischen und sonstigen semitischen und nichtsemitischen Menschennamen, soweit sie in griechischen Urkunden (Papyri, Ostraka, Inschriften, Mumienetiketten usw.) Ägyptens sich vorfinden. Heidelberg 1922. Rachou = Rachou, Henri: Catalogue des collections de sculpture et d’épigraphie du musée de Toulouse. Toulouse 1912. Racines de l’Aquitaine = Maurin, Louis u.a. (Hrsg.): Les racines de l’Aquitaine. Vingt siècles d’histoire d’une région vers 1000 avant J.-C. vers 1000 après J.-C. Bordeaux 1992. Raepsaet = Raepsaet, Georges: Écrire en Gaule du Nord à l’époque romaine. Une anthologie raisonnée et comentée de graffiti. Brüssel 2024. (= Études d’archéologie. Bd.21.) Raepsaet-Charlier I = Raepsaet-Charlier, Marie-Thérèse: Epouses et familles de magistrats dans les provinces romaines aux deux premiers siècles de l’empire. In: Historia 31. 1982. S.56ff. Raepsaet-Charlier II = Raepsaet-Charlier, Marie-Thérèse: Prosopographie des femmes de l’ordre sénatorial (Ier-IIe siècles). 2 Bde. Louvain 1987. (= Académie Royale de Belgique. Classe des Lettres. Bd.IV.) Raepsaet-Charlier III = Raepsaet-Charlier, Marie-Thérèse: Institutions et fastes de la province romaine de Gaule Belgique. Bruxelles 2021. (= Études d’archéologie. Centre de Recherches Archéologiques. Bd.17.) Ramgopal = Ramgopal, Sailakshmi: Romans Abroad: Associations of Roman citizens from the second century BCE to the third century CE. Diss. Chicago 2016. Raybould/Sims-Williams I = Raybould, Marilynne E. und Patrick Sims-Williams: A Corpus of Latin Inscriptions of the Roman Empire containing Celtic Personal Names. Aberystwyth 2007. (= CMCS Publications.) Raybould/Sims-Williams II = Raybould, Marilynne E. und Patrick Sims-Williams: Introduction and Supplement to Corpus of Latin Inscriptions of the Roman Empire containing Celtic Personal Names. Aberystwyth 2009. (= CMCS Publications.) Reichert = Reichert, Hermann: Lexikon der altgermanischen Namen. 2 Teile. Wien 1987-1990. (= Thesaurus Palaeogermanicus. Bd.1.) Reichmuth = Reichmuth, Johann: Die lateinischen Gentilicia und ihre Beziehung zu den römischen Individualnamen. Diss. Zürich 1956. Reinach = Reinach, Salomon: Catalogue illustré du Musée des Antiquités Nationales au Château de Saint-Germain-en-Laye. Bd.I. Paris 1917. Rémy I = Rémy, Bernard: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Vellaves. Bordeaux 1995. (= ILA Bd.3.) Rémy II = Rémy, Bernard: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Arvernes. Bordeaux 1996. (= ILA Bd.4.) Rémy/Kayser = Rémy, Bernard und François Kayser: Les Viennois hors de Vienne. Attestations (épigraphiques, littéraires et papyrologiques) de l’activité des Viennois(es) en dehors de leur cité. Bordeaux 2005. (= Ausonius Éditions. Mémoires. Bd.15.) Rémy/Mathieu I = Rémy, Bernard und Nicolas Mathieu: Les femmes en Gaule romaine. I er siècle av. J.-C. – Ve siècle apr. J.-C. Paris 2009. Rémy/Mathieu II = Rémy, Bernard und Nicolas Mathieu: Les vieux en Gaule romaine. Ier siècle av. J.-C. – Ve siècle apr. J.-C. P. Arles 2015. (= Collection des Hespérides.) Rémy/Thauré = Rémy, Bernard und Marianne Thauré: Inscriptions Latines d’Aquitaine (ILA). Gabales. Bordeaux 2019. (= ILA Bd.11.) Renier = Renier, Léon: Inscriptions romaines de l’Algérie. Paris 1855-1858. Reuter = Reuter, Marcus: Legio XXX Ulpia Victrix. Ihre Geschichte, ihre Soldaten, ihre Denkmäler. Darmstadt-Mainz 2012. (= Xantener Berichte. Bd.23.) RIB = Collingwood, R(obin) G(eorg) und R(ichard) P(earson) Wright: The Roman Inscriptions of Britain. Bd.I. Inscriptions on Stone. Oxford 1965. [RIB 1-2400*]; Frere, S(heppard) S(underland) und R(oger) S. O. Tomlin: The Roman Inscriptions of Britain. Bd.II. Instrumentum Domesticum. Personal Belongings and the like. Oxford 1990-1995. [RIB 2401-2505]; Tomlin, R(oger) S. O. / Wright, R(ichard) P(earson) / Hassall, M(ark) W. C: The Roman Inscriptions of Britain. Bd.III. Inscriptions on Stone. Oxford 2009. [RIB 3000-3550*] Ricci = Ricci, Seymour: Notes d’onomastiques pyrénéenne. In: Revue celtique 24. 1903. S.71ff. Ricci I = Ricci, Cecilia: Dalle Gallie a Roma. Testimonianze epigrafiche d’età imperiale di personaggi provenienti dalla narbonese e dalle tres galliae. In: RAN 25. 1992. S.301ff. Richier = Richier, Olivier: Centuriones ad Rhenum. Les centurions legionnaires des armées romaines du Rhin. Paris 2004. (= Gallia Romana. Bd.VI.) (= Diss. Nancy 2003.) Rico = Rico, Christian: Pyrénées Romaines. Essai sur un pays de frontière (III e siècle av. J.-C. – IVe siècle ap. J.-C.). Madrid 1997. (= Bibliothèque de la Casa Velázquez. Bd.14.) Riese = Riese, Alexander: Das rheinische Germanien in den antiken Inschriften. Leipzig-Berlin 1914. RISt = Weber, Ekkehard: Die römerzeitlichen Inschriften der Steiermark. Graz 1969. (= Veröffentlichungen der Historischen Landeskommission für Steiermark. Arbeiten zur Quellenkunde. Bd.XXXV.) Ritterling I = Ritterling, Emil: Legio. In: RE XII. 1924. Sp.1186ff. Ritterling II = Ritterling, Emil: Fasti des römischen Deutschlands unter dem Prinzipat. Mit Beiträgen von Edmund Groag. Hrsg. von Ernst Stein. Wien 1932. Rix = Rix, Helmut: Das etruskische Cognomen. Wiesbaden 1963. (= Habil.-Schrift Tübingen.) Robert I = Robert, P(ierre)-Charles: Étude sur quelques inscriptions antiques du Musée de Bordeaux. Bordeaux 1879. (= SAB 4. 1877. S.193ff.) Robert II = Robert, P(ierre)-Charles: Les étrangers à Bordeaux. Étude d’inscriptions de la période romaine portant des ethniques. Bordeaux 1883. (= SAB 8. 1881. S.17ff.) Rockwell = Rockwell, Joseph C.: Private Baustiftungen für die Stadtgemeinde auf Inschriften der Kaiserzeit im Westen des römischen Reiches. Jena 1909. (= Diss. Jena 1909.)
35 Rodriguez/Sablayrolles = Rodriguez, Laëtitia und Robert Sablayrolles: Les autels votifs du musée Saint-Raymond, musée des Antiques de Toulouse. Catalogue raisonné. Toulouse 2008. Roldán Hervas = Roldán Hervas, José Manuel: Hispania y el ejército romano. Contribución a la historia social de la España antigua. Salamanca 1974. (= Acta Salmanticensia. Filosofia y letras. Bd.76.) Rom, Germanien und das Reich = Rom, Germanien und das Reich. Festschrift zu Ehren von Rainer Wiegels anlässlich seines 65. Geburtstages. Hrsg. von Wolfgang Spickermann in Verbindung mit Krešimir Matijević und Heinz Hermann Steenken. St. Katharinen 2005. (= Pharos. Studien zur griechisch-römischen Antike. Bd.18.) Roost = Roost, Juliana: Elliptical Epigraphy – What text types and formulas can tell us about the purpose of Gallo-Latin and Elder Futhark inscriptions. Diss. Basel 2021. Roschach = Roschach, Ernest: Catalogue des antiquités et des objets d’art du Musée de Toulouse. Toulouse 1865. Rosso = Rosso, Emmanuelle: L’Image de l’Empereur en Gaule romaine. Portraits et inscriptions. Paris 2006. (= Archéologie et histoire de l’art. Bd.20.) Rothenhöfer = Rothenhöfer, Peter: Die Wirtschaftsstrukturen im südlichen Niedergermanien. Untersuchungen zur Entwicklung eines Wirtschaftsraumes an der Peripherie des Imperium Romanum. Rahden/Westf. 2005. (= KSARP Bd.7.) (= Diss. Köln 2004.) Rouchon = Rouchon, Ulysse: Le Velay gallo-romain et sa capitale Russio (Saint-Paulien) : notes d’archéologie et d’histoire. Le Puy-en-Velay 1947. Roxan I = Roxan, Margaret M.: Roman Military Diplomas 1954-1977. London 1978. (= Occasional Publication. Nr.2) Roxan II = Roxan, Margaret M.: Roman Military Diplomas 1978-1984. London 1985. (= Occasional Publication. Nr.9) Roxan III = Roxan, Margaret M.: Roman Military Diplomas 1985-1993. London 1994. (= Occasional Publication. Nr.14) Roxan IV = Roxan, Margaret M. und Paul Holder: Roman Military Diplomas IV. London 2003. (= Bulletin of the Institute of Classical Studies. Supplement 82.) RStdM = Römische Steindenkmäler. Mainz in römischer Zeit. Katalog zur Sammlung in der Steinhalle von Wolfgang Selzer unter Mitarbeit von Karl-Viktor Decker und Anibal Do Paço. Mainz 1988. Rupprecht = Rupprecht, Gerd: Untersuchungen zum Dekurionenstand in den nordwestlichen Provinzen des römischen Reiches. Kallmünz 1975. (= FAS Heft 8.) (= Diss. Frankfurt am Main 1973.) Rutènes = Gruat, Philippe u.a. (Hrsg.): Les Rutènes. Du peuple à la cité. De l’indépendance à installation dans le cadre romain 150 a.C. – 100 p.C. Colloque de Rodez et Millau (Aveyron), les 15, 16 et 17 novembre 2007. Pessac 2011. (= Aquitania. Supplément Bd.25.) Rutter = Rutter, Jeremy B.: The three Phases of the Taurobolium. In: Phoenix 22/3. 1968. S.226ff. Sablayrolles/Schenck = Sablayrolles, Robert und Jean-Luc Schenck: Collections du musée archéologique départemental de Saint-Bertrand-de-Comminges. Bd.1. Autels votifs. Toulouse 1988. Sacaze = Sacaze, Julien: Inscriptions Antiques des Pyrénées. Toulouse 1892. (= Bibliothèque Méridionale. 2 e Série – Tome II.) Salerno = Salerno, Emilia: The Taurobolium in Gallia. A link between the center and the periphery. In: Talanta 48-49. 20162017. S.215ff. Salomies = Salomies, Olli: Die römischen Vornamen. Studien zur römischen Namengebung. Helsinki 1987. (= Societas Scientiarum Fennica. Commentationes Humanarum Litterarum. 82.) (= Diss. Helsinki 1988.) Sánchez Natalías = Sánchez Natalías, Celia: Sylloge of defixiones from the Roman west. A comprehensive collection of curse tablets from the fourth century BCE to the fifth century CE. Bd.2. Oxford 2022. (= BAR international series. Bd.3077/2) Sanctuaires Arvernes = Sanctuaires Arvernes. Les lieux de culte antiques en Auvergne – Livret-guide de l’Exposition. Hrsg. von Gerard Tisserand. Clermont-Ferrand 1985. Sapène = Sapène, Bertrand: Autels votifs, atelier de marbriers et sanctuaire gallo-romains découverts à Saint-Béat (HauteGaronne) en 1946. In: RC 69. 1946. S.283ff. Schäfer = Schäfer, Nadja: Die Einbeziehung der Provinzialen in den Reichsdienst in augusteischer Zeit. Stuttgart 2002. (= Heidelberger althistorische Beiträge und epigraphische Studien. Bd.33.) (= Diss. Heidelberg 1998.) Schallmayer = Schallmayer, Egon u.a.: Der römische Weihebezirk von Osterburken I. Corpus der griechischen und lateinischen Beneficiarier-Inschriften des Römischen Reiches. Stuttgart 1990. (= Forschungen und Berichte zur Vor- und Frühgeschichte in Baden-Württemberg. Bd.40.) Scharf = Scharf, Joachim: Studien zur Bevölkerungsgeschichte der Rheinlande auf epigraphischer Grundlage. Berlin 1938. (= Neue Deutsche Forschungen. Abteilung Alte Geschichte. Bd.3.) (= Diss. Göttingen 1938.) Schauer = Schauer, Markus: Der Gallische Krieg. Geschichte und Täuschung in Caesars Meisterwerk. München 2016. Schauerte = Schauerte, Günther: Terrakotten mütterlicher Gottheiten. Formen und Werkstätten rheinischer und gallischer Tonstatuetten der römischen Kaiserzeit. Köln-Bonn 1985. (= Beihefte der Bonner Jahrbücher. Bd.45.) (= Diss. Münster 1983.) Schenck-David I = Schenck-David, Jean-Luc (avec la collab. de Christian Servelle): L’archéologie de trois sanctuaires des Pyrénées centrales : contribution à l’étude des religions antiques de la cité des Convènes. Saint-Bertrand-de-Comminges 2005. (= Pirénéica. Bd.1.) Schenck-David II = Schenck-David, Jean-Luc: Les sanctuaires de la cité des Convènes : un état de la question. In: De Cazanove, Olivier und Patrice Méniel (Hrsg.): Étudier les lieux de culte en Gaule romaine. Actes de la table-ronde de Dijon, 18 – 19 septembre 2009. Montagnac 2012. (= Archéologie et histoire romaine. Bd.24.) S.245ff. Schenck-David III = Schenck-David, Jean-Luc: Dis Manibus. Images et expressions de la mort dans le Comminges antique. Saint-Gaudens 2016. (= Collection Histoire & archéologie. Bd.1.) Schenck-David IV = Schenck-David, Jean-Luc: Inscriptions funéraires antiques, païennes et chrétiennes à Saint-Just de Valcabrère. In: Archéologie au village : une enquête en cours sur le territoire de Lugdunum des Convènes. Hrsg. von Julie Quéré und William van Andringa. Toulouse 2022. S.106ff. Schenck-David V = Schenck-David, Jean-Luc: Era Val d’Aran ena epòca romana. In: Jèp de Montoya und Josep Maria Canabal (Hrsg.): Istòria d’Aran. Bd.2. Institut d’Estudis Aranesi-Acadèmia aranesa dera lengua occitana 2023. Schillinger = Schillinger, Karl: Untersuchungen zur Entwicklung des Magna Mater-Kultes im Westen des römischen Kaiserreiches. Diss. Konstanz 1979. Schipp = Schipp, Oliver: Im Dienste der Großen Göttermutter – Freigelassene im Mater Magna-Kult. In: Fischer, Josef (Hrsg.): Studien zur antiken Religionsgeschichte. Krakau 2017. S.109ff.
