Rebbiň Güýçli Perişdesi Iýerusalimi goraýar 2 Patyşalar 18-19 2 Patyşalar 18 1 Ysraýyl patyşasy Elanyň ogly Hoşeýanyň patyşalygynyň üçünji ýylynda Ahazyň ogly Hizkiýa Ýahuda patyşasy boldy. 2 Ol patyşa bolanda ýigrimi bäş ýaşyndady we Iýerusalimde ýigrimi dokuz ýyl patyşalyk etdi. Onuň ejesiniň ady hem Zakarýanyň gyzy Abydy. 3 Ol kakasy Dawudyň eden ähli işleri ýaly, Rebbiň nazarynda dogry işleri etdi. 4 Ol sežde edilýän ýerleri ýok etdi, butlary döwdi, Aşera butlaryny kesdi we Musanyň ýasan bürünç ýylanyny bölek-bölek etdi, çünki ysraýyl halky şol günlere çenli oňa ýakymly ysly tütetgi ýakýardy we ony Nehuştan diýip atlandyrdy. 5 Ol Ysraýylyň Hudaýy Rebbe bil baglady, şonuň üçin ondan soň Ýahudanyň ähli patyşalarynyň arasynda we ondan öň hiç kim onuň ýaly bolmady. 6 Ol Rebbe ýapyşdy we Oňa eýermekden ýüz öwürmedi, Rebbiň Musa beren tabşyryklaryny berjaý etdi. 7 Reb onuň bilendi; ol nirä gitse-de üstünlik gazandy. Ol Aşur patyşasyna garşy çykyp, oňa gulluk etmedi. 8 Ol piliştlileri Gaza we onuň çäklerine çenli, garawullaryň diňinden diwarly şähere çenli ýeňdi. 9 Hizkiýanyň şalygynyň dördünji ýylynda, ýagny Ysraýyl patyşasy Elanyň ogly Hoşeýanyň şalygynyň ýedinji ýylynda Aşur patyşasy Şalmaneser Samariýa hüjüm edip, ony gabady. 10 Üç ýyldan soň olar ony basyp aldylar. Hizkiýanyň altynjy ýylynda, ýagny Ysraýyl patyşasy Hoşeýanyň dokuzynjy ýylynda Samariýa basylyp alyndy. 11 Aşur patyşasy ysraýyllary Aşura sürgün edip, olary Hala we Gozan derýasynyň boýundaky Haborda, şeýle hem Midiýa şäherlerinde ýerleşdirdi. 12 Sebäbi olar özleriniň Hudaýy Rebbiň sözüne gulak asman, Onuň ähtini we Rebbiň guly Musanyň tabşyranlarynyň hemmesini bozdular, olara gulak asmadylar we ýerine ýetirmediler. 13 Hizkiýanyň şalygynyň on dördünji ýylynda Aşur patyşasy Sanherip Ýahudanyň ähli berk galalaryna hüjüm edip, olary basyp aldy.
1
Rebbiň Güýçli Perişdesi Iýerusalimi goraýar
14 Ýahuda patyşasy Hizkiýa Lakyşdaky Aşur patyşasyna: «Men günä etdim, meniň üstüme gaýt, maňa näme ýükleseň, men ony götererin» diýip habar iberdi. Aşur patyşasy Ýahuda patyşasy Hizkiýa üç ýüz talant kümüş we otuz talant altyn belledi. 15 Hizkiýa Rebbiň öýünde we patyşanyň köşgüniň hazynalarynda tapylan ähli kümüşleri oňa berdi. 16 Şol wagt Hizkiýa Rebbiň ybadathanasynyň gapylaryndan we Ýahuda patyşasy Hizkiýanyň örtýän sütünlerinden altyny çykaryp, Aşur patyşasyna berdi. 17 Aşur patyşasy Tartany, Rabsaris we Rabşakany uly goşun bilen Lakyşdan Iýerusalime garşy Hizkiýa patyşanyň ýanyna iberdi. Olar Iýerusalime gelip, ýokarky howuzyň suw geçirijisiniň ýanynda, suw guýujynyň meýdanynyň ýolunda durdular. 18 Olar patyşany çagyranlarynda, öý müdiri Hilkiýanyň ogly Elýakim, kätip Şebna we Asafyň ogly ýyl ýazgyçysy Ýoah olaryň ýanyna çykdylar. 19 Baş ruhany olara şeýle diýdi: «Hizkiýa şeýle diýiň: Beýik patyşa, Aşur patyşasy şeýle diýýär: Sen näme üçin ynanýarsyň? 20 Sen: «Söweş üçin maslahatym we güýjüm bar» diýýärsiň, ýöne olar boş sözler. Indi kime bil baglaýarsyň, maňa garşy baş göterýärsiň? 21 Ine, sen şu döwülen gamyşyň taýagyna, ýagny Müsüre bil baglaýarsyň. Eger adam oňa daýansa, ol eline girip, ony deşer. Müsür patyşasy fyrown oňa bil baglaýanlaryň hemmesine şeýledir. 22 Eger siz maňa: «Biz Hudaýymyz Rebbe bil baglaýarys» diýseňiz, Hizkiýanyň Ýahuda we Iýerusalime: «Iýerusalimdäki şu gurbanlyk sypasynyň öňünde sežde ediň» diýen sežde edilýän ýerlerini we gurbanlyk sypalaryny ýok eden Hudaý şol dälmi?» 23 Indi, meniň jenap Aşur patyşasy bilen wadalaş, eger mümkin bolsaň, iki müň at bererin. 24 Eýsem, sen nädip meniň jenabymyň iň kiçi gullarynyň biriniň ýüzüni öwrüp, arabalar we atlylar üçin Müsüre bil baglaýarsyň? 25 Men indi Rebbiň iradasy bolmazdan bu ýeri weýran etmäge çykdymmy? Reb maňa: «Bu ýere hüjüm edip, ony weýran et» diýdi. 26 Şonda Hilkiýanyň ogly Elýakim, Şebna we Ýoah Rabşakanyň ýanyna: «Gullaryň bilen aram dilinde gepleş, sebäbi biz ony düşünýäris, diwardaky adamlaryň gulagyna ýewreý dilinde gepleşme» diýdiler. 27 Emma Rabşak olara şeýle diýdi: «Jenabym meni şu sözleri aýtmak üçin siziň we siziň jenabyňyzyň ýanyna iberdimi? Ol meni diwaryň üstünde oturan adamlaryň ýanyna ibermedimi? Olar siziň bilen bile öz zyňyndylaryny iýip, öz siýdiklerini içsinler». 28 Soňra baş ruhany aýak üstünde durup, ýewreý dilinde batly ses bilen gygyrdy we şeýle diýdi: «Beýik patyşanyň, Aşur patyşasynyň sözüni diňläň! 29 Patyşa şeýle diýýär: «Hizkiýa sizi aldamasyn, sebäbi ol sizi onuň elinden halas edip bilmez. 30 Hizkiýa sizi Rebbe bil baglap, 'Reb bizi hökman halas eder, bu şäher Aşur patyşasynyň eline berilmez' diýip aýtmasyn. 