زبەەلحەکانی کتێبی پیرۆز پێنج کتێبی پیرۆز ،لەو ڕۆژانەدا زەبەلحەکان لەسەر زەوی هەبوون؛ هەروەها دوای ئەوە ،کاتێک کوڕەکانی خودا هاتنە ناو کچانی مرۆڤەکان و منداڵیان لێ بوو ٦:٤ئەوان بوونە پیاوی بەهێز کە لە کۆنەوە بوون ،پیاوی بەناوبانگ .سەرەتای ژیان لەوێ زەبەلحەکانمان بینی ،کوڕەکانی ئەناک ،کە لە زەبەلحەکانەوە هاتوون ،ئێمەش وەک ملەوەن لەبەرچاوی خۆماندا بووین و بەم شێوەیە ١٣:٣٣لەبەرچاویان بووین .ژمارەکان ئیمیمەکان لە سەردەمی ڕابردوودا لەوێ نیشتەجێ بوون ،گەلێکی گەورە و زۆر و باڵ بەرز ،وەک ئەناکییەکان؛ ئەوانیش وەک ئەناکییەکان بە ٢: ١٠-١١زەبەلح هەژمار دەکران .بەڵم مۆئابییەکان پێیان دەڵێن ئیمیم .دووبارەکردنەوەی دووبارە ٢: ١٩-٢١دووبارەکردنەوەی دووبارە کاتێک لە بەرامبەر نەوەی عەمۆن نزیک دەبیتەوە ،ئازاریان مەدە و دەستوەردانیان لەگەڵ مەکە ،چونکە من هیچ موڵکێک لە خاکی نەوەی عەمۆنت پێ نادەم .چونکە من داوە بە نەوەی لوت بۆ ئەوەی ببێتە موڵک( .ئەوەش بە خاکی زەبەلحەکان دادەنرا ،زەبەلحەکان لە کۆندا تێیدا نیشتەجێ بوون ،عەمۆنییەکان پێیان دەڵێن زامزومیم ،گەلێکی گەورە و زۆر و باڵ بەرز وەک ئەناکییەکان ،بەڵم یەزدان پێش ئەوان .لەناوبردن ،ئەوانیش شوێنیان گرتەوە و لە شوێنی ئەوان نیشتەجێ بوون چونکە تەنها ئۆگی پاشای باشان لە پاشماوەی زەبەلحەکان مابووەوە .سەیرکە ،جێگاکەی جێگایەکی ئاسن بوو .ئایا لە ڕەباتی نەوەی عەمۆن نییە؟ درێژییەکەی نۆ باڵ و پانییەکەی چوار باڵ بوو ،بە پێی باڵێکی پیاو .ئەم خاکەی کە لەو کاتەدا خاوەنداریەتیمان کرد ،لە ئارۆئێرەوە کە لە لی ڕووباری ئارنۆن و نیوەی چیای گلعاد و شارەکانییەوە بوو ،من دام بە ڕوبنییەکان و گادییەکان .باقی گلعاد و هەموو باشان ،کە شانشینی ئۆگی بوو ،دام بە نیوە هۆزی مەنەشە .هەموو ناوچەی ئەرگۆب و هەموو باشان کە پێی دەگوترا خاکی زەبەلحەکان .دووبارەکردنەوەی ٣: ١١-١٣دووبارە
مێژوو ١٢:٤کەنارەکانی ئۆگی پاشای باشان کە لە پاشماوەی زەبەلحەکان بوو کە لە ئەشتەرۆت و ئەدرێی نیشتەجێ بوون ،یەشوع هەموو شانشینی ئۆگ لە باشان ،کە لە ئەشتەرۆت و ئەدری حوکمڕانی کرد ،کە لە پاشماوەی زەبەلحەکان مابوونەوە ،چونکە موسا ئەمانە لێی ١٣:١٢دا و دەریان کرد .یەشوع سنوورەکە بە دۆڵی کوڕی حینۆمەوە بەرەو باشووری یەبوسییەکان بەرزبووەوە .ئەویش ئۆرشەلیمە ،سنوورەکەش بەرەو لوتکەی شاخەکە ١٥:٨بەرزبووەوە کە لەبەردەم دۆڵی حینۆمدایە بەرەو ڕۆژئاوا ،کە لە کۆتایی دۆڵی زەبەلحەکاندایە بەرەو باکوور :یەشوع یەشوعیش وەڵمی دایەوە« :ئەگەر گەلێکی گەورە بیت ،ئەوا بەرەو دارستانەکە سەرکەو لەوێ لە خاکی فەریزییەکان و زەبەلحەکاندا بۆ خۆت ١٧:١٥ببڕە ،ئەگەر چیای ئەفرایم زۆر تەسک بوو بۆت ».یەشوع سنوورەکە هاتە خوارەوە بۆ کۆتایی ئەو شاخەی کە لەبەردەم دۆڵی کوڕی حینۆمدایە و لە دۆڵی زەبەلحەکانە لە باکوورەوە و دابەزی بۆ دۆڵی ١٨:١٦حینۆم ،بۆ لی یەبوسی لە باشوور و دابەزی بۆ ئینرۆگێل ،یەشوع
زبەەلحەکانی کتێبی پیرۆز