36 Schleiermacher = Schleiermacher, Mathilde: Römische Reitergrabsteine. Die kaiserzeitlichen Reliefs des triumphierenden Reiters. Bonn 1984. (= Diss. München 1977.) Schlippschuh = Schlippschuh, Otto: Die Händler im römischen Kaiserreich in Gallien, Germanien und den Donauprovinzen Rätien, Noricum und Pannonien. Amsterdam 1974. (= Diss. Münster 1973.) Schmidt = Schmidt, Karl Horst: Die Komposition in gallischen Personennamen. Tübingen 1957. (= Sonderabdruck aus der Zeitschrift für celtische Philologie. Bd.26. Heft 1. 1957. S.33ff.) (= Diss. Bonn 1954.) Schmuck = Schmuck, Hilmar: Biographischer Index der Antike / Biographical Index of the Classical World. 3 Bde. München 2001. Schomas = Schomas, Héloïse: Les images monétaires des peuples gaulois : figures primitives ou expressions d’une société en mutation ? : l’exemple des Arvernes, Bituriges, Carnutes, Eduens, Lingons, Meldes, Parisii, Sénons et Séquanes. 2 Bde. Diss. Dijon 2011. Schönfeld = Schönfeld, Moritz: Wörterbuch der altgermanischen Personen- und Völkernamen. Heidelberg 1911. (= Germanische Bibliothek. I. Sammlung Germanischer Elementar- und Handwörterbücher. IV. Reihe: Wörterbücher.) Schuchardt = Schuchardt, Hugo: Iberische Personennamen. In: Revista internacional de los estudios vascos 3. 1909. S.237ff. Schulte-Holtey = Schulte-Holtey, Gabriele: Untersuchungen zum gallischen Widerstand gegen Caesar. Diss. Münster 1968. Schulze = Schulze, Wilhelm: Zur Geschichte lateinischer Eigennamen. 2., unveränderte Aufl. Berlin-Zürich-Dublin 1966. (= Abhandlungen der königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen. Phil.-Hist. Klasse. N. F. 5.) Schumacher = Schumacher, Leonhard (Hrsg.): Römische Inschriften. Lateinisch/Deutsch. Stuttgart 1988. (= Reclam UniversalBibliothek. 8512.) Schwertheim = Schwertheim, Elmar: Die Denkmäler orientalischer Gottheiten im römischen Deutschland – mit Ausnahme der ägyptischen Gottheiten. Leiden 1974. (= EPRO Bd.40.) (= Diss. Münster 1972.) Simon/Bauchhenß = Simon, Erika und Gerhard Bauchhenß: Mercurius. In: LIMC VI/1. 1992. S.500ff. Sivan = Sivan, Hagith: Ausonius of Bordeaux. Genesis of a Gallic aristocracy. London-New York 1993. Solin I = Solin, Heikki: Die griechischen Personennamen in Rom. Ein Namenbuch. 3 Bde. Berlin-New York 1982. (= Akademie der Wissenschaften der DDR. CIL Auctarium.) Solin I2 = Solin, Heikki: Die griechischen Personennamen in Rom. Ein Namenbuch. 3 Bde. 2., völlig neu bearbeitete Aufl. BerlinNew York 2003. (= CIL Auctarium. Series nova. V.2.) Solin II = Solin, Heikki: Juden und Syrer im westlichen Teil der römischen Welt. Eine ethnisch-demographische Studie mit besonderer Berücksichtigung der sprachlichen Zeugnisse. In: ANRW II.29.2. 1983. S.587ff. Solin III = Solin, Heikki: Die stadtrömischen Sklavennamen. Ein Namenbuch. Drei Teile. Stuttgart 1996. (= Forschungen zur antiken Sklaverei. Beiheft 2.) Solin/Salomies = Solin, Heikki et Olli Salomies: Repertorium nominum gentilium et cognominum Latinorum. HildesheimZürich-New York 1988. (= Alpha – Omega. Reihe A. Lexika . Indizes . Konkordanzen zur klassischen Philologie. Bd.LXXX.) Solin/Salomies2 = Solin, Heikki et Olli Salomies: Repertorium nominum gentilium et cognominum Latinorum. 2. Aufl. Editio nova addendis corrigendisque augmentata. Hildesheim-Zürich-New York 1994. (= Alpha – Omega. Reihe A. Lexika . Indizes . Konkordanzen zur klassischen Philologie. Bd.LXXX.) Soulet = Soulet, Jean-François: Le sanctuaire gallo-romaine de Montsérié (Hautes-Pyrenées). In: RC 77. 1964. S.105ff. Spaul I = Spaul, John E. H.: Ala 2. The auxiliary cavalry units of the pre-Diocletianic Imperial Roman army. A revision and updating of the article written by Conrad Cichorius and originally published in part 1 of Band 1 of Realencyclopädie der Classischen Altertumswissenschaften. 1893. Andover 1994. Spaul II = Spaul, John E. H.: Cohors 2. The evidence for and a short history of the auxiliary infantry units of the Imperial Roman Army. Oxford 2000. (= BAR International Series. Bd.841.) Speidel = Speidel, Michael P.: Die Denkmäler der Kaiserreiter. Equites Singulares Augusti. Bonn 1994. (= Beihefte der Bonner Jahrbücher. Bd.50.) Spickermann I = Spickermann, Wolfgang: „Mulieres ex Voto“. Untersuchungen zur Götterverehrung von Frauen im römischen Gallien, Germanien und Rätien (1.-3. Jahrhundert n. Chr.). Bochum 1994. (= Bochumer historische Studien. Alte Geschichte. Nr.12.) (= Diss. Osnabrück 1991.) Spickermann II = Spickermann, Wolfgang: Women and the cult of Magna Mater in the western provinces. In: Women and the Roman city in the Latin west. Hrsg. von Emily Hemelrijk und Greg Woolf. Leiden-Boston 2013. S.147ff. Spickermann III = Spickermann, Wolfgang: Überlegungen zum Kult der Magna Mater und des Attis im Westen des Imperium Romanum. In: Carnuntum Jahrbuch 2016. S.23ff. Stauner = Stauner, Konrad: Das offizielle Schriftwesen des römischen Heeres von Augustus bis Gallienus (27 v. Chr. – 268 n. Chr.). Eine Untersuchung zu Struktur, Funktion und Bedeutung der offiziellen militärischen Verwaltungsdokumentation und zu deren Schreibern. Bonn 2004. (= Diss. Hagen 2003.) Stehlik = Stehlik, Gerald: Die epigraphischen Zeugnisse für die Kriege Roms von Augustus (27 v.) bis Commodus (192 n.). Ungedruckte Diss. Wien 1969. Stein = Stein, Ernst: Die kaiserlichen Beamten und Truppenkörper im römischen Deutschland unter dem Prinzipat. Mit Benützung von E. Ritterlings Nachlaß. Wien 1932. (= Beiträge zur Verwaltungs- und Heeresgeschichte von Gallien und Germanien. Bd.I.) Steiner I = Steiner, J(ohann) W(ilhelm) Ch(ristian): Codex inscriptionum romanarum Rheni. 2 Bde. Darmstadt 1837. Steiner II = Steiner, J(ohann) W(ilhelm) Ch(ristian): Codex inscriptionum romanarum Danubii et Rheni. 5 Bde. SeligenstadtGroß-Steinheim-Darmstadt 1851-1864. StempelMainz = 1000 gestempelte Sigillaten aus Altbeständen des Landesmuseums Mainz. Ergebnisse einer Lehrveranstaltung am Institut für Vor- und Frühgeschichte der Universität Mainz im Sommersemester 2005. Hrsg. von Patrick Jung u.a. Bonn 2006. (= Universitätsforschungen zur prähistorischen Archäologie. Bd.132.) Stephanus = Stephanus, Francis: Les inscriptions latines de la cité des Nitiobroges : leur apport à la connaisance de ses institutions et de ses administrés. In: Revue de l’Agenais 145/2. 2018. S.157ff. Steyert = Steyert, André: Nouvelle histoire de Lyon. Bd.1. Antiquité. Lyon 1895.
37 Stroheker = Stroheker, Karl Friedrich: Der senatorische Adel im spätantiken Gallien. Tübingen 1948. (= Habil.-Schrift Tübingen 1943/44.) Stüber I = Stüber, Karin: Schmied und Frau. Studien zur gallischen Epigraphik und Onomastik. Budapest 2005. (= Archaeolingua. Series minor. Bd.19.) Stüber II = Stüber, Karin: Effets of language contact on Roman and Gaulish personal names. In: Zimmer, Stefan (Hrsg.): Kelten am Rhein. Akten des 13. Internationalen Keltologiekongresses. Zweiter Teil: Philologie. Sprachen und Literatur. Mainz 2009. (= Beihefte der Bonner Jahrbücher. Bd.58.) S.291ff. Sub ascia = Sub ascia. Estudios sobre Carmina Latina Epigraphica. Hrsg. von María Limón Belén und Concepción Fernández Martínez. Sevilla 2020. Suolahti = Suolahti, Jaakko: The junior officers of the Roman army in the republican period. A study on social structure. Helsinki 1955. (= Annales Academiae Scientiarum Fennicae. Ser. B. Bd.97.) Sylvestre = Sylvestre, Richard: Les graffiti sur céramique à caractère religieux dans les Gaules et les Germanies : essai de taxinomie. In: S.F.É.C.A.G., actes du congrès de Nyon. 14 - 17 mai 2015. Céramique et religion en Gaule romaine : actualité des recherches céramiques. Marseille 2015. S.61ff. Szidat = Szidat, Joachim: Caesars diplomatische Tätigkeit im Gallischen Krieg. Wiesbaden 1970. (= Diss. Berlin 1968.) (= Historia. Einzelschriften. Heft 14.) Taillebois = Taillebois, Émile: Inscriptions antiques du Musée de Tarbes. In: Bulletin de la Société de Borda 11. 1886. S.75ff. Terrisse = Terrisse, Jean-Raymond: Les céramiques sigillées gallo-romaines des Martres-de-Veyre (Puy-de-Dôme). Paris 1968. (= Gallia Supplément. Bd.19.) Théonymie celtique = Hofender, Andreas und Patrizia De Bernardo Stempel (Hrsg.): Théonymie celtique, cultes, interpretatio / Keltische Theonymie, Kulte, Interpretatio. X. Workshop F.E.R.C.A.N. Paris 24.-26. Mai 2010. Wien 2013. (= Mitteilungen der Prähistorischen Kommission. Bd.79.) Thomasson I = Thomasson, Bengt E.: Laterculi praesidum. 3 Bde. Göteborg 1972-1990. Thomasson II = Thomasson, Bengt E.: Fasti Africani. Senatorische und ritterliche Amtsträger in den römischen Provinzen Nordafrikas von Augustus bis Diokletian. Stockholm 1996. (= Skrifter utgivna av Svenska Institutet i Roma. 4°. 53.) Thomasson III = Thomasson, Bengt E.: Laterculi praesidum. Vol.I+III ex parte retractatum. Göteborg 2009. [CD-ROM] Thouvenot = Thouvenot, Raymond: Sur deux inscriptions récemment décourvertes à Poitiers. In: Akten des IV. Internationalen Kongresses für griechische und lateinische Epigraphik (Wien, 17.-22. September 1962). Hrsg. von der Österreichischen Akademie der Wissenschaften. Graz-Wien-Köln 1964. S.391ff. TitAq = Tituli Aquincenses (TitAq). 5 Bde. Hrsg. von Lázló Borhy u.a. Budapest 2009-2021. Tituli Helvetici = Kolb, Anne: Tituli Helvetici. Die römischen Inschriften der West- und Ostschweiz. Bonn 2022. Toussaint = Toussaint, Maurice: La Lorraine à l’époque gallo-romaine. Nancy 1928. Treffort/Uberti = Treffort, Cécile und Morgane Uberti: Identité des défunts et statut du groupe dans les inscriptions funéraires des anciens diocèses Poitiers, Saintes et Angoulême entre le IVe et le Xe siècle. In: Wisigoths et Francs autour de la bataille de Vouillé (507): recherches récentes sur le haut Moyen Âge dans le Centre-Ouest de la France. Hrsg. von Luc Bourgeois. SaintGermain-en-Laye. 2010. S.193ff. Trescarte I = Trescarte, Jérôme: Céramique et pratiques rituelles : l’exemple du complexe du puy de Dôme. In: Lamoine/ Berrendonner/Cébeillac-Gervasoni S.499ff. Trescarte II = Trescarte, Jérôme: Les céramiques de la cité des arvernes au haut-empire : production, diffusion et consommation (Ier siècle avant J.-C. – IIIe siècle après J.-C.). 2 Bde. Diss. Clermont-Ferrand 2013. Tsitsiou-Chelidoni = Tsitsiou-Chelidoni, Chrysanthe: Macht, Rhetorik, Autorität: Zur Funktion der Reden Caesars und seiner Gegner in De Bello Gallico. In: Stimmen der Geschichte. Funktionen von Reden in der antiken Historiographie. Hrsg. von Dennis Pausch. Berlin-New York 2010. (= Beiträge zur Altertumskunde. Bd.284.) S.125ff. Untermann = Untermann, Jürgen: Die venetischen Personennamen. Wiesbaden 1961. Urban = Urban, Ralf: Gallia rebellis. Erhebungen in Gallien im Spiegel antiker Zeugnisse. Stuttgart 1999. (= Historia Einzelschriften. Heft 129.) Urbanová = Urbanová, Daniela: Latin curse tablets of the Roman Empire. Innsbruck 2018. (= Innsbrucker Beiträge zur Kulturwissenschaft. Neue Folge. Bd.17.) Valensi I = Valensi, Louis: Présentation d’œuvres gallo-romaines. Catalogue. 3. éd. revue et augmentée. Bordeaux 1964/1965. Valensi II = Valensi, Louis: Römer in Gallien. Romanisierung am Beispiel von Bordeaux. Ausstellung des Musée d’Aquitaine Bordeaux im Münchener Stadtmuseum in Verbindung mit der Prähistorischen Staatssammlung, München 14.7.–15.10.1967. München 1967. Valensi III = Valensi, Louis: Bordeaux, capitale de l’Aquitaine. Un exemple de romanisation en Gaule. Catalogue de l’exposition. Bruxelles 1968. Vallejo Ruiz I = Vallejo Ruiz, José María: Antroponimia indígena de la Lusitania romana. Vitoria-Gasteiz 2005. (= Anejos de Velleia. Series minor. Bd.23.) Vallejo Ruiz II = Vallejo Ruiz, José María: El género en la antroponimia antigua. Algunas consideraciones galas e hispanas. In: Palaeohispanica 8. 2008. S.143ff. Van Andringa = Van Andringa, William: La religion en Gaule romaine. Piété et politique (I er-IIIe siècle apr. J.-C.). Paris 2002. Van Arsdell = Van Arsdell, R(obert) D.: The Celtic Coinage of Britain. London 1989. (www.writer2001.com/cciwriter2001/ coin.htm) Vermaseren I = Vermaseren, Maarten Jozef: Corpus Inscriptionum et Monumentorum Religionis Mithriacae. 2 Bde. Den Haag 1956-1960. Vermaseren II = Vermaseren, Maarten Jozef: Corpus Cultus Cybelae Attisque (CCCA). Bd.V. Aegyptus, Africa, Hispania, Gallia et Britannia. Leiden 1986. (= EPRO Bd.50.) Vernhet/Bémont = Vernhet, Alain und Colette Bémont: Un nouveau compte de potiers de la Graufesenque portant mention de flamines. In: Annales de Pegasus 1. 1990/1991. S.12ff. Vidal = Vidal, Joan Carles: El aquitano como lengua céltica (o vascones en Aquitania). In: Nouvelle Revue d’Onomastique 54/1. 2012. S.129ff.
38 Villaret = Villaret, Alain: Les dieux augustes dans l’Occident romain : un phénomène d’acculturation. Diss. Bordeaux 2016. Villes et agglomérations urbaines antiques du sud-ouest de la Gaule = Villes et agglomérations urbaines antiques du sud-ouest de la Gaule. Histoire et archéologie. Deuxième colloque Aquitania: Bordeaux, 13-15 septembre 1990. Bordeaux 1992. (= Aquitania. Supplément Bd.6.) Vismara/Caldelli = Vismara, Cinzia und Maria Letizia Caldelli: Epigrafia anfiteatrale dell’Occidente Romano. Bd.V. Alpes Maritimae, Gallia Narbonensis, Tres Galliae, Germaniae, Britannia. Roma 2000. (= Vetera. Bd.14.) Voinot = Voinot, Jacques: Les cachets à collyres dans le monde romain. Montagnac 1999. (= Monographies instrumentum. Bd.7.) Wagner = Wagner, Friedrich: Neue Inschriften aus Rätien (Nachträge zu Fr. Vollmer, Inscriptiones Baivariae Romanae). In: BRGK 37/38. 1956/57. S.215ff. Wallace-Hare = Wallace-Hare, David A.: Seeing the Silva through the Silva: The Religious Economy of Timber Communities in Aquitania and Gallia Narbonensis. In: Proceedings of the Harvard Celtic Colloquium 37. 2017. S.251ff. Walser I = Walser, Gerold: Römische Inschriften in der Schweiz für den Schulunterricht ausgewählt, photographiert und erklärt. 3 Teile. Bern 1979-1980. Walser II = Walser, Gerold: Römische Inschrift-Kunst. Römische Inschriften für den akademischen Unterricht und als Einführung in die lateinische Epigraphik. Zweite, verbesserte Aufl. Stuttgart 1993. Walters = Walters, Vivienne J.: The cult of Mithras in the Roman provinces of Gaul. Leiden 1974. (= EPRO Bd.41.) (= Diss. Manchester.) Waltzing = Waltzing, Jean-Pierre: Étude historique sur les corporations professionnelles chez les Romains depuis les origines jusqu’à la chute de l’Empire d’Occident. 4 Bde. Louvain 1895-1900. Weaver = Weaver, P(aul) R. C.: Familia Caesaris. A social study of the emperor’s freedmen and slaves. Cambridge 1972. Weber = Weber, Ekkehard: Supplementum epigraphicum zu CIL III für Salzburg, Steiermark, Oberösterreich und das norische Niederösterreich 1902 – 1964. Diss. Wien 1964. Weisgerber I = Weisgerber, Joh(ann) Leo: Die Namen der Ubier. Köln-Opladen 1968. (= Wissenschaftliche Abhandlungen der Arbeitsgemeinschaft für Forschung des Landes Nordrhein-Westfalen. Bd.34.) Weisgerber II = Weisgerber, (Johann) Leo: Rhenania Germano-Celtica. Gesammelte Abhandlungen. Dem Autor zum siebzigsten Geburtstag am 25. Februar 1969. Hrsg. von Johann Knoblauch und Rudolf Schützeichel. Bonn 1969. Weisgerber III = Weisgerber, (Johann) Leo: Zu den rheinischen -inius-Bildungen. In: Festschrift für Matthias Zender. 2 Bde. Bonn 1972. S.931ff. Weiß = Weiß, Alexander: Sklave der Stadt. Untersuchungen zur öffentlichen Sklaverei in den Städten des Römischen Reiches. Stuttgart 2004. (= Historia Einzelschriften. Heft 173.) (= Diss. Bonn 2002.) Werle I = Werle, Georg: Die ältesten germanischen Personennamen. In: Zeitschrift für deutsche Wortforschung. Beiheft zum zwölften Band. 1910. Werle II = Werle, G(eorg): Zu den ältesten germanischen Personennamen. In: MZ 5. 1910. S.54ff. Wesch-Klein = Wesch-Klein, Gabriele: Funus publicum. Eine Studie zur öffentlichen Beisetzung und Gewährung von Ehrengräbern in Rom und den Westprovinzen. Stuttgart 1993. (= Heidelberger althistorische Beiträge und epigraphische Studien. Bd.14.) Whatmough = Whatmough, Joshua: The dialects of ancient Gaul. (Mikrofilm) Cambridge/Massachusetts 1949ff. (= Nachdr. Cambridge/Massachusetts 1970.) [s. auch Delamarre, X.: Index de J. Whatmough, The dialects of ancient Gaul. In: Veleia 21. 2004. S.221ff.] Wierschowski I = Wierschowski, Lothar: Die regionale Mobilität in Gallien nach den Inschriften des 1. bis 3. Jahrhunderts n. Chr. Quantitative Studien zur Sozial- und Wirtschaftsgeschichte der westlichen Provinzen des römischen Reiches. Stuttgart 1995. (= Historia Einzelschriften. Heft 91.) (= Habil.-Schrift Oldenburg 1993.) Wierschowski II = Wierschowski, Lothar: Fremde in Gallien – „Gallier“ in der Fremde. Die epigraphisch bezeugte Mobilität in, von und nach Gallien vom 1. bis 3. Jh. n. Chr. (Texte - Übersetzungen - Kommentare). Stuttgart 2001. (= Historia Einzelschriften. Heft 159.) Winkler = Winkler, Gerhard: Die Reichsbeamten von Noricum und ihr Personal bis zum Ende der römischen Herrschaft. Wien 1969. (= Österreichische Akademie der Wissenschaften. Philosophisch-historische Klasse. Sitzungsberichte. Bd.261. 2. Abhandlung.) Wolters = Wolters, Reinhard: Römische Eroberung und Herrschaftsorganisation in Gallien und Germanien. Zur Entstehung und Bedeutung der sogenannten Klientel-Randstaaten. Bochum 1990. (= Bochumer historische Studien. Alte Geschichte. Nr.8.) (= Diss. Bochum 1987.) Wuilleumier = Wuilleumier, Pierre: L’administration de la Lyonnaise sous le Haut-Empire. Paris 1948. (= Annales de l’université de Lyon. Troisième série. Lettres. Fascicule 16.) Wuthnow = Wuthnow, Heinz: Die semitischen Menschennamen in griechischen Inschriften und Papyri des Vorderen Orients. Leipzig 1930. (= Studien zur Epigraphik und Papyruskunde. Bd.I. Schrift 4.) Zgusta = Zgusta, Ladislav: Kleinasiatische Personennamen. Prag 1964. (= Monografie Orientálniho Ústavu CSAV. Bd.19.) ⸭ ⸭ ⸭
39
Katalog Gentilnomina (GN 1 – 278a)
-AGN 1: ACCEPTIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Acceptus] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort ⬧Mar/cus Acceptiu(s) / Mascellio AQ fil. des Acceptus Mascli Saintes
Zeit 150-270
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 1058
Verteilung (nach OPEL I2): AQ:1 (CIL XIII 1058) – LG:4 (CIL XIII 1907 → GS, 1910 [2], 3103) – BE:9 (CIL XIII 3712, 3718, 4106, 4177, 4246, 7063, 8353, 8614, AE 1974 446) – PA:1 (CIL III 4433) (nach CIL/Sonstigen): AE 1993 1223 (Butzbach, GS) – AE 2001 1471 (Colijnsplaat, GI) Kommentar: Sicher ein Einheimischer (aus Aquitanien bzw. dem benachbarten Raum); Sohn des verstorbenen [Acc]eptus Mascli (f.) oder des [Acc]epti(us) Masclus. – Zur 1888 entdeckten fragmentarischen Grabinschrift aus Saintes/Mediolanum Santonum (dép. Charente-Maritime) [FO: „fouilles du mur ouest de l’hôpital (soubassement du rempart du Bas-Empire)“ (Maurin); AO: MAS, Inv.-Nr.49.554] s. Éspérandieu I S.282f. Nr.112. Taf.XLVIII (Zeichnung), Maurin II S.141ff. Nr.23 (mit Photos), CAG 17/2. 2007. S.333. Nr.21, Petrae Ausonius-Nr.16/1/12/23. – (A) Der Name tritt vor allem im Rheinland auf, aber auch in der Belgica. – Zum Namen s. Weisgerber I S.69, 114, 125, 140, 295, 353, Weisgerber II S.98, 111, 255. Anm.53, Dobson S.318. Nr.225 („ein ‚selbstgefertigtes‘ nomen“, „kein echtes nomen“), Kronemayer S.117, Kakoschke III2 Bd.1. GN 6 (GI:6 – GS:4). GN 2: ACCIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /⬧L.⬧ Accius ⬧ R˹e˺m(us) /
Pr. Status AQ sacerdos, Remer?
