Samoan - The Letter of Aristeas

OleTusiaAriseta

FA'ATOMUAGA

IletusiaAriseta,osetasiotoefaʻaleleiasilionamataʻina maanamuaileneifaʻaputuga,uatatouoʻomaiisetulaga mamaomaiiaAtamumaEva,mamaomaileLolo.Olenei tusitusigaoloʻofaʻaaliaaisefaʻaaligaolemaufetuunaʻio lefanauatagata,leauatoefaʻanofoinaaileLalolagi, faʻatasiaimamalomalolosioloʻononofoilemamaluma lematagofie

Oleaefaitauiineieuigailetagatamuamuaefiafiatelei tusi-oPtolemyPhiladelphusNatemanaʻoeaoinailana faletusiiAlexandria"tusiumailelalolagi."Mulimulianei lonanaunautaʻigaemauasegaluegateleetasi-o TulafonoaIutaia-naiafefaʻatauaʻiaipagotae100,000 molenatusiAtonuoletauaupitomaualugaleana totogiinamosegaluegaetasi.Oloʻotuʻuinamaiaise mafuaʻagaelemasaniaimoleiʻugaoleTafeagaTele

Omeanatutupuileneitalanatutupuiletaimiole soifuagaoleMasiofolauiloaoArsinoe,olēnamaliuile 270TLM.Eleomautinoaleasotonunatusiaai.

Ofaʻamatalagaauiliiliolesoifuagailemaotaoletupu,o letalanoainaofaʻafitaulifaʻaagafesootaioasoneiematuā tāuamamanino.Osemeauigaeselevaʻaiaoletupuma anamalooloʻotaaaloifesilimataliiletaimioalatou tausamiga.

Olefausagaoleneigaluegafa'atinoefa'apea: 1.TuuinaatuoletusiiaPhilocrates.

2Gaioigamuamua:

(a)OletalosagaaleFaiFaletusiefaasaolototagataIutaia uafaaaunuuaesuiaisetusi.

(b)Olesaolotoga

(c)OletusiaFilatelefaiaEleasaro

(d)Oletali.

(e)Oigoaolekomitiuatofiaefaaliliuletusi

3Fa'amatalagaomeaalofaaletupu:

(a)Olelaulau(atonuolemeaafalesilionamatagofieua gaosia)

(b)Oleisioloʻotuʻuinaatu.

4FaʻamatalagaoIerusalema (a)Olemalumalu(malefaigaopaipavai)

(b)Olesauniga.

(c)Oleolo (d)Oleaai

(e)Oleatunu'uitua.

5OlefaatofaaEleasaro

6Olefa'amatalagaaEleasaroiletulafono(olepoto lolotolenei).

7Oletaligamalo

8Oletausamiga(72fesilimatali)

9.OlefaaliliugaoleTusi.

MATAUPU1

IletaimioleFaatagataotauainaotagataIutaiaiAikupito, nafaaaliaaiePtolemyPhiladelphusoialavaoletagata silionalauiloaitusi.Natemanaoiaiaitusiumaole lalolagiilanafaletusi;inaiamauaTulafonoaMosenaia ofoatuefefaatauaitagatafaapagotae100,000molena galuegamaalalaga,"Osefaamanuiagaitiitilava!"

1Taluaiuaouaoinanimeamosetalafaasolopitoe manatuapeaolaʻuasiasigaiaEleasaroleFaitaulagaSilio tagataIutaia,maonaooutou,Filocrates,epeionaoutoule misiaseavanoaefaamanatumaiaiiateaʻu,uaoutou teuinasemeateleinauamauasetalaomafuaagamale siniolaʻumisiona,uaoutaumafaiefaamatalamaninoatu lemataupumooutou,auauaouiloaolooiateoutoule alofafaalenaturaileaoaoina,oseuigaesilionamaualuga iletagata--iataumafaipeae'faaopoopoilanasapalaiole malamalamamameauamaua'pealailesuesueinaole talafaasolopitopealaileauaimoniimeanatutupulavaia.

2Oleaualalea,ealaileaveinaitotonuiateiaoelemene silionamamalu,efaatuinaaileagagailemama,maua faamautuinalonasiniileamioatua,olesinisiliona mamaluomeauma,efaaaogainaaileneimeaefaimaona taialaelemafaaseseinamamauaaisefaamoemoega mautinoa.

3Oloʻutuutoatuilesailiaolemalamalamafaalelotuna taitaiinaaiaʻuefaialemalagailetamaloauaoutaʻua,olē samatuāfaaaloalogiaeonalavatagatanuumaisi,onao lonaamioleleimalonamamalu,maolēsaiainipepae silionatauaitagataIutaiailonalavaatunuumaatunuuese molefaauigainaoletulafonopaia,auāoalatoutulafono uatusiailugaopepapaʻuimataitusifaa-Iutaia

4Onaoufaialeaoleneisavalimalenaunautai,inauaou mauamuamuaseavanoaeaioiatuaiiletupumotagata IutaianafaaaunuuanaaveinamaiIutaiaiAikupitoele tamāoletupu,inauaiamauainamuamualeneiaaima faatoilaloinalelaueleeleoAikupito.

5Eaogāfo‘ilo‘ufa‘amatalaatuoleneitala‘iāteoe,auā ‘ua‘oumautinoaooe,fa‘atasiaimalounaunauilepa‘ia malouagaalofaitagataolo‘oolaetusaaimaletulafono pa‘ia,oleasiliatuonaefa‘alogoleleiiletala‘oute fa‘amoemoeetu‘uinaatu,auā‘uaesaufa‘ato‘ātaunu‘u mai‘iāteimatoumailemotuma‘uaenaunauefa‘alogoi meaumaefa‘amalosiaaileagaga

6Isetaimimuamuafo‘i,naouauinaatuaiiateoese talafaamaumauomeamoninaoumanatuetatauona faamatalaatueuigaileituaigatagataIutaia,--ole

talafaamaumauleanaoumauamaifaitaulagasilisiliona atamamaiolelaueleelesilionaatamamaioAikupito.

7Taluaionaolounaunauteleemaualemalamalamaina meaemafaionaaogāilemafaufau,outelagonaaioloʻu tiuteletuʻuinaatuiateoeofaʻamatalagaumaemafaiona oufaia

8Etatauonaoulagonainaletiutelavaleaetasiiailatou umaoēetutusaolatouuiga,aeoutelagonainafaapitoa lavaleatulagaiateoeauāolooiateoenioufaanaunauga ematuāmamalu,mataluaielēgataooeoloʻuusoile amio,elēitiitiifoiletoto,aeuaetasifoʻimaaʻuile sailiaolelelei

9Auāelētutusaleaogāolefiafiaemauamaileauropoo seisilavameatotinoetāuaimafaufaupapa’umalesailiga oaganu’umalesu’esu’egatatoutefa’aaluinailemauaina

10Aeinaneʻioufaʻavaivaiaoutouisefolasagaumitele,o leaoufaʻaauauloaileuigaautūolaʻutala

11NamauaeTemetriooPhalerum,leperesiteneole faletusialetupu,setupetele,molefaamoemoeeaoina faatasi,ilemeasilinatemafaia,tusiumailelalolagi

12Ealailefaʻataumalefaʻaliliuga,naiafaʻatinoinaai,i lemeasilinatemafaia,lefuafuagaaletupu.

13Isetasitaimiaooʻuiai,safesiligiaoia,Efiaafetusi olooiaiilefaletusi?masaiatalimai,'Esiliamalelua selauafe,letupue,maoleaoutaumafaiilelumanailata maiefaapotopotofaatasilevaegaototoe,inaiamafaiona ooatuileaofaigaelimaselauafeUataʻumaiiateaʻue tatauonatusiatulafonoatagataIutaiamaetatauonaiaise nofoagailaufaletusi!

14‘Oleālemeauataofiaaioemailefaiaoleneimea?’o letalileaaletupu.‘Uatu‘uinaatumeaumaetatauonae faia!

15‘Emanaʻomiaonafaaliliuina,’oletalileaaTemetiu, ‘auāilenuʻuotagataIutaialatoutefaʻaaogainase alafapetauigaese(epeifoʻionaiaiitagataAikupitose ituaigamataʻitusifaapitoa)matautalaisegaganauigaese 16EtatauonalatoufaʻaaogainalegaganaSuria,aeeleo letulagalea;ematuaeselavalalatougagana

17Uamalamalamaletupuimeamoniumaolemataupu, onaiapoloaʻileaetusisetusiileFaitaulagaSiliIutaiaina iafaataunuuinalanafuafuaga(leauaumaona faamatalaina)

18Saoumanatuuaooiletaimiefaamalosiaaile manaoga,leasaoutuuinaatusooilumaoSosibiuso TarentummaAndreas,lealiisilioleoleo,mole faasaolotoinaotagataIutaianaaveinaesemaiIutaiaele tamāoletupuauāinauaiaaumaialanaosofaigaile itumaloatoaoCoele-SuriamaFoinieisetulagamanuia,i lefaagasologaolefaamata’uinaoleatunuuilepulea,saia aveinanisioonafilimaisinaiaaveinafaatagataotauaina 19Eleitiitiifoileselauafeleaofaʻioēnaiaaveinamai lenuʻuotagataIutaiaiAikupito.

20Naiafa‘aauupegainatagatafilifiliaetolusefuluafemai iāilatoumatu‘uilatouileoleogainu‘uitua

21(Eoolavailetaiminei,etoateletagataIutaianaomaii AikupitofaatasimaPeresia,maisevaitaiminamuamua atu,naauinaatuaiisiiAikupitoefesoasoaniia PsammetichoilanatauafaasagailetupuoAitiopeAeele tutusaletoateleoneitagatamaletoateleotagatana aveinaePtolemyleataliioLagus.)

22Epeionaoufaiatu,nafilifiliaePtolemyēsilionalelei oilatounei,otanesaiaiiletumutumugaoleolagamaua

lauiloaonaololatoulototetele,mauaiafaaauupegainai latou,aeoletoateleoisi,oēuamatutuatelepelaititele moleneifaamoemoe,faapeafoimafafine,naia faapologaina,eleonaolonamanaoefaileneimeama lonalotomalie,aenafaamalosiaoiaeanafitafitaoēna faimaiiailatouosetauimoauaunaganalatoufaiaile taua

23Inauamaualeavanoaefaʻamautinoaailolatou saʻolotoga,epeionaumaonataʻua,saoulaugaatuile tupuifinauganei‘Auaneʻiotatouvaleateleefaʻatagaina atatouamiogaepepeloiatatouupu’

24Taluaioletulafonomatoutemananaʻoelēgataetusia aeiafaaliliufoʻiemoleituaigatagataIutaiauma,oleāse māfuaagamatoutemauamolamatousuiaotumaupeale toʻateleoilatouiletulagaolenofopologailoumalo?

25Ileatoatoamaletamaoaigaoloualofamutimutivale,ia efaasa‘olotoinailatouoloonoatiaisenoatagafaigata faapenei,auāoleAtuanatuuinaatuiailatoulalatou tulafono,oleAtualavaleaoloofaatumauinaloumalo,e peionaousailia

26Latoutetapua‘iileAtuaetasioleAli‘imaleFoafoa oleAtulaulau,epeioisitagatauma,epeioimatoulava, letupue,euilavamatouteta‘uaoiaisuafa‘ese‘ese,epei oSeu1po‘oTisi

27Oleneisuafasamatuātalafeagailavaonatuuinaatuia teiaeotatouuluaituaa,inaiafaailoaaioIa,olēua foaʻiinamaiaileolamalesoifuamaiomeauma,oIa monilavaoLēTiʻetiʻeileVateateamaleAliʻiole Atulaulau

28‘Iaefa‘atupuinalefa‘aa‘oa‘ogaoleagaleleiitagata uma,ealailefa‘asa‘olotoinaoē‘uanoanoatiailenofo pologa’

29Inauamavaesinataimipuupuu,aooʻutatalo faatauanauatuileAtuainaiaIafinagalomalieiletupu inaiafaasaolotoinatagataumauapagota--(auāoletagata, olefoafoagaaleAtua,uatosinamafaatosinainaeIa 30OlemealeanaouvalaauatuaiiLēepuleilelotoile teleotataloeseese,inaiafaamalosialetupuetaliala‘u talosaga

31Auāsaiailo‘ufa‘amoemoegateleeuigailefa‘aolaina otagataauāsaoumautinoaoleafa‘ataunu‘uinaeleAtua la‘utatalo

32Auāafuafuaetagatamainifaʻamoemoegamamāse gaioigamoleamiotonumalefaʻatinoinaogaluega mamalu,eaumaiaeleAtuaSilisiliesealatoutaumafaiga mafaʻamoemoegaisemataupumanuia)--natepaaʻele uluoletupumatepaaʻeiateaʻumasefoligafiafiama fesilimai,'Etoʻafiaafeetemanatuolealatouaofaʻi?'

33UataliatuAneterea,olēsatulatalataane,‘Esiliatui leselauafe’

34‘Osemeaitiitilavalea,’oletalaleaaletupu,‘ua talosagamaiaiArisetaiaimatou!’

35OnafaiatuleaoSosipiomanisisaiai,‘Ioe,aeose fa‘aaloalotalafeagaileailooutouagalelei,peaoutou ofoinaatulepuleaneitagataefaimafaatinogaoletuuto atuileAtuasilisiliese

36Uamatuāfa‘amamaluinaoeeleAtuaSilisili‘esemaua fa‘aeainaoeilugaa‘eooutamāumailemamalumaua tataulavaonaeavatu‘iāteIaletaulagafa‘afetaisilisilii loumana.

37Onamatuāfiafialavaleaoiaineifinauga,maua poloaʻiatuaiefaʻaopoopoiailetotogiofitafitaealaile

aofaʻioletauoletogiola,iatotogiatuiēanaleluafulu tarakamamopologataʻitasi,iafaiasepoloaʻiga faʻalauaʻitelemaiafaʻapipiʻiiaitusiresitalaoēna faʻapagota.

38Saiafaaalialenaunautaigateleilepisinisi,auāole Atualeanafaataunuuinaatoatoalamatoufuafuagama faamalosiaoiaetogiolaelēgatailatounaomaii Aikupitofaatasimaleautaualonatamā,aefaapeafoii latouumanaomaiaoleiooilenataimipenaaumaia mulimulianeilemalo

39Safa‘ailoaatu‘iāteiaoleasiliatuletauoletogiolai lefaselautaleni

40Outemanatueaogālefaʻaopoopoinaosekopiole poloaʻiga,auāoleaualaleaoleafaʻamaninoinaatiliaima faʻaaliaatiliaileagaleleioletupu,olēnatuʻuinaatuiai lepuleeleAtuaefaʻaolaailemotuotagataetoʻatele.

41Olepoloa‘igaaletupuefa‘apea:‘Oilatouumana ‘au‘aunaile‘autaualomatoutamāiletauaefa‘asaga‘iā SuriamaFoiniemaleosofa‘igailenu‘uotagataIutaiama namauanipagotaIutaiamatoe‘aumaiailatouile‘a‘aio Alesaniamalenu‘uoAikupitopefa‘atauatuilatouiisi maefa‘apeafo‘iiso‘osepagotasaiaiilomatounu‘ua‘o le‘io‘oileataimipena‘aumaia‘i‘ineimulimulianeoi latouumaeumiaiapagotaemana‘omiaona fa‘asa‘olotoinaloailatou,mamaualeluasefulutarakamai letagataefaimatupefa‘aola

42Oleamauaefitafitaleneitupeefaimameaalofae faaopoopoiolatoutotogi,aoisiemauamailefaleteuoloa aletupu

43Matoutemanatusafaasagatauilefinagaloolomatou tamāmafaasagatauimeatatauumanatatauaionaaveai latoumatagatafaatagataotauainamaolefaatafunagaolo latoulaueleelemaleaveinaotagataIutaiaiAikupitoose faigafaamiliteli.

44Olevetenapa'ūifitafitailemalaeoletaua,olevete umalavaleasatatauonalatoufai

45Olefa’apologainafo’iotagataosefaigamatuālētonu lavalea

46Olemealea,taluaiuamatouiloauamatoumasanie faʻamasinotonuitagataumaaemaiselavailatouoloʻo nofopologaisetulagaletonu,mataluaimatoute taumafaiefeutagaʻimaletonumatagataumaetusaaima manaʻogaolefaʻamasinotonumaleamioatua,uamatou faiaaisepoloaiga,efaʻatatauitagataIutaiaoloʻonofo pologaisoʻosevaegaolamatoumalo,oilatoueumiaia meaetatauonamaualeaofaʻiotupeuafaʻatulagainama faʻasaʻolotoinailatoumaeleaisetasietatauonafaʻatuaii lefaʻatinoinaoanamatafaioi.

47Itotonuoasoetolutaluonalomialeneipoloaiga,e tatauonalatoufaianilisiopologamoaliiofisauatofiae faatinolamatoufinagalo,matuuinaatuloatagataoēua pagota.

48Auāmatoutemanatuoleaaogāmoimatoumaa matoumataupupeafa‘ai‘uinalemataupu

49So‘osetasiefiafiaiaiemafaionaiatu‘uinaatuse fa‘amatalagaeuigaiso‘osetasielēusita‘iilepoloa‘iga,i letuutuugaafaiefa‘amaonialonaagasala,eaveaoiama anapologa;peita‘i,oanameatotinooleatu‘uinaatuile fale‘oloaaletupu

50Inauaaumaialepoloaʻigaefaitauatuiletupumolana faamaoniga,saiaiisituutuugaumavaganaailefuaitau ‘soosepagotasaiaiilenuuaoleʻiooilenataimipena

aumaiaiineimulimuliane,’mailonaagaleleimaleteleo lonaloto,nafaaopoopoaieletupuleneifuaiupumatuuina atupoloaigainaiateuinaatoaletupenamanaomiamole toefaatauinamaiiēetotogileautaumaēeanalefaletupe alemalo,maoleanafaiaailefaaiugailemataupuma faamaonialepoloaʻigaitotonuoasoefitu

51Olefoa‘imoletogiolaesiliatuileonoselaumale onosefulutaleni;auāeto‘atelepepeolo‘ofa‘asusuna fa‘asa‘olotoinafa‘atasimaolatoutinā

52Inauafesiligiapetatauonatotogileaofaʻieluasefulu talenimoneimea,onapoloaʻileaoletupuefaileamea, masafaʻataunuʻuinalanafaʻaiʻugaileaualaesiliona atoatoa.