ساموئێل 1 17 فەلەستینییەکان سوپاکەیان بۆ شەڕ کۆکردەوە و لە شۆچۆی سەر بە یەهودا کۆبوونەوە و لە نێوان شۆچۆ و عەزەقە لە ئەفسدامیم چەقۆیان 1 .دانا .شاول و پیاوانی ئیسرائیل کۆکرانەوە و لە لی دۆڵی ئیل چەقۆیان دانا و شەڕیان لەگەڵ فەلەستییەکان ڕێکخست 2 .فەلەستینییەکان لەسەر شاخێک لە لیەک وەستابوون و ئیسرائیلیش لەسەر شاخێک لە لیەک وەستابوون ،دۆڵێک لە نێوانیاندا هەبوو 3 .پاڵەوانێک لە ئۆردوگای فەلەستییەکانەوە هاتە دەرەوە بە ناوی گۆلیات لە گات ،بەرزییەکەی شەش باڵ و درێژ بوو 4 .کڵوێکی مس لە سەری بوو ،پۆشاکێکی چەقۆی لەبەردا بوو .کێشی پۆشاکەکەش پێنج هەزار شیکڵ مس بوو 5 .چەقۆی مس لە قاچەکانیدا بوو ،ئامانجێکی مس لە نێوان شانەکانیدا بوو 6 .دار ڕمەکەی وەک دارێکی بێژەر بوو .سەری ڕمەکەی شەش سەد شیکڵ ئاسن بوو ،یەکێکیان کە قەڵغانێکی هەڵگرتبوو ،پێشی ڕۆیشت 7 وەستا و هاوارێکی بۆ سوپای ئیسرائیل کرد و پێی گوتن« :بۆچی هاتوونەتە دەرەوە بۆ ئەوەی شەڕەکەتان ڕێکبخەن؟» ئایا من فەلەستینی نیم 8 .و ئێوەش خزمەتکاری شاول نین؟ پیاوێکت بۆ هەڵبژێرە و با بێتە خوارەوە بۆ لی من ئەگەر بتوانێت شەڕم لەگەڵ بکات و بمکوژێت ،ئەوا ئێمە دەبینە خزمەتکاری ئێوە ،بەڵم ئەگەر من بەسەریدا زاڵ بم و بیکوژم ،ئەوا ئێوە 9 .دەبنە خزمەتکاری ئێمە و خزمەتمان بکەن .فەلەستییەکە گوتی« :ئەمڕۆ سەرپێچی لە سوپای ئیسرائیل دەکەم .پیاوێکم پێ بدە ،تاکو پێکەوە شەڕ بکەین 10 .کاتێک شاول و هەموو ئیسرائیل گوێیان لە قسەکانی فەلەستییەکە بوو ،تووشی شۆک بوون و زۆر ترسان 11 داود کوڕی ئەو ئەفراتییە بوو کە خەڵکی بەیتولمەقەدەس یەهودا بوو ،ناوی یسێ بوو .هەشت کوڕی هەبوو ،پیاوەکە لە سەردەمی شاولدا 12 .بۆ پیرێک دەچوو سێ کوڕە گەورەکەی یسێ چوون و بەدوای شاولدا ڕۆیشتن بۆ شەڕەکە ،ناوی سێ کوڕەکەی کە چوون بۆ شەڕەکە ،ئەلیابی یەکەم و لە 13 .تەنیشتی ئەبیناداب و شەمای سێیەم بوون .داود بچووکترین بوو ،سێ گەورەکەش بەدوای شاولدا ڕۆیشتن 14 .بەڵم داود لە شاول ڕۆیشت و گەڕایەوە بۆ ئەوەی مەڕەکانی باوکی لە بەیتولمەقەدەس بەخێو بکات 15 .فەلەستییەکە بەیانی و ئێوارە نزیک بووەوە و چل ڕۆژ خۆی ئامادە کرد 16 ئیسێ بە داودی کوڕی گوت« :ئێمە ئیفایەک لەم گەنمە وشککراوە و ئەم دە نانە بۆ براکانت وەربگرە و ڕابکە بۆ ئۆردوگا بۆ لی 17 .براکانت .ئەم دە پەنیرە ببە بۆ لی کاپتنی هەزارەکەیان و سەیری براکانت چۆنە و بەڵێننامەیان وەربگرە 18 .شاول و ئەوان و هەموو پیاوەکانی ئیسرائیل لە دۆڵی ئیل بوون و لەگەڵ فەلەستینییەکان شەڕیان دەکرد 19 داود بەیانی زوو هەستا و مەڕەکانی لی پاسەوانێک بەجێهێشت و وەک یسێ فەرمانی پێکردبوو ،برد و ڕۆیشت .هاتە خەندەقەکە ،کاتێک 20 .سوپاکە دەچوو بۆ شەڕ و هاوارێکی کرد بۆ شەڕەکە .چونکە ئیسرائیل و فەلەستییەکان شەڕیان ڕێکخستبوو ،لەشکر بەرامبەر سوپا 21 .داود گالیسکەکەی لە دەستی پاسەوانی گالیسکەکەدا بەجێهێشت و ڕایکردە ناو سوپاکە و هات و سڵوی لە براکانی کرد 22 کاتێک لەگەڵیان قسەی دەکرد ،لە سوپای فەلەستینەکانەوە ،فەلەستینی گات بە ناوی جۆلیات ،لە سوپای فەلەستینەکانەوە هاتە دەرەوە و بە 23 .