Fundort Lectoure → BE?
Zeit 176-250
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 521
Verteilung (nach OPEL I2): IT:8 – HI:14 – NA:2;1 – DA:2 – PA:3 – NO:3 – AQ:1 (CIL XIII 521) – LG:1 (CIL XIII 2045) (nach CIL/Sonstigen): XI:3 – XIV:3 – VI:15 – X:7 – IX:19 – IV:1 – VIII:9 Kommentar: Aufgrund seines CNs [RFM = Rem(us)] möglicherweise ein Remer (oder ein Nachfahre von Personen aus dem Gebiet der Remer). – Zur um 1540 entdeckten M(agna) M(ater)-Inschrift (Marmor) (gesetzt von Aprilis Repentini fil. und Saturnina Taurini fil.) aus Lectoure/Lactora (dép. Gers) im Gebiet der Lactorates [FO: „dans le chœur de la cathédrale SaintGervais“ (Fabre/Sillières); AO: MAL, Inv.-Nr.16] s. Éspérandieu III S.59ff. Nr.26 (mit Zeichnung) (Rem[otus], Rem[us] oder Rem[ullus]), CIL XIII 521 [„Littera E ubique ut F formata. – 9 Rem(o?)“], Hübner I S.209. Nr.607 (mit Zeichnung), Rutter S.247. Nr.83, Duthoy S.48. Nr.119, Schillinger S.213. Nr.531 [Rem(us)], Vermaseren II S.92f. Nr.239. Taf.LXXXV/239 (Photos), CAG 32. 1993. S.218. Nr.157. Taf.VIII (Photo), Spickermann I S.159. Nr.16, S.163, Fabre/Sillières S.145ff. Nr.10 (mit Photos), Wierschowski I S.294, Wierschowski II S.264f. Nr.358 (wohl ein Remer), Dubosson-Sbriglione S.487. Nr.74, Petrae AusoniusNr.16/1/17/10. – (A) Zum Namen s. Schulze S.423, Reichmuth S.120, Untermann S.28f. Karte 11, Alföldy II S.54 („In Italien überall verbreitet, bekannt auch in den Provinzen.“), Gayraud S.425, Abascal Palazón S.63, Kakoschke III2 Bd.1. GN 7 (GI:2 – GS:2). GN 3: ACCONIUS [italisches GN oder einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom kelt. Namen Acco] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit /C.⬧ Aconi(us)! ⬧ Taurus / AQ zu Veturi[us ---] Martres-Tolosane -
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 11007
Verteilung (nach OPEL I2): IT:3 – BE:4 – NA:1 (CIL XII 287) – DA:1 – PA:3 – AQ:1 (CIL XIII 11007) (Acconius + Aconius!) (nach CIL/Sonstigen): XI:24 – VI:15 – IX:2 – VIII:3 (Acconius + Aconius!) Kommentar: Zur fragmentarischen Weihinschrift (auf einem Statuensockel) (für den Genius des C. Aconius Taurus) aus Martres-Tolosane (dép. Haute-Garonne) im Gebiet der Convenae [FO: römische Villa; AO: MSRT, Inv.-Nr.31087] s. Graillot, H. In: AM 77. 1908. S.14, Rachou S.71. Nr.178, CAG 31/1. 2006. S.237. Nr.324. Abb.95 (Photo). – (A) In Italien tritt fast ausschließlich die Form Aconius auf! Zu Ac(c)onius s. Schulze S.67, 301, 344, Mócsy I S.150 (italisch), Weisgerber I S.173, 206. – Zu Acconius s. Schulze S.67, 301f., Holder Bd.I. Sp.16, Bd.III. Sp.481, Alföldy II S.54, Weisgerber I S.69, 139, 173, 183, 184 (kelt.), 206 („… ist die Trennung Acconius keltisch, Aconius etruskisch … nicht so zu verstehen, als ob jeder Beleg mit -cckeltisch, jeder mit -c- etruskisch wäre.“), 215, Whatmough S.949, 1106, 1252, Gorrochategui I S.123f. Nr.5, Hupe S.171f. Nr.102, Delamarre IV S.24, Kakoschke III2 Bd.1. GN 8 (GI:1 – GS:3). GN 4: ADNAMATINIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom kelt. Namen Adnamat(in)us] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit /Adnamatinia / Cessorina / AQ Frau eines mil. leg. XXII Périgueux → GS 150-200
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 11044
Verteilung (nach OPEL I2): AQ:1 (CIL XIII 11044) (nach CIL/Sonstigen): Kommentar: Die Frau stammte mit Sicherheit aus den germ. Provinzen. Hierfür spricht die Zugehörigkeit ihres Mannes (Ulpius Exoratus) zur in Mainz/Mogontiacum stationierten legio XXII (pr.) und ihr Name. Zwar ist das GN nicht weiter bezeugt, doch tritt das verwandte Adnamatius fast nur am Rhein auf (s. Kakoschke III 2 Bd.1. GN 19). – Zur Grabinschrift aus Périgueux/Vesunna (dép. Dordogne) im Gebiet der Petrucorii s.u. unter dem GN ULPIUS. – (A) Zum „-inius“-Namen s. Whatmough S.408, Billy S.3, Weisgerber III S.933, Solin/Salomies2 S.6 (mit dem Beleg), Kakoschke III2 Bd.1. GN 18 [GI:0 – GS:1 (CIL XIII 11044)].
40 GN 5: ADVENTINIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Advent(in)us] AQ:1 (Person) PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit Nachweis /M.⬧ Adve<n>tinius / Fruendus ⬧ AQ fil. eines mil. leg. XXX U. Bourges → GI E.2./A.3. AE 1973 351 Verteilung (nach OPEL I2): AQ:1 (AE 1973 351 = CIL XIII 1196) (nach CIL/Sonstigen): Kommentar: Sohn der Batavinia Romana und des miles leg(ionis) XXX U(lpia) v(ictrix) M. Pub(licius?) Adventus aus Xanten/ Vetera. – Zur Grabinschrift aus Bourges/Avaricum Biturigum (dép. Cher) im Gebiet der Bituriges Cubi s.u. unter dem GN BATAVINIUS. – (A) Zum „-inius“-Namen s. Weisgerber III S.933, Solin/Salomies2 S.6 (mit dem Beleg), Kakoschke III2 Bd.1. GN 20 [GI:1 (AE 1973 351) – GS:0]. GN 6: AEDUNNIUS [einheimisches „PseudoGN“ (mit kelt. oder baskischer/aquitanischer Basis)] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit /Aedunnia ⬧ Her/mione ⬧ AQ Frau des Aemilius Fronto Éauze 150-250
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 552
Verteilung (nach OPEL I2): - (nach CIL/Sonstigen): Kommentar: Vielleicht eine Person aus dem Sklavenmilieu; Mutter des Pompeius Lepidus. – Zur im 17. Jhd. entdeckten Sarkophag-Inschrift (Marmor) aus Éauze/Elusa (dép. Gers) im Gebiet der Elusates [FO: „au hameau de Saint-Amand“ (CAG); AO: Musée d’Éauze (dépôt du Musée d’Auch), Inv.-Nr.975.13481] s. Bladé S.23f. Nr.15, Éspérandieu V Bd.II. Nr.1048, Lapart III S.68f. (mit Photo), CAG 32. 1993. S.158. Nr.89. Abb.64 (Zeichnung), Fabre II S.76ff. Nr.20 (mit Photos), Petrae AusoniusNr.16/1/24/20. – (A) Zum Namen s. Hübner II S.CXXIX (iberisch), Holder Bd.I. Sp.50, Whatmough S.256, Gorrochategui I S.125. Nr.10 („El tema Edunn-, que preferentemente forma nombres de mujer, excepto Edunnis, está en este caso derivado mediante el suf. -ius, -ia y declinado por la primera.“), Solin/Salomies2 S.6 (mit dem Beleg), Billy S.3, Delamarre II S.13 („voir Edoniabota“), 210 (*aidu-, *aedu-, *edu- = Hitze, Glut, Eifer), Vidal S.161 (kelt.), Gorrochategui V S.37, 160, Delamarre IV S.37, 311. GN 7: AELIUS [ital. GN – GN der Kaiser HADRIAN und ANTONINUS PIUS (117-161)] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort /L. Aeli(us) / 1 Aelianus AQ Clermont-Ferrand /Cn.⬧Pompeiús⬧Sex.⬧ f. /Quir. Homullus / IT Aelius⬧Gracilis⬧Cassianus⬧Longinus/
proc(urator) Aug. provinc. Rom (I) (→ AQ) duarum Lugud. et Aquit.
/T.⬧ Ael(ius) ⬧ /T.⬧ Aeli(us) ⬧ /Elia! /Ael(ia) ⬧ /Ael(ius?) ⬧ /-
Aelia (?)
5
Zeit 150-200
AQ:7 (Personen) Nachweis AE 1964 145
81-96
CIL VI 1626 = ILS 1385
He/liodorus / Leo / Mar/[---] / Nice / Panc[arpus?] /
AQ AQ AQ AQ AQ
(Bronzesiegel) procurator Augustorum Mann(?) der [H]olox[---]
Roquebrune ? Lectoure Billière Lectoure Auch
140-170 150-250 150-250 (176) 117-200
CIL XIII 10022-20 CIL XIII 528 AE 1994 1194 CIL XIII 508 CIL XIII 11027a
Tulia!(?)
AQ
Caesaris [lib.](?)
Monlet ?
2.
CIL XIII 1619add.
Verteilung (nach OPEL I2):
IT:107;2 – HI:163;1 – BE:36;1 – NA:42 – DA:231;3 – PA:323;10 – NO:63;1 – DC:307;15 – AQ:2;1 (CIL XIII 465, 528, AE 1964 145) – BR:26;11 – LG:25 – MI:86;3 – MS:139;5 – RA:13;2 (nach CIL/Sonstigen): XI:86 – XIV:233 – VI:>1500 – X:146 – IX:44 – IV:5 – VIII:559 Kommentar: (1) Zur 1962 entdeckten fragmentarischen Grabinschrift aus Clermont-Ferrand/Augustonemetum (dép. Puy-deDôme) im Gebiet der Arverni [FO: „au sud-est de l’église du Sacré Cœur, lors de la construction de l’immeuble qui porte le n° 97 du boulevard Lafayette et le n° 46 de la rue de l’Oradou, dans une nécropole antique“ (Rémy); AO: „chez Mme veuve R. Bauchet“ (Rémy)] s. Mondanel S.78, CAG 63/1. 1994. S.233. Nr.113/410, Rémy II S.79f. Nr.11 (mit Photo), Petrae AusoniusNr.16/1/2/11, EDH-Nr.HD015913. – (2) Zur Person und zur Ehreninschrift aus Roma s.u. unter dem CN HOMULLUS. – (5) Zur Abello-Inschrift aus Billière (dép. Haute-Garonne) im Gebiet der Convenae s.u. unter dem CN ELIOMARUS. – (6) Zur um 1540 entdeckten M(agna) M(ater)-Inschrift (Marmor) aus Lectoure/Lactora (dép. Gers) im Gebiet der Lactorates [FO: „dans le chœur de la cathédrale Saint-Gervais“ (Fabre/Sillières); AO: MAL, Inv.-Nr.6] s. Éspérandieu III S.25f. Nr.10 (mit Zeichnung), Éspérandieu V Bd.II. Nr.1058, Rutter S.247. Nr.70, Duthoy S.45. Nr.107, Schillinger S.209. Nr.515, Vermaseren II S.86. Nr.226. Taf.LXXII/226 (Photos), CAG 32. 1993. S.218. Nr.157. Taf.VIII (Photo), Spickermann I S.158. Nr.6, S.160 („wohl Freigelassene“), Fabre/Sillières S.140ff. Nr.8 (mit Photos), Schipp S.163. Nr.23, Dubosson-Sbriglione S.481. Nr.61, Petrae AusoniusNr.16/1/17/8. – (8) Lesung äußerst fraglich! – Zur fragmentarischen IOM-Inschrift aus Monlet (dép. Haute-Loire) im Gebiet der Vellavi s.u. unter dem CN TULLIUS. – (A) Zum äußerst gängigen Namen s. Klebs, E. In: RE I.1. 1893. Sp.489, Schulze S.116, 204, Mócsy I S.150, Alföldy II S.43ff., Weisgerber I S.69, 114 (römisch-mittelländisch), 127, 128, 133, 139, 182, 199, 279, 281, 284, 304, 306, 336, 343, 344, 349, 353, Weisgerber II S.112, 302, 305, 306, 307. Anm.29, 308, 403, Lochner S.13f., Abascal Palazón S.64ff., Minkova S.17ff., Kakoschke III2 Bd.1. GN 24 (GI:18 – GS:52), Kakoschke IV GN 3 (RA:28), Kakoschke V GN 6 (BE:8), Kakoschke VI GN 6 (BR:54), Kakoschke VII GN 7 (NO:114). – Zu Elius s. noch Lochner S.73 (vielleicht beeinflusst durch kelt. Elio-Namen wie Elio-marus). GN 8: AEMILIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN Pr. /Aemili(us) 1 Afer AQ /Aemili(us) Combricus / AQ Aemilia Corinthia Maura AQ /Aemilia / Corneo/la ⬧ AQ
Status Fundort ĪĪvir Bourges bei Ussel Frau d. Argicius Arborius [Dax] Frau des Eros Bordeaux
Zeit 1.-A.3. 170-300 E.3./A.4. 70-220
AQ:15 (Personen) Nachweis CIL XIII 1197 AE 1994 1212 Aus. Par. VII 3f. CIL XIII 647
41 /C.⬧Aemilius⬧C.⬧ f. / Gal.⬧ Fratern[us] / /Aemilius ⬧ 6 Fronto /
HI censum egit in Aquitanica Tarragona (E) → AQ 54-68 AQ zu Aedunnia Hermione Éauze 150-250
CIL II 4188 CIL XIII 552
/M.⬧ Aemilius /
LG a studiis Augusti
Laetus /
E.2.
CIL XIII 1779
procurator provinciarum Lyon (→ AQ) Lugdunensis et Aquitan. zu [---]menius Sev[---] Moutier-d’Ahun St.-Bertrand Vater des Aem. Severus Saintes zu Claudius Legitumus Chamalières fil. des Aemilius Paternus Saintes
E.2. 2. 1.H.1. 2.
CIL XIII 1809 = AE 2020 823 CIL XIII 1429 AE 1997 1116 CIL XIII 1059 AE 2002 983 CIL XIII 1059
AQ Pompaelonensis Dax → HI AQ fil. des Aemilius Paternus Saintes AQ (TS-Töpfer) [La Graufesenque]
1.H.1. 2. 1-25?
