Issuu

Orthopedagogie docent Jan Defever, Erik Peleman studiegebied sociaal-agogisch werk graduaat in de orthopedagogische begeleiding campus Kortrijk academiejaar 2022-2023

Legende van de gebruikte iconen

Leerdoelen

Opdracht/Oefening

Voorbeeld

Ortho(ped)agogie

Inhoudsopgave Legende van de gebruikte iconen .................................................................................................. 2 Inhoudsopgave ............................................................................................................................. 3 Inleiding 7 1

Orthopedagogie als wetenschap. .................................................................................... 9

1.1

Wat betekent orthopedagogie? ............................................................................................... 9

1.1.1

Pedagogiek en pedagogie. ........................................................................................................ 9

1.1.2

Opvoedingsproces. .................................................................................................................. 10

1.1.3

Orthopedagogiek en orthopedagogie. ................................................................................... 11

1.1.4

(Ortho)Agogiek. ...................................................................................................................... 11

1.1.5

Werkgebied van de orthopedagogie(k). ................................................................................. 12

1.2

Orthopedagogiek en maatschappijvisie. ................................................................................ 12

1.2.1

Separatie. ................................................................................................................................ 13

1.2.2

Integratie. ............................................................................................................................... 14

1.2.3

Normalisatie. .......................................................................................................................... 14

1.2.4

Emancipatie. ........................................................................................................................... 14

1.2.5

Inclusie. ................................................................................................................................... 15

1.3

Verschillende begeleidingsmodellen. ..................................................................................... 16

1.3.1

Het medisch model. ................................................................................................................ 17

1.3.2

Het sociologisch model. .......................................................................................................... 17

1.3.3

Het leertheoretisch model. ..................................................................................................... 18

1.3.4

Het psychoanalytisch model. .................................................................................................. 18

1.3.5

Het humanistisch model. ........................................................................................................ 19

1.3.6

Het interactiemodel. ............................................................................................................... 19

1.3.7

Het systeemdenken. ................................................................................................................ 20

1.3.8

Het orthopedagogisch model. ................................................................................................ 20

Methodisch agogisch handelen. .................................................................................... 21

2.1

Het ‘zorg’proces. ..................................................................................................................... 21

2.2

Professioneel handelen: de agogische cyclus als basis voor het methodisch handelen. ....... 21

Ortho(ped)agogie

2.3

Intuïtief handelen. .................................................................................................................. 27

2.4

Uitgangspunt bij het agogisch handelen: de cliënt. ............................................................... 27

2.5

Besluit ..................................................................................................................................... 28

De verschillende actoren in het agogisch proces. ........................................................... 29

3.1

De cliënt. ................................................................................................................................. 29

3.2

Het sociaal netwerk. ............................................................................................................... 30

3.3

De begeleider en het team. .................................................................................................... 31

3.3.1

De begeleider. ......................................................................................................................... 31

3.3.2

Het team. ................................................................................................................................ 34

(Ortho)pedagogische visies. .......................................................................................... 36

4.1

De opvoedkundige vaardigheden van G.R. Patterson. ........................................................... 36

4.2

De orthopedagogische visie van Ter Horst. ............................................................................ 38

4.2.1

Uitgangspunten van Ter Horst (°1929). .................................................................................. 38

4.2.2

Het pedagogisch concept van Ter Horst. ................................................................................ 41

4.2.3

Het orthopedagogisch concept van Ter Horst ........................................................................ 42

4.3

De theorie van Kok.................................................................................................................. 44

4.3.1

Uitgangspunten van Kok......................................................................................................... 44

4.3.2

De drie componenten van ontwikkeling: de vraagstelling...................................................... 45

4.3.3

De drie componenten van opvoeding: het antwoord op de vraagstelling. ............................ 46

4.3.4

De orthopedagogische strategie............................................................................................. 47

4.4

Gentle teaching van John McGee. .......................................................................................... 48

4.4.1

Wat is Gentle Teaching? ......................................................................................................... 48

4.4.2

Uitgangspunten. ..................................................................................................................... 49

4.4.3

De relatie als basis. ................................................................................................................. 50

4.4.4

Levenskwaliteit. ...................................................................................................................... 52

4.5

De presentietheorie van Andries Baart. ................................................................................. 52

4.5.1

Wat is de ‘presentietheorie’. ................................................................................................... 52

4.5.2

Methodische kenmerken van de presentietheorie.................................................................. 53

4.5.3

‘Skilled Companionship’ .......................................................................................................... 54

Verwerkingsopdracht Orthopedagogie.......................................................................... 55