هەمان شێوە قسەی کرد ،داود گوێی لێیان بوو .هەموو پیاوە ئیسرائیلییەکان کە پیاوەکەیان بینی ،لێی هەڵهاتن و زۆر ترسان 24 پیاوانی ئیسرائیل گوتیان« :ئەم پیاوەتان بینیوە کە هاتۆتە سەرەوە؟» بەڕاستی بۆ سەرپێچیکردنی ئیسرائیل دێتە سەرەوە ،ئەو پیاوەی 25 .دەیکوژێت ،پاشا بە دەوڵەمەندییەکی زۆر دەوڵەمەندی دەکات و کچەکەی دەداتێ و ماڵی باوکی لە ئیسرائیل ئازاد دەکات داود بەو پیاوانەی لە تەنیشتی وەستابوون گوتی« :ئەو پیاوەی ئەم فەلەستییە دەکوژێت و سووکایەتی لە ئیسرائیل دەبات چی لێدەکرێت؟» 26 چونکە ئەم فەلەستییە خەتەنەنەکراوە کێیە و سەرپێچی لە سوپای خودای زیندوو بکات؟ خەڵکەکەش بەم شێوەیە وەڵمیان دایەوە و گوتیان« :ئەو کەسەی دەیکوژێت بەم شێوەیە دەبێت27 ». ئیلیاب برا گەورەکەی گوێی لێ بوو کاتێک قسەی لەگەڵ پیاوەکان دەکرد .ئیلیاب تووڕەیی لە داود هەڵگیرسا و گوتی« :بۆچی هاتیتە 28 ئێرە؟» ئەو چەند مەڕەت لە بیاباندا لەگەڵ کێ بەجێهێشتووە؟ من لووتبەرزی و ناشیرینی دڵت دەزانم؛ چونکە تۆ هاتوویتە خوارەوە بۆ ئەوەی .شەڕەکە ببینیت داود گوتی« :ئێستا چیم کردووە؟ ئایا هۆکارێک نییە؟ 29 .ئینجا لێی ڕووی کردە کەسێکی تر و بە هەمان شێوە قسەی کرد ،گەلەکەش بە شێوازی پێشوو وەڵمی دایەوە 30 .کاتێک گوێیان لە قسەکانی داود بوو کە دەیگوت ،لەبەردەم شاولدا باسیان کرد و ناردی بۆی 31 .داود بە شاولی گوت« :با دڵی کەس بەهۆی ئەوەوە شکست نەهێنێت .خزمەتکارەکەت دەچێت لەگەڵ ئەم فەلەستییە شەڕ دەکات 32 شاول بە داودی گوت« :ناتوانیت بچیتە سەر ئەم فەلەستییە شەڕی لەگەڵ بکەیت ،چونکە تۆ تەنها گەنجیت و ئەویش هەر لە گەنجیەوە 33 ».پیاوێکی جەنگاوەر .داود بە شاولی گوت« :خزمەتکارەکەت مەڕەکانی باوکی دەپاراست ،شێرێک و ورچێک هاتن و بەرخێکی لە مەڕەکان دەرهێنا 34 .منیش بەدوایدا چوومە دەرەوە و لێمدا و لە دەمی ڕزگارم کرد ،کاتێک لە دژی من هەستا ،ڕیشم گرت و لێمدا و کوشتم 35 خزمەتکارەکەت شێر و ئاسکی کوشت ،ئەم فەلەستییە خەتەنەنەکراوە وەک یەکێک لەوان دەبێت ،چونکە سەرپێچی لە سوپای خودای 36 .زیندوو کردووە :داود گوتیشی« :یەزدان کە لە دەستی شێر و لە پێی ورچ ڕزگاری کردم ،لە دەستی ئەم فەلەستییە ڕزگارم دەکات ».شاول بە داودی گوت 37 ».بڕۆ و یەزدان لەگەڵت بێت« .شاول داودی بە زرێپۆشەکەی چەکدار کرد و کڵوێکی مسلیشی لەسەر سەری دانا .هەروەها بە قاتێکی پۆست چەکداری کرد 38
2
زبەەلحەکانی کتێبی پیرۆز
.داود شمشێرەکەی بە زرێپۆشەکەیەوە بەست و هەوڵیدا بچێت .چونکە نەیسەلماندبوو .داود بە شاولی گوت« :ناتوانم لەگەڵ ئەمانەدا بچم 39 .چونکە من نەمسەلمێنم .داودیش ئەوانی لێ دوورخستەوە دارەکەی بە دەستەوە گرت و پێنج بەردی نەرمی لە کانییەکە هەڵبژارد و خستیانە ناو کیسەیەکی شوان کە لەبەردەستیدا بوو ،لەناو 40 .چەقۆیەکدا .چەقۆکەی لە دەستیدا بوو ،لە فەلەستییەکە نزیک بووەوە .فەلەستییەکە هات و لە داود نزیک بووەوە .ئەو پیاوەی قەڵغانەکەی هەڵگرتبوو ،پێشی ڕۆیشت 41 .