MATAUPU2

Oloʻofaʻaaliaaileaualanatausiaaifaʻamaumaugasili onafaʻaeteeteomatauputauleseteteFaigaFaʻavaeale Malo.UatofiasekomitietoʻaonoeoatuileFaitaulaga SiliiIerusalemamafaʻatulagalefesuiaʻigaUatuʻuina atuiaAristeaslepuleoleauusufono

1‘Uaumaleamea,‘onapoloa‘iatuleaoia‘iāTemetiue tusiasefa‘amanatugaeuigailetusitusigaotusiatagata Iutaia

2Auāomataupuumaalemalosafa‘atinoinaealai poloa‘igamalematuāfa‘aeteetemalefa‘aeteeteeneitupu oAikupito,maeleaisemeanafaiaiseaualafa‘atamala pefa‘alētonu.

3Oleauaoufaʻaopoopoinaainikopiolefaʻamanatuga matusi,leaofaʻiomeaalofanaauinaatumaleuigaotusi taʻitasi,auāotusitaʻitasiumalavasamatuāleleiile matagofiemaletomaifaʻapitoa

4OlekopileneioletusifaamanatuOleFaamanatugao Temetiuiletupusili.'Taluaiuaetuuinamaiiateau faatonugaetatauonaaoinafaatasitusiemanaomiae faamaeaailaufaletusi,maiatoefaaleleiatusiualeaga,ua outuutoatua’ulavamalefaaeteeteteleilefaataunuuinao oumanaoga,maoleauaiateaulefautuagaleneietuuina atuiouluma

5EleainitusioletulafonoatagataIutaia(fa’atasiaima ninaitusi)ilefaletusi

6UatusiaimataitusimalegaganaEperumauafaauigaina malefaatamala,maeleofaauigainaaileuluaʻitusitusiga epeionataʻumaiiateaʻueilatouuailoa;auāeleʻiiai lavasetausigaasetupuepuipuiiailatou

7Etatauonasa‘oleleineimeamolaufaletusiauāole tulafonoolo‘oiai,auāemaileAtua,etumuilepotomae aunoamaseila.

8Olemafuaʻagaleauaʻaloʻeseaitusitalamatusisoloma letoʻateleotusitalaotalafaasolopitomailefaʻasinoinei tusimatagatanaolamaoloʻoolaetusaaimaneitusi,auā ololatoumalamalamagaileolagaematuāpaiama faʻalelotu,epeionafaimaiaiHecataeusoAbdera 9Afaiefinagaloiaioe,letupue,iatusiasetusiile FaitaulagaSiliiIerusalema,etalosagainaaioiaeauina maitoeainaetoʻaonomaiituaigataʻitasioaliʻiuaolaile olagasilionamamalumauasilionaatamamaiilalatou tulafonoinaiamafaionamatouiloapooamanatueioei ailetoʻateleoilatou,maoleaafaiuamauasefaaliliuga saʻoemafaionamatoutuʻuinaisenofoagaeiloagofieaii seaualaetalafeagaimalegaluegalavaiamalaufuafuaga 10Iamanuiapealavapeaoe!

11‘Uauma‘onatu‘uinaatuleneifa‘amanatuga,‘ona poloa‘iatuleaoletupu‘iatusiasetusi‘iāEleasaroeuigai lemataupu,olo‘ofa‘amatalaaifo‘ilefa‘asa‘olotogao tagataIutaianafa‘atagataotau‘a.

12Uaiaavatufoʻitaleniauroelimasefuluolemamafa matalenisilivaefitusefulumamaatāuaeteleefaiaiipu maiputetelemaselaulaumaipuefaiaitaulagaimeainu

13Naiapoloaʻiatufoʻiiēnatausialanateugātupee tuʻuinaatuitufugaefilifilimaisoʻosemealatoute manaʻomiamolefaʻamoemoe,maiaauinaatutalenitupe eselauefaiaitaulagamolemalumalumaisimeae manaʻomia

14Outeavatuiāteoutousetalaatoaolegaluegapea umaonaoutuuinaatuiooutoulumanikopiotusiOle tusialetupuefaapea:

15‘UamomoliatueleTupuoPtolemylealofamale fa‘afetaiileFaitaulagaSilioEleasaro 16Taluaieto‘ateletagataIutaiaolo‘ononofoilomatou malo,oēna‘ave‘eseamaiIerusalemaePeresiailetaimio lolatoupule,maleto‘ateleoēnaōmaifa‘atasimalo‘u tamāiAikupitoonipagotaeto‘ateleilatounaiatu‘uina ile‘autaumatotogiatu‘iāilatounitotogiesiliatunailo lemasaniai,ma‘ina‘uauma‘onaiafa‘amaoniale fa‘amaonioolatouta‘ita‘i,naiafausiaaini‘oloma tu‘uinaatuiaileva‘aiga‘ina‘iafa‘amata‘uinaaitagata Aikupitomoni‘iāteilatou

17Aoaʻu,inauaounofoilenofoāliʻi,saouagaleleiioʻu tagatauma,aemaiselavailatouooutoutagatanuuuaou faasaʻolotoinalesiliamaleselauafeotagatauapagota, matotogiatuiolatoumatailetautalafeagaimoilatou,ma afaiefaiasemealeagaiooutoutagataonaolelotoleagao lemotuotagata,uaoutotogiatuiailatousetaui 18Oleuuna‘iganauuna‘iaaila‘ugaioiga,olenaunaulea eamioleleimaavatuletaulagafa‘afetaiileAtua Silisili‘eseonaolefaatumauinaolo‘umaloilefilemuma lemamaluteleilelalolagiuma

19Elegatailea,oēsaiaiiletumutumugaoleolaga,ua outofiaila‘u‘autau,mailatoufo‘iuaagavaaefa‘atasi maa‘umauatatauonafa‘atuatuainaelemaota,uaoutofia itofigafa‘alemalo.

20Olenei,onaoloʻunaunauefaʻaaliatuloʻuagaga faʻafetaiineialiʻimatagataIutaiailelalolagiatoama tupulagaoleaoʻomai,uaoufilifiliaioleafaʻaliliuinala outoutulafonomailegaganaEperuoloʻofaʻaaogainae outouilegaganaEleni,inaiafaʻaopoopoinaneitusiiisi tusialetupuilaʻufaletusi.

21Oleaaveamaagaleleimooutoumatauimolo‘ufiligā peafaitoutefilifilianitoeainaeto‘aonomaiooutou itū‘āigata‘itasi,otagataemamaluolatouolagamae atamamaiilaoutoutulafonomaemafaionafa‘amatalaina, inaiamafaiaionatatoumaualei‘ugaemalilieiaile to‘ateleimataupuofefinaua‘iga,auāolesu‘esu‘egaesili onatāua

22Outefaʻamoemoeemaualetaʻuleleiateleonaole faʻataunuʻuinaoleneigaluega

23‘Ua‘ou‘auinaatu‘iāAneterea,leali‘isiliolo‘u‘aue leoleo,maAriseta,oali‘i‘outematuāfa‘aaloaloiai,e fa‘amatalaatulemataupu‘iāte‘outoumaavatu‘iāte ‘outoutalenisilivaeselau,oulua‘ifuaiaola‘utaulagamo lemalumalumataulagamaisisaunigafa‘alelotu.

24Afaietetusimaiiateaʻueuigaioumanaʻogainei mataupu,oleaefoaʻiinamaiseagaleleiteleiateaʻuma

foaʻimaiiateaʻusetautogafouolefaigauo,auāoou manaʻogaumaoleafaʻataunuʻuinailevaveemafaiai. Tofa!

25‘UataliatuEleasaroileneitusimaletalafeagaie fa‘apea:“‘UamomoliatueEleasaroleFaitaulagaSilile alofa‘iileTupuoTulomaiolanauōmamae”

26Oo’umoomoogasiliiamoloumanuiamalemanuiao leMasiofoArsinoe,loutuafafine,malaufanau.

27Uaoumanuiafo‘iUaoumaualautusimauaoumatuā fiafialavailaufuafuagamalaufautuagamamalu

28Naoufaapotopotoinalenuuumamafaitauatuiaiina ialatouiloalooutoufaamaoniilotatouAtua

29Naoufa‘aaliatufo‘i‘iāteilatouipunae‘aumai,o auroeluafulumaarioetolusefulu,oipuelimamale laulauolefa‘apa‘iaga,mataleniarioeselauefaima taulagamalesauniainaomeaemana‘omiaelemalumalu.

30OneimeaalofanaaumaiaiāteaʻueAneterea,osetasi oauauaunaesilionamamalu,maAriseta,onitagatalelei mafaamaoni,uailogailaʻuaileatamai,mauaagavaaiitu umaeaveamasuioaumataupusilisilimaaufuafuaga amiotonu

31.Oneitagatanalatouaumaialausavaliiateaʻumaua latoumauamaiiateaʻusetalietusaaimalautusiOlea oumalieimeaumaeaogaiateoeeuilavailautalosagae matuaeselava.

32Auā‘uaefoa‘iinamaiiomatoutagatanu‘uni fa‘amanuiagateteleelēmafaionagaloileteleoauala

33Olemealeanaouofoinaatuailoataulagamooe,lou tuafafine,laufanau,maauuō,masatataloatufo‘ilenu‘u uma‘iamanuiapeaaufuafuaga,ma‘iafa‘asaoinaele AtuaSilisili‘eseloumālōilefilemumalemamalu,ma‘ia aogā‘iāteoelefa‘aliliugaoletulafonopa‘iama‘ia fa‘atinoinamalemanuia

34Ilumaolenu‘uumana‘oufilifiliaaitoeainaeto‘aono maiitū‘āigata‘itasi,otagataamiotonumafa‘amaoni,ma ‘ua‘ou‘auinaatuilatou‘iāte‘outoufa‘atasimasekopio lamatoutulafono.

35Oseagaleleitele,letupuamiotonue,peafaieteavatu sefaatonuga,oletaimilavaemaeʻaailefaaliliugaole tulafono,oleatoefaafoisiamaitagataiaimatoumale saogalemuTofa!

36Oigoaneiotoeaina:Oleituaigamuamua,oIosefa,o Esekia,oSakaria,oIoane,oEsekia,maElisaia.

37Emaiileituaigalonalua,oIuta,oSimona,oSamuelu, oAtaeus,oMatatia,oEselemia

38Oleituaigalonatolu,oNeemia,oIosefa,oTeodosius, oBaseas,oOrnia,oTakisa

39Oleituaigalonafa,oIonatana,oAperaamo,oElisaia, oAnania,maKaparia

40Oleituaigalonalima,oIsaako,oIakopo,oIesu,o Sabataeus,oSimona,maLevi

41Oleituaigalonaono,oIuta,oIosefa,oSimona,o Sakaria,oSamuelu,maSelema

42Oleituaigalonafitu,oSabataeus,oSetekaia,oIakopo, oIsaako,oIesia,maNataeus

43Oleituaigalonavalu,oTeotosi,Iasona,Iesu,Teotosi, Ioane,maIonatana.

44Oleituaigalonaiva,oTeofilo,oAperaamo,oArsamo, oIasona,oEndemia,maTanielu

45OIeremia,oEleasaro,oSakaria,oPenia,oElisaia,ma Tataioemaiileituaigalonasefulu

46Oleituaigalonasefulumaletasi,oSamuelu,oIosefa, oIuta,oIonatana,oKapo,maTositeu.

47Oleituaigalonasefulumalelua,oIsaelus,Ioane, Teotosius,Aresamos,Apietes,maEsekielu.

48Eto‘afitugafulumaleto‘aluailatouuma.Oletalilea naavatueEleasaromaanauōiletusialetupu

MATAUPU3

Oloʻofaʻamatalainaailelaulauaupitomatagofiema matagofieuagaosiaFaʻapeafoʻimaisimeaalofataua,e manaiailemalamalamaoeliinataluaineiiAikupito

1Oleaoufa’aauauneiefa’ataunu’ula’ufolafolagama tu’uinaatusefa’amatalagaogaluegataulima

2Safaiaiameamaletomaifaapitoa,auāeleʻifaʻasaoina eletupusetupefaaalumasaiavaaialavatagata faigaluegataʻitoʻatasi

3Olemealeaelemafaiaionalatoufa'alēaogāinase vaegaolegaluegapefa'aumamalefa'atamala.

4Muamualavaoleaouavatuiateoesefaʻamatalagaole laulau

5Samatuānaunauletupuinaiamatuātelēlavalenei galuega,masaiafaatonuinatagataIutaiailenu‘ue su‘esu‘eletelēolelaulausaiaiilemalumaluiIerusalema

6Inaualatoufaamatalaatufua,safesiliatuoiapemafai onaiafaiasefaleesiliatuonatelē

7OnatalimaileaonisioositaulagamaisitagataIutaiae leaisemeaetaofiaaioia.

8Masaiafaiatusanaunauoiaefaiaiafaalimaletele,ae safaatuatuaioiane’ileaogamosaunigaolemalumalu

9Samatuāmanaʻooiaelēnaoletuʻuinaolanameaalofa ilemalumalu,auāesiliatulonafiafiapeafaiemafaie aliʻietatauonaofoinaatutaulagatalafeagaionafaia faapeailugaolelaulaunaiasaunia.

10Sale’imanatuoiaoleleaioseauronamafuaaiona la’itiitilelaulaumuamua,aefoligamai,naiafaimai,sai aisemāfua’aganafaiaaioleneifua.

11Auāanatu‘uinamailepoloa‘iga,semanūeleaiseoge

12Olemealeaelētatauaionatatousoliapesopoʻiale fuatatau.

13Iletaimilavaleaetasinaiapoloaʻiinaaiilatoue faʻatinoituaigaumaofaatufugaga,auāoiaosetagatae silionamaualulugaonamafaufaugamauafoaʻiinaatuele naturaiateiasemafaufaugalolotoleanamafaiaionaia vaʻaifaalemafaufauilefoligaoleatuʻuinamaiele galuegauamaeʻa.

14Naiapoloaʻiatufoʻi,aleainipoloaʻigana faʻatulagainaiTusitusigaIutaia,iafaiameaumaia matagofieepeionamafai

15Afaietuuinaatuiafaatonuga,etatauonafaatinoina atoatoa

16Ualatoufaialelaulauileauromāoʻieluakupitaleumi, tasilekupitalelautele,matasimaleafakupitale maualuga

17Olemeaoloʻooʻufaʻamatalainaeleoseauro manifinifinafaataatiailugaoseisifaavae,aeolefausaga atoanafaiaiaurotetelenasoʻofaʻatasi.

18Ualatoufaiafoʻisepitoifafoetusamalelauteleole limaetasiesiʻomiaai

19Saiaifo‘isepaleepeionigalu,uavaneinaifoligao nimaeauamatagofieonalalagainaionaituetolu

20Auāolonafoligaetafatolumaetutusaleleilavale mamanuolegaluegaiitutaʻitasi,oleapooleālavaleitu efaasagaiai,etutusalavafoliga

21Oitueluailaloolepito,oleituefa’asoloifoile laulauosegaluegamatagofietele,aeoleituifafona tosinamaiailevaaialetagatamatamata

22Olenei,olepitoilugaoituelua,onasamaualuga,sa ma’aiauā,epeionatatoufaiatuai,olepitoetoluonaitu, maiso’oseitueva’aiiaisetasi

23Saiaifo‘inima‘atāuaionalugaileogatotonuole maeauavaneina,masalalagainafa‘atasiisetogafitifa‘atusiataelēmafaatusalia

24Molesaogalemu,safaʻamauinaumainilaauroiana faʻaofiipuimaʻa

25Oitunafa'amaufa'atasiaiinifa'amauetaofimauai

26Ilevaegaoletuaoiesiʻomiaailelaulauleanapiʻoi lugamafetauimamata,savaneinaaisemamanuofuamoa imaʻatāua,uavaneinamalematagofieisefasigaluega faʻalavaefaʻasolosoloonafaʻapipiʻi,uafesoʻotaʻi vavalalatafaʻatasiilelaulauatoa

27Mailaloomaasafaatulagainaefaimafaatusao fuamoa,safaiaaietufugasepalealiiolooiaiituaigafua eseese,olooiaiionatumutumufuifuivinemafuifuisaito, otipolofoimaapu,mapomekaranetemaisimeafaapena, uafaatulagainalelei.

28Oneifuanagaosiaimaatāua,etutusalelanumafua lavaiamasafa‘amauinaiautafaiituumaolelaulauise fusiauro.

29Aumaonatuʻuinalepaleofualaʻau,safaʻaofiilalose isimamanuofuāmoaimaʻatāua,maisigaluegafaʻailima galuegafaʻatosoina,inaiamafaionafaʻaaogainaituumae luaolelaulau,etusaaimamanaʻogaoēanamaole mafuaʻagaleanafaʻaloaloaifoailegaluegafaʻa-galuma letuaoiivaeolelaulau.