31 Hizkiýa gulak asmaň, sebäbi Aşur patyşasy şeýle diýýär: «Meniň bilen sowgat bermek barada ylalaşyk baglaşyň we meniň ýanyma geliň, şonda her kim öz üzüm agajynyň miwesinden, öz injir agajynyň miwesinden iýip, öz guýusynyň suwundan içsin. 32 Men gelip, sizi öz ýurduňyz ýaly bir ýurda, däne we şerap ýurduna, çörek we üzümçilik ýurduna, zeýtun we bal ýurduna alyp gidýänçäm, siz diri galarsyňyz, ölmersiňiz. Hizkiýa sizi: “Reb bizi halas eder” diýip aldaýan wagty, oňa gulak asmaň. 33 Milletleriň hudaýlarynyň haýsy biri öz ýurduny Aşur patyşasynyň elinden halas etdi? 34 Hamatyň we Arpadyň hudaýlary nirede? Separwaýymyň, Henanyň we Ywanyň hudaýlary nirede? Olar Samarýany meniň elimden halas etdilermi? 35 Ýerusalimi meniň elimden halas eden ýurtlaryň ähli hudaýlarynyň arasynda haýsylary bar? Reb Iýerusalimi meniň elimden halas edermi? 36 Emma halk dymdy we oňa bir söz hem jogap bermedi, sebäbi patyşanyň tabşyrygy: «Oňa jogap bermäň»di.
2
Rebbiň Güýçli Perişdesi Iýerusalimi goraýar
37 Soňra öý müdiri Hilkiýanyň ogly Elýakim, kätip Şebna we ýyl ýazgyçysy Asafyň ogly Ýoah ýyrtyk geýimleri bilen Hizkiýanyň ýanyna gelip, oňa Rabşakanyň sözlerini aýtdylar. 2 Patyşalar 19 1 Hizkiýa patyşa muny eşidende, geýimlerini ýyrtyp, jul geýip, Rebbiň öýüne girdi. 2 Ol öý müdiri Elýakymy, kätip Şebnany we ruhanylaryň ýaşulularyny jul geýip, Amozyň ogly Işaýa pygamberiň ýanyna iberdi. 3 Olar oňa şeýle diýdiler: «Hizkiýa şeýle diýýär: Bu gün betbagtçylyk, käýinç we dil ýetiriş güni, çünki çagalar dogurmaga ýetdiler, emma dogurmaga güýç ýok». 4 Belki, Reb Hudaýyňyz diri Hudaýy kemsitmek üçin öz hökümdary Aşur patyşasynyň iberen Rabşakanyň ähli sözlerini eşider we Reb Hudaýyňyzyň eşiden sözlerini ýazgarar. Şonuň üçin diri galanlar üçin doga ediň. 5 Şeýdip, Hizkiýa patyşanyň hyzmatkärleri Işaýanyň ýanyna geldiler. 6 Işaýa olara şeýle diýdi: «Hojaýynyňyza şeýle diýiň: Reb şeýle diýýär: Aşur patyşasynyň hyzmatkärleriniň Maňa dil ýetiren sözlerinden gorkmaň. 7 Ine, Men onuň üstüne bir ümüz ibererin, ol bir habar eşidip, öz ýurduna gaýdyp geler we ony öz ýurdunda gylyçdan geçirerin. 8 Şeýdip, Rabşak gaýdyp geldi we Aşur patyşasynyň Libna garşy söweşýändigini gördü, sebäbi ol onuň Lakyşdan aýrylandygyny eşidipdi. 9 Ol Efiopiýanyň patyşasy Tirhaka barada: «Ine, ol seniň bilen söweşmäge çykdy» diýen sözleri eşidende, Hizkiýa ýene-de çaparlar iberip: 10 Ýahuda patyşasy Hizkiýa şeýle diýiň: „Sen bil baglaýan Hudaýyň seni aldamasyn, ol seni 'Iýerusalim Aşur patyşasynyň eline berilmez' diýip aýtsyn. 11 Ine, sen Aşur patyşalarynyň ähli ýurtlara näme edendigini, olary bütinleý ýok edendigini eşitdiň. 12 Ata-babalarymyň ýok eden halklarynyň hudaýlary, ýagny Gozan, Haran, Rezep we Telasarda ýaşaýan Eden ogullaryny halas etdilermi? 13 Hamatyň, Arpadyň, Separwaýym şäheriniň, Henanyň we Ywanyň patyşalary nirede? 14 Hizkiýa çaparlaryň hatyny alyp, ony okady we Rebbiň öýüne baryp, ony Rebbiň huzurynda ýazdy. 15 Hizkiýa Rebbiň huzurynda doga edip, şeýle diýdi: «Eý, keruplaryň arasynda ýaşaýan Ysraýyl Hudaýy Reb, ýer ýüzündäki ähli patyşalyklaryň Hudaýy, diňe Sensiň; gökleri we ýeri Sen ýaratdyň». 16 Ýa Reb, gulagyňy egip eşit, ýa Reb, gözleriňi aç we gör, diri Hudaýy kemsitmek üçin ony iberen Sanheribiň sözlerini eşit. 17 Ýa Reb, hakykatdan-da, Aşur patyşalary milletleri we olaryň ýerlerini ýok etdiler. 18 Olaryň hudaýlaryny oda taşladylar, çünki olar hudaýlar däldi, ynsan elleriniň işi, agaç we daşdy; şonuň üçin olary ýok etdiler. 19 Indi, eý, Hudaýymyz Reb, bizi onuň elinden halas et, şonda ýer ýüzüniň ähli patyşalyklary Seniň diňe Sen Hudaýdygyňy bilsinler». 20 Şonda Amozyň ogly Işaýa Hizkiýa şeýle diýdi: «Ysraýylyň Hudaýy Reb şeýle diýýär: “Aşur patyşasy Sanheribiň garşysyna Maňa eden dilegleriňi eşitdim. 21 Rebbiň onuň hakda aýdan sözü şudur: Sionyň gyzy seni kemsidip, seniň üstünden güldi; Iýerusalim gyzy saňa başyny ýaýkady. 22 Sen kimi kemsitdiň we kime dil ýetirdiň, kimi sesiňi galdyrdyň we kimi ýokary galdyrdyň? Ysraýylyň Mukaddesine garşy. 23 Sen öz habarçylaryň arkaly Rebbe nälet ýazdyň we şeýle diýdiň: «Men köp sanly arabalarym bilen daglaryň belentligine, Liwanyň eteklerine çykdym, olaryň beýik kedr agaçlaryny we saýlama arçalaryny keserin, şeýle hem onuň çäklerindäki öýlerine, Karmel tokaýlygyna girerin». 24 Men başga ýerleriň suwlaryny gazyp içdim, gabawdaky ýerleriň ähli derýalaryny aýaklarymyň dabanlary bilen guratdym. 25 Sen muny öňden bäri nähili edendigimi, ony gadymy döwürlerden bäri nähili döredendigimi eşitmediňmi? Indi bolsa ony amala aşyrýaryn, sen diwarly şäherleri harabaçylyga öwürýärsiň.