CIL XIII 414 CIL XIII 1059 Hartley Bd.1. S.82
/[M.⬧] Aemilius ⬧ C. [⬧filius] / Quirin(a) ⬧ LG La[etus] / /Aemil(ius) Me[---] AQ [A?]emilius ⬧ 10 Nigrinus AQ /L.⬧ Aemilius Pater/nus Verteri ⬧f.⬧ / AQ Aemili/on! Paterin(on)! AQ /M.⬧ Aem(ilius) ⬧ Paternus / AQ /L. /-
Aemilius ⬧ Aemil(ius) Aemili(us) ⬧
15
Pla/cidus ⬧ Sever/us / - /
Lyon (→ AQ)
Verteilung (nach OPEL I2): IT:74 – HI:242;3 (CIL II 4188, …) – BE:20;4 – NA:87;3 – DA:44;1 – PA:20;4 – NO:3 – DC:1;3 – AQ:6;1 (CIL XIII 414, 552, 647, 1059 [3], 1419) – BR:0;3 – LG:22 (CIL XIII 1779, 1809, …) – MI:10;1 – MS:7;2 (nach CIL/Sonstigen): XI:57 – XIV:117 – VI:>500 – X:85 – IX:31 – IV:25 – VIII:445 Kommentar: (3) Zur Person s.u. unter dem CN CORINTHIUS. – (9) Zur fragmentarischen Grabinschrift aus Moutier-d’Ahun/ Acitodunum (dép. Creuse) im Gebiet der Lemovici [FO: „muro stabuli cuiusdam immissus CESS.“ (CIL); AO: Musée d’art et d’archéologie, Guéret] s. Éspérandieu II S.108f. Nr.35 (mit Zeichnung), CAG 23. 1989. S.49. Nr.6, S.175. Nr.6, Bost/Desbordes S.76, 80. Abb.2 (Photo). – (11+13+15) Zur nur literarisch überlieferten Grabinschrift aus Saintes/Mediolanum Santonum (dép. Charente-Maritime) s.u. unter dem CN VERTERUS. – (12) Zum Bleitäfelchen (mit magischem Text) aus Chamalières (dép. Puyde-Dôme) im Gebiet der Arverni s.u. unter dem CN LEGITIMUS. – (16) Zum Töpfer aus Millau-La Graufesenque/Condatomagus (dép. Aveyron) im Gebiet der Ruteni s. Oswald (kein Eintrag), Hartley Bd.1. S.82 („Date: AD 1-25 or earlier?“). – (A) Zum äußerst gängigen Namen s. Schulze S.69, 295, 443, 454, Reichmuth S.110, 120, Mócsy I S.150, Alföldy II S.55, Weisgerber I S.69, 114 (römisch-mittelländisch), 125, 126, 136, 139, 198, 288, 292, 306, 330, 332, 336, 343, 344, 349, 353, 355, Weisgerber II S.111, 220, 304, 305, 307 u. Anm.29, 309, Gayraud S.416, Abascal Palazón S.67ff., Minkova S.20f., Kakoschke III2 Bd.1. GN 25 (GI:25 – GS:13). – Zu Aemilius als CN s.u. – Verwiesen sei ferner auf die gleichnamige Tribus Aemilia (Kubitschek S.270). GN 9: AEVADIUS [einheimisches „PseudoGN“ (mit baskischer/aquitanischer Basis?)] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit ⬧- Aevadi/a (GN?) ⬧ Secundi/na ⬧ AQ Frau des Hermes Bagnères-de-Luchon 2.
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 363
Verteilung (nach OPEL I2): AQ:1 (CIL XIII 363) (nach CIL/Sonstigen): VIII:1 (25662, Shimtu, AP, Evadia! Honorata) Kommentar: Wohl eine Einheimische (aus Aquitanien bzw. dem benachbarten Raum); Mutter des Hermogenes. – Der Name wird offenbar im fehlerhaften Dativ genannt: Aevadia Secundinae. – Zur 1815 entdeckten Grabinschrift (Marmor) aus Bagnèresde-Luchon/Aquae Onesiorum (dép. Haute-Garonne) im Gebiet der Convenae (FO: unbekannt; AO: MSRT) s. Du Mège S.168. Nr.408, Roschach S.71. Nr.168, Sacaze, J.: Epigraphie de Luchon. Paris 1880. S.76. Nr.40, Sacaze S.416f. Nr.338 (mit Zeichnung) („Aevadia à Secundina, sa mère“), Laurens I Nr.562, CAG 31/2. 2006. S.123. Nr.42 („Aevadia à sa mère Secundina“). – (A) Zum Namen s. Holder (kein Eintrag), Gorrochategui I S.125. Nr.11 („AEVADIA … Nom. sg.“), Solin/Salomies2 S.8 (mit dem Beleg aus Bagnères-de-Luchon), Delamarre II (kein Eintrag), Vidal S.160 (keltisch bzw. keltisch-iberisch). GN 10: AFRANIUS [ital. GN oder einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Afer/Afra] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit [C.?⬧][Afranius?⬧] 1 Clar[us] / AQ zu [C. Af?]ranius Tertullus Auch 40-70 us /C.⬧ Afránius⬧ Clari ⬧lib.⬧ Graphic / AQ doctor librarius Auch 40-70 ⬧(C. Afránius) Clarus ⬧ AQ patronus des Graphicus Auch 40-70 [⬧C.?⬧][Af]ran(ius) ⬧ 4
Tertullus /
AQ Sohn der [Tertul?]la
Auch
40-70
AQ:4 (Personen) Nachweis CIL XIII 448 CIL XIII 444 CIL XIII 444 CIL XIII 448
Verteilung (nach OPEL I2):
IT:5 – HI:9 – BE:2 – NA:4;1 – PA:4;1 – AQ:2 (CIL XIII 444, 448 [2]) – LG:1 (CIL XIII 11221) (nach CIL/Sonstigen): XI:16 – XIV:6 – VI:45 – X:2 – IX:7 – VIII:18
Kommentar: (1+4) Zur 1842 entdeckten fragmentarischen Grabinschrift (Marmor) aus Auch/Eliumberrum (dép. Gers) im Gebiet der Ausci [FO: „au quartier du Garros“ (CAG); AO: Musée des Jacobins, Auch, Inv.-Nr.975/1455] s. Allmer, A. In: Revue épigraphique 1. 1882. S.277. Nr.308, Bladé S.164f. Nr.204, CAG 32. 1993. S.81. Nr.14, Fabre/Lapart S.106f. Nr.18 (mit Photo), Petrae Ausonius-Nr.16/1/15/18. – (2+3) Zur Grabinschrift aus Auch/Eliumberrum (dép. Gers) im Gebiet der Ausci s.u. unter dem CN GRAPHICUS. – (A) Zum Namen s. Schulze S.115, 137, 344, Mócsy I S.150, Weisgerber II S.112, Gayraud S.425, Abascal Palazón S.73, Kakoschke III2 Bd.1. GN 31 (GI:0 – GS:2). GN 11: AGILEIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /C.⬧ Agileius Primus /
Pr. Status AQ IĪĪĪĪIvir Aug(ustalis)
Fundort Bourges
Zeit 38-41
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 1194
Verteilung (nach OPEL I2): HI:2 – BE:0;1 (CIL XIII 6882 → NA) – NA:2 (CIL XII 1295 [2]) – AQ:1 (CIL XIII 1194) (nach CIL/Sonstigen): XI:1 – XIV:4 – VI:6 – X:3 – IX:1 – VIII:2
42 Kommentar: Der Mann war VIvir Augustalis und c(urator) c(ivium) R(omanorum). – Zur um 1823 entdeckten Weihinschrift für das Wohl des CALIGULA, für Minerva und für DIVA DRUSILLA aus Bourges/Avaricum Biturigum (dép. Cher) im Gebiet der Bituriges Cubi [FO: „dans une cave de la rue des Vieilles-Prisons (en fondations de l’enceinte)“ (CAG); AO: Musée du Berry, Bourges] s. Buhot de Kersers, A. In: MSAFC 4. 1870/1871/1872. S.106ff. Nr.1 (mit Zeichnung), Hübner I S.65. Nr.193, Reinach S.141. Abb.166 (Photo), Leday Teil 2. S.357, 412, CAG 18. 1992. S.106. Nr.38/182, Dondin-Payre, M. In: Dondin-Payre/ Raepsaet-Charlier I S.195. Nr.2, Gmyrek, C.: Römische Kaiser und griechische Göttin. Die religiös-politische Funktion der Athena/Minerva in der Selbst- und Reichsdarstellung der römischen Kaiser. Mailand 1998. S.39. Anm.5, Villaret, A. In: Aquitania 16. 1999. S.131. Nr.51, Damour S.351. Nr.MINBIC001 (mit Zeichnung), Mavéraud-Tardiveau, H. In: Bedon/ Mavéraud-Tardiveau S.366. Abb.2 (Photo), Ramgopal S.59, Barrón Ruiz de la Cuesta (CD-ROM) S.121f. Nr.237, Dondin-Payre/ Navarro Caballero/Gorrochategui II S.163ff. Nr.2. Abb.3 (Photo). – (A) Zum Namen, der in südliche Regionen weist, s. Whatmough S.372, 1107, Solin/Salomies2 S.9 (mit Belegen und Verteilung), Abascal Palazón S.73, Kakoschke III 2 Bd.1. GN 33 (GI:0 – GS:1). GN 12: ALBINIUS [ital. GN oder einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Alb(in)us] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit ⬧- Albini(us) ⬧ L[egi]/ti m(us) AQ patronus des Clymenus Bordeaux 160-190 /Albini(us) Se/nator / AQ zu Domitia Lurandia Javols 150-200
AQ:2 (Personen) Nachweis AE 2003 1169 CIL XIII 1558
Verteilung (nach OPEL I2): IT:12 – HI:1 – BE:2 – NA:1 (ILGN 105) – DA:1 – NO:6 – AQ:1 (CIL XIII 1558) – BR:1 – RA:1 (nach CIL/Sonstigen): XI:7 – XIV:3 + 1 (Albina) – VI:7 – X:4 – IX:2 – VIII:1 Kommentar: (1) Zur Grabinschrift aus Bordeaux/Burdigala (dép. Gironde) im Gebiet der Bituriges Vivisci s.u. unter dem CN CLYMENUS. – (2) Zur Grabinschrift aus Javols/Anderitum (dép. Lozère) im Gebiet der Gabali s.u. unter dem CN LURANDIA. – (A) Zum Namen s. Schulze S.119, Reichmuth S.108, Alföldy II S.56, Weisgerber II S.111, Weisgerber III S.933, Abascal Palazón S.74, Kakoschke III2 Bd.1. GN 43 (GI:6 – GS:0). GN 13: ALBIUS [italisches GN (oder einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Albus)] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit Albius Tibullus AQ [Aquitanien] → IT -30?
AQ:1 (Person) Nachweis Tibull. I 7, 3-4
Verteilung (nach OPEL I2): IT:22 – HI:5 – BE:1;1 – NA:10 – DA:8 – PA:4 – NO:11 – BR:1 – LG:3 (CIL XIII 2499, 2810, AE 1973 338) (nach CIL/Sonstigen): XI:32 – XIV:9 – VI:80 – X:14 – IX:22 – VIII:8 Kommentar: Der Dichter Tibullus begleitet seinen Gönner M. VALERIUS MESSALLA CORVINUS auf dessen Feldzug nach Aquitanien. – Zur Person s.u. unter dem CN TIBULLUS. – (A) Zum Namen s. Schulze S.119, 221, Holder Bd.I. Sp.82, Reichmuth S.105, Mócsy I S.150, Alföldy II S.56, Weisgerber II S.111, Gayraud S.425, Lochner S.14, Abascal Palazón S.74, Kakoschke III2 Bd.1. GN 46 (GI:0 – GS:3). – Verwiesen sei ferner auf den kelt. Gott Albius (s. Jufer/Luginbühl S.20 mit dem Beleg CIL XIII 11233 = 2840 aus Aignay-le-Duc, LG). GN 14: ALFIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /Alfia / Lohisi f. Bulluca / /Alphia! ⬧ Faven/tina ⬧
Pr. Status AQ AQ Tochter eines vilicus
Fundort Valcabrère ? Poitiers
Zeit 150-250
AQ:2 (Personen) Nachweis CIL XIII 261 CIL XIII 1130
Verteilung (nach OPEL I2): IT:19 – HI:17 – NA:8;1 – DA:3 – PA:3;2 – NO:2 – AQ:2 (CIL XIII 261, 1130) (nach CIL/Sonstigen): XI:46 – XIV:5 – VI:53 – X:34 – IX:19 – IV:1 – VIII:25 Kommentar: (1) Zur nur literarisch überlieferten Grabinschrift aus Valcabrère (dép. Haute-Garonne) im Gebiet der Convenae s.u. unter dem CN BULLUCA. – (2) Zur fragmentarischen Grabinschrift aus Poitiers/Lemonum Pictonum (dép. Vienne) s.u. unter dem CN FAVENTINUS. – (A) Zum Namen s. Schulze S.119, Ricci S.76. Nr.69, Reichmuth S.105, Mócsy I S.150 (häufig in Norditalien), Alföldy II S.57, Weisgerber I S.70, 114, 139, 226, Abascal Palazón S.74, Kakoschke III 2 Bd.1. GN 53 (GI:1 – GS:0). – Die Form Alphius/Alphia ist mehrfach bezeugt. S. CIL VI 11500, 15509, 25370 (Rom), IX 541 (Venosa), XII 4570 (Narbonne), AE 1985 132 (Rom). – Zu Alphius/Alfius als CN s. Kakoschke III2 Bd.2,1. CN 124. GN 15: ALLIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN ⬧- Allia (GN?) T.⬧ La/bieni - uxor /
Pr. Status AQ zu [..] Iulius Paullinus T(iti) f(ilius)
Fundort Clermont-Ferrand
Zeit 1-40
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 1461 = Rémy II Nr.2
Verteilung (nach OPEL I2): IT:21 – HI:33;1 – BE:1;4 (CIL XIII 5206, 6886, 8739, 2.NT 237, 4.NT 49) – NA:19;1 – DA:11;2 – PA:0;1 (nach CIL/Sonstigen): XI:44 – XIV:9 – VI:85 – X:27 – IX:23 – VIII:14 Kommentar: Möglicherweise eine Ortsfremde aus dem südlichen Bereich des Imperiums. – Zur nur (unzuverlässig) literarisch überlieferten (vor 1558 entdeckten) Bellinus-Inschrift aus Clermont-Ferrand/Augustonemetum (dép. Puy-de-Dôme) im Gebiet der Arverni [FO: „inconnu“ (Rémy)] s. Tardieu, A.: Histoire de la ville Clermont-Ferrand. Bd.1. Moulins 1870. S.18. Abb.1 (Zeichnung), Delclos, J. In: Sanctuaires Arvernes S.132, CAG 63/1. 1994. S.242. Nr.113/437, Spickermann I S.145f. Nr.1 (Allia T. Labieni uxor), Rémy II S.65f. Nr.2 (Allia T. (Allii) Labieni [f.]), Wierschowski I S.293, Wierschowski II S.298. Nr.416*, Clémençon, B. In: Bedon/Mavéraud-Tardiveau S.180. Abb.3 (Zeichnung), Gorrochategui V S.238. Nr.6, Petrae AusoniusNr.16/1/2/2. – (A) Zum Namen s. Schulze S.423, Mócsy I S.150, Alföldy II S.57, Weisgerber I S.70, 241, 283, 284, 305, Whatmough S.1253, Abascal Palazón S.75, Kakoschke III2 Bd.1. GN 56 (GI:3 – GS:4) („Alle Träger des Namens in den germanischen Provinzen sind wohl Militärangehörige und stammten aus Italien oder der Narbonensis.“).
43 ALPHIA s. oben unter ALFIUS GN 16: AMMIUS [ital. GN oder einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom kelt. Namen Ammus] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit /L.⬧ Ammi(us) ⬧ Silvin[us] / AQ civis Ambianus Bordeaux → BE 150-250
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 607
Verteilung (nach OPEL I2): HI:11 – BE:4 (CIL XIII 4132, 6767, 11453, 4.NT 20) – NA:1 (CIL XII 2698) – DC:1 – AQ:0;1 (CIL XIII 607) (nach CIL/Sonstigen): XI:2 – VI:3 – X:3 – IX:5 Kommentar: Tutor der Palma Aeliani fil(ia); Verwandter (cognatus) der Silvina Lepidi f(ilia). – Zur 1867 entdeckten Grabinschrift aus Bordeaux/Burdigala (dép. Gironde) im Gebiet der Bituriges Vivisci [FO: „rue du Peugue prope murum Romanum SANS.“ (CIL); AO: MAB, Inv.-Nr.60.1.60] s. Robert II S.58ff. (mit Zeichnung), Jullian I Bd.I. S.171ff. Nr.60, Pârvan S.51, 55, Frézouls I S.33, Agache, R.: La Somme pré-romaine et romaine d’après les prospections aériennes à basse altitude. Amiens 1978. (= Mémoires de la Société des Antiquaires de Picardie. Bd.24.) S.360, Bayard, D. u. J.-L. Massy: Amiens romain. Samarobriva Ambianorum. Amiens 1983. (= Revue Archéologique de Picardie.) S.170, 172, Wierschowski I S.292, Wierschowski II S.270f. Nr.368 („Was die Ambianer nach Bordeaux geführt haben könnte, ist unbekannt.“), Maurin/Navarro Caballero S.237ff. Nr.51 (mit Photo), Mathieu II S.451. Abb.36 (Photo), CAG 32/2. 2013. S.249. Nr.224-78, Petrae Ausonius-Nr.16/1/9/51. – (A) Zum Namen, der auch als CN bezeugt ist, s. Schulze S.121, 130, Holder Bd.I. Sp.130f., Schönfeld S.18, Weisgerber I S.248, Weisgerber II S.129, 133, 134, 137, 146, 279, 282, Mócsy II S.48 (mit Verteilungskarte), Kronemayer S.97 (kelt.), Abascal Palazón S.75f., Delamarre II S.19, Kakoschke III2 Bd.1. GN 72 (GI:2 – GS:2). GN 17: ANDECARIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom kelt. Namen Andecarus] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit /Andecarius Ferox AQ zu Atrianus Atuani fil. Menetou-Salon 150-300
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 1328
Verteilung (nach OPEL I2): BE:1 [CIL XIII 3984 = ILB2 Nr.69, Arlon, Andec[ar]i(us) Nocturnus] – AQ:1 (CIL XIII 1328) (nach CIL/Sonstigen): AE 2014 892 = 2.NT 44 (Titelberg, BE, And[eca]rius Augustus) Kommentar: Sicher ein Einheimischer (aus Aquitanien bzw. dem benachbarten Raum). – Zur nur literarisch überlieferten (1854 entdeckten) Sarkophag-Inschrift aus Menetou-Salon (dép. Cher) im Gebiet der Bituriges Cubi [FO: „au lieu-dit Bourg d’en Bas ou Petit Saint-Martin, dans les dépendances du prieuré“ (CAG)] s. Leday Teil 1. S.230f., 297, CAG 18. 1992. S.298. Nr.200, Raybould/Sims-Williams I S.20. Nr.AQV 64, Krier, J. In: Archaeologia Luxemburgensis 1. 2014. S.82 [„Dass Andecarius Ferox ursprünglich aus der östlichen Gallia Belgica (Treverergebiet?) stammte, bevor er sich im Gebiet der Bituriges Cubi niederliess, könnte angesichts der Seltenheit seines Familiennamens vermutet werden, lässt sich letztendlich aber nicht beweisen.“]. – (A) Zum Namen s. Weisgerber II S.119, Whatmough S.372, Solin/Salomies2 S.15 (XIII: 2x), ILB Nr.69 (gall. Name), Billy S.11, Delamarre II S.20, Kakoschke V GN 24 (BE:1), Delamarre IV S.61 („*Ande-caro- ʽTrès Aiméʼ“). GN 18: ANINIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /M.⬧ Aninius ⬧ Adgo/vilus ⬧
Pr. Status HI → AQ?