30Salatoufaiamafaʻamauilaloolelauteleatoaole laulauselaulauteleefatamatamailimalemafiafia,inaia mafaionafaʻaofiiaivae,mafaʻamaumauipinefaʻamau efaʻapipiʻiisoketiilaloolepito,inaiamafaiona faʻaaogainasoʻoseituolelaulauefiafiaiaitagata

31Olealauamaninomaiaiolegaluegasafaamoemoee faaaogainaiituumaelua

32Ilugaolelaulaulavaianalatouvaneinaaise 'maeander,'oloʻoiaimaʻatauaoloʻotutuileogatotonu, orupimaemeralitamasesonikimaisiituaigamaʻae matagofietele

33Maitafatafaole'maeander'satuuaisefasiupega matagofie,leanafoligamaiaileogatotonuolelaulaue peioserhomboidilonafoliga,maolugaolealaulausa faiaaisetioatamaseamber,epeionataʻuaai,leana mauaaiselagonaelemafaatusaliaiēnavaaiiai

34Salatoufaiavaeolelaulauiuluepeiolili,oleasa foligamaiaiepeiolilioloʻopunouilaloolelaulau,mao vaeganavaaiaoloʻofaʻatusaliaailaunatutusaʻo

35Olefaavaeolevaeilugaoleeleelesafaiaisemaa lanusamasamamaetutusalonamaualugamalelauteleo lealofilimaiituuma

36Efoligamaiepeioseseevaemaevalutamatamailima lelautele

37Satūilugalevaeatoa

38Masalatoufaialevaeepeioselaauoliveetupumaile maa,ualalagainafaatasimaleakanthusmauasiʻomiaise

vineuasiʻomiaaiifuifuivine,ianatotōinaimaa,eooatu iletumutumuolevae.

39Ovaeumaefasafaiailemamanulavaetasi,masa faiamafa'apipi'iinameaumamaletomaitele,masa fa'aaluinaletomaimalemalamalamaofoofogiaefa'atino aietusaaimalenatura,oleainaualūlūinaleeaele matagi,efa'agaoioiailaulaau,masafaiameaumainaia fetauimalemeamoninafa'atusalia.

40‘Ualatoufaiafo‘ilepitoilugaolelaulauivaegaetolu epeiosetriptychon,ma‘uamatuāfa‘apipi‘imafa‘apipi‘i fa‘atasiiniu‘ameailelauteleatoaolegaluega,‘ina‘ialē mafai‘onava‘aiapeiloafo‘ilefeiloa‘igaoso‘oga

41Elēitiitiifolemafiafiaolelaulauileafakupita,oleae tatauaionateletaleninaaluilegaluegaatoa

42Auāele‘ifinagaloletupuefa‘aopoopoilonatelē,olea naiafa‘aaluinaaiimeafa‘apitoaleaofa‘ilavaleaotupee mana‘omiapeanamafaionafa‘ateleinaletelēolelaulau

43Masafa‘ataunu‘uinameaumaetusaaimalana fuafuaga,iseaualaofoofogiamaleofoofogia,fa‘atasiai maletomaielemafaatusaliamalematagofieele mafaatusalia

44Oipupalueluanafaiaileauro,mamailefaavaeile ogatotonunavaneinaainigaluegafa'alavailemamanuo fuafa'atatau,mailevaofuafa'atataunafa'apipi'iinaai ma'atauamaletomaifa'a-tusiatatele.

45Onaiaileaose'maeander'etasilekupitalemaualuga, faatasiaimalonalaualuga,nafaiaimaatauaolanueseese, oloofaaaliaailetaumafaigatelefaatufugagamale matagofie

46Ilugaoleameasaiaisemosaic,nagalueilefoligao serhombus,efoligamaiepeioseupegamaeooatuile pito

47Ileogatotonu,otalitalaitiianafaiaimaatāuaeseese, uatuufa’asolosolo,maeeseeseituaiga,eleitiitiifoilefa tamatamailimalelautele,nafa’aleleiaatiliailematagofie olatoufoligavaaia

48Ilugaolelaugutusaiaiseteuteugaolilioloʻofuga mai,mafuifuivineuavaneinaiituuma

49Olefausagaleaoipuauro,maesiliatumaleluapesini itotonuoiputaʻitasi.

50Salamolemolefoligaoipusiliva,masamatagofiele faiaepeiseaīnafaʻamoemoeefaimatioatavaʻai,oleao meaumaefaʻalatalataatuiaiesiliatuonamaninole atagianailofaʻata

51Aeelēmafaionafaʻamatalainalelagonamoninaooi lemafaufauoneigaluegataulimainauamaeʻa.

52Auāinauamae‘aonafaianeiipumatu‘ufa‘atasi, muamuaseipusilivaonasosooaileamaseipuauro,ona sosooaileamaseisiipusiliva,onasosooaileamaseisi ipuauro,olefoliganalatoufa‘aaliaematuālē mafaamatalaina,maoilatounaomaiematamataiaisalē mafaionate‘aeseilatoulavamaileva‘aigamatagofiema lemata‘ina

53Eeseeselavalagonanamauamailevaaiga

54Inauavaaitagataiipuauro,mafaiaeolatoumafaufau seiloilogaatoatoaoauiliiligataitasiolegaluega,samatua ofolavaolatouagaga.

55Atoemanaʻosetagataefaʻasagaatulonamataiipu siliva,aotuionaluma,efoligamaioloʻopupulamea umailemeasatuaioia,mafaʻateleinaailefiafiaoēna matamataiai

56Olealaematuālēmafaiaionafaamatalalematagofie faatufugagaogaluega.

57Oipuauronalatouvaneinaileogatotonuipalevine

58Masalatoulalagainasepaleiautafaoleaivimale atasimaleoliveefaimagaluegafa'alavamafa'aofiai ma'ataua

59Oisivaegaolegaluegafesoasoaninalatoufaiaini mamanueseese,auānalatoufaiaosemeaemamaluaile faʻamaeʻainaomeaumaiseaualaetatauaiilemamaluo letupu

60Isefaapuupuugaemafaionafaapeaatu,eleaise galuegatautelepoosetomaifaatufugagaitotonuole faleteuoloaaletupupooseisilavafaleteuoloa.

61Auāsamafaufauteleletupu‘iāteilatou,auāsafiafiao iailevi‘iga‘onaolematagofieoanafuafuaga

62Auāeteletaiminatefa‘atamalaaiianagaluega fa‘alemalo,mafa‘aalulonataimimatufugailona naunauta‘igainaialatoufa‘amae‘ainameaumaiseaualae tatauaimolenofoagaelafoiaimeaalofa.

63Oleanafaiaaimeaumaiseaualatele,etusaaimale tupunaauinamaimeaalofamaleositaulagasiliolepuleo lenu‘u.

64Eleaisetapula‘aoma‘atāua,auāeleitiitiifoilelima afenafa‘aaogāinamaeteteleumalava

65Safaʻaaogainaletomaifaʻa-tufugasilionamataʻina,o leanafaʻalimaailetauomaʻamalegaluegataulimanai loleauro

MATAUPU4

Ofaʻamatalagamaninooletaulaga.Olesaʻoatoatoaole auositaulagaemataʻinaOsefaʻafiafiagasauāOse faʻamatalagaolemalumalumaonavaipuna

1Uaoutuuinaatuiateoeleneifaamatalagaomeaalofa auasaoumanatuetatauai

2Oleisivaegaoletalaosetalailamatoumalagaia Eleasaro,aeoleaoumuamualavaavatuiateoese faamatalagaoleatunuuatoa

3InauamatoutaunuuilelaueleeleotagataIutaia,na matouvaaialeaaiolooileogatotonuoIutaiaumailugao letumutumuosemaugamaualugatele

4Iletumutumusafausiaailemalumaluilonamatagofie uma.

5Sasiʻomiaepāetoluesiliamalefitusefulukupitale maualugamaetutusaleumimalelautelemalefausagao lefale.

6Ofaleumalavasailogailematagofiemaletaugatae le’imafaufauinamuamua.

7Samaninolavaeleaisetupenasefeinailefaitotoʻama meaefaamauai,ianafesoʻotaʻiaimapouolefaitotoʻa, atoamalemautuolefaalava

8Samatuātalafeagaifoʻilemamanuoleiepuipuimale mamanuolefaitotoʻa

9Onaoleagimalosiolematagi,sagaoioipealavapea lonaie,maaofaailoamaileneigaioigamailepitoilalo mauafaalauteleatuleiepuipuiilonamaualuga,samaua aisevaaigamatagofieetoetoelavaalemafaiesetagata onasaeesemaiai

10Olefausiainaolefatafaitaulagasatusamalenofoaga lavaiamataulagamūsasusunuinaileafiiluga,maole alaefaalatalataatuiaisatutusalavalefua

11Saiaisea'egafaasolosolomalieiluga,uafaatulagaina leleimolefaamoemoeolefaaaloalo,masaoofu ositaulagaauaunaiofulino,eooifoiolatoutapuvae

12EfaasagaleMalumaluisasaʻemaefaasagalonatuai sisifo.

13Olefolaatoauaufitiaimaamauafa’asoloifoi nofoagauaatofaina,inaiamafaionatafeatuailevaie fufulueseailetotootaulaga,auāeafeafemanuefai taulagaaiiasootausamiga

14Maelēmutafo‘ilevai,auāolo‘opunamaiaile vaipunamasanimaitotonuolemalumalu

15Eiaifo‘inivaielimatagofiemaelēmafaamatalainao lo‘oilalooleeleele,epeionalatoufa‘asinomai‘iātea‘u, ilemamaoelimamailaesi‘omiaailenofoagaole malumalu,maetofuilatoumapaipaelēmafaitauliaolea efeiloa‘ifa‘atasiaivaitafe‘ese‘ese.

16Masafa‘amauinameaumaileapamemeailepitoilalo mapuipuiiautafa,masafofolaiaileteleolesima,masa faiamalefa‘aeteetevaegaumaolegaluega.

17Eteleavanoamolevaiilefatafaitaulagaelēvaaiae tagataumavaganaaiilatouoloogalulueileauaunaga,o leaefufulueseailetotoumaotaulaganaaoinailetelee peioleemoolemata

18Oloʻumanatuleaetusaaimauigaovaitulotomaolea oufaʻaaliatuneiiateoeleaualanafaʻamaoniaai.

19Nalatoutaʻitaʻiinaaʻuituaoleaaiesiliamalefa mailamafaimaiiateaʻuoutetilotiloifoisenofoaga patinomafaʻalogoilepisanafaiaelefeiloaʻigaovai,o leanaouiloaaileteleovaituloto,epeionaumaonataʻua 20Elēmafaatusalialeauaunagaaositaulagaiituumalava, ilonatumaufaaletinomalonasaunigafaatulagainalelei malefilemu

21Auāegaluluefuailatouuma,euilavainateleletigae aofiaai,maetofuilatoumalanagaluegafaapitoaua tuuinaatuiai

22Efaiapealesaunigaeaunoamasefaalavelaveoisie sauniafafie,oisiesaunialesuāuu,oisiesaunialefalaoa saitolelei,oisiesauniameamanogi;oisifo‘ietoe aumaiafasiaanoomanumoletaulagamū,efa‘aaliaaile malosiofoofogia.

23Auālatoutetauʻaveiolatoulimaeluavaeoletamaʻi povi,esiliatuitalenielualemamafaoletamaʻipovi taʻitasi,malatoulafoiolatoulimataʻitasiiseauala ofoofogiailemeamaualugaolefatafaitaulagamaele misialavaonalatoutuʻuinailemeasaʻo

24Efa‘apeafo‘ionamatagofievaegaomamoema‘otiilo latoumamafamalolatouga‘o

25Auāoilatouefaialatougaluega,etatauonalatou filifiliapeamanueleaiseilamaematuāga‘o,onafaiaai leaoletaulagauaoufaamatalaina

26Uaiaisenofoagafaapitoauafaatulagainamoilatoue maloloai,enonofoaiilatouuafaamalolomailegaluega.

27Atupuleneimea,oilatouuaumaonamalolomaua saunietoeamataalatoutiuteetutulaifaafuaseʻiauāeleai setasieavatunipoloaigaetusaaimalefaatulagagao taulaga

28Uamatuāfilemulavaleloto,mauamafaiaiona mafaufaueleaisetasinaiai,euilavaolooiaimonilava lefituselauotaneoloogalulueilegaluega,eesemaiile toateleoilatouoloopisiileaumaiaotaulaga.

29EfaiameaumamalemigaomaletatauileAtuasilisili ese

30Samatoumatuāofolava,inauamatouvaaiaEleasaroo loofaialeauaunaga,ilefaigaolonaofu,malemamaluo lonafoligavaaia,leanafaaaliaileofutalaloasaiaofuina mamaatauasailonatino.

31Saiainilogoauroilugaoleofueooifoionavae,ma saiaiseituaigapeseuigaese,maiituumaeluasaiaini rimonimanifugālaaueseeseoselanumatagofie

32Safusioiailefusimatagofie,ualalagainailanuesili onamatagofie

33SailonafatafataleafiogaaleAtua,epeionata‘uaai, olo‘oiaima‘aesefululua,oituaigaeseese,nafa‘aofii totonu,uafa‘amaufa‘atasiileauro,olo‘oiaiigoao ta‘ita‘ioitū‘āiga,etusaaimalolatoufa‘atulagaga muamua,eta‘itasimaepupulamaiiseaualaelē mafaamatalainamalonalavalanu

34Ilonaulusaiaofuinasetiara,epeionata’uaai,mai lugaoleameaileogatotonuolonamuaulusaiaisepulou u’ameaelemafaatusalia,olepalealiitautupuuatumuile mamalumalesuafaoleAtuauatusiaimataitusipaiai lugaoseipuauroinauaumaonafaamasinoinae agavaaeofuinaneifaailogaisauniga

35Olola’uafoligamainamafuaaileofotelemale fenumiaiolemafaufau,malagonaaiesetasiuaiaioiai lumaosetagataeeselelalolagi

36Uaoumautinoaosoosetasieauaiilefaaaligauaou faamatalainaatu,oleafaatumuliaoiaileofotelemale ofoelemafaamatalaina,maoleamatuaaafiaailona mafaufauilemafaufauilepaiaoloopipiiatuiauiliiliga taitasiolesauniga

37Peita‘i,‘ina‘iamauanifa‘amatalagaatoatoa,namatou ōa‘eaiiletumutumuole‘oloelataanemava‘ava‘aisolo iomatoutafatafa

38Olo‘oisenofoagamaualugatele,ma‘uafa‘amalosiai ‘oloetele,‘uafausiailugaeo‘olavailetumutumu,i ma‘atetele,fa‘atasiaimalefa‘amoemoe,epeionata‘u mai‘iāimatou,oleleoleoinaleaolelotoāolemalumalu, ‘ina‘iaafaieiaiseosofa‘iga,poosefouvalegapoose osofa‘igaalefili,eleaisetasiemafaionaulufale fa‘amalosiitotonuopāolo‘osi‘omiaailemalumalu

39Ilugaoʻolooleolosatuuaimasinitauoituaiga eseeseomasini,masamaualugateleletulaganailoleliʻo opānaoutaʻua

40Saleoleoinafo‘i‘oloeleto‘ateleoali‘ifa‘atuatuainao ēnatu‘uinaatulefa‘amaonigasiliololatoufa‘amaoniilo latouatunu‘u

41eleʻifaʻatagainalavaneitagataetuʻualeʻolo,seʻi vaganāaiasootausamigamaenaʻonivaega,eleʻi faʻatagainafoʻieilatousetagataeseeulufaleiai.

42Salatoumatuāfa’aeteetefo’ipeasausepoloa’igamai leali’iofisasiliefa’atagainaso’osetagataasiasieasiasi lenofoaga,epeionaa’oa’oinaimatoueomatoulava aafiaga.

43Samatuālēmafailavaonalatoutaliaimatoueui lavaoimatouonitagataetoʻaluaeleainiauupegae matamatailetaulaga

44Masalatoufaimaiuanoatiailatouisetautogainaua tuuinaatuiailatoulefaatuatuaga,auāualatoutautōuma mauanoatiaefaataunuuletautogamalepaiaimataitusi uma,euilavainalimaselaulolatouaofai,latoutelē faatagainanitagataesiliatuiletoalimaeulufaleiletaimi etasi

45Oleoloolepuipuigafaapitoaleaolemalumalumana matuāfaamalosiaelonafaavaeinaiamafaionapuipuia lelei

MATAUPU5

OsefaʻamatalagaoleaaimaleatunuʻuFaʻatusatusale Fuaiupu11matulagaoasoneiOfuaiupu89-41oloʻo faʻaaliaaileaualaefaʻatatauaietagataanamuase tagataatamaimasealiʻi

1Efeolololetelēoleaai

2Etusamalefasefulumailaleumiolefaataamilosaga,e tusaaimalemeaemafaionamateinaesetasi.

3Oona'olouafa'atulagainailefoligaosefalemata'aga, fa'atasiaimaalateleetauatuilevaonaalateleOleaua mafaionailoaatulefetaulaigao'olomaulaloaeo'olopito ilugaesiliatuonaasiasiiaitagata

4Auāealuaʻeleeleele,auāuafausialeaaiilugaole mauga.

5Eiaifo‘inifa‘asitepuetauatuilefetaulaigaoala,mao nisitagataeōa‘eitaimiuma,aoisieōifomalatoute taumamaoeseletasimaileisiilugaoleaualaonaoi latouolo‘onoatiaitulafonoolemamā,‘inane‘ilatoupa‘i atuisemeaefa‘asāina

6Elēosemeaeaunoamasemafuaʻaganafausiaaieēna muaʻifaavaeinaleaaiisefuatalafeagai,auāsaiāilatoule malamalamagamaninoeuigaimeaemanaʻomia

7Auāelautelemamatagofieleatunu‘u.

8Onisivaegaoiameaelaugatasi,aemaiselavaitumaloe patinoiaSamaria,epeionataʻuaai,maetuaoimale laueleeleotagataItumaia,oisivaegaemauga,aemaise lavailatouetuaoimalelaueleeleoIutaia

9Olemealeaetatauaiitagataonatuutoatuilatoulavai faatoagamalegalueaiinaoleeleeleinaiamafaiaiona latoumaualeteleofuaofaatoaga

10Olealaleaefaʻaauauaigaluegatotooituaigaumama seleseleinaaiseseleselegateleilelaueleeleatoauataʻuai luga

11Oaaitetelemamanuiaetoʻateletagata,aelatoutelē amanaʻiaitumaloitua,auāefiafiatagataumaileolaga fiafia,auāetofutagatamaleuigamasaniolesailiaomea faafiafia

12OlemealavaleaetasinatupuiAlesania,leaesiliatui isiaaiiletetelemaletamaoaiga

13Olemalagamaiotagataituamaiitumaloituama nonofoileaainafaaleagainaaileigoaleleiofaatoaga:ma oleainaiataofiaaiilatoumailenonofoileaai,natuuina atuaieletupunipoloaigainaiaauane’ilatounonofoai iinamolesiliatuileluasefuluaso

14Masaiatu‘uinaatufo‘iifa‘amasinonifa‘atonuga tusitusia,afaiemana‘omiaonatu‘uinaatusetusiemolia aisetasienofoilenu‘u,etatauonafa‘ai‘uinalemataupu itotonuoasoelima

15Onaolonamanatuilemataupuosemataupuematuā tāuatele,naiatofiaaifo‘iniali‘iepuleitulafonomo itumalota‘itasifa‘atasimaolatoufesoasoani,‘ina‘ialē fa‘aumatiaefaifa‘ato‘agamaolatoufautuameasaitoole ‘a‘ai,olonauiga,ofuaofa‘ato‘aga

16UaoufaʻatagainaleneifaʻalavelaveonaoEleasarolea naiafaʻailoamaimalemaninotelemanatuuataʻua.