3
Rebbiň Güýçli Perişdesi Iýerusalimi goraýar
26 Şonuň üçin olaryň ýaşaýjylary güýçsüzdi, olar gorkdylar we utandylar; olar meýdan otlary, ýaşyl otlar, üçeklerdäki otlar we ösmänkä gurlan däne ýaly boldular. 27 Emma Men seniň ýaşaýan ýeriňi, çykýandygyňy we girýändigiňi, maňa garşy gaharyňy bilýärin. 28 Maňa garşy gaharyň we gygyryň gulagyma ýetendigi üçin, Men burnuňa ilgägimi, dodaklaryňa jylawymy sokaryn we seni gelen ýoluň bilen yzyna gaýtararyn. 29 Bu size bir alamat bolar: şu ýyl öz-özünden ösüp çykanlary, ikinji ýyl bolsa şol ýerden ösüp çykanlary iýersiňiz, üçünji ýyl bolsa ekersiňiz, hasyl orarsiňiz, üzümçilikler ekersiňiz we olaryň miwesini iýersiňiz. 30 Ýahuda neslinden aman galanlar ýene-de aşak kök urup, ýokarda miwe bererler. 31 Çünki Iýerusalimden galanlar, Sion dagyndan gutulanlar çykar; muny Hökmürowan Rebbiň yhlasy amala aşyrar. 32 Şonuň üçin Reb Aşur patyşasy barada şeýle diýýär: «Ol bu şähere girmez, ol ýere ok atmaz, onuň öňüne galkan bilen gelmez, onuň daşyna gyra gurmaz». 33 Ol gelen ýoly bilen yzyna gaýdyp geler, bu şähere girmez» diýýär Reb. 34 Men bu şäheri Özüm üçin we gulum Dawudyň hatyrasy üçin goraýaryn, halas ederin. 35 Şol gije Rebbiň perişdesi çykyp, aşurlylaryň düşelgesinde ýüz segsen bäş müň adamy öldürdi. Olar irden turanda, olaryň hemmesiniň öli jesetdigini gördüler. 36 Şeýdip, Aşur patyşasy Sanherip gidip, Ninewiýada ýaşady. 37 Ol öz hudaýy Nisrokyň öýünde sežde edip ýörkä, ogullary Adrammelek bilen Şarezer ony gylyç bilen öldürdiler we Ermenistan ýurduna gaçyp gitdiler. Onuň ýerine ogly Esarhaddon patyşa boldy.
2 Ýyl Ýazgylary 32:1-23 1 Şu wakalardan we onuň berkitmesinden soň, Aşur patyşasy Sanherip Ýahudanyň üstüne gelip, onuň galalarynyň garşysyna düşelge gurdy we olary özüne ele geçirmegi maksat edindi. 2 Hizkiýa Sanheribiň gelip, Iýerusalime garşy söweşmek isleýändigini görende, 3 Ol şäheriň daşyndaky çeşmeleriň suwuny ýapmak üçin hökümdarlary we batyr esgerleri bilen maslahatlaşdy we olar oňa kömek etdiler. 4 Şeýdip, köp adam ýygnandy we ähli çeşmeleri we ýurduň ortasyndan akýan derýany ýapyp: «Aşur patyşalary näme üçin gelip, köp suw tapmaly?» diýdiler. 5 Şeýle hem, ol özüni güýçlendirip, ýykylan diwaryň hemmesini dikeldip, ony diňler bilen dikeldip, daşarda başga bir diwar gurdy. Dawut şäherindäki Millony abatlady we köp mukdarda ok-ýaý we galkan ýasady. 6 Ol halkyň üstünden harby serkerdeleri goýdy we olary şäheriň derwezesiniň ýanyndaky köçede öz ýanyna ýygnady we olara ýakymly sözler aýtdy: 7 Güýçli we batyr boluň, Aşur patyşasyndan we onuň ýanyndaky ähli goşundan gorkmaň we ruhdan düşmäň, çünki biziň bilen bolanlar onuň bilen bolanlardan has köp. 8 Onuň bilen ynsan güýji bar, ýöne biziň bilen Hudaýymyz Reb bize kömek edip, söweşlerimizi alyp barar. Halk Ýahuda patyşasy Hizkiýanyň sözlerine ynandy. 9 Mundan soň, Aşur patyşasy Sanherip öz emeldarlaryny Iýerusalime iberdi (ýöne özi Lakyş şäherini gabawda saklap, ähli goşunyny öz ýanynda saklady), Ýahuda patyşasy Hizkiýa we Iýerusalimde ýaşaýan ähli ýahuda halkyna şeýle diýdi: 10 Aşur patyşasy Sanherib şeýle diýýär: «Iýerusalimde gabawda galmak üçin näme üçin bil baglaýarsyňyz? 11 Hizkiýa sizi açlykdan we suwsuzlykdan ölmäge itermeýärmi? Ol: «Hudaýymyz Reb bizi Aşur patyşasynyň elinden halas eder» diýip aýtmaýarmy? 12 Hizkiýa onuň sežde edilýän ýerlerini we gurbanlyk sypalaryny ýok edip, Ýahuda we Iýerusalime: «Siz bir gurbanlyk sypasynyň öňünde sežde edip, onuň üstünde ýakymly ysly tütetgi ýakyň» diýip tabşyrmadymy?