کاتێک فەلەستییەکە سەیری دەوروبەری کرد و داودی بینی ،بێڕێزی پێکرد ،چونکە گەنجێک بوو ،سوور بوو و ڕووخساری جوان بوو 42 .فەلەستییەکە بە داودی گوت« :ئایا من سەگم کە بە دارەوە دێیتە لم؟» فەلەستییەکە بە خوداوەندەکانی نەفرەتی لە داود کرد 43 فەلەستییەکە بە داودی گوت« :وەرە بۆ لم ،گۆشتەکەت دەدەم بە باڵندەی ئاسمانی و ئاژەڵە کێڵگییەکان44 ». ئینجا داود بە فەلەستییەکەی گوت« :تۆ بە شمشێر و ڕم و قەڵغانەوە دێیتە لم ،بەڵم من بە ناوی یەزدانی سوپاسالر ،خودای سوپای 45 .ئیسرائیل ،کە تۆ سەرپێچیت لێکرد ،دێمە لم ئەمڕۆ یەزدان دەتخاتە دەستم .لێت دەدەم و سەرت لێ دەسەنمەوە .ئەمڕۆ تەرمی سوپای فەلەستینەکان دەدەم بە باڵندەی ئاسمانی و دڕندە 46 .کێوییەکانی سەر زەوی .بۆ ئەوەی هەموو زەوی بزانن کە خودایەک لە ئیسرائیلدا هەیە .هەموو ئەم کۆبوونەوەیە دەزانن کە یەزدان بە شمشێر و ڕم ڕزگاری ناکات ،چونکە شەڕەکە هی یەزدان و ئێوە دەداتە دەستمان 47 .کاتێک فەلەستییەکە هەستا و نزیک بووەوە بۆ پێشوازیکردن لە داود ،داود بەپەلە بەرەو سوپاکە ڕایکرد بۆ پێشوازیکردن لە فەلەستییەکە 48 داود دەستی خستە ناو جانتاکەیەوە و بەردێکی لێ وەرگرت و بە چەقۆ لێیدا و فەلەستییەکەی لە پێشەوەی دا و بەردەکە لە پێشەوەی نوقم 49 .بوو .لەسەر ڕووی خۆی کەوتە سەر زەوی .داود بە چەقۆ و بەرد بەسەر فەلەستینەکەدا زاڵ بوو ،فەلەستییەکەی لێدا و کوشتی .بەڵم شمشێرێک لە دەستی داوددا نەبوو 50 بۆیە داود ڕایکرد و لەسەر فەلەستییەکە وەستا و شمشێرەکەی برد و لە ەەلفی دەرهێنا و کوشتی و سەری پێ بڕی .کاتێک فەلەستینییەکان 51 .بینیان کە پاڵەوانەکەیان مردووە ،هەڵهاتن .پیاوانی ئیسرائیل و یەهودا هەستان و هاواریان کرد و بەدوای فەلەستییەکاندا ڕۆیشتن ،تا دەگەیتە دۆڵ و دەروازەکانی عەکرۆن 52 .بریندارەکانی فەلەستینییەکان لە ڕێگای شەعرەیم ،تا گات و ئەکرۆن کەوتنە خوارەوە .نەوەی ئیسرائیل لە ڕاوەدوونانی فەلەستینییەکان گەڕانەوە و چادرەکانیان تاڵن کرد 53 .داود سەری فەلەستییەکەی برد و هێنایە ئۆرشەلیم .بەڵم زرێپۆشەکەی خستە ناو چادرەکەیەوە 54 کاتێک شاول بینی داود دەچێتە دەرەوە بۆ سەر فەلەستییەکە ،بە ئەبنێری سەرکردەی سوپاکەی گوت« :ئەبنێر ،ئەم گەنجە کوڕی کێیە؟» 55 ئەبنێریش گوتی« :ئەی پاشا ،وەک گیانت زیندووە ،ناتوانم بزانم». پاشا گوتی« :بپرسە ئەو پەتاکە کوڕی کێیە56 ». .کاتێک داود لە سەربڕینی فەلەستییەکە گەڕایەوە ،ئەبنێر بردی و سەری فەلەستییەکەی بەدەستەوە هێنایە بەردەم شاول 57 شاول پێی گوت« :ئەی گەنج ،تۆ کوڕی کێیت؟» داود وەڵمی دایەوە« :من کوڕی یەسی بەیتولمەقەدەسی خزمەتکارەکەتم58 ». ئیشبیبنۆب کە لە کوڕانی زەبەلحەکە بوو ،کێشی ڕمەکەی سێ سەد شیقل مس بوو ،بە شمشێرێکی نوێی بەسترابوو ،پێی وابوو داودی کوشتووە .بەڵم ئەبیشای کوڕی زرویا یارمەتی دا و فەلەستییەکەی برد و کوشتی .ئینجا پیاوانی داود سوێندیان پێ خوارد و گوتیان« :چیتر لەگەڵ ئێمە ناچیتە دەرەوە بۆ شەڕ ،بۆ ئەوەی ڕووناکی ئیسرائیل نەکوژێنیتەوە ».