Oplossingsgericht denken en werken. ........................................................................... 56

Ortho(ped)agogie

6.1

Inleiding. ................................................................................................................................. 56

6.2

Verlangen, moeilijkheden, problemen. .................................................................................. 57

6.3

De kern van oplossingsgericht werken. .................................................................................. 58

6.4

Uitgangspunten van het oplossingsgericht denken en werken.............................................. 59

6.5

Het oplossingsgericht acht-stappenplan. ............................................................................... 60

6.5.1

Contact maken. ....................................................................................................................... 61

6.5.2

Verhelderen van de veranderbehoefte. .................................................................................. 62

6.5.3

Definiëren van de gewenste situatie....................................................................................... 62

6.5.4

Analyseren van eerder succes. ................................................................................................ 62

6.5.5

Positieve uitzonderingen benoemen. ...................................................................................... 62

6.5.6

Stap vooruit............................................................................................................................. 62

6.5.7

Voortgang monitoren. ............................................................................................................ 63

6.5.8

Veranderen van verdere veranderingsbehoeften. .................................................................. 63

6.6

Oplossingsgerichte accenten. ................................................................................................. 63

6.6.1

Taal. ........................................................................................................................................ 63

6.6.2

Complimenteren. .................................................................................................................... 63

6.6.3

Keuze. ...................................................................................................................................... 64

6.6.4

Hoop........................................................................................................................................ 64

6.7

Enkele concrete voorbeelden van oplossingsgerichte technieken. ....................................... 64

6.7.1

‘Stel’ vragen. ........................................................................................................................... 64

6.7.2

De Mirakelvraag ..................................................................................................................... 65

6.7.3

Schaalvragen........................................................................................................................... 65

6.8

‘Signs of Safety’ van Andrew Turnell: een oplossingsgerichte ortho-agogische visie . .......... 65

6.8.1

Oorsprong van ‘Signs of Safety’. ............................................................................................. 65

6.8.2

Doel van Signs of Safety. ......................................................................................................... 66

6.8.3

Methodiek. .............................................................................................................................. 66

6.8.4

Drie belangrijke elementen binnen de methodiek. ................................................................. 67

Bibliografie ................................................................................................................................. 69 Bijlagen 71

Ortho(ped)agogie

Inleiding ‘Kinderen die gerespecteerd worden, leren respect. Kinderen waarvoor gezorgd wordt, leren te zorgen voor anderen die zwakker zijn. Kinderen die zich geliefd voelen, leren tolerant te zijn. In een dergelijke omgeving zullen ze hun eigen idealen ontwikkelen, waarbij ze rekening houden met anderen, omdat ze gebaseerd zijn op het ervaren van liefde.’ Alice Miller

Agogisch handelen vormt de basis en het werkterrein van de opvoeder-begeleider. Of je nu werkt bij een kleuter met een verstandelijke handicap, bij een gezin met ernstige relatieproblemen, in een leefgroep in de integrale jeugdzorg, in een leefgroep met volwassenen met een verstandelijke beperking, in een centrum met drugverslaafde jongeren… telkens rijst de vraag: wat wil ik bereiken met de mensen waarvoor ik mag werken en hoe ga ik te werk? Met andere woorden, het werk van de begeleider-opvoeder is geen impulsief, maar net een verantwoord doordacht en methodisch handelen. In deze module reiken we een aantal handvatten aan die een kader kunnen vormen van waaruit dit agogisch handelen kan vertrekken.

Leerdoelen: -

Ortho(ped)agogie

De student begrijpt en onthoudt het algemeen werkkader van waaruit binnen de ortho(ped)agogische sector wordt vertrokken. De student weet zijn inzichten te vertalen in analyses over, en toepassingen bij, het werkveld. De student begrijpt en onthoudt belangrijke uitgangspunten zoals de definitie van orthopedagogie, het vraaggestuurd werken, het werken met het netwerk en het agogische handelen. De student representeert deze kennis in taken en toepassingen. De student begrijpt, onthoudt en ziet het belang in van het systematisch en methodisch werken met doelgroepen. De student kan weergeven en analyseren hoe het agogisch handelen in de werksituatie een systematisch, gericht en procesmatig gebeuren is. De student begrijpt en onthoudt op welke manier Ter Horst, Kok en McGee gestalte geven aan het orthopedagogisch handelen. De student weet en ziet in dat dialoog en verbondenheid een basispeiler is binnen het agogisch handelen. De student creëert nieuwe ideeën bij de toepassingsmogelijkheden van orthopedagogische visies en -stromingen. De student kent de basisprincipes van het oplossingsgericht werken. De student begrijpt en onthoudt de manier waarop Andrew Turnell gestalte geeft aan het oplossingsgericht werken.