4
Rebbiň Güýçli Perişdesi Iýerusalimi goraýar
13 Meniň we ata-babalarymyň başga ýurtlaryň halklaryna näme edendigini bilmeýärsiňizmi? Şol ýurtlaryň halklarynyň hudaýlary öz ýerlerini meniň elimden halas edip bildilermi? 14 Ata-babalarymyň ýok eden halklarynyň hudaýlarynyň arasynda öz halkyny meniň elimden halas edip biljek haýsysy bardy? Siziň Hudaýyňyz sizi meniň elimden halas edip bilermi? 15 Indi Hizkiýa sizi aldamasyn, şeýle ýolda azdyrmasyn we oňa ynanmasyn. Hiç bir milletiň ýa-da patyşalygyň hudaýy öz halkyny meniň we ata-babalarymyň elinden halas edip bilmedi. Hudaýyňyz sizi meniň elimden nähili halas eder? 16 Onuň nökerleri Reb Hudaýa we Onuň guly Hizkiýa garşy ýene-de köp gürleşdiler. 17 Ol şeýle hem Ysraýylyň Hudaýy Rebbi kemsidip, oňa garşy çykyp: «Başga ýurtlaryň halklarynyň hudaýlary öz halklaryny meniň elimden halas etmeýşi ýaly, Hizkiýanyň Hudaýy hem öz halkyny meniň elimden halas etmez» diýip hat ýazdy. 18 Şonda olar diwaryň üstündäki Iýerusalim halkyny gorkuzyp, howsala salmak üçin ýahudy dilinde batly ses bilen gygyrdylar we şäheri basyp almaklaryny islediler. 19 Olar Iýerusalimiň Hudaýyna garşy, ýer ýüzündäki halklaryň ynsan eliniň işi bolan hudaýlaryna garşy gürlediler. 20 Şonuň üçin Hizkiýa patyşa bilen Amozyň ogly Işaýa pygamber dileg edip, göge ýalbardylar. 21 Reb bir perişde iberdi, ol Aşur patyşasynyň düşelgesindäki ähli batyr esgerleri, serkerdeleri we serdarlary ýok etdi. Şeýdip, ol utanç bilen öz ýurduna gaýdyp geldi. Ol öz hudaýynyň öýüne gelende, öz içki dünýäsinden çykanlar ony şol ýerde gylyç bilen öldürdiler. 22 Şeýdip, Reb Hizkiýany we Iýerusalimiň ilatyny Aşur patyşasy Sanheribiň we beýlekileriň elinden halas etdi we olary her tarapdan dolandyrdy. 23 Köp adamlar Iýerusalime Rebbe sowgatlar, Ýahuda patyşasy Hizkiýa sowgatlar getirdiler. Şondan soň ol ähli milletleriň gözünde beýgeldi.
Işaýa 36-37 Işaýa 36 1 Hizkiýanyň şalygynyň on dördünji ýylynda Aşur patyşasy Sanherip Ýahudanyň ähli goragly şäherlerine hüjüm edip, olary basyp aldy. 2 Aşur patyşasy Rabşakany uly goşun bilen Lakyşdan Iýerusalime, Hizkiýa patyşanyň ýanyna iberdi we ol ýokarky howuzuň turbasynyň ýanynda, suw guýujynyň meýdanynyň ýolunda durdy. 3 Soňra onuň ýanyna öýüň başlygy Hilkiýanyň ogly Elýakim, kätip Şebna we Asafyň ogly ýyl ýazgyçysy Ýoah geldiler. 4 Rabşak olara şeýle diýdi: «Hizkiýa şeýle diýiň: Beýik patyşa, Aşur patyşasy şeýle diýýär: Sen näme üçin ynanýarsyň? 5 Sen bolsa, uruş üçin meniň maslahatym we güýjüm bar diýýärsiňmi? Indi kime bil baglaýarsyň, maňa garşy baş göterýärsiň? 6 Ine, sen şu döwülen gamyşyň taýagyna, Müsüre bil baglaýarsyň; eger adam oňa daýansa, ol eline girip, ony deşer. Müsür patyşasy fyrown hem oňa bil baglaýanlaryň hemmesine şeýledir. 7 Emma sen maňa: «Biz Hudaýymyz Rebbe bil baglaýarys» diýseň, Hizkiýanyň Ýahuda we Iýerusalime: «Bu gurbanlyk sypasynyň öňünde sežde ediň» diýen, onuň sežde edilýän ýerlerini we gurbanlyk sypalaryny ýok eden Hudaýy dälmi?» 8 Indi meniň jenapym Aşur patyşasy bilen wadalaşyň, eger mümkin bolsa, men saňa iki müň at bererin. 9 Eýsem, sen nädip meniň jenabymyň iň kiçi gullarynyň biriniň ýüzüni öwrüp, arabalar we atlylar üçin Müsüre bil baglaýarsyň? 10 Indi men bu ýurdy weýran etmek üçin Rebbiň iradasy bolmazdan çykdymmy? Reb maňa: «Bu ýurda hüjüm edip, ony weýran et» diýdi. 11 Şonda Elýakim, Şebna we Ýoah baş ruhany Rabşakdan: «Gullaryň bilen aram dilinde gepleş, sebäbi biz ony düşünýäris, diwardaky adamlaryň gulagyna ýewreý dilinde gepleşme» diýdiler. 5