دوای ئەمە جارێکی دیکە شەڕ لەگەڵ فەلەستینییەکان لە گۆب ڕوویدا ،سیبخای حوشاتی ساف کە لە کوڕانی زەبەلحەکە بوو ،کوشت .دیسان شەڕێک لە گۆب لەگەڵ فەلەستینییەکان ڕوویدا ،ئەلحەنان کوڕی یارێئۆرگیم ،بەیتولمەقەدەس ،برای جۆلیاتی گاتی کوشت ،کە دارەکەی ڕمەکەی وەک دارێکی بێژەر بوو .لە گاث هێشتا شەڕێک هەبوو ،پیاوێکی باڵبەرز هەبوو ،لەسەر هەر دەستێک شەش پەنجەی هەبوو و لە هەر پێیێکدا شەش پەنجەی پێی هەبوو ،ژمارەیان چوار و بیست بوو .هەروەها لە زەبەلحەکە لەدایک بووە .کاتێک سەرپێچی لە ئیسرائیل کرد ،یۆناتانی کوڕی شیمعەی برای داود کوشتی .ئەم چوار ٢١: ١٦-٢٢ساموئێل . ٢کەسە لە گات لە زەبەلحەکە لەدایک بوون و بە دەستی داود و بە دەستی خزمەتکارەکانی کەوتنە خوارەوە دوای ئەوە لە گێزەر شەڕ لەگەڵ فەلەستینییەکان هاتە ئاراوە .لەو کاتەدا سیبخای حوشاتی سیپای کوشت کە لە نەوەی زەبەلحەکە بوو .دیسان .شەڕ لەگەڵ فەلەستینییەکان ڕوویدا .ئیلحانانی کوڕی یاعیر لهمی برای جۆلیاتی گاتی کوشت ،کە دارە ڕمەکەی وەک دارێکی بێژەر بوو دیسان لە گات شەڕ ڕوویدا ،پیاوێکی باڵبەرز بوو ،پەنجە و پەنجەکانی بیست و چوار بوو ،شەش لە دەست و شەش لە هەر پێیەک ،ئەویش کوڕی زەبەلحەکە بوو .بەڵم کاتێک سەرپێچی لە ئیسرائیل کرد ،یۆناتانی کوڕی شیمعەی برای داود کوشتی .ئەمانە لە گات لە زەبەلحەکە ٢٠: ٤-٨لەدایک بوون .بە دەستی داود و بە دەستی خزمەتکارەکانی کەوتنە خوارەوە .یەکەمی تەمەن ١٦: ١٤بە شکاندن لە سەر شکاندن دەمشکێنێت ،وەک زەبەلحێک بەسەرمدا ڕادەکات .ئەیوب
ئەپۆکریفا چونکە بەهێزەکە لەلیەن گەنجەکانەوە نەکەوتە خوارەوە و کوڕەکانی تایتانیش لێیان نەدا و زەبەلحە بەرزەکان نەیانخستە سەری ،بەڵم یودیتی ١٦:٧کچی مێراری بە جوانی ڕووخساری لوازی کرد .یەهودیس چونکە لە سەردەمی کۆنیشدا ،کاتێک زەبەلحە سەربەرزەکان لەناوچوون ،هیوای ئەو جیهانەی کە بە دەستی تۆ بەڕێوەدەبرا ،لەناو دەفرێکی ١٤:٦لوازدا ڕزگاری بوو و تۆوی نەوەی بۆ هەموو تەمەنێک بەجێهێشت .حیکمەتی سلێمان
3
زبەەلحەکانی کتێبی پیرۆز
١٦: ٧بەرامبەر بە زەبەلحە کۆنەکان ئارام نەبوو ،کە لە هێزی گەمژەیی خۆیاندا کەوتنە خوارەوە .ئیکلیسیاستیکۆس هەروەک چۆن چەوری لە قوربانی ئاشتی وەرگیراوە ،داود لە نەوەی ئیسرائیل هەڵبژێردرا .وەک منداڵ یاری لەگەڵ شێر دەکرد ،وەک بەرخ یاری لەگەڵ ورچ دەکرد .کوشتی ئەو زەبەلحێک نەبوو ،لە کاتێکدا هێشتا بەڵم گەنج بوو؟ ئایا سەرزەنشتی خەڵکەکەی نەسەندەوە ،کاتێک دەستی بە بەردی ناو چەقۆکە بەرزکردەوە و شانازییەکانی گۆلیاشی لێدا؟ چونکە بانگی پەروەردگاری بەرزترینی کرد؛ لە دەستی ڕاستیدا ٤٧:٢-٥هێزی پێدا تا ئەو جەنگاوەرە بەهێزە بکوژێت و قۆچەکەی گەلەکەی دابنێت .ئیکلیسیاستیکۆس زەبەلحەکان هەبوون کە هەر لەسەرەتاوە بەناوبانگ بوون ،کە باڵیان ئەوەندە گەورە بوو ،و شارەزا بوون لە شەڕدا .یەزدان ئەوانەی هەڵی ٣: ٢٦-٢٨نەبژارد و ڕێگای زانینی پێ نەدا ،بەڵم لەناوچوون ،چونکە حیکمەتیان نەبوو و بە گەمژەیی خۆیان لەناوچوون .بارۆک پاشان یەهودای کوڕی کە ناوی مەکابیۆس بوو ،لە جیاتی ئەو هەستا .