4.
Tusi
a Makapaio
FOLASAGA O lenei tusi e pei o se pa'ō mata'utia o faititili o lo'o si'uleo mai le mata'utia o faiga sauā anamua. O se mataupu e faavae i sauaga a Atioko, le pule sauā o Suria, lea na taʻua e nisi o Epiphanes, O le Faavalevalea. O le talafaasolopito o Roma i uluaʻi senituri o loo faamauina ai ni tagata sauā se toʻalua—o le isi, o Caligula, o le Lua Sili Sili. O le faiga o lenei tusitusiga o se lauga. E faapena foi ma le faaeteete taimi o le tulai mai ma le pa'u o le tautala; e matua faataumaoia lava ana finauga; e matua le maluelue lava lona manatu; e matua loloto lava ona tui; e ese le manaia o lona manatu--e fai ai lona tulaga e fai ma faata'ita'iga o le tautala sili ona manino. O le autu o le--Lototele. O le tusitala e amata i se faʻamatalaga faʻamalosi o le Philosophy of Inspired Reason. Matou te fiafia e mafaufau i lenei seneturi luasefulu o le Tausaga o le Mafuaaga ma faʻatusatusa i le Age of Myths ae o se tusitusiga e pei o lenei o se luʻitau i sea manatu. Ua tatou maua ai se tusitala atonu na auai i le uluaʻi senituri a o leʻi oo i le vaitaimi o Kerisiano, o loo taʻua se filosofia manino o le Reason lea e matuā malosi lava i aso nei e pei o le lua afe tausaga ua mavae. O le faʻatulagaina o faʻamatalaga i totonu o potu faʻasalaga e le faʻavaivaia. I o tatou taliga faʻaonaponei e faʻafeiloaʻi i mea e sili atu ona agamalu e mataʻutia. O faʻamatalaga o faʻasalaga faʻasolosolo (faʻaalia mea faigaluega a le Spanish Inquisition i seneturi mulimuli ane) o loʻo faʻamalamalamaina i se auala e faateʻia ai lo tatou tofo. E o’o lava i le tula’i mai o uiga fa’amalosi a le Toeaiina, le Usoga Fitu, ma le Tina, e leai lava se mea e fa’amaluluina ai le fe’ai lea e fa’atupu ai e lenei failauga le Lototele. Sa faasaoina ma le faaeteete e Tama anamua o le Ekalesia Kerisiano lenei tusi (ua matou maua mai le faaliliuga a Suria) o se galuega e maualuga lona taua ma aoaoga, ma e le taumate sa masani ai le toatele o uluai Kerisiano na maliu fasia, o e na fafaguina i le tulaga o le faamaturoina e ala i le faitauina. MATAUPU 1 O se otootoga o filosofia mai aso anamua e uiga i le Mafuaaga Faagaeeina. E le'i ausia lava e le malo se manatu maualuga. O se talanoaga o le "Tauaiga." Fuaiupu e 48 o loo aoteleina ai le Philosophy atoa o le tagata. 1 O le filosofia i le tikeri sili ona maualuga o le fesili lea ou te tuuina atu e talanoaina, pe o le Mafuaaga Musuia o le pule silisili lea i tuinanau; ma i lona filosofia ou te matua aioi atu ia te outou ma le naunautai. 2 Auā e lē gata o le mataupu e masani ona tatau ai o se lala o le malamalama, ae e aofia ai foʻi le viia o le amioatua silisili, lea o le uiga o le uiga o le amio pulea. 3 O lona uiga, afai e faamaonia le Mafuaaga e pulea ai tuinanau e tetee i le le gaoia, ma le matapeapea ma le tuinanau, ua faaalia manino foi o le pule i tuinanau, e pei o