17Auāetelelemalosilatoutefaʻaaluinailegalueainao leeleele

18Auāuatotōinalelaueleeleileteleolaauolive,faatasi aimafuaosaitomafuaolaau,faatasiaimavine,mae telefoilemeli

19Elēfaitauliaisiituaigaolaaufuamafuatapea faatusatusainei.

20Etelelavapovieseesemaetelefoʻilevaolafulemumo ilatou

21Olemealeaualatouiloaleleiaiemanaʻomiaeitumalo ituasefaitauaofaʻitele,maolevafealoaʻiilevaoleaai manuʻuuafaʻatonutonuinalelei

22Etelenauameamanogimamaatāuamaauroua aumaiaileatunuueArapi

23Auāuafetauileleileatunu‘uelēgatamofa‘ato‘agaae fa‘apeafo‘imofefa‘ataua‘iga,maetamaoaigale‘a‘aii galuegataulimamaeleaisemeaemativaaieaumaiaile sami.

24EiaionauafutalafeagaimalauteleiAskalon,Iopa,ma Kasa,faʻapeafoʻimaTolemaisleanafaʻavaeinaeleTupu maoloʻoiaisetulagatutotonupeafaʻatusatusaiisi nofoagauataʻua,eleomamaotelemaisoʻosetasiona nofoaga

25Efuatelemaimeaumaileatunuu,auāefaasūsūina leleiiituumamapuipuialeleimaiafa

26OlevaitafeoIoritana,epeionataʻuaai,leaelēmago lava,etafeilelaueleele.

27Ileamataga,eleitiitiifoile60milionaekalelauteleo leatunuueuiinamulimulianenaosofaiaetagata tuaoimae600,000tagatananonofoaiifaatoagaeselau ekailefaatoaga

28EosoaʻelevaitafeepeioleNailailetaimiole seleselegamafaʻasūsūinaaisevaegateleolelaueleele.

29ElataaneileitumalootagataoTolemaia,etafeatui seisivaitafemaetafeatuilesami

30Oisivaitafeilemauga,epeionataʻuaai,etafeifoile fanualaugatasimasiomiaaivaegaesiomiaaiKasamale itumalooAsetota

31Uasiʻomialeatunuʻuesepafaanaturamaematuā faigatalavaonaosofaʻiamaelēmafaionaosofaʻiaeni ʻautautetele,onaoaualavaapiapi,matofēetautauilugao vanumavanuloloto,atoaaimaleuigagaoāovaega maugāoloʻosiʻomiaailelaueleeleatoa

32Nataʻumaiiaimatounamauamuamuale'apamemea maleuʻameamaimaugatuaoioArapi.

33Peita’i,nataofialeneimeailetaimiolepulegaa Peresia,auānafaasalalauatueleaupulegaoletaimilea selipotiseseefaapeaolefaagaoioigaomainaeleaoga mataugatainaiapuipuiaailolatouatunuumaile faaleagainaelemainaineiitumalomaatonueaveesea maiiailatouonaolepulegaaPeresia,auāolefesoasoani aleneilipotisesenalatoumauaaise‘alofagaeulufaleatu aiileitumalo

34Uaoutuʻuinaatuneiiateoe,loʻuusopeleo Philocrates,faʻamatalagaumatauaeuigaileneimataupui setulagapuupuu

35Oleaoufaʻamatalainalegaluegaolefaʻaliliugaileisi vaegaoletusiga

36NafilifiliaeleFaitaulagaSilialiiesilionaleleiuiga maleaganuusilionamaualuga,epeionafaamoemoeinae setasimaiolatoutupuagamamalu

37Oilatouonitagataelegatainaatamamaiitusitusiga faa-Iutaia,aesalatousuʻesuʻeinafoʻimalefaaeteete tusitusigafaa-Eleni

38Olemealea,saagavaafaapitoaaiilatoueauaunaatui amepasamasalatoufaatinoinaleneitiuteisoosetaimi lavaemanaomiaai

39Saiailatouseavanoatelemokonafesimaletalanoaina ofaafitauliefesootaimaletulafono.

40Salatoulagolagoinalealaogatotonu--maolealasili leaemulimuliaiitaimiuma

41Salatouteenaleamioleagamalelēmigao,a‘uamatuā ‘alo‘eseilatoumailefa‘amaualugama‘ualēfa‘aalialava lolatoufa‘a‘ole‘oleiisi,ma‘uasauniilatouefa‘alogoma avatusetalitalafeagaiifesiliuma

42Masalatoutausiamalefa‘aeteeteleneitulafonomasa latounaunauteleesiliatuletasiileisiiletausiaolea tulafono,masatatauilatouumaonatausiilolatouta‘ita‘i malonaamiolelei

43MasamafaionamatauinalolatoualolofaiaEleasaro onaololatoulēlotomalieevavaeesemaiiateiamalona alofaiailatou

44Eesemaiiletusinaiatusiailetupueuigailolatou toefoʻisaogalemumai,saiaaioiatufoʻimalenaunautaʻi iāAnetereaegaluemolefaʻamoemoelavaleaetasima uunaʻiaaʻufoʻiefesoasoaniilemeasilioutemafaia.

45Euilavainamatoufolafolaatuetu‘uinaatulomatou mafaufausiliilemataupu,aenaiafaimaiolo‘omatuā mafatiapeaoia,auānaiailoaoleagaleleioletupunaia manatuolonaavanoaaupitosililea,so‘osetaimilavae fa‘alogoaioiaisetagataesiliatuionausoatagataile aganu‘umalepoto,evala‘auliaoiailonamaota.

46Auāuaoufa‘alogoilanatalaleleiefa‘apea,ole fa‘apotopotoinaoali‘iamiotonumaēpopotoeuiga‘iāte ia,oleaiamauaailepuipuigasilimolonamālō,auāoia uōolealatouavatu‘iāteiamalelotoatoafautuagasili onaaogā

47MaoaliinaauinaatuneieEleasaroiateiaeleaise masalosalosaiaiiauiganei

48Masaiatautinosooatuilanatautogaefaapea,oleaia letuuinaatulavaiaaliieopeafaienaosemeapatinoe fiafiaiaioialavaleanamafuaaileuunaigamalosiaeo lemealeamolemanuialauteleotagatanuuumanaia auinaatuaiilatou.

49Auā,naiafa‘amatalaina,oleolagaleleieaofiaaile tausiaotulafono,maoleneifa‘amoemoeesiliatuona ausiailefa‘alogonailolefaitau.

50Maileneifaʻamatalagamaisifaʻamatalagatalitutusasa maninomaiaionalagonaeuigaiāilatou

MATAUPU6

Ofaʻamatalagaotūmaagaatagataefaʻaaliaaileuigao leupu,"Leaga"Oleutemaleamatagaole"Talitonugai leAtua"Ofuaiupu48-44oloʻotuʻuinamaiaise faʻamatalagamatagofieolePaiaoletino 1Etāualetaʻuapuupuuofaʻamatalaganaiatuʻuinamaie taliatuaiiamatoufesili

2Auāoutemanatuoletoʻateleotagataefiailoanisio tulafono,aemaiselavatulafonoeuigaiaanoomanuma meainumamanuelēmamā.

3Inauamatoufesilipeaisea,taluaienaoletasilavale ituaigaofoafoaga,onisimanuemanatuelemamamole 'ai,aeoisielemamaeoolavailepa'iiai(auaeuilava inafa'aeteeteletulafonoileteleoitu,aeefa'apitoalavai mataupufa'apenei)naamatalanataliefa'apea:

4‘Uaematauina,’olanatalalea,‘leaafiagaootatou olagamaatatoumafutagaiaitatou;olefegalegaleaimaē leaga,emauaaietagataalatouamiogaleagamamafatia aiiolatouolagaatoa;aeafailatoutenonofofaatasimaē popotomafaautauta,latoutemaualeaualaesolaeseai mailevaleamafaasa‘osa‘oinaaiolatouolaga 5Namuamualavaonafaʻatulagaelotatoufaitulafono mataupufaavaeoleamioatuamaleamiotonuma faʻatumauinaimatauputaʻitasi,elegataifaʻasāgaae faʻapeafoʻiilefaʻaaogainaofaʻataʻitaʻiga,efaʻaaliaai aafiagaleagaoleagasalamafaʻasalagaefaʻatupuinaele Atuaiēagasala

6Auānamuamualavaonafa‘amaoniaeiaena‘ole to‘atasileAtuamaolonamanauafa‘aaliaileatulaulau atoa,auāomeaumalavauatumuilanapulesilisiliesema eleaisemeaetasinafaiafa‘aliloliloetagatailelalolagie liloilonasilafia

7Auāomeaumaefaiaeletagatamameaumaolea tutupuilelumanai,uafaaaliaiateIa.

8Ilonafaʻatinoinamalefaʻaeteeteoneiupumonimale faʻamaninoina,naiafaʻaaliaaietusalavapemafaufause tagataefailemealeagaelegatailea,elemafaionaia saomaileiloa,auānaiafaʻamaninomaiolemanaole Atuauaufitiaailetulafonoatoa

9Mailavailonaamataga,saiafa’aauaupeaonafa’aaliao tagatasoifuaumavaganaaiitatoulavaetalitonuileiaio leteleoatua,euilavainasiliatulolatoumamananailoo isiatualatoutetapua’iiaimaleleaoga.

10Auāalatoufaianitupuaomaamalaau,latoutefaimai otupuaiaoēnafatuinasemeaeaogāmoleola,onalatou ifoleaiai,euilavainauaiailatousefaʻamaoniga maninoeleaisolatoulagona

11Auāolevaleatelelavapeamanatueiaisetasiuaavea maatuaonaoanameanafaia.

12Auānanaolefa‘aaogāinaeēnafaianimeanauma onafaia,maoletu‘ufa‘atasiaoiamea,nafa‘aaliaaiolo‘o iaiseaogāfou:ele‘ifaiaeilatoulavaleuigamoniole mea,oleala,osemeavaleamalelēaogāmotagataona faianiatuaotagataepeioilatoulava

13Auāiotatouneiasoeto‘ateleilatouuasiliatulolatou atamamaimalepotonailootagataoasouamavaeoēna fa‘apa‘iaina,aepeita‘ilatoutele‘imanana‘olavaeifoatu iai.

14Oilatounafaiamatusitalaoneitalafa'afagogoe manatuoilatouiaotagataEleniesilionapopoto

15Aiseāemanaʻomiaaionatatoutalanoaeuigaiisi tagatauamatuāfiafiaiai,otagataAikupitomaisimea faapena,oēefaalagolagoimanufeʻaimaleteleoituaiga omeafetolofimapovi,matapuaʻiiai,maofoatutaulaga iāilatouaoolamauaoti?

16OlotatouFaitulafono,oletagatapotomauafoaʻiina faapitoaeleAtuaemalamalamaimeauma,naiasilasila totoʻaimeataʻitasi,mapuipuiaimatouipāpuipuielē mafaatoʻilaloinamapāuʻamea,inaiamatoulēfefiloima isiatunuʻu,aiatumaupeailemamāoletinomaleagaga, iasaʻolotomaimafaufaugalēaogāuma,matapuaʻiile Atuaetoʻatasiesilisilieseimeaumanafaia.

17Olemealeanamatuāsuʻesuʻeinaaieositaulagasilio Aikupitoleteleomataupu,maualatousilafiaamatou mataupu,ualatoutaʻuaimatouo“tagataoleAtua.”

18Olesuafaleaelēmoisitagatauma,aemoilatoulava etapuaʻiileAtuamoni

19OisielēotagataoleAtuaaeomeaʻaimameainuma lavalava.

20Auāolatouuigaumaeta‘ita‘iinaaiilatouemauale mapusagaineimeaeletāua,aeomeaumalavaelatoute faia.

21Itotonuootatoutagata,oleneiituaigaomafaufauga autūolepulesilisiliesealeAtuaiolatouolagaatoa 22Olemealea,ne‘ifa‘aleagainaitatouesemeainosia, pefa‘aleagainaotatouolagaealaifesoota‘igaleaga,naia puipuiaitatouiituumaitulafonoolemamā,e fa‘atonutonuaimeatatoute‘a‘aiai,mameatatouteinuai, mameatatoutepa‘iiai,mameatatoutefa‘alogoiai,ma meatatouteva‘aiiai.

23Auāeuilava,iletautalalautele,etutusameaumailo latounaturamasani,auāepuleaumailatouelemanae tasimalemanaetasi,aeeiaisemāfuaʻagalolotoitulaga taʻitasiemafuaaionatatouʻalofialefaʻaaogainaonisi meamafiafiailefaʻaaogainamasanioisi

24Mosefaʻataʻitaʻiga,oleaoutoetaʻuasemanatusetasi peluamafaʻamatalainaatuiateoe

25Auāelētatauonaoutoupauuatuilemanatufaatauvaa efaapea,onaoisumumaʻieliʻomaisimeafaapenana tusiaaieMoseanatulafonomalematuāfaaeteetetele

26Oneisaunigaumanafaiamoleamiotonuefesoasoani aiilesailigaoleamiomamamalefaaatoatoainaoleamio.

27Auāomanufeleleiumatatoutefa‘aaogainae fa‘alatainamaeilogailolatoumamā,e‘aiiituaigaeseese osaitomafuala‘au,epeiolupe,laumei,sēakerise,pateta, kusifo‘i,maisimanufeleleiumaoleneivasega

28Aomanufeleleiuafa‘asāina,toutemauaaiefe‘aima ‘aimanu,epulesauāiisiilolatoumalosi,maemauama lesauāmea‘aiealaile‘aiomanufeleleifa‘aleleiolo‘o lisiinailuga

29Elēgatailea,aualatoupuʻeinafoʻitamaʻimamoema tamaʻiʻoti,mafaʻamanuʻaliafoʻitagata,peuaotipeuaola, maoleanaiataʻuaaiilatouoēelēmamā,manaia tuʻuinaatuaisefaʻailogaealaiāilatou,oēuafaʻasalaina ilatou

tulafonouaumaonafaavaeina,etatauonalatoufaatinoina leamiotonuiolatoulotomaaualepulesauāisetasie faalagolagoilolatoulavamalosipefaoasemeamaiiai latou,aeiafaatonutonuolatoualaoleolagaetusaaimale faamasinotonu,epeilavaomanufeleleiuaumaonata’ua, e‘aiituaigaeseeseolaauetutupuilelalolagimaelepule sauāilefaatamaiainaoolatoulavaaiga

30Olemealeanaaʻoaʻomaiaiimatouelomatoufaipule, oaualafaapeneietuʻuinaatuaifaʻailogaiēpopoto,etatau onalatouamiotonumaauaneʻifaiasemeafaʻasauā,ma ʻaloʻesemailesauāiisiilefaʻalagolagoilolatoulava malosi

31Auāolepa‘iatuimanuleagafa‘apenei,epeionata‘ua, elētatau‘ea‘onatatoufaiameaumaefa‘aeteeteai‘ina ne‘ifa‘aleagainafa‘apeaotatoulavauiga?

32Olemealea,otulafonoumanaiafa‘atulagainae fa‘atatauimeaefa‘atagainailetulagaoneimanufelelei maisimanu,uaiafa‘atinoinamalefa‘amoemoeea‘oa‘o maiai‘iāitatouselesonatauamio.

33Auāolevaevaeinaoleatigivaemalevavaeʻeseinao matiuʻuuafaʻamoemoeeaʻoaʻoaiitatouetatauonatatou iloaleeseesegailevaoatatouamiogataʻitoʻatasiinaia faʻatinoinaaileamiolelei

34Auāolemalosiootatoutinoatoamalanagaluegae fa‘alagolagoiotatoutau‘aumaotatouvae.

35Olemealeauaiafaamalosiaaiitatoueiloaetatauona tatoufaiaatatouamiogaumamalefaautautaetusaaima letulagaoleamiotonu,--aemaiselavaonauavavaeesei tatoumaiisitagatauma

36Auāoleto‘ateleoisitagataefa‘aleagainailatoulavai feusua‘igafa‘ata‘ita‘i,maoleaefaiaileamioleagatele, maemitamitanu‘uma‘a‘aiumaiiaamiogaleaga

37Auāelēgatainalatoufaiavāmatane,aeualatou faaleagainafoʻiolatoutināmaolatouafafine

38Auavavaeeseitatoumaiiaagasala

39Maotagatauavavaeeseinaileaualauataʻuamuamua uafaʻamatalainafoʻieleFaiTulafonooēuaiaile meaalofaolemanatua

40Auāomanuuma"evaeluainaolatouvaemaelamua latoumama"oloʻofaʻatusaliaaiiēnaamatainale faʻailogaolemanatua

41Auāolelamuinaolemeaʻaieleaiseisimeaaenaole manatuainaoleolagamaleolaganei

42Auāemasanionaolaimeaʻai,olemealeauaia apoapoaʻimaiaiiāitatouileTusiPaiaiupunei:“Iae manatuapealeAliʻiolēnafaiaiāteoeonameatetelema leofoofogia”

43Auāamafaufauinaleleiilatou,emaninolavalolatou maoaemalemamalu;muamuaolefausiainaoletinoma lefaatulagainaomeaʻaimalevavaeeseinaovaegataʻitasi ma,esiliatuilolena,olefaʻatulagainaolagona,ole faʻagaioigamalegaioigalēvaaiaolemafaufau,olevave oanagaioigafaʻapitoamalonamauainaotomai,efaʻaalia ailetomaielegata.