Fundort Zeit Salinas de la Torre (E) 1.
AQ:1 (Person) Nachweis CIL II2/5 1153
Verteilung (nach OPEL I2): IT:2;1 – HI:2;1 (CIL II2/5 1153, …) – BE:2 – NA:3 (CIL XII 4579, 4580 [2]) – DA:7 – PA:1 (nach CIL/Sonstigen): XI:9 – XIV:5 – VI:46 – X:5 – IX:11 – IV:3 – VIII:7 Kommentar: Die Herkunftsangabe: oriundus ab Aquis ex Gallia. – Zur Grabinschrift aus Salinas de la Torre (bei Écija in Andalusien) s.u. unter dem CN ADGOVILUS. – (A) Zum Namen s. Schulze S.588 (144), Weisgerber III S.933, Alföldy II S.57f. („Verbreitet in Mittel- und Süditalien …“), Abascal Palazón S.76, Kakoschke III2 Bd.1 GN 85 (GI:2 – GS:4). GN 19: ANNAEUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /C.⬧ Annaeus ⬧ Atticus ⬧
Pr. Status IT Pict(onis) ex Aquitanica
Fundort Ostia (I) → AQ
Zeit 2.
AQ:1 (Person) Nachweis AE 1947 184
Verteilung (nach OPEL I2): IT:9;1 – HI:2 – BE:0;1 (CIL XIII 8813 → NO?) – DA:14;1 – PA:5 – NO:1 – DC:1 – MI:1 – MS:1 (nach CIL/Sonstigen): XI:13 – XIV:5 – VI:69 – X:9 – IX:8 – IV:2 – VIII:27 Kommentar: Herkunftsangabe: Pict(onis oder -avus) ex Aquitanica. – Zur Grabinschrift (Marmor) aus Ostia [FO/AO: „in situ, tombe 1, petite tombe, située à une distance de quatre mètres de la voie antique, Via Flavia“ (Thylander); Inv.-Nr.18304] s. AE 1947 184 [pict(or)], Thylander, H.: Inscriptions du Port d’Ostia. Lund 1952. S.29. Nr.A13. Taf.V/1 (Photo [pict(or)], Picard, G.Ch. In: MEFRA 93/2. 1981. S.892, Picard S.551, Noy S.302, Wierschowski I S.292 [pict(or)], Wierschowski II S.15. Nr.3 (Piktone, möglicherweise mit einer „höheren sozialen Position“), Helttula, A.: Le iscrizioni sepolcrali latine nell’Isola sacra. Rom 2007. S.24f. Nr.21 (mit Photo), EDR-Nr.101557. – (A) Möglicherweise handelt es sich (im vorliegenden Fall) um ein „PseudoGN“, entlehnt vom gängigen CN Annaeus. – Zum Namen s. Schulze S.345, 478, Mócsy I S.150, AlföldyII S.58, Weisgerber II S.309, Lochner S.16 (Lallname), Abascal Palazón S.76, Delamarre II S.22, Kakoschke III2 Bd.1. GN 86 (GI:1 – GS:2). GN 20: ANNIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /L. An[nius] / 1 Albu[s] /Annia Anni/o[l]a
Pr. Status AQ AQ fil. des Gemin. Anthus
Fundort Limoges Limoges
Zeit 70-200 3.
AQ:10 (Personen) Nachweis AE 2017 966 CIL XIII 1396
L.⬧ An[n]i(us) /Annia ⬧
AQ zu Annia Priscina AQ Frau des Annius Severus
Jabreilles ? Calignac
70-250
AE 2019 1056 ILTG 146
Aper Iuliana ⬧
44 -
Annia Rutili(i) ⬧- An(nia?) /C. An(nius?) ⬧ /L.[⬧]Annius ⬧ /M.⬧ Annius ⬧ /C. Anni(us)
5
10
Priscina AQ A[n]tici (fil.?) / Queta! / AQ Sab[i]nianus / AQ Sat[uri?]/o ⬧ AQ Severus / AQ Togimarus / AQ
zu Mum[miu?]s JabreillesRul(lus?) Arcanus les-Bordes ? Frau des Iul. Aplonius Bordeaux zu Sabineius Apollinaris Limoges Saintes Mann der Annia Iuliana Calignac Mann der Maevia Paulina Limoges
160-170 180-260 1-30 70-250 3.
AE 2019 1056 = AE 2017 961 CIL XIII 751 CIL XIII 1394 CIL XIII 11063 ILTG 146 CIL XIII 1395
Verteilung (nach OPEL I2): IT:75;1 – HI:113 – BE:7;1 – NA:46;1 – DA:9;2 – PA:17;1 – NO:22 – DC:2;6 – AQ:5 (CIL XIII 1395, 1396, 11063, ILTG 146 [2]) – BR:3 – LG:5 (CIL XIII 1800, 1831 [2], 1989, 2687) – MI:6;2 – MS:3 (nach CIL/Sonstigen): XI:85 – XIV:73 – VI:>400 – X:86 – IX:61 – IV:4 – VIII:188 Kommentar: (3+5) Zur 1993 entdeckten Stiftungsinschrift aus Jabreilles-les-Bordes (dép. Haute-Vienne) im Gebiet der Lemovici [FO/AO: „dans le mur méridional de la nef de l’église“ (AE)] s. Blanc/Dussot/Lamoine/Roger S.161ff. Abb.9f. (Photo + Zeichnung), Bost, J.-P. In: Aquitania 35. 2019. S.26ff. Nr.3. Abb.5f. (Photo + Zeichnung). – (4+9) Zur 1955 entdeckten Grabinschrift (Marmor) (einer Grabanlage) aus Calignac (dép. Lot-et-Garonne) im Gebiet der Nitiobroges [FO: „sur le plateau de Bataillé, près du hameau du Pigeonnier“ (Fages/Maurin); AO: „chez M. E. Picolotto“ (ILTG)] s. Coupry, J. In: Gallia 17. 1959. S.402f. Abb.40 (Photo), AE 1960 174, Fages/Maurin S.60f. Nr.22 (mit Photo), CAG 47. 1995. S.182f. Nr.45. Abb.120 (Photo), Stephanus S.164f. Nr.5, Petrae Ausonius-Nr.16/1/10/22, EDH-Nr.HD018835. – (7) Zur fragmentarischen Grabinschrift aus Limoges/Augustoritum Lemovicum (dép. Haute-Vienne) s.u. unter dem GN SABINEIUS. – (A) Zum äußerst gängigen Namen s. Schulze S.122, 423, 519, Rohden, P. v. In: RE I.2. 1894. Sp.1161ff., Mócsy I S.151, Alföldy II S.58, Weisgerber I S.71, 114, 139, 182, 337, 343, 349, 350, 353, 358, Weisgerber II S.304, 387, 397, 410, Gayraud S.416, Abascal Palazón S.76ff., Minkova S.22f., Delamarre IV S.66, Kakoschke III2 Bd.1. GN 90 (GI:8 – GS:11). GN 21: ANTESTIUS / ANTISTIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort /C.⬧ Antisti(us) / 1 Arullianus / AQ Belloc-St.-Clamens /Antistia ⬧ Byblis ⬧ AQ fil. d. Antistius Protogenes Pellefigue ⬧- Antistia / Erotis ⬧ AQ mater der Antistia Byblis Pellefigue C.⬧ Antistius / Protogenes / AQ Mann der Antistia Erotis Pellefigue [A]ntistia ⬧ 5 Rufi/[na] AQ domina der Lezbia Auch /Antistia ⬧ Rufina / AQ patrona des Ant. Threptus Auch /[Anti?]stia ⬧ C. [fil.] / [Rufi?]na ⬧ AQ Auch /C.⬧ Antisti(us) ⬧ Se/ve rus! / AQ flamen Auch /L.⬧ Antist(ius) / Syntr<o>/p u s! / AQ /Antistia / 10 Talseia / AQ /C.⬧ Antistius / Antistiae ⬧ Rufinae / AQ lib(ertus) Threptus / [Ant?]istia / [---] AQ Antist[ius?] [---] AQ /Antistii (---) / AQ /15 Auctus / Antisti(i) ⬧ l. / AQ
Zeit 2. 1. 1. 1. 1. 40-60 40-60 50-100
IĪĪĪĪIvir Augustalis
Malvézie ? Gimont Auch
40-60
zu [Ni?]ceph[orus?] (TS-Töpfer) libertus/patronus
Auch Auch [Lezoux] Pouech
40-100 1. 160-200 1.-4.
AQ:13 (Personen) Nachweis CIL XIII 451 CIL XIII 11023 CIL XIII 11023 CIL XIII 11023 CIL XIII 447 ILTG 135 CIL XIII 454 CIL XIII 445 CIL XIII 73 CIL XIII 452 ILTG 135 = AE 1955 261 AE 1989 514 CIL XIII 453 Hartley Bd.1. S.208 CIL XIII 177
Verteilung (nach OPEL I2): IT:44 – HI:38 – BE:17;4 – NA:10 – DA:4 – PA:6 – NO:5;1 – DC:3 – AQ:11 (CIL XIII 73, 177, 445, 447, 451, 452, 453, 11023 [2], ILTG 135 [2]) – BR:1;3 – LG:3;1 (CIL XIII 1680, 2510 [3]) – MI:7;1 (nach CIL/Sonstigen): XI:11 – XIV:20 – VI:>200 – X:31 – IX:19 – IV:1 – VIII:87 Kommentar: (2+3+4) Zur nur literarisch überlieferten Grabinschrift aus Pellefigue (dép. Gers) im Gebiet der Ausci s.u. unter dem CN PROTOGENES. – (5) Zur nur literarisch überlieferten fragmentarischen Grabinschrift aus Auch/Eliumberrum (dép. Gers) im Gebiet der Ausci s.u. unter dem CN LESBIUS. – (6+11) Zur Stiftungsinschrift aus Auch/Eliumberrum (dép. Gers) im Gebiet der Ausci s.u. unter dem CN THREPTUS. – (7) Zur fragmentarischen (Grab?-)Inschrift aus Auch/Eliumberrum (dép. Gers) im Gebiet der Ausci [FO: „dans le jardin Lecoq, au Garros, près d’Auch“ (CAG); AO: Musée des Jacobins, Auch, Inv.Nr.945/1467] s. Bladé S.61. Nr.78, CIL XIII 454 ([A]ttia C. / [fil?]ia V[---]), Fabre/Lapart S.108. Nr.19 (mit Photo) (mit der angegebenen Lesung), CAG 32. 1993. S.81. Nr.14 (ohne Ergänzungen), Petrae Ausonius-Nr.16/1/15/19. – (8) Zur 1867 entdeckten fragmentarischen Grabinschrift (Marmor) aus Auch/Eliumberrum (dép. Gers) im Gebiet der Ausci [FO: „au prieuré Saint-Orens“ (CAG); AO: Musée des Jacobins, Auch, ohne Inv.-Nr.] s. Bladé S.49. Nr.57, Éspérandieu V Bd.II. Nr.1050, CAG 32. 1993. S.81, 85. Nr.14, Fabre/Lapart S.95f. Nr.10 (mit Photo), Petrae Ausonius-Nr.16/1/15/10. – (12) Zur fragmentarischen Stiftungsinschrift (Marmor) aus Auch/Eliumberrum (dép. Gers) im Gebiet der Ausci [FO: unbekannt; AO: Musée des Jacobins, Auch, Inv.Nr.975/1456] s. Fabre/Lapart S.101f. Nr.13 (mit Photo), Petrae Ausonius-Nr.16/1/15/13. – (13) Zur fragmentarischen (Grab?-)Inschrift aus Auch/Eliumberrum (dép. Gers) im Gebiet der Ausci s.u. unter dem CN NICEPHORUS / NICEPHOR. – (14) Zu den Töpfern aus Lezoux (dép. Puy-de-Dome) im Gebiet der Arverni, die mit ANTISTORVM stempelten, s. Oswald S.18 („Period: Hadrian.“), Hartley Bd.1. S.208 („Date: AD 160-200.“). – (A) Zum gängigen Namen s. Schulze S.124, Reichmuth S.108. Anm.5, Alföldy II S.58f., Weisgerber I S.71, 283, 287, 293, Weisgerber II S.220, 246, 264, 304, 387, 398, 404, 410, Gayraud S.419, Abascal Palazón S.78f., Kakoschke III2 Bd.1. GN 94 (GI:10 – GS:15).
45 GN 22: ANTONIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /M.⬧ Antonius ⬧ 1 Antul/lus ⬧
Pr. Status HI amicus eines VIvir Aug.
AQ:17 (Personen) Fundort Zeit Nachweis Barcelona (E) → AQ nach 107 CIL II 6149
Ant(onia) ⬧ /C.⬧ Ant(onius) ⬧
AQ mater der Ant. Lavinia AQ Sohn der Ant. Secundina
Bordeaux Dax
200-225 2.
CIL XIII 652 CIL XIII 415
Blandus ⬧ AQ nepos der Ant. Secundina Dax De/[mio]nca ⬧ AQ Frau des Paternianus Limoges
2. 3.
CIL XIII 415 ILTG 175
Lavinia / M(---) / Prima / Secundi/na ⬧
AQ AQ AQ AQ
200-225 CIL XIII 652 CIL XIII/6 Nr.16 18.10.176 CIL XIII 505 2. CIL XIII 415
Severiane ⬧ Severi/ana ⬧
AQ fil. eines mil. leg. II Part. AQ Frau des Eutychianus
Bordeaux → IT? Auch
197-300 150-300
CIL XIII 594 CIL XIII 11022
/L.⬧ Antonius ⬧ L.⬧f. / Gal. ⬧ Statutus /
AQ Patron des Ocellio
Bordeaux → HI
50-100
CIL XIII 612
/D.⬧ Antonius / D.⬧fil.⬧Ter. / Urbicus / ⬧C.⬧ Ant(onius) ⬧ Valen/tinus ⬧ /C.⬧ Anton(ius) ⬧ 15 Valenti/nus ⬧
AQ Vichy → NA AQ nepos der Ant. Secundina Dax AQ nepos der Ant. Secundina Dax
1. 2. 2.
CIL XIII 1498 CIL XIII 415 CIL XIII 415
/-
Antoni/us
Vinde/mialis
AQ -
/-
Antoni/us
Vind/emialis / AQ -
⬧C.⬧ Ant(onius) / /Ant[oni]a ///⬧-
Ant(onia) ⬧ Ant(onius?) ⬧ Ant(onia) ⬧ Ant(onia) ⬧
//-
Ant(onia) ⬧ Ant(onia?) ⬧
[..?] [Antonius?] /L.⬧ Ant(onius)
Augusta / Blandus ⬧ 5
10
19
[---] (---) /
Frau des Veranius Verus Bordeaux (Ziegler/Ziegelei) [Dax] zu Zminthius Procliani Lectoure mater des C. Ant. Blandus Dax
Montégut ?
2.H.2./3. CIL XIII 180
Ilheu ?