Moduleplan Contact

Onderwijsactiviteit

Contact 1

Contactonderwijs

Inhoud Inleiding.

Onderwijswerkvorm Doceren, leergesprek

‘Orthopedagogiek als wetenschap’. ‘Methodisch Agogisch handelen’. Contact 2

Contactonderwijs

Afronding ‘Methodisch agogisch

Doceren, leergesprek

handelen’. ‘De verschillende actoren in het agogisch proces’. Contact 3

Contactonderwijs

Voorstelling verwerkingstaak.

Doceren, leergesprek

Vijf ouderlijke vaardigheden van Patterson Orthopedagogische visie van Ter Horst. Contact 4

Contactonderwijs

Orthopedagogische visie van Kok en

Doceren, leergesprek

van McGee: ‘Gentle Teaching’. Contact 5

Contactonderwijs

Presentietheorie van Baart. Aanbrengen en opstarten van

Doceren, leergesprek Verwerkingsopdracht

verwerkingstaak. Contact 6

Contactonderwijs

Oplossingsgericht denken en werken.

Doceren, leergesprek

Ortho-agogische oplossingsgerichte visie: ‘Signs of Safety’ van Andrew Turnell. Contact 7

Examen

Schriftelijk examen (gesloten boek)

Ortho(ped)agogie

Orthopedagogie als wetenschap.

Orthopedagogie als wetenschap. ‘Children have more need of models than of critics’. Carolyn Coats

1.1 Wat betekent orthopedagogie? Het lijkt ons evident dat, binnen een graduaatsopleiding Orthopedagogie HBO5, deze module een erg belangrijke basis vormt. Een fundament om ons orthopedagogisch huis op te bouwen. Voor we een antwoord geven op de vraag wat ‘orthopedagogie(k)’ is, staan we even stil bij enkele inleidende begrippen.

1.1.1

Pedagogiek en pedagogie.

Een opleiding als opvoeder/begeleider noopt ons stil te staan bij wat dit nu precies is: ‘opvoeden’ en ‘begeleiden’. Een eerste verkennende stap vinden we bij de pedagogiek. ‘Pedagogiek’ of ‘opvoedingswetenschap’: is de wetenschap die het opvoeden als object heeft en waarin het denken over opvoeden centraal staat. ‘Pedagogie’: het handelen, uitvoeren, de praktijk van het opvoeden. Pedagogie komt van ‘pais’, wat kind betekent en van ‘agogein’, wat ‘leiden’ betekent. Het Griekse woord ‘paidagoogie’ betekent dus: ‘kinderleiding’.1 We werden allemaal opgevoed. Door onze ouder(s) en/of andere belangrijke opvoedingsfiguren. Tegelijkertijd wordt niemand op eenzelfde wijze opgevoed. Het is iets heel erg individueels en wordt bepaald door een aantal facetten. - Een eerste belangrijk facet is de omgang die we hebben met anderen. Een jong kind is weerloos en hulpbehoevend. ‘Leven’ moet geleerd en voorgeleefd worden. Bij ‘omgang’ gaat het om de erg basale manier van omgang tussen volwassenen en kinderen. Beetje bij beetje groeit een kind, doorheen verschillende levensfasen, naar de volwassenheid toe. ‘Het opvoeden en de activiteiten van opvoeden komen we, als we om ons heen kijken, tegen in de omgang tussen volwassene en kind. Het kind is sterk afhankelijk van de hulp van anderen, de hulp van zijn opvoeders. Het heeft behoefte aan voeding en verzorging en leert vervolgens, met hulp, stapje voor stapje, in alle levensfasen van het kind-zijn, zich te ontwikkelen.’2 - Een tweede belangrijk facet tot opvoeding is de unieke omgang.

VAN SPRANG, A., Orthopedagogiek. Een eerste oriëntatie. Den Haag, Boom Lemma, 2011, 268 pg.

Ibid., pg.21.