44Olemealeauaiaapoapoa‘imaiai‘iāteitatou‘ia tatoumanatuaovaega‘uata‘uailuga‘uatausiafa‘atasie lemanapa‘iamaletomaiatoatoa.

45Auāuaiafa‘ailogainataimimanofoagauma,‘ina‘ia tatoumanatuapealavapealeAtuaolēpulemafa‘asaoina itatou.

46Auāaolemataupuoaanoomanumameainu,uaia fetalaimaiiatatoumuamuaavatusevaegaosetaulaga onatatoufiafiaaileailatatoutaumafataga.

47Elegatailea,uaiatuuinamaiiaitatoulefaailogaole faamanatugaiotatouofu,mauafaapeafoionaiapoloai maiiaitatouetuuafiogapaiaiotatoufaitotoama faitoto‘aefaimafaamanatugaileAtua

48Maiotatoulimafo‘i,uaiapoloa‘imaninomaiai‘ia fa‘amauinalefa‘ailoga,olo‘ofa‘aaliamaninomaiaie tatau‘onatatoufaiagaluegaumaileamiotonu,ma manatuaailotatoulavafoafoaga,masiliaiimeaumale mata‘uileAtua

49Uaiafetalaiatufo‘iitagata,peata‘otoemomoema toealaa‘e,iamafaufaulolotoigaluegaaleAtua,elēgata ileafioga,aeiamatauinaleleifo‘ilesuigamalelagonana o‘omai‘iāilatou,pealatouōemomoe,fa‘apeafo‘imalo latoualaa‘e,lematagofiemalelēmalamalamailesuiga mailetasioneitulagaileisi

50Uafaʻailoaatuneiiāteoutoulematagofieole faʻatusatusagaefaʻatatauileiloamalemanatua,etusaai malamatoufaʻamatalagaole"atigivaevaeluainamale lamuinaolemama"

51Auāele‘ifa‘afuafuainaatatoutulafonopetusaaimale ulua‘imafaufauganao‘omaiilemafaufau,ae‘ua fa‘atatauile‘upumonimalefa‘ailogaolemafaufausa‘o

52Auāealaifaʻatonuganaiatuʻuinamaiefaʻatataui aanoomanumameainumatulagafaʻapitoaolepaʻiatui ai,naiafetalaimaiaiiaitatoueauaneʻifaiapefaʻalogoi semeaeaunoamalemafaufauleleipefaʻatinole amioletonuealailefaʻaaogainaseseolemafaufau.

53Iletulagaomanufe’aifo’i,emafaionamauale mataupufaavaelavaleaetasi

54Auāoleuigaoleweaselmaleisumumamanu fa‘apenei,omeaiauata‘uamaninomai,efa‘aleagainaai

55Efaaleagainamafaaleagainaeisumumeauma,ele gatamoalatoulavameaʻaiaeeoolavailetulagaematuā leaiaiseaogailetagatapoolealavalemealatoute faaleagaina.

56Eesefo‘ilevasegaoleweasel:auāeesemaiimeaua umaonafaiatu,eiaisonauigaeleagaai:Etōitaligama fanaumaiilegutu.

57Olemafuaʻagafoʻileauataʻuaaisefaigafaapenae leagaitagata

58Auāolefa‘aaliaomeaumalatoutemauamaitaligaia latoutautala,‘ualatoufa‘aaofiaaiisiimealeagama‘ua latoufaianimealeagaelēmasaniai,‘uafa‘aleagainafo‘ii latoulavaileleagaoleamioleaga.

59Maolooutoutupu,epeionataʻumaiiaimatou,esaʻo lavalanafaʻaumatiaoiatagata

60Onaoufaiatulea'Outemanatuolooefaatatauiē faasalalautala,auāemasanionaiatuuinaatuilatoui sauagamaituaigatigaoleoti'

61‘Ioe,’olanatalilea,‘otagataiaoutefaiatuiai;auāo levaavaaimolefa‘aumatiagaatagataosemeaelēpaia’

62Mauafaʻasāinafoʻiimatouelamatoutulafonoona faʻamanuʻaliasetasiiupupoosegaluega.

63Ola‘utalapuupuuineimataupuetatauona fa‘atalitonuinaaioe,oatatoutulafonoumauatusiamale fa‘amoemoeileamiotonu,maeleaisemeanafa‘atinoina ileTusiPa‘iamalelemafaufauiaipeaunoamase mafua‘agatatau,aeolonafa‘amoemoegaiamafaiaiona tatoufa‘atinoinaleamiotonuiotatouolagaatoamaatatou amiogaumailumaotagatauma,malemanatuaoleAtua Silisili‘ese

64Maoleaefaatatauiaanoomanumameaelemama, meafetolofi,mamanufe’ai,olefaigaatoaetaulaiatuile amiotonumasootagaamiotonuilevaoletagatamale tagata.

65Safoligamaiiateaʻuuaiafaiasepuipuigaleleii mataupuuma;auāilefaatataufoiitamaʻipovimamamoe poʻamaʻotioloʻoofoinaatu,naiafaimaietatauonaave ilatoumailafupovimalafumamoe,mafaitaulagaimanu feleleimaauaneʻiofoinaatusetaulagavao,inaia malamalamailatouoloʻoofoinaatutaulagaileuiga faafaatusaoletulafonomaiaauaneʻiilaloole faatosinagaolemaasiasi

66Auāolēeofoinaatusetaulaga,uaiaofoinaatufo‘i lonalavaagagaionalagonauma

67Outemanatuoneifaʻamatalagaauiliiliefaʻatatauila tatoutalanoagaetatauonafaʻamatala,maonaolepaiama leuigamasanioletulafono,uaoufaʻamalosiaefaʻamatala maninoatuiateoe,Philocrates,onaoloulavatuutoile aʻoaʻoina

MATAUPU7

Oletaunuumaioavefe’aumaletusitusigaoletusitaua mameaalofaSauniunigamosetausamigafa’atupuOle talimaloiletaimilavananofoaiilelaulau,naia fa’afiafiainaanamaloifesilimataliOnisiotagata popotoefa’amatalauigafa’aagafesootai

1‘Uauma‘onaofoinaatueEleasaroletaulaga,ma‘ua filifiliaana‘au‘auna,ma‘uasauniafo‘inimeaalofaetele moletupu,‘onatu‘uinaatuleaoimatouilamatou malagamalesaogalemutele

2‘Uamatoutaunu‘uatuiAlesania,‘onalogoloaleaole tupuilomatoutaunu‘uatu.

3Inauamaulufaleatuilemaota,samafaafeiloaiatuma leagaleleimaAndreasletupumatuuinaatuiateialetusi natusiaeEleasaro.

4Samatuānaunauletupuefeiloa‘imaavefe‘au,ma‘ua poloa‘iatu‘iafa‘ate‘ainaisiali‘iumama‘iavala‘aulialoa ‘avefe‘au‘iāteia.

5Oleneilalemeaeofoailetaʻitaʻiʻau,auāoletūmaaga masanimoilatoueomaiesailisefeiloaʻigamaletupui matauputāuaetaliaionalumaileasolima,aoavefeʻau maitupupoʻoaaitāuaefaigataonamaualeulufaleatuile Maotaiasoetolusefuluaeoneitagatanaiamanatue tatauonasiliatulemamalu,auānaiamatuāfaʻaaloalogia lolatoumatai,oleanaiavavefaʻateʻainaaiilatounaia manatuelēaogālolatouiaimafaaauaupeaonasavavali seʻiaoʻoinalatouulufalemaimamafaionaiataliailatou.

6Inaualatouulufalemaimameaalofanaauinaatufaatasi mailatou,atoamapepatāua,olootusiaailetulafonoile auroimataitusiIutaia,auāsamatagofielesauniainaole pepamasamatuāfaigataonailoalefesootaʻigailevao itulau,oletaimilavaleanavaaiatuailetupuiailatou, onafesiliatuleaiailatoueuigaitusi.

7‘Uauma‘onalatou‘ave‘eseaopepatā‘aimaiolatouufi matatalaiaitulau,‘onatuleaoletupumosetaimiumima ifofa‘afitu,‘uaiafa‘apeaatu:

8‘Outefa‘afetaiatu‘iāte‘outou,o‘uuōe,ma‘oute fa‘afetaiatufo‘i‘iāteiaolēna‘auinamai‘outou,‘aesilii lomeauma,oleAtua,olēeanaiaafioga.’

9‘Ua‘alalagafa‘atasiuma,osāvalimaisisaiai,maleleo etasi:‘IasoifualeTupu!’‘onatagileaoiaile‘oli‘oli

10Onaolonafaamaualugamalelagonaolemamalutele uatuuinaatuiateia,nauunaiaaioiaetagionaolona manuia

11Naiapoloaʻiatuiāilatouetoetuuiatusitāʻaiiolatou tulaga,onaiafaafeiloaʻileaotamāloloa,mafaapeaatu:‘E tonulava,tamāloloaoleAtuae,outemuaʻifaaaloaloi tusinaouvalaauliaaioutouiinei,maaumaonaoufaia lenamea,onaoufaʻaloaloaatuleaolelimataumatauole faauogaiāteoutou’

12Olemafuaʻagaleanaoufaiaaileneimeamuamua.

13Uaoufaialetulafono,oleasolenei,naetaunuumaiai, oleafaamanatuinaoseasotelemaoleafaamanatuinai tausagataitasiiloʻuolagaatoa

14Etupufo‘ioleasofa‘amanatuinaleaolo‘umanumaloi leva‘a‘iāAntigonus.Olemealeaoutefiafiaaiefai taumafatagafa‘atasima‘outouileasō

15Omeaumaeteonomauaefaʻaaoga,’olanatalalea, ‘iasauniamooeiseaualatalafeagaimamoaʻufoʻi faʻatasimaoe’

16‘Uauma‘onalatoufa‘aalialolatoufiafia,‘onapoloa‘i atuleaoia‘iatofiamoilatoulepotuesili‘onaleleielata aneile‘olo,ma‘iasauniameamoletausamiga

17‘Onavala‘auleaeNikanoraleali‘iepuleile‘au‘auna, oToroteo,ole‘auofisafa‘apitoanatofiaeva‘aiitagata Iutaia,mapoloa‘iatu‘iāteiaesauniunimeaumaetatauai motagatata‘ito‘atasi

18Auāolefuafuagaleanafaiaeletupu,osefuafuaga fo‘ileatouteva‘aiaolo‘ofa‘atumauinaileasō

19Auāoleteleoaaieiaialatoutūmaagafaʻapitoaimea euigaileinu,'ai,maletaoto,eiaifoʻiniofisafaʻapitoae vaʻaiialatoumeaʻai

20Alatouōmaieasiasiitupu,efaiasauniunigaetusaai maalatoulavatūmaaga,inaialeaisefaʻalavelavee faʻalavelaveinaailefiafiaolalatouasiasiga

21Safaiafo‘ilepuipuigalavaleaetasiiletulagao avefe‘auIutaia

22OToroteo,olēsatofiaetausimaloIutaia,osetagatae matuāfa‘amaoni.

23Omeaʻaiumasailanavaavaaigamauasauniamole talimālōoēnavalaaulia,naiaaumaiamoletausamiga

24Uaiafaatulaganofoailainaeluaetusaaimale faatonugaaletupu

25Auānaiapoloa‘iatu‘iāteiaefa‘anofoleafaotagatai lonaitūtaumataumaēototoeionatua,‘ina‘ialētaofiaai eiamai‘iāteilatoulemamaluaupitomaualuga

26Inaualatounonofoiolatounofoa,onafaatonuinaleao Toroteoefaatinomeaumaetusaaimatūmaagamasania anamaloIutaia

27Olemealeanaiatu‘uaaisaunigaaēnafaitaulagama ositaulagamaisisamasanionafaiatatalo,ma‘uavala‘au atuisetasioimatou,oEleasaro,leositaulagasilioIutaia, efailetatalo

28‘Onatula‘ileaoiamafaiatusetataloofoofogia,‘‘Ia fa‘amauoainaoeeleAtuaSilisili‘ese,letupue,imealelei uma‘uaIafaia,ma‘iafoa‘iinaatu‘iāteoemalauavāma aufānaumaauuōle‘oaefa‘aauaupea‘iāteoeiasouma eteolaai!’’

29Ineiupu,napaaisepatipatileotelemaleoliolimose taimiumi,onalatouliliuatuleailefiafiailetausamigaua saunia

30Ofuafuagaumamoletautuailelaulausafaatinoinae tusaaimalepoloaigaaDorotheus.

31Onisioēnaauaunaatusaiaialiimatamaliimaisisai aiinofoagamamaluilemaotaoletupu

32.‘Uamaualeavanoaemaloloaiiletausamiga,‘ona fesiliatuleaoletupuile‘au‘aunasanofoilenofoa mamalu(auā‘uafa‘atulagainailatouetusamaletulaga sinia),pefa‘apefea‘onaiafa‘asaoinalonamalose‘iao‘oi lei‘uga?

33Inauamavaesinataiminamafaufauaioia,onataliatu leaoia,‘Esilionamafaionaefa‘atūinalonasaogalemupe afaietefa‘ata‘ita‘iileagaleleielēmutaoleAtuaAuā afaietefa‘aalialealofamutimutivalemafa‘asalainai latouetatauiaietusaaimaalatoumea,oleae liliu‘eseinailatoumaileleagamata‘ita‘iinailatouile salamo.’

34Saviiaeletupuletalionafesilileaileisitamaloa,pe faapefeaonaiafaiameaumamoleleleiianagaoioiga uma?

35‘Onataliatuleaoia,‘Afaietausiaesetagataleamio sa‘oitagatauma,efaiapealavaeialemeasa‘oitaimi

uma,maiamanatuaomafaufaugaumalavaesilafiaele Atua.‘Āfaietefaialemata‘uileAtuaefaimaou amataga,etelēmisialavalesini’

36Safa‘afetaiatufo‘iletupuileneitamāloa,ilanatalima fesiliatuileisitamāloa,pefa‘apefeaonaiamauaniana uōetutusaolamafaufauga?

37Nataliatuoia,‘Afailatoutevaʻaiaoeoloʻoe suʻesuʻeinamanaʻogaolemotuotagataoloʻoepulea;e leleionaevaʻaipefaʻapefeaonafoaʻimaieleAtuaana mealeleiilefanauatagata,masauniamoilatoulesoifua maloloinamameaʻaimaisimeaumailetaimitatau’

38Inauaumaonafaailoaatulonamaliegailetali,ona fesiliatuleaoletupuileisimalovalaaulia,efaapefeaile faiaonifeiloaigamanifaamasinogaonaiamauaaile viigaeoolavaiailatoueleimanumaloilalatoutagi?

39‘Uafetalaiatuoia,‘Afaitoutetautalafa‘amaonii tagataumama‘auane‘ifa‘asauāpesauāia‘outouamioi ēagasalaMaolea‘outoufaialeneimeapeafaitoute mata‘ituinaleaualaegalueaileAtua.Otalosagaaē amiotonuefa‘ataunu‘uinaitaimiuma,aoilatouelē mauasetaliialatoutataloefa‘ailoaatuealaimitipoo meanatutupuimeanafa‘aleagainaialatoutalosagamae lētaiailatoueleAtuaetusaaimaalatouagasalapoole teleoLonamalosi,aeegaluemaleonosa‘i‘iāteilatou’

40Saviiamaleagaleleieletupuletamaloamolanatali mafesiliatuileisitagatailefaasologa,efaapefeaonale mafaionafaia’inaoiaimatauputaumiliteri?

41Onataliatuleaoia,‘Afainatele’ifa’alagolagoatoatoa iana‘aueto’atelepo’oana‘autautau,aenatevala’auatu peaileAtuaefa’amanuiainaanagaluega,a’oialavanate fa’atinoinaanatiuteumaileagagaolefa’amasinotonu.’

42Iletaliainaoleneitali,saiafesiliatuiseisitagatape faapefeaonaaveaoiamameaefefefeiaionafili

43Onataliatuleaoia,‘Afaiaoiatausiasesapalaiteleo auupegama‘autau,naiamanatuaaieleaisemalosionei meaeausiaaisetaunuugatumaumamautinoaAuāeoo lavaileAtuaefa‘atupuinalefefeimafaufauotagataeala iletu‘uinamaiofa‘amagalogamalefa‘aaliaolesilisili eseolonamana’

44.‘Uavivi‘iatuletupu‘iāteia,‘onafaiatuleaoiaile isi,“Oleālemeaesili‘onaleleiileolaga?”

45‘Onataliatuleaoia,‘IailoaoleAtuaoleAli‘iole Atulaulau,maomeatatouteausiaesilionaleleielēoi tatouemanuiaai,aoleAtuaolēefa‘ataunu‘uinamea umailonamanamata‘ita‘iinaitatouilesini’

46Uaalagaletupuualeleiletalialetamāloa,onafesili atuleaoleisitupupefaʻapefeaonaiatausiaanameatotino umamatoetuʻuinaatuiēemulimuliiāteiailetulaga lavaleaetasi?

47Onataliatuleaoia,‘OletatalopealavapeaileAtua inaiamusuiaoeiniuunaʻigamaualulugaiaugaluegauma malelapataʻiaoaufanauiaauaneʻiofoiletaʻutaʻuapoo letamaoaiga,auāoleAtuaefoaʻiinamaineimeaalofa umamaelēmafaietagataonamanumalonaoilatoulava’ 48Uafinagalomalieletupuiletalimafesiliatuileisi malo,pefaʻapefeaonaiaonosaiamaletoʻafilemusoʻose meaeoʻomaiiāteia?

49‘Onafaiatuleaoia,‘Afaietemalamalamaleleiile manatuotagataumalava‘uatofiaeleAtuaefa‘asoale leagatelefa‘apeafo‘imaleleleitele,auāelēmafaiese tagata‘onasaomaineimea‘AeoleAtuaetatau‘ona

tatoutataloiaiitaimiuma,emusuiaaiitatouilelototele etumauai.’