2.H.2./3. CIL XIII 308
AQ mil(es) leg. II Part(hicae) Bordeaux → IT? AQ dominus des Amor Périgueux
197-300 180-300
CIL XIII 594 CIL XIII 980
Verteilung (nach OPEL I2): IT:61;1 – HI:146;5 – BE:25;3 – NA:45 – DA:44;3 – PA:56;10 – NO:20;3 – DC:46;3 – AQ:9;2 (CIL XIII 180, 308, 415 [5], 505, 594, 612, 980, 1498, ILTG 175) – BR:9;3 – LG:20 – MI:40;3 – MS:20;4 – RA:2 (nach CIL/Sonstigen): XI:60 – XIV:77 – VI:>500 – X:153 – IX:48 – IV:12 – VIII:344 Kommentar: (2+6) Zur Grabinschrift aus Bordeaux/Burdigala (dép. Gironde) im Gebiet der Bituriges Vivisci s.u. unter dem CN LAVINIA. – (3+4+9+14+15) Zur Grabinschrift aus Dax/Aquae Tarbellicae (dép. Landes) s.u. unter dem CN BLANDUS. – (7) Zum Ziegelproduzenten bzw. seinen Erzeugnissen, die sich in Dax/Aquae Tarbellicae (dép. Landes) fanden [FO: „… dans les démolitions des remparts de Dax …“ (Bladé) und „à l’Îlot Central“ (Bost/Fabre/Rodriguez)], s. Bladé S.89. Nr.95, CIL XIII/6 12636. Nr.16, Bost/Fabre/Rodriguez S.119f. Nr.101f. [„(De l’atelier) de Ant(onius) M(---)“], Petrae Ausonius-Nr.16/1/16/101. – (8) Zur um 1540 entdeckten Taurobolium-Inschrift (Marmor) aus Lectoure/Lactora (dép. Gers) im Gebiet der Lactorates [FO: „dans le chœur de la cathédrale Saint-Gervais“ (Fabre/Sillières); AO: MAL, Inv.-Nr.12] s. ILS 4123, Éspérandieu V Bd.II. Nr.1058, Rutter S.247. Nr.67, Duthoy S.44. Nr.104, Schillinger S.207. Nr.509, Vermaseren II S.85. Nr.223. Taf.LXX/223 (Photos), CAG 32. 1993. S.214f. Nr.157, Spickermann I S.158f. Nr.3, Fabre/Sillières S.130ff. Nr.4 (mit Photos), Bouet S.99f. Abb.91b (Photo), Salerno S.237. Nr.5, Schipp S.162. Nr.20, Dubosson-Sbriglione S.479f. Nr.58, Petrae Ausonius-Nr.16/1/17/4. – (10+18) Zur fragmentarischen Grabinschrift aus Bordeaux/Burdigala (dép. Gironde) im Gebiet der Bituriges Vivisci s.u. unter dem CN SEVERIANUS. – (11) Zur 1904 entdeckten Grabinschrift (Marmor) aus Auch/Eliumberrum (dép. Gers) im Gebiet der Ausci [FO: „du lieu-dit La Hourre“ (CAG); AO: Musée des Jacobins, Auch, Inv.-Nr.975/1525] s. CAG 32. 1993. S.83. Nr.14, Fabre/Lapart S.108f. Nr.20 (mit Photo) [Ant(istia)], Petrae Ausonius-Nr.16/1/15/20. – (19) Zur Grabinschrift aus Périgueux/ Vesunna (dép. Dordogne) im Gebiet der Petrucorii [FO: „inconnue“ (Bost/Fabre); AO: Musée gallo-romain Vesunna, Périgueux, Inv.-Nr.G292] s. Galy S.64f. Nr.51 [L. Anton(ius)], Éspérandieu IV S.52f. Nr.34. Taf.VII/1 (Zeichnung) [L. Anton(ius)], CIL XIII 980 [L. Antoni(us)], Barrière S.66. Nr.1 [L. Anton(ius)], Bost/Fabre S.190f. Nr.78 (mit Photo) [L. Ant(onius)], CAG 24/2. 2013. S.286 [L. Ant(onius)], Petrae Ausonius-Nr.16/1/14/78. – (A) Zum äußerst gängigen Namen s. Schulze S.124, Reichmuth S.97, Mócsy I S.151, Alföldy II S.59, Weisgerber I S.71, 114 (römisch-mittelländisch), 126, 132, 139, 199, Weisgerber II S.246, 386, 397, 400, 410, Gayraud S.419, Lochner S.17 (ital.-lat.), Abascal Palazón S.79ff., Minkova S.24f., Kakoschke III2 Bd.1. GN 96 (GI:21 – GS:27). – Zu Antonius als CN s.u. GN 23: APPIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /Q.⬧ Appius ⬧ Leli/anus! ⬧
Pr. Status AQ Mann der Sanctia Firma
Fundort Bordeaux
Zeit 150-220
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 654
Verteilung (nach OPEL I2): IT:13 – HI:8;1 – BE:7 – NA:2 (CIL XII 3417, AE 1972 322) – DA:1 – PA:2;1 – NO:1 – DC:1 – AQ:1 (CIL XIII 654) – LG:1 (ILTG 246) (nach CIL/Sonstigen): XI:25 – XIV:0 – VI:43 – X:16 – IX:5 – VIII:12 Kommentar: Wohl ein Einheimischer (aus dem gall. Raum). – Zur vor 1883 entdeckten Grabinschrift aus Bordeaux/Burdigala (dép. Gironde) im Gebiet der Bituriges Vivisci [FO: „Rempart gallo-romain … Provenance inconnue“ (Maurin/Navarro Caballero); AO: MAB, Inv.-Nr.60.1.90] s. Jullian I Bd.I. S.221. Nr.90, Maurin/Navarro Caballero S.245f. Nr.57 (mit Photo), CAG 33/2. 2013. S.244. Nr.224-70, Petrae Ausonius-Nr.16/1/9/57. – (A) Zum Namen s. Schulze S.423, 487, 519, Reichmuth S.98, Mócsy I S.151, Alföldy II S.60, Weisgerber I S.71, 114 (römisch-mittelländisch), 139, 282, Weisgerber II S.387, 398, 410, Lochner S.17, Abascal Palazón S.83, Kakoschke III2 Bd.1. GN 106 (GI:10 – GS:9). APRICIUS s. unten unter dem CN APRICUS
46 GN 24: APRONIUS [ital. GN (oder einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Aper)] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit /L. Apron(ius) - / AQ (TS-Töpfer) [Montans] M.1.
AQ:1 (Person) Nachweis Hartley Bd.1. S.227
Verteilung (nach OPEL I2): IT:8 – HI:5 – BE:7;1 – NA:6 – DA:1 – BR:0;1 – LG:4 (CIL XIII 1911, 2500, 2831, 11179) – MI:1;1 (nach CIL/Sonstigen): XI:3 – XIV:1 – VI:24 – X:7 – IX:4 – IV:2 – VIII:44 Kommentar: Zum Töpfer aus Montans (dép. Tarn) im Gebiet der Ruteni, der u.a. mit LAPRON und ɅPRON stempelte, s. Oswald S.20 („Period: Domitian.“), 350 („Period: Flavian.“), Martin S.60, Hartley Bd.1. S.227f. („Date: Claudio-Neronian.“). – (A) Zum gängigen Namen s. Schulze S.110, Alföldy II S.61, Weisgerber I S.71, 114 (römisch-mittelländisch), 125, 139, 199, 282, Weisgerber II S.111, 143. Anm.203, 220, Kronemayer S.118 (in CIL XIII 6794 „PseudoGN“), Abascal Palazón S.84, Minkova S.25, Kakoschke III2 Bd.1. GN 112 (GI:3 – GS:7). – Zum CN Apronius s.u. GN 25: ARRIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN ⬧L.⬧ Arr/ius ⬧ Martius /
Pr. Status Fundort AQ sacerdos, zu Sentia [---]ida Éauze
AQ:1 (Person) Zeit Nachweis 24.6.204 AE 1992 1230
Verteilung (nach OPEL I2): IT:59 – HI:12 – BE:3 – NA:6 – DA:17;1 – PA:2 – NO:2 – DC:5;3 – BR:3 – LG:2 (CIL XIII 1979, 2625) – MI:7 – MS:1 (nach CIL/Sonstigen): XI:49 – XIV:31 – VI:>150 – X:79 – IX:27 – IV:3 – VIII:49 Kommentar: Zur 1983 entdeckten fragmentarischen [M(ater) d(eum)]-Inschrift (vom 24.7. oder 8.7.204) aus Éauze/Elusa (dép. Gers) im Gebiet der Elusates [FO: „lors d’un sauvetage, à l’ouest de la ville“ (CAG); AO: Musée d’Éauze, Inv.-Nr.E.0.00.109] s. Le Noheh, C. u. P. Rifa. In: Aquitania 9. 1991. S.269ff. Abb.3 (Photo), CAG 32. 1993. S.155. Nr.89, Fabre II S.60ff. Nr.3 (mit Photo), Petrae Ausonius-Nr.16/1/24/3, EDH-Nr.HD053535. – (A) Zum gängigen Namen s. Schulze S.423, Alföldy II S.61 („Überall sehr häufig, auch im Osten.“), Whatmough S.1256, Abascal Palazón S.84f., Minkova S.26, Kakoschke III 2 Bd.1. GN 131 (GI:0 – GS:4). GN 26: ARTELIUS [einheimische Bildung (mit kelt. Basis)?] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort /Artelia ⬧ Sabi/na AQ mater des Aur. Felicianus Périgueux
Zeit 160-250
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 983
Verteilung (nach OPEL I2): AQ:1 (CIL XIII 983) (nach CIL/Sonstigen): Kommentar: Die Mutter führte vielleicht ebenso wie ihr Sohn Felicianus das gängige GN Aurelius. Möglicherweise ist also ˹Aur˺˹e˺lia zu lesen (s.u.). – Zur im 18. Jhd. entdeckten Grabinschrift aus Périgueux/Vesunna (dép. Dordogne) im Gebiet der Petrucorii [FO: „dans le mur de la cour des casernes“ (Bost/Fabre); AO: Musée gallo-romain Vesunna, Périgueux, Inv.-Nr.G278] s. Galy S.62f. Nr.43 (Artelia), Éspérandieu IV S.58f. Nr.41. Taf.VII/4 (Zeichnung) (Artelia?), CIL XIII 983 („debuit fortasse esse Aureliae“), Barrière S.75 (Artelia), Bost/Fabre S.149ff. Nr.55 (mit Photo) („A<u>reli‘ae’“), CAG 24/2. 2013. S.149. Abb.154 (Photo) („A<u>reliae“), Petrae Ausonius-Nr.16/1/14/55. – (A) Zum Namen s. Holder Bd.I. Sp.224, Whatmough S.409, Solin/ Salomies2 S.22 (mit dem Beleg), Delamarre II S.27. – S. auch das GN Artilia (CIL XIII 1937 u.a.). GN 27: ASICIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /Asici(us) / Secundianus /
Pr. Status AQ -
Fundort Bourges
Zeit 3.
AQ:1 (Person) Nachweis AE 1973 345
Verteilung (nach OPEL I2): HI:3 – BE:2 (CIL XIII 3707, 2.NT 9) – NA:3 (CIL XII 760, 1333, 4629) – AQ:1 (AE 1973 345) – LG:1 (CIL XIII 1728) (nach CIL/Sonstigen): XI:2 – XIV:2 – VI:4 – VIII:7 Kommentar: Zur 1968 entdeckten Grabinschrift aus Bourges/Avaricum Biturigum (dép. Cher) im Gebiet der Bituriges Cubi [FO: „impasse Jacques-Cœur, dans des couches de remblai contenant des tessons d’époque gallo-romaine“ (Jacques); AO: Musée du Berry, Bourges, Inv.-Nr.968.37.4] s. Jacques I S.299f. Nr.2. Abb.2 (Photo + Zeichnung), Cirier S.163f. Nr.VI/10, CAG 18. 1992. S.131. Nr.38/478, EDH-Nr.HD011135. – (A) Zum Namen s. Schulze S.129, Whatmough S.636, 738, 803, Gayraud S.427, Kakoschke V GN 43 (BE:2). GN 28: ASINIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /L.⬧ Asi(nius) ⬧ At(---) /
Pr. Status AQ (TS-Töpfer)
Fundort [Montans]
Zeit 50-80
AQ:1 (Person) Nachweis Hartley Bd.1. S.274
Verteilung (nach OPEL I2): IT:7 – HI:4 (CIL II 116, 976, 5817, AE 1989 370) – DA:1 – PA:2 – BR:1 (RIB 2025) (nach CIL/Sonstigen): XI:11 – XIV:7 – VI:115 – X:18 – IX:7 – VIII:8 Kommentar: Zum Töpfer aus Montans (dép. Tarn) im Gebiet der Ruteni, der u.a. mit L⬧ASI⬧AT, ASI/NI, LASINI und L⬧ASINI stempelte, s. Oswald (kein Eintrag), Martin S.60, Hartley Bd.1. S.274 („The name was evidently L. Asinius At- and probably L. Asinius Atil- … Date: Pre- to early Flavian.“). – (A) Zum Namen s. Schulze S.125, 129, 347, 403, Reichmuth S.109, Mócsy I S.151 (italisch), Alföldy II S.62, Abascal Palazón S.85f., Kakoschke VI GN 37 (BR:1). GN 29: ATELLIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /Atelia! (GN?) (---?) /
Pr. Status AQ -
Fundort [La Graufesenque]
Zeit 70-90
AQ:1 (Person) Nachweis Marichal Nr.169
Verteilung (nach OPEL I2): HI:10 – NA:1 (CIL XII 1032) (nach CIL/Sonstigen): XI:1 – XIV:2 – VI:23 – X:2 – IX:2 – VIII:6 Kommentar: Domina des Agileius, des Calistus, des Onesimus, des Vigedos, des [..]cundus und des [---]nos. – Zum Graffito (Arbeitsliste) auf dem Fragment einer TS-Schüssel (des Cosius Rufinus) aus La Graufesenque/Condatomagus (dép. Aveyron) im
47 Gebiet der Ruteni s. Marichal, R. In: CRAI 115/1. 1971. S.193ff. Abb.2 (Photos) („… Atelia, qui est peut-être le potier Atilius …“), ders. In: REA 76. 1974. S.266ff. Abb.15f. (Photos), King, A. In: Britannia 11. 1980. S.139ff., Marichal S.226ff. Nr.169 (mit Photos), Fülle II S.105f. – (A) Zum Namen s. Schulze S.151, 440, Abascal Palazón S.86. – Zur Namensvariante Atelius s. Solin/ Salomies2 S.25 („VIII: 3x. ILALG. II 6842“). GN 30: ATILIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /C.⬧ Atilius ⬧ Marullus ⬧ ⬧Ga[i(us)] / Atili(us) ⬧ Roman(us)
Pr. Status LG Arvern(us) AQ fil. des Romulus
Fundort Lyon → AQ Bordeaux
Zeit 3. 200-250
AQ:2 (Personen) Nachweis CIL XIII 1807 CIL XIII 657
Verteilung (nach OPEL I2): IT:153;2 – HI:56 – BE:13;1 – NA:49 – DA:27;2 – PA:19;3 – NO:12;1 – DC:2 – AQ:1 (CIL XIII 657) – BR:1 – LG:4;3 (CIL XIII 1807, 1834, 1835 [2], 2977, AE 1979 433) – MI:3;2 – MS:5;1 – RA:1 (nach CIL/Sonstigen): XI:66 – XIV:34 – VI:>150 – X:40 – IX:15 – IV:2 – VIII:25 Kommentar: (1) Zur um 1669 entdeckten (1857 wiederentdeckten) Ehreninschrift (für C. Furius Sabinius Aquila Timesitheus) aus Lyon/Lugdunum (dép. Rhône) (FO: in den Fundamenten eines Hauses in der petite rue Mercière; AO: Lugdunum – Musée & théâtres romains, Lyon-Fourvière, Inv.-Nr.AD24) s. Orelli/Henzen 5530, EIL 1293, Hübner I S.210. Nr.608, Allmer/Dissard II Bd.I. S.166ff. Nr.24, Keune, J. B. In: JbGlGA 10. 1898. S.46ff. Nr.32, ILS 1330, Riese 380, Ritterling II S.84f. Nr.49, Toussaint S.150, Domaszewski S.272f. XIII 1807, Fitz I S.218. Nr.843, Frézouls I S.276, Lerat S.239. Nr.108, Roldán Hervas S.437. Nr.452, Wierschowski II S.297, Wierschowski II S.307f. Nr.430 (hielt sich „eventuell“ als „Funktionär der Tres Galliae“ in Lugdunum auf), Herz, P. In: Urso, G. (Hrsg.): Moneta, mercanti, banchieri. I precedenti greci e romani dell’Euro. Mailand 2003. S.178f., CAG 69/2. 2007. S.345. Nr.178. Abb.247 (Photo), Le Bohec III S.40 (mit Photo), Hoët-van Cauwenberghe S.170, LUPA-Nr.20129. – (2) Zur 1840 entdeckten Grabinschrift aus Bordeaux/Burdigala (dép. Gironde) im Gebiet der Bituriges Vivisci [FO: „Rempart gallo-romain … Palais de Justice (place de la République), à l’emplacement du Fort du Hâ“ (Maurin/Navarro Caballero); AO: MAB, Inv.-Nr.60.1.92] s. Jullian I Bd.I. S.222. Nr.92, Jullian II S.62 (mit Photo), CIL XIII 657 („Titulus propter palmas et delphinos pueri Christiani videtur esse.“), Maurin/Navarro Caballero S.247f. Nr.59 (mit Photo), CAG 33/2. 2013. S.263. Nr.237-1, Petrae Ausonius-Nr.16/1/9/59. – (A) Zum gängigen Namen s. Schulze S.151, 440, Holder Bd.I. Sp.263 („italisch“), Reichmuth S.111, 117 (Ableitung von Attius), Mócsy I S.151, Alföldy II S.63, Weisgerber I S.72, 139, 243, 249, 287, Weisgerber II S.220, 246, 254, 386, 397, 410, Gayraud S.427, Lochner S.21f. (mit Vorbehalten ital., nicht lat.), Abascal Palazón S.86f., Minkova S.26, Kakoschke III2 Bd.1. GN 150 (GI:6 – GS:9). – Zu Atilius als CN s.u. GN 31: ATIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN Q. Atius Varus
Pr. Status AQ praefectus equitum
Fundort [an der Loire]
Zeit -51
AQ:1 (Person) Nachweis Caes. Gall. VIII 28.2
Verteilung (nach OPEL I2): IT:5 – BE:4;1 (CIL XIII 3549, 4230, 6676, 8209, 6854) – PA:2 – DC:2 (nach CIL/Sonstigen): XIV:20 – VI:31 – IX:3 – IV:2 Kommentar: Der nicht weiter bezeugte Reiterpräfekt greift auf Befehl des C. FABIUS mit seinen Reitern den Heereszug des Andecavus Dumnacus an, als dieser die Loire überschreiten will, um das Gebiet der Andecavi zu erreichen. – Zur Person s. Bannert S.509. – (A) Atius ist eine ältere Form für das gängige GN Attius (s.u.). – Zum Namen s. Schulze S.68, 423, 551, Mócsy I S.151, Weisgerber I S.72, 120, 139, 198, 206, 209, 215, 248, 249, 287, 432, Kakoschke III2 Bd.1. GN 152 (GI:2 – GS:3). GN 32: ATTIUS [italisches GN oder einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Attus] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit u /Attia / 1 Fa sti/na / AQ Ardiège 100-250
AQ:6 (Personen) Nachweis CIL XIII 115
/Atti(us) ⬧ /L.⬧ Attius /
P[ri]scianus / Sabinianus /
AQ AQ -
Bordeaux Aire-sur-l’Adour
3. 170-230
CIL XIII 660 CIL XIII 420
/M.⬧ At/tius ⬧ /L.⬧ Atti(us) ⬧ ⬧L.⬧ At/tius ⬧
Sa/binianu/s+ Secu/ndus ⬧ Vita/lis ⬧
AQ AQ zu L. Attius Vitalis AQ zu L. Attius Secundus
Castelnau-Barbar. ? 150-250 Aire-sur-l’Adour 40-120 Aire-sur-l’Adour 40-120
CIL XIII 435 CIL XIII 426 CIL XIII 426
5
Verteilung (nach OPEL I2): IT:66 – HI:34;1 – BE:17;3 – NA:109 – DA:18 – PA:12;3 – NO:14 – DC:3 – AQ:7 (CIL XIII 115, 161, 420, 426 [2], 435, 660) – BR:2;1 – LG:7;2 (CIL XIII 1797, 1836, 1837, 1912, 2068, 2229 [2], 2279, 2287) – MI:6 – MS:5 – RA:1 (nach CIL/Sonstigen): XI:55 – XIV:14 – VI:>200 – X:24 – IX:35 – IV:1 – VIII:42 Kommentar: (1) Zur zwischen 1855 und 1858 entdeckten Mars-Inschrift (Marmor) aus Ardiège (dép. Haute-Garonne) im Gebiet der Convenae [FO: „dans l’église“ (Rodriguez/Sablayrolles); AO: MSRT, Inv.-Nr.Ra 204] s. Roschach S.45. Nr.95, Sacaze S.237f. Nr.171 (mit Zeichnung), Spickermann I S.138. Nr.3 („wohl Einheimische“), CAG 31/2. 2006. S.108. Nr.13. Abb.69 (Photo), Rodriguez/Sablayrolles S.90f. Nr.32 (mit Photos), Jacquet, C. u. L. Rodriguez. In: Marbres, hommes et dieux S.31. Nr.16 (mit Photo), Schenck-David, J.-L. In: CCG 21. 2010. S.230, 233. Nr.23. – (3) Zur 1884 entdeckten Mars-Inschrift (Marmor) aus Aire-sur-l’Adour (dép. Landes) im Gebiet der Aturenses [FO: „un peu à l’ouest de la ville, sur le rebord du plateau qui domine le départ de la route de Duhort, au lieu-dit Carrière de Lasserre“ (CAG); AO: Musée de Borda, Dax, Inv.Nr.MD02.01.33] s. Bladé S.170f. Nr.212, Éspérandieu V Bd.II. Nr.1043-1, Racines de l’Aquitaine S.349 (mit Photo), CAG 40. 1994. S.49. Nr.1/58. Abb.15 (Photo), Bost II S.35 (mit Photo), Bost/Fabre/Rodriguez S.42. Abb.10 (Photo), S.87ff. Nr.10 (mit +
Eine Minerva-Inschrift aus Nîmes/Nemausus [Barry, E. u. E. Germer-Durand: Recueil des inscriptions antiques de la province de Languedoc. Toulouse 1893. (= Histoire générale de Languedoc. Bd.XV.) S.756. Nr.465 = CAG 30/1. 1996. S.508. Nr.136] bezeugt ebenfalls einen Dedikanten namens M. Attius Sabinianus. Der Altar aus Nîmes ist aufgrund der äußeren Form und der Zeilenbrüche aber offenbar mit dem Weihestein aus Castelnau-Barbarens identisch.