Rebbiň Güýçli Perişdesi Iýerusalimi goraýar
12 Emma Rabşak şeýle diýdi: «Jenabym meni şu sözleri aýtmak üçin seniň we seniň jenabyňa iberdimi? Ol meni diwaryň üstünde oturan adamlaryň ýanyna ibermedimi? Olar seniň bilen bile öz zyňyndylaryny iýip, öz siýdiklerini içsinler». 13 Soňra baş ruhany ýerinden turup, ýewreý dilinde batly ses bilen gygyrdy we şeýle diýdi: «Beýik patyşanyň, Aşur patyşasynyň sözlerini diňläň». 14 Patyşa şeýle diýýär: «Hizkiýa sizi aldamasyn, sebäbi ol sizi halas edip bilmez». 15 Hizkiýa sizi Rebbe bil baglap: «Reb bizi hökman halas eder, bu şäher Aşur patyşasynyň eline berilmez» diýip ynandyrmasyn. 16 Hizkiýa gulak asmaň, sebäbi Aşur patyşasy şeýle diýýär: «Meniň bilen sowgat beriň we meniň ýanyma geliň. Her kim onuň üzüm agajynyň we injir agajynyň miwesinden iýsin, her kim öz guýusynyň suwundan içsin. 17 Men gelip, sizi öz ýurduňyz ýaly ýere, däne we şerap ýurduna, çörek we üzümçilik ýurduna alyp gidýänçäm. 18 Hizkiýa sizi: «Reb bizi halas eder» diýip aldamasyn. Milletleriň hudaýlarynyň haýsy biri öz ýurduny Aşur patyşasynyň elinden halas etdi? 19 Hamat bilen Arpadyň hudaýlary nirede? Separwaýymyň hudaýlary nirede? Olar Samarýany meniň elimden halas etdilermi? 20 Bu ýurtlaryň ähli hudaýlarynyň arasynda öz ýerlerini meniň elimden halas edenleri kimdi? Reb Iýerusalimi meniň elimden halas edermi? 21 Emma olar dymdylar we oňa bir söz hem jogap bermediler, sebäbi patyşanyň tabşyrygy: «Oňa jogap bermäň» diýmekdi. 22 Soňra öý müdiri Hilkiýanyň ogly Elýakim, kätip Şebna we ýyl ýazgyçysy Asafyň ogly Ýoah ýyrtyk geýimleri bilen Hizkiýanyň ýanyna gelip, oňa Rabşakanyň sözlerini aýtdylar. Işaýa 37 1 Hizkiýa patyşa muny eşidende, geýimlerini ýyrtyp, jul geýip, Rebbiň öýüne girdi. 2 Ol öý müdiri Elýakymy, kätip Şebnany we ruhanylaryň ýaşulularyny jul geýip, Amozyň ogly Işaýa pygamberiň ýanyna iberdi. 3 Olar oňa şeýle diýdiler: «Hizkiýa şeýle diýýär: Bu gün betbagtçylyk, käýinç we dil ýetirmek güni, çünki çagalar dogurmaga ýetdi, emma dogurmaga güýç ýok». 4 Belki, Reb Hudaýyňyz diri Hudaýy kemsitmek üçin Aşur patyşasynyň iberen Rabşakanyň sözlerini eşider we Reb Hudaýyňyzyň eşiden sözlerini ýazgarar. Şonuň üçin diri galanlar üçin doga ediň. 5 Şeýdip, Hizkiýa patyşanyň hyzmatkärleri Işaýanyň ýanyna geldiler. 6 Işaýa olara şeýle diýdi: «Hojaýynyňyza şeýle diýiň: Reb şeýle diýýär: Aşur patyşasynyň hyzmatkärleriniň Maňa dil ýetiren sözlerinden gorkmaň. 7 Ine, Men onuň üstüne bir ümüz ibererin, ol bir habar eşidip, öz ýurduna gaýdyp geler we ony öz ýurdunda gylyçdan geçirerin. 8 Şeýdip, Rabşak gaýdyp geldi we Aşur patyşasynyň Libna garşy söweşýändigini gördü, sebäbi ol onuň Lakyşdan aýrylandygyny eşidipdi. 9 Ol Efiopiýanyň patyşasy Tirhaka barada: «Ol seniň bilen uruşmaga çykdy» diýen sözleri eşitdi. Muny eşidenden soň, Hizkiýa çaparlar iberip, şeýle diýdi: 10 Ýahuda patyşasy Hizkiýa şeýle diýiň: «Sen bil baglaýan Hudaýyň seni aldamasyn, ol: “Iýerusalim Aşur patyşasynyň eline berilmez” diýip aýtsyn». 11 Ine, sen Aşur patyşalarynyň ähli ýerleri ýok edip, olary näme edenini eşitdiň, şonda sen halas bolarmyň? 12 Ata-babalarymyň ýok eden halklarynyň hudaýlary, ýagny Gozan, Haran, Rezep we Telassarda ýaşaýan Eden ogullaryny halas etdilermi? 13 Hamat patyşasy, Arpat patyşasy, Separwaýym şäheriniň, Henanyň we Iwanyň patyşasy nirede? 14 Hizkiýa haty çaparlaryň elinden alyp okady we Rebbiň öýüne baryp, ony Rebbiň huzurynda ýazdy.