50Uafiafialetupuiletalialetamāloa,mauafaiatuaio alatoutaliumaualelei.‘Oleaoufesiliatuiletasimale isi,’olanatalalea,‘onaoutaofiaileamosinataimi:inaia tatouliliuatuotatoumafaufauilefiafiailetausamigama faaalusetaimifiafia’

51Onafesiliatuleaoiailetamāloa,‘Oleāle fa’amoemoegamoniolelototele?’

52Onataliatuleaoia,‘Afaiefa‘atinoinasefuafuagasa‘o iletaimiolelamatiagaetusaaimalefa‘amoemoega muamuaAuāomeaumalavaefa‘ataunu‘uinaeleAtua moloumanuia,letupue,auāeleleilaufuafuaga.’

53Inauaumaonalatoupatipatimafaʻaalialolatoumalilie iletali,onafaiatuleaoletupuileaufaifilosofia(auāe toʻateleilatounaiai),‘Oloʻumanatuoneitagataesili onaleleiileamioatuamaematuātelelolatoupoto,auāi letaimilavaleaualatoutuʻuinaatuainitalitalafeagaii neifesilinaoutuʻuinaatuiāilatou,maualatoufaiauma leAtuamaamatagaoalatouupu’

54OnafaimaileaoMenedemus,lefaifilosofiaoEretria, ‘Emoni,leTupueauātaluaionapulealeatulaulauele taitaigamataluaiuatatouiloaleleioletagataole foafoagaaleAtua,olonauigaolemanaumamale matagofieoletautalaesaumaileAtua.’

55Inauaumaonaluelueleuluoletupuetalialeneitala, onamutaaileaolala’uatautalagamaualafiafiaUaooi leafiafi,onamutaaileaoletausamiga.

MATAUPU8

IsifesilimataliManatualeFuaiupu20faatasiaimalona faasinomagaileleleileeanatusiaile150TLM

1Oleasonasosooai,salatoutoenonofoilelaulauma faaauauletausamigaetusaaimalefaatulagagalavaetasi

2Inauamanatuletupuuaoomaileavanoatalafeagaie fesiliatuaiianamalo,onaiatoefesiliatuleaialiina nonofoitafatafaoilatounatalimaiileasonate’anei

3Saamataloaonaiaamatainaletalanoagamaletamāloa lonasefulutasi,auāeto‘asefuluilatounafesiligiailetaimi muamua

4Inauafilemuletala,safesiliatuoiapefaapefeaona faaauaupeaonamauoaoia?

5Inauamavaesinamafaufaugapuupuu,sataliatule tamāloanafesiligiaiailefesili--‘Afaieleaisemeanate faiaelētalafeagaimalonatulaga,eleʻifaialavasemea leaga,eleʻifaʻaaluinatupeimeaelēaogāmalelēaogā, aeogaluegaagaleleinaiafaiaaionatagataumaia lotomalieeauaunaatuiāteialavaAuāoleAtuaole pogaiomealeleiumamaoIaetatauitagataonausiusitaʻi iai’

6Saviviiatuletupuiateiaonafesilileaiseisipe faapefeaonaiafaatumauinaleupumoni?

7Iletaliatuilefesili,naiafaiatuai,‘Oleiloainaole pepeloeaumaiaailemāsiasiteleitagatauma,aemaise lavaitupuAuāonauaiailatoulepuleefaiaisoosemea latoutelotoiai,aiseāetatauaionalatoufaiapepelo?Ele gatailea,etatauonaemanatuapea,leTupue,oleAtuae alofaileupumoni

8.‘Uataliaeletupuletalimalefiafiatele,‘onava‘aiatu leaoiaileisi,‘uafa‘apeaatu,“Oleālea‘oa‘ogaole poto?”

9‘Onataliatuleaoleisi,‘Epei‘onaefinagalo‘ia‘aua ne‘io‘omaisemealeaga‘iāteoe,a‘iae‘auane‘iemaua mealeleiuma,efa‘apeafo‘i‘onaeamioilemataupu fa‘avaelavaleaetasiioutagatamaēagasala,ma‘iae a‘oa‘iatumaleagamaluiēamiotonumaēamiolelei.Auā etosinamaieleAtuatagatauma‘iāteIalavailona agalelei’

10Saviviiatuletupuiateiamafesiliatuileisiesosooai pefaapefeaonaaveaoiamauoatagata?

11Onataliatuleaoia,‘Olematauinaoletuputupua‘eo lefanauatagatamalefananaumaimaleteleofaigatama leteleomafatiaga:olemealeaeletatauaionae fa‘asalainamalemāmāpefa‘atigāinailatou,auāuaeiloa oleolagaotagataeaofiaaitigamafa‘asalagaAuāanae malamalamaimeauma,semanūetealofamutimutivalei ai,auāealofamutimutivalefo‘ileAtua!

12Nataliaeletupuletalimalefiafiamafesiliatuileisi, ‘Oleāleagavaaesilionatāuamolepule?’

13‘‘Iatausiaoelava,’’olanatalilea,‘‘iasaomaifaiga fa‘atosinamaiafa‘atinoleamiomamāileteleolona olaga,iafa‘amamaluinaleamiotonuimeauma,maiafaia niuōmatagatafa‘apenei.AuāoleAtuafo‘iefiafiaile fa‘amasinotonu!’’

13‘Uauma‘onafa‘aalialonafinagalomalie,‘onafaiatu leaoletupuileisitagata,“Oleālefa‘ailogamoniole amioatua?”

14Onataliatuleaoia,‘IailoaoloogaluepealeAtuaile Atulaulaumasilafiameauma,maeleaisetagataeamio leagamafaialeamioleagaemafaionasolaesemaiLana silasilaEpeionaavealeAtuamalēeagaleleiilelalolagi uma,etataufo‘ionaefa‘ata‘ita‘i‘iāteIama‘ia‘auane‘i eagasala!’

15Onafaailoaatuleaeletupulonamaliegamafaiatuile tasi,“Oleāleuigaoleaveamatupu?”

16Onataliatuleaoia,‘Iapulealeleioelavamaialē fa’asesēinaoeeletamaoaigapooleta’uta’uaimana’oga fa’atauva’apoomealētalafeagai,olealamonileaole pulepeafaietemafaufauleleiilemataupuAuāomea umaetemana’omiamonioauia,maeleaisemana’ogao leAtuamaeagaleleifo’i.Iafa’apeaoumafaufaugamale tagata,‘auane’ienaunauinimeasetele,aena’omeae tatauaimolepule!’

17Saviviiatuletupuiateiamafesiliatuiseisitagata,pe faapefeaonamanuiaanafuafuaga?

18‘Onataliatuleaoia,‘Afaiefa‘atūpeaeiale fa‘amasinogatonuionalumaimeaumamamanatuole amioletonuetutusamalefa‘aumatiaoleolaAuāe folafolamaipeaeleAtuafa‘amanuiagasilisiliiē amiotonu!’

19Inauaumaonaviviiatuletupuiateia,onafesiliatu leaoleisi,pefaapefeaonaiasaolotomaimafaufauga faalavelaveilanamoe?

20Onataliatuleaoia,‘Uaefesilimaiiatea‘uisefesilie matuāfaigatalavaonataliina,auāelēmafaionatatou fa‘atinoinaotatoulavatagatamoniiletaimiolemoe,ae uataofiaitatouineimeaemafaufaugaelēmafaiona puleaelemafaufau.Auāootatouagagaeiailelagonae latouteva‘aiamonilavameaeo‘omaiiotatoumafaufau iletaimiolemoeAetatoutefaiasemeasesepeafai tatoutemanatuolootatoufolaumoniilesamiiva‘ape feleleiileeapemalagaiisiitulagipooseisilavamea

faapenaAepeita‘itatoutemafaufaumonilavaoloo tutupuiamea.

21Ilemeaegataailo’umafaionafilifili,uaouo’oatui lefa’ai’ugalenei.Etatauonaepuleaauupumaauamioga iaualaumaemafaiai,leTupue,iletulafonoole amioatuainaiaeiloaaiolo’oetausiapealeamioatuama iaelefilifililavaefa’amalieinaoelavailetauole mafaufaumaialefa’aaogainaseseloupuleete fa’aleagainaaileamiotonu

22Auāolemafaufauemasanionapisiimealavaetasipe amoe,episiaipeaalaMaolēuafaʻatulagainaona mafaufaugamaanaamiogaumaimeaesilionamamalu,e faʻavaeinaoialavaileamiotonupeaalamapeamoe.O lemealea,etatauonaetumauilepuleaooelavaia

23‘Onavivi‘iatuleaoletupuiletamāloamafaiatuile isitagata‘Taluaiooeoleto‘asefuluetalimai,auma ‘onaetautala,oleamatoutu‘uinaatuimatoulavaile tausamiga’‘Onafesiliatuleaoia,efa‘apefea‘ona‘ou ‘alo‘esemailefaiaosemeaelētatau‘iātea‘u?

24Onataliatuleaoia,‘Iaevaavaaipeailoulava ta’uta’uamaloulavatulagasilisili,inaiaetautalama mafaufauinaomeaeogatasimaiamea,maleiloaoloo mafaufaumatalanoatagataumaolooepuleaoeeuigaia teoeAuaeletatauonaefoligamaiesiliatulouleaganai loēoloofaatinoinalematafaioi,oēoloosu’esu’einama lefaaeteetelematafaioi,leaetatauonalatoufaatinoina, mafaatulagaalatougaioigaumaetusaaimaleamatafaioi Eteleofaatinoinasevaega,aeooemonilavaosetupu, auāuatuuinaatueleAtuaiateoelepuletautupuetusaai malouuiga’

25Inauaumaonapatipatileotelemaumiletupuiseauala esilionaagalelei,onauunaialeaomaloesailisemalologa Oleainauamaeʻaletalanoaga,onalatoutuutoatuleai latoulavaileisivaegaoletausamiga.

26Ileasonasosooai,safaiaailefuafuagalavaleaetasi, mainauamauaeletupuseavanoaefesiliatuaiialii,saia fesiliatuiletagatamuamuaoēnatotoemoleisifesili,O leāleituaigapulegaaupitomaualuga?

27Onataliatuleaoia,‘Iapuleaoelavama‘auane‘i ta‘ita‘iinaelagonafa‘anatinati.Auāotagataumalavaeiai leuigamasaniolemafaufauEfoligamaioleto‘ateleo tagataefiafiaimea‘aimameainumameafa‘afiafia,ao tupuefiafiailemauainaofanuamaleta‘uleleiatele.Aee leleipeaiailefa‘autautaimeauma

28OmeaefoaʻiinamaieleAtua,etatauonaeavema tausiiai,aeauaneʻienaunauimeaetelēmafaia.

29Uafiafialetupuineiupu,onafesiliatuleaoiaileisi, pefaapefeaonasaooiamailemataua?

30‘Onataliatuleaoia,‘ināmavaesinataimipu‘upu‘u, ‘Afaitoutemafaufaumuamualava,oleAtualavaleae foa‘iinaatuitupuumalemamalumale‘oatele,‘aeleaise tasiepuleilonalavamalosi.Emanana‘otagataumae fa‘asoaatuleneimamalu,‘aelemafai,auāolemeaalofa leaaleAtua!

31Saviiaeletupuletamāloaiselaugaumionafesilileai leisitamāloa,pefaʻapefeaonaiaʻinoʻinoionafili?

32‘Onataliatuleaoia,‘Afaieteagaleleiitagataumama maualolatoufaauoga,etelēfefeisetasiOleta‘uleleiao oeetagataumaolemeaalofasilileaetemauamaileAtua!

33Inauaumaonaviiaeletupuleneitali,onapoloaiatu leaoiaileisitamaloaetaliatuilefesili,pefaapefeaona iafaatumauinalonata’uleleiatele?

34‘Onataliatuleaoia,“‘Āfaieteagaleleimalototelei lefoa‘iatuoleagaleleimagaluegaalofaiisi,elēmouatu lavalouta‘uleleia,‘aeafaietemana‘oiafa‘aauaupeaona emauaiameaalofa‘uata‘uailuga,etatau‘onaevala‘au atuileAtuaelēaunoa.”

35Uafa‘aaliaeletupulonafinagalomaliemafesiliatui leisi,“Oaieaetatauisetagataonaagaleleiiai?”

36‘Onataliatuleaoia,‘Uailoaetagataumaetatau‘ona tatouagaleleiiēelotoleleimai‘iāitatou,a‘outemanatu etatau‘onatatoufa‘aalialeagagalavaleaetasiole agaleleiiēetete‘emai‘iāitatou,‘ina‘iamafaiai‘ona tatoufa‘atosinamaiilatouileamiotonumameaeaogā‘iā itatou.‘Aetatau‘onatatoutataloileAtua‘ina‘ia fa‘ataunu‘uinaleneimea,auāoiaepuleamafaufauo tagatauma’

37Inauaumaonafaailoaatulonamaliegailetali,ona fesiliatuleaoletupuilelonaonoetaliatuilefesili,oai etatauonatatoufaaaliaiaileagagafaafetai?

38Onataliatuleaoia,‘Iotatoumātuaelēaunoa,auāua tuuinamaieleAtuaiaitatousepoloaigaesilionatāuae tusaaimaleāvaetatauimātuaIleisimea,uaIailoiloina aileuigaoleuōileuōauāuaIafetalaieuigaile“uōe peioloulavaagaga”Uaefaialeleiloutaumafaieaumaia tagataumailefaigauōmaoelava’

39Uatautalaatuletupumaleagaleleiiāteia,onafesili atuleaoleisi,“Oleālemeaefoligailematagofie?”

40‘Uafaiatuoia,‘Oleamioatua,auāolefa‘atusasililea olematagofie,maolonamanaolo‘oilealofa,ole meaalofaleaaleAtuaUaemaualeneimeafa‘atasiaima fa‘amanuiagaumaoleolaga’

41Sapatipatiatuletupuiletalimaleagaleleitele,ma fesiliatuileisi,pefa‘apefea,peatoilalooia,onatoe maualonaigoata‘uleleiailetulagalavaleaetasi?

42‘Onafetalaiatuleaoia,‘Elēmafai‘onaefaia‘ina,auā ‘uaelūlūinaitagataumafatuolelotofa‘afetaiemaua maiaileseleselegaolelotolelei,maesiliatuleneimea nailoauupegasilionamalolosimaemautinoaaile saogalemusili‘Aeafaiefaia‘inaesetasi,elētatau‘ona iatoefaianameanamafuaailonafaia‘ina,a‘iafaiani faigauōmafaialeamiotonu.AuāolemeaalofaaleAtuale mafai‘onafaiaogaluegaleleiaelēolefa‘afeagai’

43Uafiafialetupuineiupu,onafesiliatuleaoiaileisi tagata,pefaapefeaonasaooiamailefaanoanoa?

44Onataliatuleaoia,‘Afaieleʻifaatigaoiaisetasi,ae naiafaialemealeleiitagataumamamulimuliilealaole amiotonu,auāoonafuaeaumaiaailesaʻolotogamaile faanoanoaAeetatauonatatoutataloileAtuainaiaaua neʻioomaiiaitatounimealeagaeleʻimafaufauinaepei oleotipoosefaamaʻipooletigapoosemeafaapenama faatigaiaitatouAetaluaiuaetuutoatuileamioatua,e leaisemalafaapenaeoomaiiateoe’

45.‘Uavi‘iateleoiaeletupuma‘uafesiliatuilona sefulu,“Oleālemamaluesili‘onamaualuga?”

46‘Uafetalaiatuoia,‘IaviialeAtua,maelēfaialenei meaimeaalofamataulagaaeilemamāoleagagamale talitonugapa‘ia,auāomeaumalavaefaiamapuleaele AtuaetusaaimaLonafinagalo.Olefa‘amoemoegalenei ‘uaeumiainapealavapeaepei‘onamafaietagatauma ‘onamauamaiaumeanaeausiailetaimiuatuana‘imale taiminei.’

47Safa‘afeiloa‘iatuletupu‘iāteilatouumamaleleo telematautalaatumaleagalelei‘iāteilatou,maoilatou

umanaiaisalatoufa‘aalialolatoufiafia,‘aemaiselavale ‘aufaifilosofia.Auāsasiliatuilatou‘iāteilatouiamioga mafinauga,auāsalatoufaiapealeAtuamaolatou amataga.

48Inauamavaeleamea,safa‘aaliaeletupulonafiafia mainumolesoifuamālōlōinaoanamalo

MATAUPU9

Olefuaiupu8oloʻofaʻamatalaailetāuaolepoto Fuaiupu28,olealofafaʻamatuaIamātauleleilefesilii leFuaiupu26maletaliIamātaufoʻilefesiliileFuaiupu 47maletaliOsefautuagapotoleneimotagatafaipisinisi 1Ileasonasosooai,safaiaaifoiialavasauniunigamole tausamiga,maoletupu,iletaimilavanamauaaise avanoa,saamataloaonafesiliatuialiisanonofofaatasi mailatouuaumaonatalimai,masaiafaiatuiletasi,‘E mafaieaonaaʻoaʻoinalepoto?’

2Masaiafetalai,‘Uafa’atulagainaleagagainaiamafaie alailemanafa’alelagionataliamealeleiumamatete’ei meaefa’afeagai’

3Safaaaliaeletupulonafinagalomaliemafesiliatuile isitamaloa,Olealemeaesilionaaogailesoifua maloloina?

4‘Onafaiatuleaoia,‘OleLotoFa‘apalepale,elēmafai ‘onamaualeneimease‘ivaganā‘uafaiaeleAtuaseuiga eaga‘iiai’

5‘Uafetalaiatuletupumaleagaleleiiletamāloa,‘ua fa‘apeaatuileisitamāloa,“Efa‘apefea‘onatotogiese tagatalefa‘afetaiionamātuamaletatau?”