48 Photo + Zeichnung), Petrae Ausonius-Nr.16/1/16/10. – (4) Zur im 18. Jhd. entdeckten Minerva-Inschrift (Marmor) aus CastelnauBarbarens (dép. Gers) im Gebiet der Ausci [FO: „sur le site de colline de l’église de Saint-Guiraud“ (Rodriguez/Sablayrolles); AO: (seit vor 1818) MSRT, Inv.-Nr.Ra 318] s. Roschach S.79f. Nr.190, Bladé S.32f. Nr.30, Rachou S.126f. Nr.318, Lapart I Bd.2. S.25, CAG 32. 1993. S.304f. Nr.418, Rodriguez/Sablayrolles S.218f. Nr.171 (mit Photo), Fabre/Lapart S.166f. Nr.89 (mit Photo), Petrae Ausonius-Nr.16/1/15/89. – (5+6) Zur 1885 entdeckten Weihinschrift für das Wohl des L. Attius Secundus aus Aire-sur-l’Adour (dép. Landes) im Gebiet der Aturenses [FO: „un peu à l’ouest de la ville, sur le rebord du plateau qui domine le départ de la route de Duhort, au lieu-dit Carrière de Lasserre“ (CAG); AO: Musée de Borda, Dax, Inv.-Nr.MD81.1.49] s. CAG 40. 1994. S.39. Nr.1/58, Bost/Fabre/Rodriguez S.44. Abb.13 (Photo), S.95f. Nr.16 (mit Photo), Petrae Ausonius-Nr.16/1/16/16. – (A) Zum äußerst gängigen Namen s. Schulze S.68, 423, Holder Bd.III. Sp.737 („auch celtisch?“), Mócsy I S.151, Alföldy II S.63, 120, Weisgerber I S.72, 114, 120, 139, 206, 209, 215, 232, 248, 249, 336, 344, 349, 353, Weisgerber II S.95, 111, 112, 137, 182. Anm.37, 221, 246, 270, 315, Gayraud S.416, Lochner S.22f., Abascal Palazón S.88f., Delamarre IV S.91, Kakoschke III2 Bd.1. GN 163 (GI:6 – GS:30). – Zu Attius als CN s.u. GN 32a: AUCILIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom kelt. Namen Aucius oder Aucis] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort /Aucilia Pascasia AQ Bordeaux
Zeit 5.
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 906
Verteilung (nach OPEL I2): NA:2 (CIL XII 2376 [2]) – LG:1 (CIL XIII 2453) + AQ:1 (CIL XIII 906) (christl.) (nach CIL/Sonstigen): VI:1 (2763, miles cohortis XI praetoriae → Vienna, NA) – AE 1992 735 (Ferrara, regio X) Kommentar: Sicherlich eine Einheimische (aus dem gall. Raum). – Zur nur literarisch überlieferten (1715 entdeckten) christl. Grabinschrift aus Bordeaux/Burdigala (im Gebiet der Bituriges Vivisci) [FO: „dans le cimetière de St.-Seurin BAUDEL.“ (CIL)] s. Le Blant I Bd.2. S.372f. Nr.583a. Taf.77/468 (Zeichnung), Jullian I Bd.II. S.22. Nr.850, Diehl II 2361 (em), CAG 33/2. 2013. S.94. Abb.69 (Zeichnung). – (A) Zum Namen s. Holder Bd.I. Sp.282, Schulze S.150, Whatmough S.636, Delamarre II S.33, Delamarre IV S.93, 216 („cilo- … ʽamiʼ … Au-cilia … ʽsans Amisʼ ?“). – Zur möglichen Basis s. Hartley Bd.1. S.329f. mit einem Töpfer namens Aucis aus Lezoux und einem Töpfer namens Aucius aus La Graufesenque (s.u.).
GN 33: AUDACIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Audax] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort /T. Audacius - / AQ (TS-Töpfer) [La Graufesenque]
Zeit 25-45
AQ:1 (Person) Nachweis Hartley Bd.1. S.330
Verteilung (nach OPEL I2): BR:1 (RIB 1779) – LG:1 (CIL XIII 3178) (nach CIL/Sonstigen): VI:1 (32916) – AE 1990 728 (Köln, GI) – AE 1978 812 = Speidel Nr.688 (Yesildam Koyu, KI) Kommentar: Die frühe Datierung spricht gegen die Lesung eines „PseudoGNs“. – Zum Töpfer aus Millau-La Graufesenque/ Condatomagus (dép. Aveyron) im Gebiet der Ruteni, der u.a. mit TAVDACI und TAVDACII stempelte, s. Oswald S.31 [„AVDAX of South Gaul. Period: Tiberius-Claudius (?)“], Hartley Bd.1. S.330f. [„T. Audacius (T. Audax, Tandacius) … Audacius is known as a nomen …, so we are happy to accept 1a as giving praenomen and nomen, rather than praenomen and cognomen (T. Audax) … Date: AD 25-45.“]. – (A) Zum Namen s. Holder Bd.I. Sp.283, Solin/Salomies2 S.27 (mit Verweis auf Thes. Onom.), Kakoschke VI GN 45 (BR:1), Gavrielatos S.100, Kakoschke III2 Bd.1. GN 169 (GI:1 – GS:0). GN 34: AUGUSTALIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Augustalis] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit /M.⬧ Augus[talius] / Martinus AQ libertus des Salvus Bordeaux 150-220 [M.] [Augus]/ta[l]ius ⬧ Salv[us?] / AQ patronus des Martinus Bordeaux 150-220
AQ:2 (Personen) Nachweis CIL XIII 668 CIL XIII 668
Verteilung (nach OPEL I2): AQ:2 (CIL XIII 668 [2]) (nach CIL/Sonstigen): XIV:1 (639) – VI:1 (12873) Kommentar: Der Patron war sicher ein Einheimischer (aus Aquitanien bzw. dem benachbarten Raum). – Zur 1868 entdeckten (teilweise unleserlichen) Grabinschrift aus Bordeaux/Burdigala (dép. Gironde) im Gebiet der Bituriges Vivisci [FO: „Rempart gallo-romain … 79, cours d’Alsace-et-Lorraine“ (Maurin/Navarro Caballero); AO: MAB, Inv.-Nr.60.1.315] s. Jullian I Bd.I. S.389f. Nr.315, Éspérandieu V Bd.II. Nr.1231, Maurin/Navarro Caballero S.255f. Nr.66 (mit Photos), CAG 33/2. 2013. S.235. Nr.224-52, Petrae Ausonius-Nr.16/1/9/66. – (A) Zum Namen s. Schulze S.52. Anm.4, Solin/Salomies2 S.28 (mit Belegen). GN 35: AUGUSTIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Augustus] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort /Aug(ustia?) ⬧ Pot/entina / AQ Frau eines vet. leg. I Min. Saintes (→ GI?)
Zeit 150-300
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 1047
Verteilung (nach OPEL I2): BE:4 (CIL XIII 3276, 6050, 6761, 4.NT 105) – LG:1 (CIL XIII 1838, 2129) (nach CIL/ Sonstigen): VI:2 (1058 VI 75, 2668) – X:2 (3351 [2], Augusius! = Augustius?) – Chiron 53. 2023. S.126ff. Nr.6 (Mainz, GS) Kommentar: Sicher eine Einheimische (aus dem gall.-germ. Raum); Frau des Iustinius Paternus. – Zur nur literarisch überlieferten Grabinschrift aus Saintes/Mediolanum Santonum (dép. Charente-Maritime) [FO: „Était, peu avant la Révulotion, visible dans le mur de l’hôpital … le monument provenait certainement du soubassement du rempart gallo-romain, face occidentale“ (Maurin)] s. Éspérandieu I S.200f. Nr.74, CIL XIII 1047 („Titulus … mihi valde suspectus est.“), Riese 612, Maurin I S.281 [Aur(elia)], Gayet Bd.1. S.151f. Nr.147, Haensch, R. In: KJb 34. 2001. S.110. Nr.33 (Au[r.] Potentina), Maurin II S.119f. Nr.15 [Au{g}<r>(elia)], CAG 17/2. 2007. S.333. Nr.21, Petrae Ausonius-Nr.16/1/12/15. – (A) Zum Namen, der vor allem in Obergermanien auftritt, s. Schulze S.52. Anm.4, Schillinger-Häfele, U. (4.NT 105) (mit Belegen), Kakoschke III2 Bd.1. GN 176 (GI:1 – GS:8). GN 36: AURELIUS [italisches GN – kaiserliches GN seit MARCUS AURELIUS (161-180)] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort /Aurel(ius)(?) ⬧ 1 Amor / AQ St.-Bertrand
Zeit 3.
AQ:18 (Personen) Nachweis ILTG 66
49 -
Aurelius /
Felicianus /
AQ fil. der Aurelia(?) Sabina
/[T. Aurhlioj
Kalpournianoj BP Apollwnidhj ]/
⬧T. ⬧ Aurhlioj
Kalpournianoj Apollwnidhj
/Aurelia ⬧ /Ti. Aur(elius)
/
procurator Aquitanicae ad census
ÄG procurator Aquitanicae ad census
Périgueux
-
CIL XIII 983
Iznik (TR) → AQ
189-209
CIG II 3751 = IGR III 41
Mendes (ET) → AQ 189-209
IGR I 1107 = ILS 8850
La/na ⬧ Le(---) ⬧ /
AQ Frau des Fressus Quintus St.-Bertrand AQ (Ziegler/Ziegelei) [Cahors]
Lunaris
AQ IIIIIIvir Aug. col. Ebor.
/T. Aur[e]lius Clau(dia) / Mari[n]us /Aurelia ⬧ Oppidana / /Aur(elius) ⬧ 10 Paedo/caeus ⬧ Aure(lia?) / Primit(iva?) / /T. Aure/[lius] Pro/[---] /˹Aur˺˹e˺lia ⬧ Sabi/na ⬧- Aur(elia) ⬧ Sapricia ⬧ /C.⬧ Aurel(ius) / 15 Secundus /
PA AQ AQ AQ AQ AQ AQ AQ
/-
Aurilius! /
AQ mil. coh. V Emisenorum? Bordeaux → MS/MI 180-220
⬧//-
Aur[el(ius)] / Aurel(ia) / Aurelus! /
/M.⬧ Aur(elius)
5
Summ(us)
mil. leg. XIIII g. M. v. zu Zminthius Proculiani scaenicus negotiator mater des Aur. Felicianus -
3. -
CIL XIII 266 CIL XIII/6 Nr.279
Bordeaux → BR
237
ILTG 141
Petronell (A) → AQ Lectoure Bordeaux Périgueux St.-Bertrand Périgueux Bordeaux Lunax
120-150 LUPA-Nr.1865 18.10.176 CIL XIII 506 200-250 CIL XIII 642 E.2. CIL XIII 984 150-250 CIL XIII 246 160-250 CIL XIII 983 150-300 CIL XIII 671 CIL XIII 153
Tertinus ⬧ AQ cent(urio) leg. XXX (U. v.) Auch → GI Theopo/[m]pias(?) / AQ Bourges 19 Turinus / AQ fil. d. Dagobius Comartiorix Bordeaux
CIL XIII 595
150-300 CIL XIII 442 E.2./A.3. CIL XIII 1212 150-220 CIL XIII 720
Verteilung (nach OPEL I2): IT:221;14 – HI:119;8 – BE:84;18 – NA:83;3 – DA:615;19 – PA:717;48 – NO:110;10 – DC:337;14 – AQ:11;2 [CIL XIII 266, 442, 506, 595 (Auriiius!), 642, 671, 720, 983, 984, 1175, 1212, ILTG 66, 141] – BR:78;17 – LG:37;5 – MI:145;8 – MS:254;10 – RA:52;2 (nach CIL/Sonstigen): XI:185 – XIV:287 – VI:>2300 – X:198 – IX:79 – IV:4 – VIII:466 Kommentar: (2+13) Zur Grabinschrift aus Périgueux/Vesunna (dép. Dordogne) im Gebiet der Petrucorii s.o. unter dem GN ARTELIUS. – (6) Zum Ziegelproduzenten bzw. seinen Erzeugnissen, die sich in Cahors/Divona (dép. Lot) im Gebiet der Cadurci fanden, s. Jullian I Bd.II. S.644, CIL XIII/6 13033. Nr.279. – (12) Zur fragmentarischen Tutela-Inschrift aus St.-Bertrand-deComminges/Lugdunum Convenarum (dép. Haute-Garonne) [FO: unbekannt; AO: (seit 1931) MADSBC, Inv.-Nr.84.0001.22] s. Sacaze S.172f. Nr.88, Aymard, A. In: MSAMF 18. 1932. S.185. Nr.32, Sablayrolles/Schenck S.13. Anm.32 („sans nul doute un faux“), S.35. Nr.22 (mit Photo) (T. Aurelius / pro / [salute] ---), CAG 31/2. 2006. S.382. Nr.472 (T. Aurelius / pro / [salute] ---). – (15) Zur Sol/Luna-Inschrift (Marmor) aus Lunax (dép. Haute-Garonne) im Gebiet der Convenae (AO: MSRT, Inv.-Nr.Ra 288) s. Sacaze S.292ff. Nr.239, Rachou S.119. Nr.288, CAG 31/2. 2006. S.185. Nr.307. – (A) Die große Verbreitung des Namens resultiert (in erster Linie) aus der bekannten Constitutio Antoniniana (212), da viele Neubürger das GN des CARACALLA annahmen. Auch Altbürger fügten das GN ihrer Nomenklatur hinzu und führten fortan zwei GN. Zum Phänomen s. Gilliam, J. F.: Dura Rostres and the Constitutio Antoniniana. In: Historia 14. 1965. S.86ff., Simelon, P.: Aurelius dans les gentilices multiples à l’époque de Caracalla. In: AC 82. 2013. S.195ff. – Zum äußerst gängigen Namen s. Klebs, E. In: RE II.2. 1896. Sp.2431, Schulze S.445, 468, Mócsy I S.151, Alföldy II S.46ff., Weisgerber I passim, Weisgerber II passim, Whatmough S.1111, 1259, Gayraud S.420, Lochner S.25, Abascal Palazón S.90ff., Minkova S.28ff., Kakoschke III2 Bd.1. GN 179 (GI:102 – GS:86), Kakoschke IV GN 23 (RA:96), Kakoschke V GN 66 (BE:15), Kakoschke VI GN 47 (BR:132). AURILIUS s. oben unter AURELIUS GN 37: AUTIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /L.⬧ Autius ⬧L.⬧f. /Ani.⬧ -
Pr. Status AQ mil(es) leg. XIIII gem.