هەموو براکانی یارمەتیان دا و هەموو ئەوانەی لەگەڵ باوکیدا بوون ،بە دڵخۆشیەوە شەڕی ئیسرائیلیان کرد .بۆیە گەلەکەی شەرەفێکی زۆری بەدەستهێنا و وەک زەبەلحێک سنگێکی لەبەر کرد و چەقۆی جەنگاوەری خۆی بە دەستەوە بەست و شەڕەکانی کرد و بە شمشێرەکەی خانەخوێی دەپاراست .لە کردەوەکانیدا وەک شێرێک بوو ،و وەک کۆترێکی شێرێک بوو کە بۆ نێچیرەکەی دەقیژاند .چونکە بەدوای خراپەکارەکاندا دەگەڕا و بەدوایاندا دەگەڕا و ئەوانەی کە گەلەکەی بێزاریان دەکرد ،سووتاند .بۆیە خراپەکاران لە ترسی ئەو بچووک بوون و هەموو تاوانباران تووشی شڵەژان بوون ،چونکە ڕزگاربوون لە دەستیدا سەرفراز بوو .هەروەها زۆرێک لە پاشاکانی دڵتەنگ کرد و یاقوبی دڵخۆش کرد بە کردەوەکانی و یادەکەی بۆ هەمیشە بەرەکەتدارە .هەروەها بەناو شارەکانی یەهودادا ڕۆیشت و کەسانی بێ خودای لێ لەناوبرد و تووڕەیی لە ئیسرائیل دوورخستەوە ،تا ئەوپەڕی زەوی ناوبانگی ٣: ١-٩دەرکرد و ئەوانەی ئامادەبوون بۆ لەناوچوون بۆی وەرگرت .یەکەمی مەکابیەکان
حەنۆخ هەموو ئەوانی تریش لەگەڵیان ژنیان برد و هەریەکەیان یەکێکیان بۆ خۆی هەڵبژارد و دەستیان کرد بە چوونە ژوورەوە بۆیان و خۆیان لەگەڵیان پیسکردن و فێری سیحر و سیحر و بڕینی ڕەگیان دەکرد و ئاشنای ڕووەکیان دەکرد .وە دووگیان بوون ،و زەبەلحێکی گەورەیان ،لەدایک کرد ،کە باڵیان سێ هەزار ئیل بوو (ئێل یەکەیەکی پێوانە لە باکووری ڕۆژئاوای ئەوروپایە ،لە سەرەتادا وەک باڵێک تێدەگەیشت ئینج) :کە هەموو دەستکەوتەکانی پیاوانی ٢٧-٤٥درێژی یەکگرتووی پێشەوەی قۆڵ و دەستی درێژکراوە .پێوانەکانی تری ئیل یەکسانە بە بەکارهێنا .کاتێک مرۆڤەکان نەیانتوانی بەردەوام بن ،زەبەلحەکان ڕوویان لێکردەوە و مرۆڤایەتیان خوارد .ئینجا دەستیان کرد بە گوناهکردن .بەرامبەر بە باڵندە و ئاژەڵ و پەلەوەر و ماسی و گۆشتی یەکتریان بخۆن و خوێنیان خواردەوە .پاشان زەوی تۆمەتی خستە پاڵ بێ یاساکان ٧: ١-٦حەنۆخ ٩: ٩ژنەکان زەبەلحیان لەدایک بووە و بەو هۆیەوە هەموو زەوی پڕ بووە لە خوێن و ناڕەوا .حەنۆخ وەڵمی دامەوە و پێی وتم ،گوێم لە دەنگی بوو :مەترسە حەنۆخ ،ئەی پیاوی ڕاستودروست و نووسەری ڕاستودروستی ،لێرە نزیک ببەوە و گوێم لە دەنگی من بگرە .بڕۆ بە چاودێرانی ئاسمان بڵێن کە تۆیان ناردووە بۆ ئەوەی شەفاعەتیان بۆ بکەن :ئێوە شەفاعەتتان بۆ پیاوەکان بکەن نەک پیاوان بۆتان :بۆچی ئاسمانی بەرز و پیرۆز و هەمیشەییتان بەجێهێشتووە و لەگەڵ ژناندا خەوتوون و لەگەڵ کچانی مرۆڤدا خۆتان پیس کردووە و ژنتان بۆ خۆتان بردووە و وەک منداڵەکانی زەویتان کردووە و زەبەلحەکانتان وەک کوڕەکانتان لەدایک کردووە؟ هەرچەندە پیرۆز و ڕۆحی بوون و ژیانی هەتاهەتاییتان دەژیا ،بەڵم بە خوێنی ژنان خۆتان پیس کردووە و بە خوێنی گۆشت منداڵتان لەدایک کردووە و وەک منداڵی مرۆڤەکان شەهوەتی گۆشت و خوێنتان بووە وەک ئەوانەی دەمرن و لەناو دەچن .بۆیە ژنم پێداون تا دووگیانیان بکەن و منداڵیان لێ ببێت ،بۆ ئەوەی هیچیان لەسەر زەوی کەم نەبێت .