6
Rebbiň Güýçli Perişdesi Iýerusalimi goraýar
15 Hizkiýa Rebbe şeýle dileg etdi: 16 Eý, keruplaryň arasynda ýaşaýan, Ysraýyl Hudaýy, Hökmürowan Reb, ýer ýüzündäki ähli patyşalyklaryň Hudaýy, diňe Sensiň. Gögi we ýeri Sen ýaratdyň. 17 Ýa Reb, gulagyňy aç we eşit, ýa Reb, gözleriňi aç we gör, diri Hudaýy ýazgarmak üçin adam iberen Sanheribiň ähli sözlerini eşit. 18 Ýa Reb, hakykatdan-da, Aşur patyşalary ähli milletleri we olaryň ýurtlaryny weýran etdiler. 19 Olaryň hudaýlaryny oda taşladylar, çünki olar hudaýlar däldi, ynsan elleriniň işi, agaç we daşdy; şonuň üçin olary ýok etdiler. 20 Indi, eý, Hudaýymyz Reb, bizi onuň elinden halas et, şonda ýer ýüzündäki ähli patyşalyklar Seniň diňe Sensiň Rebdigiňi bilsinler. 21 Amozyň ogly Işaýa Hizkiýa şeýle diýdi: «Ysraýylyň Hudaýy Reb şeýle diýýär: “Sen Maňa Aşur patyşasy Sanheribiň garşysyna dileg etdiň. 22 Rebbiň onuň hakda aýdan sözü şudur: Sionyň gyzy, boýdak gyz, seni kemsidip, seniň bilen güldi; Iýerusalim gyzy saňa başyny ýaýkady. 23 Sen kimi kemsitdiň we kime dil ýetirdiň, kimi sesiňi galdyrdyň we kimi ýokary galdyrdyň? Ysraýylyň Mukaddesine garşy. 24 Sen gullaryň arkaly Rebbe nälet etdiň we: «Men köp sanly arabalarym bilen daglaryň belentligine, Liwanyň eteklerine çykdym, olaryň beýik kedrlerini we saýlama arçalaryny keserin, onuň belent çägine we Karmel tokaýlygyna girerin» diýdiň. 25 Men ýer gazyp, suw içdim, gabawdaky ýerleriň ähli derýalaryny aýaklarymyň dabanlary bilen guratdym. 26 Sen eşitmediňmi, Men muny öňden bäri nähili edendigimi, ony nähili döredendigimi? Indi bolsa ony amala aşyrdym, sen goragly şäherleri harabaçylyga öwürjek bolduň. 27 Şonuň üçin olaryň ýaşaýjylary güýçsüzdi, olar gorkdylar we utandylar. Olar meýdan otlary, ýaşyl otlar, öýleriň üçegindäki otlar we ösmänkä gurlan däne ýaly boldular. 28 Emma Men seniň ýaşaýan ýeriňi, çykýandygyňy we girýändigiňi, maňa garşy gaharyňy bilýärin. 29 Maňa garşy gaharyň we gamgynlygyň gulagyma ýetendigi üçin, Men burnuňa ilgägimi, dodaklaryňa jylawymy sokaryn we seni gelen ýoluň bilen yzyna gaýtararyn. 30 Bu size bir alamat bolar: şu ýyl öz-özünden ösüp çykanyny, ikinji ýyl bolsa şol ýerden ösüp çykanyny iýersiňiz, üçünji ýyl bolsa ekip, hasyl ýygarsyňyz, üzümçilik ekip, miwesini iýersiňiz». 31 Ýahuda neslinden aman galanlar ýene-de aşak kök urup, ýokarda miwe bererler. 32 Çünki Iýerusalimden galanlar, Sion dagyndan gutulanlar çykar. Hökmürowan Rebbiň yhlasy muny eder. 33 Şonuň üçin Reb Aşur patyşasy barada şeýle diýýär: «Ol bu şähere girmez, ol ýere ok atmaz, onuň öňüne galkan bilen gelmez, onuň daşyna gyra gurmaz». 34 Ol gelen ýoly bilen yzyna gaýdyp geler, bu şähere girmez» diýýär Reb. 35 Men bu şäheri Özüm üçin we gulum Dawudyň hatyrasy üçin goraýaryn. 36 Soňra Rebbiň perişdesi çykyp, aşurlylaryň düşelgesinde ýüz segsen bäş müň adamy öldürdi. Olar irden turanda, olaryň hemmesiniň jesetdigini gördüler. 37 Şeýdip, Aşur patyşasy Sanherip gidip, Ninewiýada ýaşady. 38 Ol öz hudaýy Nisrokyň öýünde sežde edip ýörkä, ogullary Adrammelek bilen Şarezer ony gylyç bilen öldürdiler we Ermenistan ýurduna gaçyp gitdiler. Onuň ýerine ogly Esarhaddon patyşa boldy.
Aýat boýunça bölekleýin düşündiriş Hizkiýanyň, Işaýanyň, Sanheribiň we Rabşakanyň taryhy hekaýasy Köne Ähtde üç esasy ýerde ýazylypdyr: 2 Patyşalar 18–19 , Işaýa 36–37 we 2 Ýyl ýazgylary 32 . King James wersiýasyndan parallel parçalara gabat gelýän aýat-aýat düşündirişi we esasy sapaklar berilýär. 7
Rebbiň Güýçli Perişdesi Iýerusalimi goraýar
1. Hizkiýanyň wepalylygy we irki özgertmeleri 2 Patyşalar 18:1–3 – Hizkiýa Ýahudada 25 ýaşynda patyşalyk edýär we "Rebbiň nazarynda dogry bolan işleri" edýär. 2 Patyşalar 18:4 – Ol sežde edilýän ýerleri ýok edýär, butlary döwýär, Aşera butlaryny kesýär we Musanyň ýasan bürünç ýylanyny (Nehuştan) bölek-bölek edýär, sebäbi ysraýyllar oňa ýakymly ysly tütetgi ýakyp başlapdylar. 2 Patyşalar 18:5–7a – "Ol Ysraýylyň Hudaýy Rebbe bil baglady; şonuň üçin ondan soň Ýahudanyň ähli patyşalarynyň arasynda oňa meňzeşi ýokdy..." Reb onuň bilendir we ol nirä gitse-de üstünlik gazanýar. 2 Patyşalar 18:7b–8 – Ol Aşur patyşasyna garşy gozgalaň turuzýar (oňa gulluk etmekden boýun gaçyrýar) we Gaza çenli filistimlileri urýar. 