Fundort Aulnay → GS/NA
Zeit vor 43
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 1121
Verteilung (nach OPEL I2): AQ:0;1 (CIL XIII 1121) (nach CIL/Sonstigen): XI:1 (5686) – VI:1 (211) Kommentar: Der Mann diente in der in Mainz/Mogontiacum stationierten legio XIV gemina und stammte aus dem südgallischen Fréjus/For(um) Iuli(i). Er gehörte zur Besatzung eines Außenpostens der Legion. – Zur 1855 entdeckten Grabinschrift aus Aulnay-de-Saintonge/Aunedonnacum (dép. Charente-Maritime) im Gebiet der Santones [FO: „sub pavimento ecclesiae“ (CIL); AO: MAS] s. Ledain S.41f. Nr.XXXVI, Éspérandieu I S.190ff. Nr.71. Taf.XXIII (Zeichnung), Riese 970, Ritterling I Sp.1730, Pflaum II S.271, Maurin I S.71. Abb.3 (Photo), Reddé, M. In: JbRGZM 34.2. 1987. S.347. Anm.13, Tronche, P.: Camp militaire romain à Aulnay de Saintonge (Charente-Maritime). Aulnay 1994. S.28 (mit Photo), Maurin/Thauré II S.79 (mit Photo), CAG 17/1. 1999. S.76. Nr.24/2, Keppie S.139 mit Anm.71, Klein, M. J. In: MZ 117. 2022. S.31. Nr.3. – (A) Zum seltenen Namen, der nach Italien weist, s. Schulze S.130 (etruskisch). – Das OPEL führt zudem zwei Belege für Autius als CN (CIL XIII 5721, 7860). GN 38: AVENTINIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Aventinus] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Aventinius Veris/[simus] LG curator civium Romanorum Lyon → AQ
Zeit 220-221
AQ:1 (Person) Nachweis AE 1955 210
Verteilung (nach OPEL I2): BE:3 (CIL XIII 3277, 6208, 6482) – NA:2 (CIL XII 4109) – LG:0;1 (ILTG 221 → AQ) (nach CIL/Sonstigen): -
50 Kommentar: Wohl ein Einheimischer (aus dem gall. Raum); curator der cives Romani in der Provinz Aquitanien. – Zur 1953 entdeckten fragmentarischen Ehreninschrift der cives Romani in tribus provinci(i)s Galli(i)s consistentes für Kaiser ELAGABAL aus Lyon/Lugdunum (dép. Rhône) [FO: „dans le pont de la Guillotière“ (ILTG); AO: Lugdunum – Musée & théâtres romains, Lyon-Fourvière, Inv.-Nr.2008.0.605] s. Audin/Guey/Wuilleumier S.304ff. Nr.1. Taf.XIX-XX (Photo + Zeichnung), AE 1956 173, Meyers S.126, ILTG 221, Lerat S.255. Nr.145, Van Andringa S.38 (mit Photo), CAG 69/2. 2007. S.417. Nr.323-1, Rosso S.281f. Nr.69. Abb.56 (Zeichnung), Hoët-van Cauwenberghe S.256f., EDH-Nr.HD019548. – (A) Zum Namen s. Holder Bd.I. Sp.312 (lat.), Weisgerber II S.111, Weisgerber III S.933, Rupprecht S.224 („PseudoGN“), Kneißl (Katalog) S.73 (abgeleitet vom seltenen Aventinus), Solin/Salomies2 S.29, Degavre S.69 („*AVENTO- … ʽjusteʼ … ʽqui coule, sourceʼ“), Kakoschke III2 Bd.1. GN 185 (GI:0 – GS:5). – Als Basis für das „PseudoGN“ kommt ebenso der seltene (kelt.) Name Aventus in Frage.
-BGN 39: BAEBIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN [B]aebi(us) ⬧ Aquitanus ⬧
Pr. Status NA -
Fundort Narbonne → AQ?
Zeit 1.
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XII 4655
Verteilung (nach OPEL I2): IT:52 – HI:116 – BE:7;7 – NA:29 (CIL XII 4655, …) – DA:29;2 – PA:7;3 – NO:16 – BR:1;1 – LG:1 (CIL XIII 1982a) – MI:4 – MS:2 (nach CIL/Sonstigen): XI:64 – XIV:30 – VI:>150 – X:28 – IX:55 – VIII:50 Kommentar: Zur fragmentarischen Grabinschrift aus Narbonne/Narbo (dép. Aude) (FO: Porte Sainte-Catherine; AO: Musée Archéologique de Nîmes) s. CAG 11/1. 2002. S.253. Nr.8. Abb.188 (Photo) („B]aebi Aquitani f(ilii)“), Wierschowski I S.292, Wierschowski II S.233. Nr.305 (Cognomen darf als Hinweis auf die Herkunft verstanden werden). – (A) Zum gängigen Namen s. Schulze S.133 (etruskische Wurzeln), Mócsy I S.151, Alföldy II S.65, Weisgerber I S.73, 114 (römisch-mittelländisch), 117, 139, 215, 287, 353, 355, Gayraud S.416, Lochner S.27 (plebejische Gens), Abascal Palazón S.93ff., Minkova S.34, Kakoschke III2 Bd.1. GN 197 (GI:10 – GS:6). GN 40: BAIENUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort /[Q.⬧Baienus⬧]P.⬧fil.⬧Pup./Bla[s]sian[us]/ IT proc. Lugdun. et Aquitan. Ostia (I) (→ AQ)
Zeit vor 130
AQ:1 (Person) Nachweis AE 1974 123
Verteilung (nach OPEL I2): IT:2 (CIL V 539, 763, 764, Pais 229, Inscr. It. X.4. Nr.37, 39, AE 1978 353) (nach CIL/Sonstigen): VI:1 (13500) Kommentar: (Durch weitere inschriftliche und papyrologische Quellen bekannter) Italiker aus Trieste/Tergeste. – Zur Person des [p]roc(urator) provinciar(um) Lu[gudun(ensis)] et Aqu[itanicae] s. Ritterling II S.134, Pflaum I S.304f. Nr.126, Etienne S.328. Nr.6, Pflaum, H.-G. In: Gnomon 37. 1965. S.394, Winkler, G. In: BVbl 36. 1971. S.59ff. Nr.8, Pflaum I Bd.4. (Suppl.) S.47f. Nr.126, Thomasson I Sp.79. Nr.14, PIR2 B 131, Devijver Bd.1. B 14, Thomasson II S.230f. Nr.15, Spaul II S.75, Forni Bd.I.1. S.276. Nr.106, Birley S.317f. Nr.4, Mainardis, F. u. C. Zaccaria. In: Scrivere Leggere Interpretare. Studi di antichità in onore di S. Daris. Triest 2005. S.262ff. – Zur fragmentarischen Ehreninschrift aus Ostia s. CIL XIV 5341+5383+5406, Ritterling II S.116. Nr.16a, Kleberg, T. In: NSA 55. 1930. S.210. Nr.4, Domaszewski S.280. XIV 5341, Tran, N.: Les membres des associations romaines. Le rang social des collegiati en Italie et en Gaules, sous le Haut-Empire. Rom 2006. (= Collection de l’École française de Rome. Bd.367.) S.307f. mit Anm.45, EDR-Nr.075654, EDH-Nr.HD010311. – (A) Zum Namen s. Schulze S.186 (etruskisch), Kakoschke IV GN 26 [RA:1 (Q. Baienus Blassianus)], Kakoschke VI GN 54 [BR:1 (Q. Baienus Blassianus)]. GN 41: BANTIUS [italisches GN (oder einheimische Bildung?)] PN Gentilnomen CN Pr. Status /L.⬧ Bantius / Celsus ⬧ AQ stat(ionarius)
Fundort Rodez
Zeit -
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 1549
Verteilung (nach OPEL I2): AQ:1 (CIL XIII 1549) (nach CIL/Sonstigen): VI:1 (9181b, Bantia Secunda, Datierung: augusteisch) Kommentar: Zur 1868 entdeckten Grabinschrift [gesetzt vom l(ibertus) Secundus] aus Rodez/Segodunum (dép. Aveyron) im Gebiet der Ruteni [FO: „rue Saint-Cyrice, n° 64, maison Serin“ (Albenque)] s. Germer-Durand, E. In: BEG 6. 1886. S.92. Nr.2, Albenque I S.115. Nr.305, CAG 12. 2011. S.393. Nr.202/19, Mauget S.320 mit Anm.93. – (A) Zum Namen s. Schulze S.212, Holder Bd.I. Sp.343, Billy S.23, Delamarre II (kein Eintrag). GN 42: BASSIANIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat. Namen Bass(ian)us] PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Bas/siania Viblina / AQ Périgueux
Zeit 180-300
AQ:1 (Person) Nachweis CIL XIII 11052
Verteilung (nach OPEL I2): BE:3 (CIL XIII 7970, 8419, 2.NT 168) – AQ:1 (CIL XIII 11052) (nach CIL/Sonstigen): Kommentar: Zur 1906 entdeckten Grabinschrift aus Périgueux/Vesunna (dép. Dordogne) im Gebiet der Petrucorii [FO: „dans la muraille du IIIe siècle, près de la porte Normande“ (Bost/Fabre); AO: Musée gallo-romain Vesunna, Périgueux, Inv.-Nr.A3184] s. Éspérandieu V Bd.II. Nr.1283, Barrière S.77, Bost/Fabre S.153f. Nr.57 (mit Photo) („… peut-être l’épouse d’un soldat de l’armée du Rhin.“), Kakoschke II S.130f. Nr.2.2. Taf.20/83 (Photo) („…darf man mit Vorsicht eine Herkunft der Bassiania Viblina aus der Germania inferior vermuten“), CAG 24/2. 2013. S.140. Abb.123 (Photo), Petrae Ausonius-Nr.16/1/14/57. – (A) Das GN tritt (ebenso wie das verwandte GN Bassianus) fast ausschließlich im Gebiet der CCAA (in Niedergermanien) auf. – Zum Namen s. Scharf S.138 (germ.), Weisgerber I S.74, 114, 140, Schillinger S.229. Nr.570, Whatmough S.953, Kakoschke I (CD-ROM) S.298. Karte XI (Verteilungskarte), Kakoschke III2 Bd.1. GN 205 (GI:3 – GS:0).
51 GN 43: BATAVINIUS [einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom lat./ethnischen Namen Batavus] AQ:1 (Person) PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit Nachweis ⬧- Batavinia / Romana AQ Frau eines mil. leg. XXX U. Bourges → GI E.2./A.3. AE 1973 351 Verteilung (nach OPEL I2): AQ:1 (AE 1973 351) (nach CIL/Sonstigen): Kommentar: Mutter des M. Adve<n>tinius Fruendus; angesichts des GNs und der Zugehörigkeit ihres Mannes, M. Pub(licius?) Adventus, zu der in Xanten/Vetera stationierten legio XXX U(lpia) v(ictrix) sicherlich eine Bataverin. – Zur 1868 entdeckten Grabinschrift aus Bourges/Avaricum Biturigum (dép. Cher) im Gebiet der Bituriges Cubi [FO: „rue des Armuriers“ (Jacques); AO: Musée du Berry, Bourges, Inv.-Nr.950.1.39] s. Buhot de Kersers, A. In: MSAFC 4. 1870/1871/1872. S.137ff. Nr.16 (Patavinia), Catalogue Bourges S.24ff. Nr.76 (Patavinia), CIL XIII 1196 (Patavinia), Diehl I S.146. Nr.1527 (Patavinia), Riese 1396 (Patavinia), Jacques I S.304. Nr.8. Abb.8 (Zeichnung) (mit der angegebenen Lesung), Leday Teil 1. S.239f., 304, Cirier S.295. Nr.XI/68, CAG 18. 1992. S.142. Nr.38/627, Gayet Bd.1. S.148f. Nr.144, Haensch, R. In: KJb 34. 2001. S.120. Nr.122, Wierschowski I S.293, Wierschowski II S.295f. Nr.412, Kakoschke II S.145f. Nr.3.2. Taf.21/86 (Photo), Moirin, A. In: Maternité et petite enfance dans l’Antiquité romaine S.149. Nr.87 (mit Photo) (Katalog) (Patavinia), Derks, T.: Beelden en zelfbeelden van Bataven: de epigrafische bronnen. In: De Bataven. Verhalen van een verdwenen volk. Nijmegen-Amsterdam 2004. S.69. Nr.14, Reuter S.127f. Nr.89 (mit Photo), EDH-Nr.HD011153. – (A) Das GN wurde von dem ethnisch geprägten Namen Batavus abgeleitet. – Zum „-inius“-Namen s. Reichert Teil 1. S.126 („mögl. G“), Solin/Salomies2 S.32 (mit dem Beleg), Kakoschke III2 Bd.1. GN 210 [GI:1 (AE 1973 351) – GS:0]. GN 44: BOLAN(I)US [ital. GN oder einheimisches „PseudoGN“, abgeleitet vom kelt./lat. Namen Bolanus] AQ:1 (Person) PN Gentilnomen CN Pr. Status Fundort Zeit Nachweis Bo/lania Attica / AQ Frau eines negotiator Bourges 180-212 AE 2020 818 Verteilung (nach OPEL I2): IT:2 (CIL V 5849 [2]) (nach CIL/Sonstigen): XIV:1 (4202) – VI:3 (3559, 13624, 34688) – VIII:4 (340, 11505 [2], 11545) – AE 1954 156 (Volubilis, MT) – AE 2013 1826 (Ammaedara, AP) – Frei-Stolba II S.199 (Bolanius Diviorus, Stempel auf Holzfass aus Chesterholm/Vindolanda, GB) Kommentar: Möglicherweise eine Person aus dem Sklavenmilieu; (erste) Frau des negotiator artis vestiariae Quint(ius) Eurus. – Zur 1993 entdeckten Grabinschrift aus Bourges/Avaricum Biturigum (dép. Cher) im Gebiet der Bituriges Cubi [FO: „dans la nécropole médiévale de Saint Martin des Champs“ (Dondin-Payre/Navarro Caballero/Gorrochategui); AO: Dépot du Service archéologique de l’Agglomération Bourges, Inv.-Nr.18.033.444;US15006] s. Dondin-Payre/Navarro Caballero/Gorrochategui I S.291ff. Nr.4. Abb.4 (Photos), Lotz S.354. – (A) Zum Namen Bolanius bzw. Bolanus s. Schulze S.533, Solin/Salomies2 S.36 (mit Belegen), Delamarre II S.45, 224.
-CGN 45: CAECILIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN Caecilius Argicius Arborius
Pr. Status Fundort AQ Häduer, avus des Ausonius Dax → LG
/C. Caecilius / Galeria / Civilis / AQ /Q.⬧ CAECILIUS ⬧Q.⬧f.⬧Arn.⬧ MAR/CELLUS AP DENTILIANUS ⬧ e /C.⬧ Caec(ilius) ⬧ / Gal r(ia) / [---] / AQ
Barzan → LG? leg(atus) Aug(usti) pr. pr. Hr. Kessa (TN) Galliae Aquitanicae → AQ -
Niort → LG?
AQ:3 (Personen) Zeit Nachweis ±240-332 Auson. parent. 4.2. 50-150 M.2.
ILTG 153 CIL VIII 14291 = ILS 1096
50-150
AE 1976 457
Verteilung (nach OPEL II): IT:116;1 – HI:165;4 – BE:8;3 – NA:64 – DA:14 – PA:10;6 – NO:0;2 – DC:5;4 – AQ:1 (ILTG 153) – BR:7;6 – LG:2 (CIL XIII 1992, 2586) – MI:0;3 – MS:3;1 (nach CIL/Sonstigen): XI:37 – XIV:118 – VI:>500 – X:77 – IX:37 – IV:10 – VIII:499 Kommentar: (2) Zur Mars-Inschrift aus Barzan (dép. Charente-Maritime) im Gebiet der Santones s.u. unter dem CN CIVILIS. – (3) Zur Person und zur Ehreninschrift aus Hr. Kessa/Thibiuca s.u. unter dem CN DENTILIANUS. – (4) Zur 1974 entdeckten fragmentarischen Weihinschrift aus Niort (dép. Deux-Sèvres) im Gebiet der Pictoni [FO: „Sanctuaire de Pain Perdu“ (CAG)] s. Nicolini, G. In: Gallia 33. 1975. S.377. Abb.15 (Photo), CAG 79. 1996. S.238. Nr.191. Abb.159 (Zeichnung) [„… qui est probablement aussi l’auteur de la dédicace découverte au … Barzan … Le personnage … serait d’origine lyonnaise (d’après la tribu) ou tarraconaise (d’après le gentilice).“], Forni Bd.I.2. S.293. Nr.26, Engelbert S.112. Nr.3b, EDH-Nr.HD006198. – (A) Zum gängigen Namen s. Schulze S.75, 454, 579, Reichmuth S.110f., 116, Alföldy II S.68, Weisgerber I S.311, 315, Weisgerber II S.246, 254, 272, 312, Gayraud S.420, Abascal Palazón S.98ff., Minkova S.36f., Kakoschke III2 Bd.1. GN 241 (GI:3 – GS:11). GN 46: CAELIUS [italisches GN] PN Gentilnomen CN /Cael(ia) ⬧ Regina / Caelion! - /
Pr. Status Fundort AQ Bordeaux AQ zu Lucius Florus Nigrinus Chamalières
Zeit 200-250 1.H.1.
AQ:2 (Personen) Nachweis CIL XIII 678 AE 2002 983
Verteilung (nach OPEL II): IT:20 – HI:32 – BE:0;2 – NA:8 – DA:4 – PA:2 – NO:1 – DC:0;1 – AQ:2 (CIL XIII 678, 837) – BR:0;1 – MS:1 (nach CIL/Sonstigen): XI:17 – XIV:30 – VI:129 – X:14 – IX:15 – VIII:187 Kommentar: (1) Zur 1840 entdeckten Grabinschrift aus Bordeaux/Burdigala (dép. Gironde) im Gebiet der Bituriges Vivisci [FO: „Rempart gallo-romain ? … Provenance inconnue“ (Maurin/Navarro Caballero); AO: MAB, Inv.-Nr.60.1.86] s. Jullian I