بەڵم تۆ پێشتر ڕۆحی بوویت ،ژیانی هەتاهەتایی دەژیت و بۆ هەموو نەوەکانی جیهان نەمر بوویت .بۆیە ژنم بۆ ئێوە دانەناوە؛ چونکە ڕۆحییەکانی ئاسمان ،لە ئاسمان نیشتەجێبوونیان هەیە .ئێستاش ،زەبەلحەکان ،کە لە ڕۆح و گۆشتەوە بەرهەم دەهێنرێن ،پێیان دەوترێت ڕۆحی خراپ لەسەر زەوی و لەسەر زەوی دەبێتە شوێنی نیشتەجێبوونیان .ڕۆحە خراپەکان لە جەستەیانەوە هاتوونەتە دەرەوە؛ چونکە لە مرۆڤەوە لەدایک بوون و لە چاودێرانی پیرۆزەوە سەرەتا و سەرچاوەی سەرەتاییانە؛ ئەوان دەبنە ڕۆحی خراپ لەسەر زەوی و بە ڕۆحی خراپ ناودەبرێن .سەبارەت بە ڕۆحەکانی ئاسمان ،لە ئاسمان نیشتەجێبوونیان دەبێت ،بەڵم ڕۆحەکانی زەوی کە لەسەر زەوی لەدایک بوون ،لەسەر زەوی نیشتەجێبوونیان دەبێت .ڕۆحی زەبەلحەکان ئازار و چەوساندنەوە و لەناوبردنی و هێرشکردن و شەڕ و وێرانکاری لەسەر زەوی دەکەن و کێشە دروست دەکەن ،هیچ خواردنێک ناخۆن ،بەڵم لەگەڵ ئەوەشدا برسێتی و ١٥: ١-١١تینوێتی دەبن و تاوانبار دەکەن .ئەم ڕۆحانە لە دژی نەوەی پیاو و ژنان هەڵدەستن ،چونکە لێیانەوە سەرچاوەیان گرتووە .حەنۆخ لە ڕۆژانی سەربڕین و لەناوچوون و مردنی زەبەلحەکانەوە ،کە لە ڕۆحی گۆشتی ئەوان ڕۆحەکان کە ڕۆشتوونەتە دەرەوە ،بەبێ ئەوەی ،حوکمیان لەسەر بێت ،لەناو دەچن .بەم شێوەیە تا ڕۆژی تەواوبوون لەناو دەبەن ،ئەو حوکمە گەورەیەی کە تێیدا سەردەمەکە تەواو دەبێت ١٦: ١لەسەر چاودێران و بێ خوداکان ،بەڵێ ،بە تەواوی تەواو دەبێت .حەنۆخ منیش حەنۆخ وەڵمم دایەوە و پێم گوت :یەزدان کارێکی نوێ لەسەر زەوی دەکات ،و ئەمەم پێشتر لە بینینێکدا بینیومە ،و پێت دەزانم کە لە نەوەی یاریدی باوکمدا هەندێک لە فریشتەکانی ئاسمان سەرپێچییان لە قسەی یەزدان کردووە .وە سەیرکە ئەوان گوناه دەکەن و یاسا سەرپێچی دەکەن و خۆیان لەگەڵ ژنان یەکگرتووە و گوناهیان لەگەڵ دەکەن و هەندێکیان هاوسەرگیریان کردووە و منداڵیان لێ بووە .وە لەسەر زەوی زەبەلحەکان بەرهەم ناهێنن نەک بەپێی ڕۆح ،بەڵکو بەپێی گۆشت ،سزایەکی گەورە لەسەر زەوی دەبێت و زەوی پاک دەبێتەوە لە هەموو
4
زبەەلحەکانی کتێبی پیرۆز
پیسییەک .بەڵێ ،وێرانکارییەکی گەورە بەسەر هەموو زەویدا دێت و لفاو و وێرانکارییەکی گەورە بۆ ماوەی ساڵێک ڕوودەدات .حەنۆخ ١٠٦: ١٣-١٦
یۆەیلی کاتێک نەوەی مرۆڤەکان دەستیان کرد بە زۆربوون لەسەر ڕووی زەوی و کچەکانیان بۆ لەدایک بوو ،فریشتەکانی خودا لە ساڵێکی دیاریکراوی ئەم یۆبیلیەدا بینییان و سەیرکردنیان جوان بوون .لە هەموو ئەوانەی هەڵیانبژارد خۆیان ژنیان هێنا و کوڕیان بۆ بوو و زەبەلح ٥:١بوون .یۆبیلیەکان چونکە بەهۆی ئەم سێ شتەوە لفاو هاتە سەر زەوی ،واتە بەهۆی ئەو زینایەی کە چاودێران بە پێچەوانەی یاسای ڕێساکانیانەوە بەدوای ،کچانی مرۆڤدا لەشفرۆشییان کرد و خۆیان لە هەموو ئەو شتانە برد کە هەڵیانبژاردبوو ،سەرەتای پیسییان کرد .کوڕی نافیدیمیان بوو .هەموویان جیاواز بوون و یەکتریان خوارد ،زەبەلحەکان نافیلەکانیان کوشت و نافیلەکان ئێلجۆ و مرۆڤایەتی ئێلجۆ و یەکتریان کوشت ٧:٢١-٢٣هەرکەسێک خۆی فرۆشت بۆ ئەوەی خراپەکاری بکات و خوێنی زۆر بڕێژێت ،زەوی پڕ بوو لە تاوان .