6Onafaiatuleaoia,‘Auane’ifa’atigainailatou,maelē mafaileneimease’ivaganauafa’atulagaeleAtuale mafaufauetulituliloaaifa’amoemoegasilionamamalu’

7Samalieiailetupumafesiliatuileisi,efaapefeaona aveaoiamasetagatafaalogologomalenaunautai?

8Masaiafaimai,‘Olemanatuainaolepotoumaeaogā, auāemafaiaionaefilifilinisiomeauaeaʻoaʻoinaile fesoasoanialeAtuaisetaimiofaʻalavelavefaʻafuaseʻima faʻaaogailefaʻalavelaveoloʻofeagaimaoeMaoleaua faʻataunuʻuinaaitaumafaigaatagatailefesoasoaniale Atua’

9SaviviiatuletupuiateiamafesiliatuileisiEfaapefea onaiaʻalofialefaiaosemeaefeteenaimaletulafono?

10‘Uafetalaiatuoia,‘AfaitouteiloaoleAtualavalea natu‘uinaatumafaufaugailotooēfaitulafono‘ina‘ia fa‘asaoinaolaotagata,toutemulimuliai.’

11‘Uataliaeletupuletalialetamāloama‘uafaiatuile isitagata,“Oleāleaogāolemafutagafa‘ale-aiga?”

12Onataliatuleaoia,‘Afaitatoutemanatuolootatou mafatiaimalaeoomaiiotatouaigamaafaieoomaio latoumafatiagaiaitatoulava--onamaninoloaleaole malosiolemafutaga,auāenaoletaimilavaefaaaliaai lealagonaetatoutemauaailemamalumalefaaaloaloio latoumataAuāolefesoasoani,peafesootaʻimale agalelei,osefusilavaiaelēmafaionamotusiaMaile asoololatoumanuia,elētatauonatatoumanaʻoialatou meatotino,aeetatauonatatoutataloileAtuaefoaʻimai mealeleiumaiailatou’

13‘Uauma‘onavi‘iaoiaeletupuepeioisiuma,‘ona fesiliatuleaoiaileisitupu,pefa‘apefea‘onaiamauale sa‘olotogamailefefe?

14Masaiafaimai,'Ailoaelemafaufaueleʻifaiasemea leaga,maafaʻatonuinaeleAtuaifautuagamamaluuma.'

15Safa‘aaliaeletupulonafinagalomaliemafesiliatuile isi,pefa‘apefeaonaiafa‘atumauinapeasefa‘amasinoga sa‘o?

16‘Onataliatuleaoia,‘Afaietu‘upeaionalumamea leagaeo‘oitagatamailoaaioleAtualavae‘ave‘eseale manuiamainisima‘aumaiaisiilemamalumalemamalu tele’

17Satalileleiaeletupuletamāloamafesiliatuileisie talilefesili,pefaʻapefeaonaiaʻalofiaseolagatoʻafilemu mafiafia?

18Onataliatuleaoia,‘Afaiemanatuapeaeiaoiaole puleosemalotelemaleali‘iolemotuotagataeto‘atele, maelētatauonapisilonamafaufauiisimea,aeetatau onamafaufaupeaileaualasiliefa‘aleleiaatiliailolatou manuiaEtataufo‘ionaiatataloileAtua‘ina‘ialē fa‘atamalasetiute’

19Inauaumaonaviviiatuletupuiāteia,onafesiliatu leaolelonasefulu,pefaʻapefeaonaiailoailatouoēna faʻalataiāteia?

20Masataliatuoiailefesili,‘Afainaiamatauinapena masanileamioailatouoloosiomiaoiamapenalatou tausisialetulafonotatauolefaamuamuaitaligamaloma fono,maalatoufegalegaleaigalautele,elesiliatuituaoio letalafeagaiifaamalopooisimataupuoamiogaAeolea liliuatueleAtualoumafaufau,leTupue,imeaumae mamalu.’

21Inauaumaonafa‘aaliaeletupulonafinagalomaliema vi‘iailatouta‘ito‘atasi(ilelotolotoiofa‘afetaiailatou umanaiai),onalatouliliuatuleailefiafiailetausamiga.

22Ileasonasosooai,inauamaualeavanoa,onafesiliatu leaoletupuileisitamaloa,Olealeituaigasiliona matuiaolefaatamala?

23Onataliatuleaoia,‘Afaielētausiaesetagatalana fanaumatu‘uinaatutaumafaigaumailalatoua‘oa‘oina AuāmatoutetatalopeaileAtuaelēgatamoimatoulava, aemoamatoufanau,inaiamauaeilatoufa‘amanuiaga umaOlomatoumana‘oiamauaeamatoufanaulepulea oletagatalavaia,ena‘olemanaoleAtuae fa‘ataunu‘uinaai’

24Uafaimailetupuualeleilanatautalaonafesilileaile isi,efaʻapefeaonaiafaʻaalialonaalofaileatunuʻu?

25‘Olemanatuapeailoumafaufau,’olanatalilea,‘ole manatueleleileolamaleotiiloulavaatunuuOlenofoi fafoeaumaiaaile‘ino‘inoiēmatitivamalemāsiasiiē mau‘oaepeiseaīuatulieseailatouonaosesolitulafono Afaietefoa‘iatumealeleiitagatauma,epeionaefaia pealavapea,oleaalofagiaoeeleAtuaetagataumamao leata‘uaoeosetagataealofaileatunu‘u’

26Inauaumaonafaalogoletupuileneitamaloa,ona fesiliatuleaoiaileisitagata,pefaapefeaonalanonofo filemumalanaava?

27Onataliatuleaoia,‘Ileiloainaofafineemasaniona lotomamalolosiiletulituliloainaoolatoulavamanaʻoga, maefaigofieonasuiafaafuaseʻiolatoumanatuonao mafaufaugasese,maololatounaturaevaivailava.Etatau onataulimainamalepotoilatouaeaualefaatupuinale feeseeseaigaMoleolagamanuia,etatauileavetaʻavale onailoalesinietatauonaagaiiailonaala.Enaole valaauatuilefesoasoanialeAtuaemafaiaietagataona taitaiasealamonioleolagaitaimiuma’

28Safaailoaatueletupulonamaliegamafesiliatuileisi, efaapefeaonasaooiamailesese?

29‘Onataliatuleaoia,‘Afaietefaiapeamalemafaufau leleimaetelētalitonuitalataufaaleaga,a‘iaefa‘amaonia mooelavamea‘uafaiatu‘iāteoemafa‘amasinoilau lavafa‘amasinogaotalosaga‘uafaia‘iāteoema fa‘atinoinameaumailemalamalamaolaufa‘amasinoga, oleasa‘olotooemaimeasese,leTupue.Aoleiloamale fa‘atinoinaoneimeaolegaluegaleaalemanaPa‘ia’

30Uafiafialetupuineiupu,mafesiliatuileisitagata,pe faapefeaonasaooiamailetoasa?

31‘Onataliatuleaoiailefesili,‘Anailoaeiaoiateiale puleimeaumaeo‘olavailefa‘ao‘oinaoleoti‘iātei latou,afainategaua‘iatuileto‘asā,maeleaiseaogāma sefa‘anoanoapeafaienaoiaoleali‘i,efa‘aumatiaaile to‘ateleotagata.’

32Aiseānamanaʻomiaailetoʻasā,aotagataumalavaua usiusitaʻimaeleaisetasinateteeiāteia?Etatauonailoa oloopuleaeleAtualelalolagiatoaileagagaoleagalelei maeaunoamaletoʻasā,maooe,’olanatalalea,‘LeTupu e,etataulavaonaemulimuliiLanafaʻataʻitaʻiga’

33Uafaiatuletupuualeleilanatali,onafesiliatuleaile isitamāloa,“Oleālefautuagalelei?”

34‘Iaamioleleiitaimiumamalemafaufauloloto,’olana fa’amatalagalea,‘ilefa’atusatusainaomeaeaogaila tatoulavafaigafa’avaemaaafiagaleagaeonotula’imai onaoletaliainaolemanatufa’afeagai,inaiamafaiaiona tatoumalamalamaleleiimanatuta’itasimafa’ataunu’uina ailatatoufa’amoemoeMalemeaesilionataua,ole manaoleAtuaoaufuafuagaumaoleafa’ataunu’uina onaolo’oefa’atinoinaleamioatua.’

35Uafaiatuletupuualeleiletalialeneitagata,onafesili atuleaoiaileisitagata,Oleālefilosofia?

36Masaiafaamatalamai,‘Iamafaufauleleiefaatataui soosefesilietula’imaimaiaaualavane’iaveeseaeni lagonafaafuasei,aeiamafaufaulolotoimanu’aemafua maiituinanau,maiafaialemeasa’oepeionamanaomia etulaga,maiafaataitailefaautautaAeetatauonatatou tataloileAtuaefaatupuinaiotatoumafaufausemanatu moneimea.’

37Safaailoaatueletupulonamaliegamafesiliatuileisi tupu,efaapefeaonaiamaualefaailogaaloaiapeamalaga ifafo?

38‘Olefaiaolemeatonuitagatauma,’olanatalilea, ‘malefoligamaiefaatauvaanailolesiliatuiēnaia malagafaatasi.Auāosemataupufaavaeuailoalelei,ole AtuaealaiLonanaturaetaliaēlotomaulaloMaealofa tagataiēualotomalieeusiusitaiiāilatou.’

39Inauaumaonafa‘aalialonafinagalomalieileneitali, onafesiliatuleaoletupuileisitupu,pefa‘apefeaonaia fausiasemeaetumauaionafalepeamavaeatuoia?

40Masaiataliatuilefesili,‘Afaioanafoafoagaolooi sefuatelemamamalu,inaiafaasaoinaaieilatouevaaii aionaololatoumatagofie,maafaielefaateaeseinaeiase tasioilatounafaiaiagaluegamaelefaamalosiaisie auaunaatuionamanaogaeaunoamasetotogi’

41AuāolematauinaoleaualaetausiaaieleAtuatagata, mafoaʻiinaatuiāilatoulesoifuamālōlōinamale mafaufaumaisimeaalofauma,etatauaiiāteialavaona mulimuliiLanafaʻataʻitaʻigailetauiatuitagatamoa latougaluegamamafaAuāogaluegaiaefaiaile amiotonuetumaupea!

42Uafaiatuletupu,uatalileleifo‘ileneitagatamafesili atuilesefulu,“Oleālefuaolepoto?”

43‘Onataliatuleaoia,‘Iailoaeletagataele‘ifaiaeiase mealeagamaiaolailefa‘amaoni.Auāoneimea,leTupu silisili‘ese,emauaaieoeleoliolitelemaletumauole agagamalefa‘atuatuamalosiileAtuapeafaietepulea loumaloileamioatua’

44‘Ualatoufa‘alogoiletali,‘onalatou‘alalagaleamale ‘alagafiafiatele,‘onaamataloaleaeletupu‘onainuile vai‘onaololatoufiafiatele

45Ileasonasosooai,nafaiaailetausamigaepeiona masaniai,mainauamaualeavanoa,onafesiliatuleaole tupuiēnatotoeomalo,mafaiatuiletasi,‘Efa‘apefea onataofiaesetagataoialavamailefa‘amaualuga?’

46‘Onataliatuleaoia,‘Afaietausiaeialetutusama manatuaitaimiumaoiaoletagataepuleitagata.Mae fa‘aumatiaeleAtuaēfa‘amaualuga,mafa‘aeainaē agamalumaēlotomaulalo!

47.‘Uatautalaatuletupumaleagalelei‘iāteia,ma‘ua fesiliatuileisi,“Oaieaetatau‘onafilifiliaesetagatae faimaanafaipule?”

48Onataliatuleaoia,‘Oilatouuatofotofoinaileteleo mataupumauatausiapealeagaleleielēfefiloimaiama uaauaiilonalavafinagaloMauafaaalimaieleAtuaoIa lavaiailatouuaagavaainaiaausianeifaamoemoega.’

49Saviviiatuletupuiateiamafesiliatuileisitagata,O lealemeaesilionamanaʻomiaesetupu?

50‘Olefaigauomalealofaoonatagata,’olanatalilea, ‘auāolealaleaetumauailefusiolelotoleleiMaole Atualavaleaefa’amautinoaoleatupuleneimeaetusaai maloumana’o.’

51Saviviiatuletupuiateiamafesiliatuileisitagata,O lealesinioletautala?Onataliatuleaoia,‘Ia faatalitonuinaloufiliealailefaaaliatuiateiaoanamea seseiseautauofinaugauafaatulagainalelei’

52Auāolealaleaetemauaailēefa‘alogologomai‘iāte oe,elēoletete‘eatu‘iāteia,aolevi‘iga‘iāteiamale fa‘amoemoeefa‘atalitonuinaaioiaMaolemanaole Atuaefa‘ataunu‘uinaailefa‘atalitonuina’

53Uafaimailetupuualeleilanatali,onafesilileaileisi tupu,pefaʻapefeaonaianonofofilemumaleteleoituaiga eseeseoēnaaveamatagataolonamalo?

54‘Olefaiaolematafaioitatauitagatata‘ito‘atasi,’o lanatalilea,‘malefaiaoleamiotonuefaimaouta‘iala,e peionaefaianeiilefesoasoanialemalamalamaua foa‘iinamaieleAtua‘iāteoe.’

55Samatuāfiafialetupuileatali,masafesiliatuileisi tupu,“Oātulagaetatauaionamafatialetagataile faanoanoa?”

56‘Imalaeoomaiiatatouuo,’olanatalilea,‘peatatou vaaiatuuaumimalēmafaionatoefaaleleiailatouElē faatagainaitatouelemafaufauleleiefaavauvaumoi latouuamaliliumauafaasaolotoinamaileleaga,aeo tagataumalavaefaavauvauonaoilatouauāenaoilatou lavamalolatoulavamanuialatoutemafaufauiaiEnao lemanaoleAtuaemafaiaionatatousaomaimealeaga uma!

57Uafaimailetupuuaiaavatusetalitalafeagai,ona fesilileaileisitupu,efaapefeaonaleiloaleigoata’uleleia?

58Onataliatuleaoia,‘Apuleaelefa‘amaualugamale fa‘atuatuainaoletagatalavaia,etupumaiailemāsiasima leleiloaoleigoata‘uleleiaAuāoleAtuaoleAli‘ioigoa

ta‘uleleiaumamaefoa‘iinamaiisoosemeaefinagaloiai oIa.’

59Uafaamaoniaeletupuletali,mafesiliatuileisitagata, “Oaieaetatauonatuuinaatuiaietagata?”

60‘Iāilatou,’olanatalilea,‘oē‘au‘aunaatu‘iāteoema lelotolelei,‘aelēolefefepoolemanatufa‘apitoa,ma mafaufauilolatoulavamanuiaAuāoletasiolefa‘ailoga leaolealofa,aoleisiolefa‘ailogaleaolelotoleagama lefa‘aaluinaoletaimi

61Auāoletagataemata’ituinapealonalavamanuia,ose tagatafa’alatailonalotoAooe,uaiateoelealofaoou tagataumaonaolefesoasoanialefautuagaleleiua foa’iinamaieleAtuaiateoe.

62Uafaimailetupuuaiataliatumalepoto,onafesiliatu leaileisitupu,Oleālemeaepuipuiaaisemalo?

63Masataliatuoiailefesili,‘Iafaaeteetemamafaufau leleiinane’ifaiaeilatouuatuuinaisetulagapuleitagata semealeaga,maetefaiapealeneimeailefesoasoaniale Atuaolēemusuiaoeilefaamasinogatonu.’

64Satautalaatuletupuiupufa’amalosi’auiateia,ma fesiliatuileisi,“Oleālemeaefa’atumauinaaileloto fa’afetaimalefa’aaloalo?”

65Onataliatuleaoia,‘Oleamiolelei,auāolemealeae faiaaigaluegalelei,maefa‘aumatiaaileleaga,epeilava onaefa‘aalialeamioleleiitagataumaealailemeaalofa uafoa‘iinamaieleAtua‘iāteoe’

66Sataliamaleagaleleieletupuletalimafesiliatuile sefulutasi(taluaietoʻaluaesiliatuiletoʻafitugafulu),pe faʻapefeaonaiatausialefilemuolelotoiletaimioletaua?

67‘Onataliatuleaoia,‘Ilemanatuainaele‘ifaiaeiase mealeagaisetasioanatagata,maoleatautagatauma moiaetauiaimealeleinalatoumaua,maleiloaetusa lavapelatouteoti,oleaoutoutausiailatouoē fa‘alagolago‘iāteilatou.Auāetelēfa‘agaloinalavale faiaosetauiisetasioleagaleleilea‘uamusuiaaioee leAtua’

68.‘Uapatipatiatuletupu‘iāteilatouumamatautalaatu maleagalelei‘iāteilatou,‘onainuleaoiaisevaiumi molesoifuamālōlōinaoilatouta‘ito‘atasi,ma‘uaiafiafia ai,ma‘uafoa‘iatuleagagafa‘auōmalefiafiateleiana malo

MATAUPU10

OloofaaauaupeafesilimataliOloofaaaliaaileaualae tatauonafilifiliaaitaitaiolevaegaau.Oaiealetagatae tatauonafaamemeloiaimaisifaafitaulioleolagaiaso taitasiemoniiasoneiepeiole2000tausagauamavae Ofuaiupu15-17elauiloailefautuainaolefalemataaga Ofuaiupu21-22oloofaamatalaailepotoolefilifiliaose peresitenepooleiaiosetupu

1Ileasofitu,safaiaainisauniunigatetele,masaiaile toateleoisimaiaaieseese(eaofiaaimaletoateleo amepasa)

2Inauamauaseavanoa,nafesiliatuailetupuiletagata muamuaoēeleʻifesiligia,pefaapefeaonaiaʻalofiale faaseseinainimafaufaugasese?

3Onataliatuleaoia,‘Olematauinamalefaaeteeteolēo lootautala,lemeaolootautalagia,malemataupuoloo talanoaina,maletoetuuinaatuofesililavaetasipeauma semalologainiaualaeseeseAeoleiaiosemafaufau mataalamalemafaionafaiasefaamasinogatonuitulaga

umaosetasileaomeaalofaleleialeAtua,maolooiate oeleamea,leTupue.’