2 Ýyl Ýazgylary 32:1–8 – Sennaheribiň golaýlaşýandygyny görüp, Hizkiýa öz şazadalary bilen Iýerusalimiň daşyndaky suw çeşmelerini ýapmak üçin maslahatlaşýar, diwarlary we diňleri gurýar, ýarag ýasaýar we halky ruhlandyrýar: "Güýçli we batyr boluň... Onuň bilen birlikde beden güýji bar; ýöne biziň bilen birlikde bize kömek etjek we söweşlerimizi alyp barjak Hudaýymyz Reb bar" (2 Ýyl Ýazgylary 32:7–8). 2. Samariýanyň ýykylmagy we Assuriýanyň çozuşlary 2 Patyşalar 18:9–12 – Hizkiýanyň patyşalygynyň 4-nji ýylynda, Aşur patyşasy Şalmaneser Samarýany (Ysraýylyň Demirgazyk Patyşalygy) gabap, Hizkiýanyň patyşalygynyň 6-njy ýylynda ony basyp alýar, sebäbi Ysraýyl "öz Hudaýy Rebbiň sesine gulak asmandy". 2 Patyşalar 18:13 / Işaýa 36:1 – Hizkiýanyň 14-nji ýylynda Aşur patyşasy Sanherip Ýahudanyň ähli berk şäherlerine hüjüm edip, olary basyp alýar. 2 Patyşalar 18:14–16 – Hizkiýa gorkudan bir pursatda Lakyşdaky Sanheribe salgyt iberip: «Men günä etdim; meniň üstüme gaýtar; maňa näme ýükleseň, men ony götererin» diýýär. Ol 300 talant kümüş we 30 talant altyn töleýär, hatda Rebbiň ybadathanasynyň gapylaryndan we sütünlerinden altyny hem aýyrýar. 3. Rabşakanyň gykylyklary we psihologik söweşi 2 Patyşalar 18:17–18 / Işaýa 36:2–3 – Sennaherib Tartany, Rabsary we Rabşakany Lakyşdan uly goşun bilen Iýerusalime iberýär. Olar ýokarky howuzyň turbasynyň ýanynda durýarlar. Elýakim, Şebna we Ýoah olary garşylamaga çykýarlar. 2 Patyşalar 18:19–21 / Işaýa 36:4–6 – Rabşakeh Sennaheribiň habaryny ýetirýär: "Sen nähili ynama ynanýarsyň?" Ol Ýahudany Müsüre ynanýandygy üçin masgaralap, Müsüri oňa daýanýan her kimiň elini deşjek "syndyrylan gamyş" diýip atlandyrýar. 2 Patyşalar 18:22 / Işaýa 36:7 – Rabşak Hizkiýanyň dini özgertmelerini bozmaga synanyşýar we Hizkiýanyň sežde edilýän ýerleri we gurbanlyk sypalaryny aýyrmak bilen Hudaýyň göwnüne degendigini öňe sürýär. 2 Patyşalar 18:23–25 / Işaýa 36:8–10 – Eger Ýahuda olara hatda çapyksuwar berip bilse, Rabşak 2000 at hödürläp, ony gygyrýar. Soňra ol Rebbiň Özüniň ony Ýahudany ýok etmek üçin iberendigini öňe sürýär: "Reb maňa: 'Bu ýurda hüjüm et-de, ony ýok et' diýdi." 2 Patyşalar 18:26 / Işaýa 36:11 – Elýakim, Şebna we Ýoah diwardaky ýönekeý adamlaryň howsala düşmezligi üçin Rabşakdan ýewreýleriň dilinde (ýewreý dilinde) däl-de, siriýa (arameý) dilinde geplemegini haýyş edýärler. 2 Patyşalar 18:27–35 / Işaýa 36:12–20 – Rabşak diwardaky adamlara ýewreý dilinde gygyryp, boýun gaçyrýar. Ol olary Hizkiýanyň Hudaýyň olary halas etjekdigi baradaky wadalary bilen
8
Rebbiň Güýçli Perişdesi Iýerusalimi goraýar
aldamagyna ýol bermezlige çagyrýar. Ol Hamatyň, Arpadyň, Separwaýmyň ýa-da Samariýanyň hiç bir hudaýynyň öz ýerlerini Aşurdan halas etmändigi bilen öwünýär — şonuň üçin "Reb Iýerusalimi meniň elimden halas eder ýaly, ýurt hudaýlarynyň arasynda haýsylary bar?" (2 Patyşalar 18:35). 2 Patyşalar 18:36–37 / Işaýa 36:21–22 – Hizkiýanyň tabşyrygy ýaly, halk dymdy we oňa bir söz hem jogap bermedi (“Oňa jogap bermäň”). Resmiler ýyrtyk geýimleri bilen Hizkiýanyň ýanyna gaýdyp geldiler. 4. Hizkiýa Işaýany we Rebbiň ilkinji wadasyny gözleýär 2 Patyşalar 19:1–5 / Işaýa 37:1–5 – Hizkiýa patyşa geýimlerini ýyrtyp, jul geýip, Rebbiň öýüne girýär we Elýakymy, Şebnany we ruhanylaryň ýaşulularyny Işaýa pygamberiň ýanyna iberýär . Olar: "Bu gün betbagtçylyk, käýinç we küfr güni... şonuň üçin galanlar üçin dogaňy göter" diýýärler. 2 Patyşalar 19:6–7 / Işaýa 37:6–7 – Işaýa Hudaýyň sözi bilen jogap berýär: "Aşur patyşasynyň hyzmatkärleriniň Maňa dil ýetiren sözlerinden gorkma. Ine, Men onuň üstüne bir öwüs ibererin, ol bir habar eşider we öz ýurduna gaýdyp geler; Men ony öz ýurdunda gylyçdan heläk ederin." 5. Rabşakanyň Hudaýa küfr haty we Hizkiýanyň dogalary 2 Patyşalar 19:8–13 / Işaýa 37:8–13 – Rabşak Sanheribiň Libna garşy söweşýändigini görmek üçin gaýdyp gelýär. Efiopiýanyň patyşasy Tirhakanyň onuň bilen söweşmäge çykandygyny eşiden Sanherib Hizkiýa ýene-de hat iberýär, onda Hudaýyň Iýerusalimi halas edip bilmejekdigini duýdurýar we ýok edilen halklaryň (Gozan, Haran, Rezef, Telassar) sanawyny düzýär. 2 Patyşalar 19:14 / Işaýa 37:14 – Hizkiýa habarçydan haty alyp, ony okaýar, Rebbiň öýüne gidip, ony Rebbiň öňünde ýaýradýar . 