le amioleaga, e tetee i le faamasinoga tonu, ma i luga o i latou e tetee i le faatamatane, o le ita lea ma le tiga ma le fefe. 4 Ae atonu e fesili nisi, afai o le Mafuaaga o le pule o tuʻinanauga, aiseā na te lē pulea ai le faagalogalo ma le valea? o lo latou faamoemoega o le lafo lea o tauemuga. 5 O le tali e faapea, e lē pule le Mafuaaga i pona ua tuufaasolo mai i le mafaufau lava ia, ae o tuʻinanauga po o faaletonu tau amio e leaga ai le faamasinotonu ma le amio faatamatane ma le lē gaoiā ma le faamasinoga; ma o lana gaoioiga i lo latou tulaga e le o le aveesea o tuinanau, ae ia mafai ai ona tatou tetee atu ma le manuia. 6 E mafai ona ou aumaia i o outou luma le tele o faataitaiga, ua maua mai i puna eseese, lea ua faamaonia ai e le Mafuaaga o ia lava e pule i tuinanau, ae o le faataitaiga sili e mafai ona ou tuuina atu o le amio tamalii lea o e na maliliu ona o le amio lelei, o Eleasaro, ma le Usoga e Toafitu ma le Tina. 7 Aua o i latou uma nei i lo latou inoino i tiga, ioe, e oo lava i le oti, ua faamaonia ai e tulai mai le Mafaufau e sili atu i tuinanau. 8 E mafai ona ou faalautele atu iinei i le viia o o latou uiga lelei, o i latou, o tane faatasi ma le Tina, ua maliliu i lenei aso tatou te faamanatuina ai ona o le alofa i le matagofie ma le amiolelei, ae sili atu ona ou faamalo atu ia te i latou i mamalu ua latou maua. 9 Auā o le mata‘ina o lo latou lototetele ma le onosa‘i, e lē gata i le lalolagi lautele, a o ē na fasia fo‘i i latou, na fai ai i latou ma tupuga o le pa‘ū o le pule saua na nofo ai lo tatou nu‘u, ‘ua latou fa‘ato‘ilaloina lē pule sauā i lo latou ‘onosa‘i, ma ‘ua fa‘amamāina ai lo latou nu‘u ‘iā te i latou. 10 Ae o le a ou faaaogaina nei le avanoa e talanoaina ai lenei mea, pe a uma ona tatou amata i le talitonuga lautele, e pei ona ou masani ai ona fai, ona ou alu atu ai lea i la latou tala, ma avatu le viiga i le Atua poto uma. 11 O lea la, o la tatou suʻesuʻega po o le Mafuaaga o le pule silisili lea i tuʻinanauga. 12 Ae e tatau ona tatou faauigaina tonu lava po o le a le Mafuaaga ma le uiga o le tuinanau, ma le tele o ituaiga o tuinanau o loo i ai, ma pe o le Mafuaaga e silisili i na mea uma. 13 O le mea lea ou te manatu ai ina ia sili atu i le mafaufau le olaga poto. 14 Ou te manatu i le poto o le iloa lea o mea, o le Atua ma le tagata, ma o latou mafuaaga. 15 Ou te manatu i lenei mea o le aganuu lea na maua i lalo o le Tulafono, lea tatou te aʻoaʻoina ai ma le migao e tatau ai mea a le Atua, ma mea a tagata mo lo tatou aogā faalelalolagi. 16 O lenei ua faaalia le poto i lalo o foliga o le faamasinoga ma le faamasinotonu, ma le lototele, ma le le gaoia. 17 ‘Ae peita‘i o le fa‘amasinoga po o le amio pulea o le mea lea e pule ai i latou uma, auā o le mea moni lava, e fa‘amaua ai e le Mafaufau le pule i tu‘inanau. 18 Ae o tuinanau o loo i ai ni puna atoatoa e lua, o le fiafia ma le tiga, ma a lē o se mea e patino lava i le agaga faapea ma le tino. 19 Ma e tusa ai ma le fiafia ma le tiga o loo i ai le tele o tulaga e i ai ni faasologa patino o tuinanau. 20 E fa‘apea, a o muamua le tu‘inanau i luma o le tu‘inanau, e mulimuli atu le loto malie, e muamua fo‘i le mata‘u i le tigā, e mulimuli mai fo‘i le tigā.