4Sapatipatileoteleletupuiletalimafesiliatuileisi tagata,Aiseaeleamioleleiailetoateleotagata?

5‘Auā,’olanatalilea,‘otagataumalavaemasanionalē lavalemafaufaumaualatoufiafiaimeafaafiafiaOle mealea,etupuaʻeaileamioletonumaloloatuaile matapeʻapeʻa.Olemasanioleamioleleiosefaʻalavelave leaiāilatouetuutoatuiseolagaolefiafiaauāeuunaʻia aiilatouesiliatulefaautautamaleamiotonuAuāole Atuaoialeaolepuleoneimea’

6Uafaiatuletupuualeleilanatali,mauafesiliatu,“Oa meaetatauonausitaʻiaetupu?”Onafaiatuleaoia,“O tulafonoia,inaiamafaiaionalatoutoefaʻafoʻisiaolao tagataitulafonoamiotonuEpeionaefaʻaputuinamooe lavaileusiusitaʻiilepoloaʻigaaleAtua,ose faʻamanatugaefaʻavavau”

7Uafaiatuletupuualeleifo‘ilanatala,mauafesiliatui leisi,“Oaieaetatauonatatoutofiaefaimakovana?”

SOnataliatuleaoia,‘Oilatouumaoē‘ino‘inoile amioleaga,mafa‘ata‘ita‘iilauamio,latoutefaiale amiotonuinaialatoutausiapeaseigoalelei.Auāolemea leneietefaia,leTupue,’olanatalalea,‘maoleAtualava leauafoa‘iinaatu‘iāteoelepaleoleamiotonu’

9.‘Ua‘alagaleoteleatuletupuiletali,‘onasilasilaatulea oiaileisiali‘imafa‘apeaatu,“Oai‘eaetatau‘onatatou tofiaefaimaali‘iepulei‘au?”

10Masaiafaamatalaatu,‘Oilatouesiliatuilelototoa maleamiotonumailatouesiliatuonapopoleile saogalemuolatoutagatanailolemauainaosemanumalo ealailelamatiaolatouolailefaataalise.Auāepeiona agaleleileAtuaitagatauma,efaapenafoionaoutouile faaaʻoaʻoiateIaooutouoletagataagaleleiooutoutagata uma.’

11Uafaiatuletupuualeleilanatali,onafesiliatuleaile isitagata,Oaiealetagataetatauonafaamemeloiai?

12‘Onataliatuleaoia,‘Oletagata‘uafa‘a‘ofuinaile igoata‘uleleiamale‘oamalepulema‘uaiaiseagagae tutusamameaumaOoelava‘uaefa‘aaliaiauamiogae tesili‘onatatauonavi‘iaealailefesoasoanialeAtuaolē natu‘uinaatu‘iāteoeetausianeimea’

113Safa’aaliaeletupulonafinagalomaliemafaiatuile isi,‘Oamataupuetatauonafa’aaluetupuleteleolona taimi?’

14Onataliatuleaoia,‘Olefaitauinamalesu‘esu‘einao fa‘amaumaugaomalagafa‘alemalo,iauatusiaefa‘atataui maloeseese,fa‘atasiaimalefa‘amoemoeetoefuata‘iina mafa‘asaoinaaitagataolenu‘u.Maolegaluegafa‘apea uaeausiaaisemamaluele‘io‘olavaiaiisi,ealaile fesoasoanialeAtuaolēefa‘ataunu‘uinaoumana‘oga uma’

15Satautalaatuletupumalenaunautaiiletamaloama fesiliatuileisitamaloa,efaapefeaonafaaaogāesetagata lonataimiemaloloaimafaafiafiaaioia?

16‘Onataliatuleaoia,‘Olematamatainatalafa‘atinoe mafaionafa‘atinoinamaletalafeagaimaletu‘uinaatui lumaomataonivaaiganapu‘einamaileolagama fa‘atinoinamalemamalumalemigaoeaogāma talafeagai’

17Auāeiailavasinafa’aleleiaemauaineifa’afiafiaga, auāemasanionaa’oa’oinanisiolesonamana’omiaealai meaesilionalētāuaoleolagaAeolefa’atinoinaole

measilionatalafeagaiiauamiogauma,uaefa’aaliaaio oeosetagataatamaimauafa’aaloalogiaoeeleAtuaona olouamiolelei

18Uafiafialetupuiupuuafaatoatautalagia,uafaiatuile tagatalonaiva,Efaapefeaonaamioleleisetagatai tausamaaga?

19Onataliatuleaoia,‘Etatauonaevala‘auatuiou tafatafanitagataatamamaimailatouemafaionaavatuia teoenifautuagaaogāeuigaimataupuoloumaloma olagaooutagata(auāetele‘imauaseautuesiliatuona talafeagaipesiliatuonaa‘oa‘oinanailolenei)auāoia tagataepeleileAtuaauāualatoua‘oa‘oinaolatou mafaufauemafaufaulolotoiautuesilionamamaluepei onaefaialavaoe,auāoauamiogaumaeta‘ita‘iaele Atua’

20.‘Uafiafialetupuiletali,‘onafesiliatuleaoiaileisi tamāloa,“Oleālemeaesili‘onaleleimolenu‘u?Pena tofiasetagatanu‘uefaimatupu‘iāteilatou,penatofiase tasiole‘āigaoletupu?”

21Onataliatuleaoia,‘OlēesililonanaturaAuāotupu etupugamaiilegafaotupuemasanionasauāmasauāio latoutagata.Maesiliatuonamonileneimeainisioi latouuatulaʻimaiitulagaotagatanuutumaoti,oēuauma onaooiaileleagamatauaveinalolatouvaegaolemativa, aolatoupulealemotuotagataetoateleesiliatulolatou sauānailooēsauāelēamioatua

22Aepeitaʻi,epeionaoufaiatu,osenaturaleleiuauma onaaʻoaʻoinaleleiemafaionapule,maooeosetupusili, elēonaolousilisilieseilemamaluolaupulegamalou tamaoaigaaeonauaesiliatuitagataumaileagaleleima leagaalofa,faafetaiileAtuaolēuafoaʻiinaatuiateoenei uiga

23Safaaavanoaeletupusinataimieviviiatuaiilenei tamaloaonafesiliatuleailefesilimulimuli,Olealemea siliuaausiailepuleainaosemalo?

24Masataliatuoia,‘Ianonofopeatagataolenu‘uise tulagafilemu,maiavaveonafa‘atinoinalefa‘amasinoga tonuimataupuofeeseesea‘iga’

25Oneitaunuugaeausiaealailefaatosinagaalepule,pe afaioiaosetagatae‘ino‘inoileleagamaalofailelelei matuutoatulonamalosiilelaveaiinaoolaotagata,epei lavaonaemanatuileamioletonuoleituaigasilionaleaga oleleagamaealailaupulegaamiotonuuaefausiaaimo oelavaseigoata‘uleleiaeleuma,auāuafoa‘iinaatuele Atuaiateoesemafaufauemamamaelepisiaiso‘ose mealeaga.

26Inauataofioia,sapalepatipatileotelemaleoliolimo sinataimiumi.Inauataofi,satagoletupuiseipuma sauniasefa’amanuiagamoanamaloumamaupunalatou faia

27Onaiafaimaileailefaaiuga,Uaoumaualeaogātele mailoufaatasimai.Uaoumaualeteleoaogāmailepoto naetuuinamaiiateauefaatatauiletomaiolepule

28Onapoloaʻiatuleaoiaeavatuiāilatoutaʻitoʻatasi talenisilivaetolu,matofiasetasioanapologaeavatule tupe

29Safa‘afuase‘i‘ona‘alalagafa‘atasiilatouumama‘ua ‘alalagafiafia,‘uaavealetausamigamasefa‘afiafiagatele, aofaiapealavaeletupusefa‘afiafiagaelēaunoa

MATAUPU11

Mosefaʻamatalagaitusitusigaanamua,tagaiileFuaiupu 7Uatuʻuinaatulefaʻaliliugamolefaʻamaonigamaua taliainaepeionafaitauina,ma(Fuaiupu23)uafaiase palotafaʻamaoniamaualagolagoinamaleautasi 1Uaoutusiasetalaumimaetatauonaoutalosagainalau faamagaloga,Philocrates.

2Saoumatuāofolavaialiimaleaualanalatoutuuina maiainitalifaafuaseiianamatuatelesetaimiemafaufau iai

3Auāeuilavainamafaufaulolotolēnafesiliifesili taʻitasi,aeoilatounatalitaʻitasisavaveonasauniaa latoutaliifesilimaoleanafoligamaiaiiateaʻumai latouumanaiai,aemaiselavaileʻaufaifilosofia,etatau onafaamemeloiai.

4Outemanatuoleafoligamaieofoofogialemealeaiai latouoleafaitauinala’utalailelumanai

5Aeelētalafeagaionafaaseseinameamonioloo faamaumauinaifaamaumaugaalemalo

6Elētataufo‘i‘ona‘ousoliasemeafa‘apenei‘Oute fa‘amatalaatuletalaepeilava‘onatupu,ma‘alo‘esema lefa‘aeteetemaiso‘osemeasese

7Saoumatuāofolavailemalosioalatousaunoaga,olea saoutaumafaiaiefeutagaimailatoueanalematafaioie tusiaaimeaumanatutupuifaatasigamatausamigaale tupu

8Auāoletūmasanilea,epeionaoutousilafia,maile taimieamataaionafaiaeletupulanapisinisiseʻiaoʻoile taimiemaloloaioia,etusiaaianaupumaanameauma nafaiosefuafuagasilionaleleimaaogā.

9Auāileasoesoso‘oaiefaitauinaaitalaomeanafaima ‘upuoleasonate‘aa‘ole‘iamatainalegaluega,maafaie iaisemeasese,evavelavaonafa‘asa‘oinalemataupu.

10Olemealea,epeionataʻua,uaoumauafaʻamatalaga saʻomaifaʻamaumaugaalelautele,mauaoufaʻatulaga meamoniilefaasologasaʻoauāuaouiloalounaunaue mauafaʻamatalagaaoga

11Iasoetolumulimuliane,naaveaieTemetiuleʻautau mauiatuilepāolesami,efitustadialeumi,eooatuile motu,sopoʻialealalaupapamaagaʻiatuiitumaloimatūo Faros

12Oiinānaiafaapotopotoinaaiilatouisefale,leana fausiailugaolematafaga,ematagofietelemaise nofoagatuufua,mavalaauliailatouefaatinolegaluegao lefaaliliuga,auāomeaumanalatoumanaʻomiamole faamoemoenatuuinaatuiailatou

13‘Onalatougalulueleaefa‘atusatusaalatoui‘ugama fa‘afetaui,maoso‘osemeanalatoumalilieiainakopiina maletalafeagaiilalooleta‘ita‘igaaTemetiu

14Masatumaupealesaunigaseʻiaooileitulaeiva;a maeʻalea,onafaʻasaʻolotoinaleaoilatoueauaunaatuio latoumanaʻogafaaletino

15Omeaumanalatoumanaʻoaisasauniamoilatouise tauteleElegatailea,safaiaeToroteosauniunigalavae tasimoilatouiasotaʻitasiepeionafaiamoletupulava iaauāolepoloaʻigaleaaletupuiāteia.

16Iletaeaopo,latouteōatuileMaotaiasouma,maa umaonafa‘afeiloa‘iatuiletupu,latoutetoefo‘iatuilo latounu‘u.

17EpeionamasaniaitagataIutaiauma,latoutefufuluo latoulimailesamimatataloileAtuaonalatoutuutoatu

leailefaitauinamalefaaliliuinaolefuaitaupatinona latousuesueina,masaoufesiliatuiailatou,Aiseanalatou fufuluaiolatoulimaaoleitatalo?

18Masalatoufaamatalaatuolefaailogaleaeleʻifaiaei latousemealeaga(auāoituaigaumaogaluegaefaiae lima)auāilalatoualamamalumalepaialatoutemanatui meaumaosefaailogaoleamiotonumaleupumoni 19Epeionaoufaiatumuamua,salatoupotopotofaatasii asoumailenofoagasamatagofieonaolonafilemuma lonasusulumasalatougaluluefaatasiilalatougaluega 20Manatupulavalemeanamaeʻaailegaluegaole faaliliugaiasoefitusefulumalelua,epeilavaua fuafuainaleneimeaisefaamoemoegapatino.

21Inauamae‘alegaluega,onafaapotopotoleaeTemetiu otagataIutaiailemeanafaiaailefaaliliuga,mafaitauina atuitagatauma,ilumaoleaufaaliliu,masataliafiafiai latouelenuuonaoleteleofaamanuiaganalatoumaua 22Salatoufa‘afetaiatufo‘i‘iāTemetiumalelotofiafia, ma‘ualatouuuna‘iaoia‘iatusialetulafonoatoama tu‘uinaatusekopiiolatouali‘i

23Inauaumaonafaitauinatusi,onatutuleaoositaulaga matoeainaoēfaaliliumalenuuIutaiaatoamataitaiole nuu,mafaapeaatu,taluaiuamatuāleleimapaiamasaʻo lefaaliliugauafaia,uatataulavaonatumaupeaepeionai aimaeleaisesuigaefaiaiai.

24‘Uafa‘aaliaele‘auumalolatoufinagalomalie,‘ona latoufaiatulea‘iāteilatouefetuuetusamaalatou masaniiso‘osetasiefaiasesuigailefa‘aopoopoinaose meapesuiaiso‘oseaualaso‘ose‘upunatusiapefaiase meanatu‘u‘ese

25Osepuipuigaatamaiteleleainaiamautinoaemafai onafaasaoinaletusimosetaimiumiilelumanaieaunoa masesuiga

26Inaualogoinalemataupuiletupu,samatuāfiafialava oia,auāsaialagonauafaataunuuinamalesaogalemule fuafuagasaiafuafuaina

27Safaitauinaatuiāteialetusiatoamasamatuāofooia ileagagaolefaipule

28‘Onafaiatuleaoia‘iāTemetiu,“Efa‘apefea‘onaleai setasiotusitalaotalafa‘asolopitopoosetasiotusisolona manatueaogālolatoutaimiefa‘asinoisemeaofoofogia fa‘apenei?”

29Onataliatuleaoia,‘Auāepaialetulafonomaemaile AtuaOnisifo‘ioēnafuafuaefeagaimaleatulafonoua taiaeleAtuamaualatoutaofiaailalatoufuafuaga’

30NaiafaimainaiafaalogomaiiaTeopompusaua tulieseaoiamailonamafaufaumolesiliamaletolusefulu asoonasaiafuafuaefaaopoopoilanatalafaasolopitonisi omeanatutupumaifaaliliugamuamuamaefaisile faatuatuainaoletulafono

31‘Uatoemalositeisioia,‘onatataloatuleaileAtua‘ia fa‘aalimai‘iāteialemafua‘agaolemalaia‘uao‘o‘iāte ia

32Masafa‘aaliatu‘iāteiaisemiti,olonafiailoaole meamonileanaiamana‘oaiefa‘ailoaatu‘upumonipa‘ia itagatalautele,maafaietaofiaeiaoleatoemalosilona soifuamālōlōina.

33Uaoufaalogofoi,mailaugutuoTheodektes,osetasio tusisolofaanoanoa,inauaiasauniefetuunainisiomeana tutupuoloofaamaumauinailetusimosetasioanatala faatino,naaafiaaioiailekatarataionamataelua

34‘Uailoaeialemāfua‘agaolemalaia‘uao‘o‘iāteia, ‘onatataloleaoiaileAtuaiasoetele,‘onatoemalosiai leaoiaileiuga

35.‘Uauma‘onamauaeletupulefa‘amatalagaaTemetiu ileneimea,epei‘ona‘oufaiatuai,‘onaifoatuleaoiama poloa‘iatu‘iamatuāfa‘aeteeteitusi,ma‘iapa‘ialava

36Masaiauunaialeaufaaliliueasiasisooatuiateiapea umaonalatoutoefoiatuiIutaia,auāsatataulava,naiafai maiai,onaiaauinaatuneiilatouiolatouaiga

37A‘uatoefo‘imaiilatou,epei‘onatatau‘onaia taulimainailatouepeioniuō,ma‘ualatoumauafo‘ini meaalofatetelemai‘iāteia

38.‘Uaiapoloa‘iatu‘iasauniameamololatoutoefo‘i atuiolatou‘āiga,ma‘uaagaleleiteleatu‘iāteilatou

39Naiaavatufo‘i‘iāteilatouta‘ito‘atasi‘ofuetoluesili onalelei,otaleniauroelua,olelaulauetasiletalenilona mamafa,‘atoamameaumamomoegaetolu

40‘Uaia‘auinaatufo‘i‘iāEleasarofa‘atasimale‘aue leoleonimoegaesefulumavaesilivamameaumae mana‘omia,oselaulauefa‘atauatuaimeaetolusefulu taleniletau,o‘ofupāuliesefulu,malepalematagofie,ma fasi‘ielinoesili‘onalalagainaeselau,oipumaipu,ma ipuauroeluaefa‘apa‘iainaileAtua

41Saiauuinafo‘ioiaisetusi,‘auane‘ifa‘alavelaveiai setasioali‘i,‘āfaiefiafo‘imaisetasi‘iāteia.

42Auāsamanatuoiaosematuāfa‘amanuiagalefiafiai lemafutagamaiatagatapopoto,masasiliatulonafia fa‘aaluinaolona‘oa‘iāteilatounailolefa‘aaluinaomea fa‘atauva‘a

43MaoleneiPhilocrates,uaiateoeletalaatoaetusaai malaʻufolafolaga.

44Outemanatuesiliatuloufiafiaineimataupunailo tusitusigaaēesuʻesuʻeinatalatuu

45Auāuaetuutoatuilesuʻesuʻeinaomeaeaogāile agaga,mauaefaaaluinaleteleoletaimiiaiOleaou taumafaiefaamatalaatusooseisimeanatutupuetatau onafaamaumauina,inaiaemauaailetauisiliona maualugamoloumaelegapeaesuʻesuʻeina