2 Patyşalar 19:15–19 / Işaýa 37:15–20 – Hizkiýa şeýle doga edýär: "Eý, keruplaryň arasynda ýaşaýan Ysraýyl Hudaýy Reb, ýer ýüzündäki ähli patyşalyklaryň Hudaýy, diňe Sensiň... Eý, Reb, gulagyňy aç we eşit; eý, Reb, gözleriňi aç we gör; we diri Hudaýy ýazgarmak üçin ony iberen Sennaheribiň sözlerini eşit." Ol Aşuriýanyň beýleki milletleri taňrylary diňe agaç we daş bolandygy üçin ýok edendigini boýun alýar we şeýle doga edýär: "Indi, eý, Reb, Hudaýymyz, ýalbarýaryn, bizi onuň elinden halas et, şonda ýer ýüzündäki ähli patyşalyklar diňe Sen Reb Hudaýdygyňy bilsinler." 6. Hudaýyň Işaýa arkaly beren jogaby 2 Patyşalar 19:20 / Işaýa 37:21–22 – Işaýa Hizkiýa şeýle habar iberýär: «Aşur patyşasy Sanheribiň garşysyna Maňa eden dilegleriňi eşitdim». 2 Patyşalar 19:21–28 / Işaýa 37:22–29 – Reb Sennaheribiň tekepbirligini ýazgarýar: "Sen kimi kemsitdiň we küfürlediň? ... hatda Ysraýylyň Mukaddesine garşy". Hudaý Aşuriýanyň ýeňişleriniň diňe Onuň ilahi kepilligi bilen rugsat berlendigini belleýär ("Sen muny nädip edendigimi köp wagt öň eşitmediňmi?"). Sennaheribiň gazaby sebäpli Hudaý şeýle diýýär: "Men ilgägimi burnuňa, jylawymy dodaklaryňa salaryn we seni gelen ýoluň bilen yzyna gaýtararyn". 2 Patyşalar 19:29–31 / Işaýa 37:30–32 – Hudaý Ýahudanyň diri galmagynyň we ösüşiniň alamatyny berýär: Ýahuda nesliniň galanlary ýene-de aşak kök urup, ýokarda miwe bererler. 2 Patyşalar 19:32–34 / Işaýa 37:33–35 – Hudaý Aşur patyşasy barada şeýle wada berýär: "Ol bu şähere girmez, ol ýere ok atmaz, onuň öňüne galkan bilen gelmez, onuň daşyna gyra atmaz... Çünki Men bu şäheri Özüm we gulum Dawudyň hatyrasyna halas etmek üçin goraryn."
9
Rebbiň Güýçli Perişdesi Iýerusalimi goraýar
7. Hudaýyň goşulyşmagy we Sennaheribiň ýykylmagy 2 Patyşalar 19:35 / Işaýa 37:36 / 2 Ýyl Ýazgylary 32:21 – Şol gije Rebbiň perişdesi çykyp, aşurlylaryň düşelgesinde 185,000 adamy öldürdi . Adamlar irden turanda, "görseler, olaryň hemmesi ölü jesetler eken". 2 Patyşalar 19:36 / Işaýa 37:37 – Sennaherib gidip, Ninewiýa gaýdyp gelýär we şol ýerde ýaşaýar. 2 Patyşalar 19:37 / Işaýa 37:38 / 2 Ýyl Ýazgylary 32:21 – Sennaherib öz hudaýy Nisrokyň öýünde sežde edýärkä, ogullary Adrammelek we Şarezer ony gylyç bilen öldürip, Ermenistan ýurduna gaçyp gidýärler. Onuň ýerine ogly Esarhaddon patyşa bolýar.
Hekaýadan esasy sapaklar Ynsan ylalaşygy bilen Hudaýyň halas edişiniň arasyndaky tapawut Hizkiýa ilki başda Ybadathanadan altyny çykaryp, Sennaheribiň bähbidini satyn almaga synanyşdy (2 Patyşalar 18:14–16), ýöne Assuriýa doly basyp almak üçin gaýdyp geldi. Hudaýyň duşmanyna ýaranmak seýrek netije berýär; dowamly parahatçylyk diňe Hizkiýa kümüşe bil baglamagy bes edip, doly doga edende geldi. Amaly taýýarlyk ruhy ynam bilen utgaşdyrylýar Gabaw başlamazdan öň, Hizkiýa suw üpjünçiligini togtadypdy, diwarlary berkitdi we gorag işlerini gurady (2 Ýyl Ýazgylary 32:2–5). Hudaýa ynanmak amaly jogapkärçiligi äsgermezlik etmek diýmek däl, ýöne Hizkiýa berkitmeleriniň ýerine Beýik Biribarda iň ýokary ynamyny esaslandyrypdy. Ýalan we aldawçylyga garşy ruhy tapawutlandyrmak Rabşak psihologik taktikalary ulandy — Mukaddes Ýazgylary bozmak, gorkuny ýaýratmak, Hudaýyň güýjüni sorag astyna almak we ýolbaşçylary halkdan bölmäge synanyşmak (2 Patyşalar 18:22, 28–35). Hizkiýanyň "Oňa jogap berme" diýen buýrugy, küfr bilen jedelleşmekden ýüz öwürmegiň, meseläni gönüden-göni Hudaýa bermegiň paýhaslydygyny öwredýär. Kynçylyklarymyzy Rebbiň öňünde ýaýratmak Hizkiýa Sennaheribiň gorkuzyjy hatyny alanda, ony göni ybadathana alyp bardy we "Rebbiň öňünde ýaýratdy" (2 Patyşalar 19:14). Bu doga üçin nusga bolup hyzmat edýär: duýulýan howplary, gorkulary we howsalalary gönüden-göni Hudaýyň huzuryna alyp, olary Onuň öňünde açyk görkezmek. Dogada Hudaýyň şöhraty iň ýokary orunda durýar Hizkiýa diňe şahsy diri galmak üçin doga etmedi; ol Hudaýyň "ýer ýüzündäki ähli patyşalyklar Seniň diňe Sen Reb Hudaýdygyňy bilsinler" diýip doga etdi (2 Patyşalar 19:19). Hudaýyň hormatyna gönükdirilen doga-dilegler Onuň islegi bilen berk gabat gelýär. Ynsan buýsanjy Hudaýyň hökümdarlygyna garşy Sennaherib harby ýeňişleriniň öz güýjüniň netijesidigine ynanýardy (2 Patyşalar 19:23–24). Hudaý oňa diňe Hudaýyň umumy meýilnamasynda bir guraldygyny ýatlatdy (2 Patyşalar 19:25–28). Hudaý tekepbirlere garşy durýar we hiç bir dünýewi güýç Onuň hökümdarlyk maksatlaryna garşy çykyp bilmez.
10