یۆبیلیەکان حوکمی زەبەلحەکان و دادگاییکردنی سۆدۆمییەکانی بۆ گێڕانەوە ،کە چۆن بەهۆی خراپەکارییەکانیانەوە دادگایی کراون و بەهۆی زینای و ٢٠:٥پیسی و خراپبوونی یەکتریان بەهۆی زیناکردنەوە مردوون .یۆبیلیەکان بەڵم پێش ئەوەی خاکی گلعادیان بە خاکی ڕەفایم ناوبرد .چونکە خاکی ڕەفایمەکان بوو ،ڕەفایمەکانیش لەوێ لەدایک بوون ،زەبەلحێک کە ٢٩:٩بەرزییان دە و نۆ و هەشت باڵ بوو ،تا حەوت باڵ .یۆبیلیەکان
کتێبە لەەیرکراوبکانی عەدبن پیاوەکان منیان بردە ئاسمانی پێنجەم و دایاننام و لەوێ سەربازێکی زۆر و بێشومارم بینی ،کە پێیان دەگوترا گریگۆری ،کە ڕوخساری مرۆڤ بوون و قەبارەیان گەورەتر بوو لە زەبەلحە گەورەکان و ڕووخساریان وشک بووەوە و بێدەنگی دەمیان هەمیشەیی بوو ،و هیچ خزمەتێک لە ئاسمانی پێنجەمدا نەبوو ،و بەو پیاوانەم گوت کە لەگەڵم بوون :بۆچی ئەمانە زۆر وشکن و ئەوانیش ڕووخساری خەمناک و دەمیان بێدەنگ و بۆچی هیچ خزمەتێک لەسەر ئەم بەهەشتە نییە؟ و پێیان وتم :ئەمانە گریگۆریەکانن ،کە لەگەڵ شازادەیان سەتانایل پەروەردگاری ڕووناکییان ڕەتکردەوە و لە دوای ئەوانیش ئەوانەن کە لە تاریکییەکی گەورەدا لەسەر ئاسمانی دووەم ڕاگیراون و سێ کەسیان لە تەختی پەروەردگارەوە دابەزینە سەر زەوی ،بۆ شوێنی ئێرمۆن و نەزرەکانیان لەسەر شانی گردی ئێرمۆن شکاند و کچەکانی مرۆڤیان بینی کە چەندە باشن ،و خۆیان گرت ژنەکان ،و زەوییان پیس کرد بە کردەوەکانیان ،کە لە هەموو سەردەمەکانی تەمەنیاندا بێ یاسایی و تێکەڵوبوونیان دروست کرد ،و زەبەلحەکان لەدایک دەبن و پیاوی گەورەی سەرسوڕهێنەر و دوژمنایەتییەکی گەورە .بۆیە خودا بە حوکمێکی گەورە دادگایی کردن و بۆ ١٨: ١-٤براکانیان دەگرین و لە ڕۆژی گەورەی یەزدان سزا دەدرێن .نهێنییەکانی حەنۆخ بۆیە منداڵەکانم لە زیناکردن هەڵبێن و فەرمان بە ژنەکانتان و کچەکانتان بکەن کە سەر و دەموچاویان نەڕازێننەوە بۆ فریودانی عەقڵ ،چونکە هەر ژنێک کە ئەم فێڵنە بەکاردەهێنێت ،بۆ سزای هەمیشەیی تەرخانکراوە .چونکە بەم شێوەیە چاودێرانیان ڕاکێشا کە پێش لفاوەکە بوون؛ چونکە وەک چۆن ئەمانە بەردەوام دەیانبینی ،شەهوەتیان دەویست و ئەو کارەیان لە مێشکیاندا دووگیان بوو .چونکە خۆیان دەگۆڕی بۆ شێوەی مرۆڤ و کاتێک لەگەڵ مێردەکانیان بوون بۆیان دەرکەوتن .ژنەکانیش کە لە مێشکیاندا شەهوەتیان بە فۆرمەکانیانەوە هەبوو ،زەبەلحەکانیان ،لەدایک کرد ،چونکە چاودێران وا دەرکەوتن کە دەگەنە ئاسمان .کەواتە ئاگاداری لە زینابوون بن؛ وە ئەگەر دەتەوێت لە مێشکدا پاک بیت ٢: ١٧-٢٠هەستەکانت لە هەموو ژنێک بپارێزە .پەیمانی ڕوبێن ئاچۆر ،پاشا ،پیاوێکی باڵی زەبەلح ،دۆزیمەتەوە ،لە پێشەوە و پشتەوە شمشێری فڕێدەدا کاتێک لەسەر ئەسپ دانیشتبوو ،منیش بەردێکم هەڵگرت کە کێشی شەست کیلۆ بوو ،و فڕێمدا و ئەسپەکەیم لێدا و کوشتم .یاقوب باوکم بیلێساتی پاشای هەموو پاشاکانی کوشت ،زەبەلحێکی بەهێز بوو و بەرزییەکەی دوانزە باڵ بوو .پەیمانی یەهودا 1:18،22
5