‘De omgang tussen opvoeder en kind is een unieke, persoonlijke omgang, waar in de regel een wederzijdse betrokkenheid valt waar te nemen.’3 De geborgen, veilige en uitnodigende (leer)omgeving van een kind, vormt de basis voor diens sociale en emotionele ontplooiing. Een opvoeder keurt goed of keurt af, stimuleert om het kind zelf te doen handelen of doet iets voor, legt uit en helpt waar nodig. - Een derde belangrijk facet is deze van de omgang met invloed. ‘De opvoeder daarentegen oefent in zijn omgang met het kind veelal een doelgerichte invloed uit.’ ‘Deze invloed heeft in het opvoedingsproces een gericht doel.’4 De opvoeder zal normen en waarden bijbrengen, keuzes leren maken, verantwoordelijkheden leren nemen, gevaar aantonen… Veel van deze opvoedingstaken worden als erg spontaan ervaren en gebeuren in een leersfeer waar observeren en kopiegedrag tot het organische proces van opvoeden hoort. Bij het opvoeden is er a priori sprake van een relatie tussen een volwassene en een kind. Door de omgang met elkaar ontstaat er een zekere modulering: het kind wordt gevormd door de normen, waarden en voorbeelden die significante volwassenen hen voorleven. - Een vierde facet: omgang met vrijheden en beperkingen. Opvoeders dienen in te grijpen wanneer het kind onverantwoord of grensoverschrijdend gedrag stelt. Er moeten kaders zijn waarbinnen een kind begrenst mag/moet worden. Een kind moet horen wat wél en wat niet kan. Deze invloed zal geleidelijk afnemen naarmate een kind opgroeit. Opvoeden gaat dan van ‘geleid worden’ naar een zelfstandigheid en een bepaalde mate van volwassenheid. Binnen een geborgenheid van emotionele en fysieke veiligheid legt de opvoeder een belangrijke basis voor de ontwikkeling van zelfvertrouwen en weerbaarheid bij het kind.

Er zijn bij het opvoeden innerlijke en uiterlijk factoren die het opvoedingsklimaat beïnvloeden.

1.1.2

Met innerlijke factoren bedoelen wij datgene wat eenieder in aanleg (erfelijk) bij geboorte meekrijgt.

De uiterlijke factoren zijn de omstandigheden waarin een kind opgroeit: het milieu, de omgeving en de situatie waarin het kind zich kan/moet ontwikkelen.

Opvoedingsproces.

Ontwikkeling, leren en veranderen vraagt tijd. Net omdat de twee kenmerken ‘tijd’ en ‘ontwikkeling’ een dergelijke rol spelen, kunnen we spreken van een ‘proces’: opvoeden voltrekt zich geleidelijk.

Ibid., pg 21.

Ibid., pg. 21.

Ortho(ped)agogie

1.1.3

Orthopedagogiek en orthopedagogie.

Orthopedagogiek, een woord afgeleid uit het Grieks, ‘Orthos’. Dit betekent ‘recht/juist’ of ‘recht maken wat krom gegroeid is’. Het is de wetenschap die de bijzondere opvoeding als object heeft. Het gaat om de wetenschap van het bijzonder opvoeden. Bijzonder opvoeden ontstaat wanneer er tijdens de gewone opvoeding problemen voordoen. Een andere definitie die orthopedagogie verklaart is: ‘een vorm van opvoeding die recht maakt wat van de norm afwijkt of dreigt steeds verder af te wijken’.5 Orthopedagogie gaat dan weer over het handelen, uitvoeren, de praktijk van wat er moet gebeuren om de scheefgegroeide opvoedingssituatie recht te kunnen trekken. Het gaat om het vinden van een aangepaste opvoeding- of begeleidingsvorm voor een opvoeding/begeleiding die moeizaam, moeilijk of ernstig verstoort verloopt. Meestal verwijst de term ‘orthopedagogiek’ ook naar het handelen van ‘professionelen’. Ter Horst (zie verder) benoemt het werkveld van de orthopedagogiek als ‘de problematische opvoedingssituatie’ (P.O.S.): hiervan is sprake wanneer de betrokkenen de opvoedingssituatie als perspectiefloos ervaren en ze er niet in slagen zonder professionele hulp van buitenaf daar verbetering in aan te brengen. Met andere woorden, de orthopedagogische hulpverleners proberen via hun agogisch handelen de situatie opnieuw perspectief te bieden. Ter Horst ziet de betrokkenen in de POS breder dan het kind en de opvoeder/begeleider: ‘ … de betrokkenen in de POS zijn al diegenen die nodig zijn bij het opvoedkundig gebeuren. De situatie moet veranderd worden door één of meer factoren te veranderen.’6 Dus alle betrokkenen en de gehele context moeten in het opvoeden en in het analyseren van moeilijke opvoedingssituaties een plaats krijgen. ‘Als opvoeder en kind in de opvoeding ‘vastlopen’ en er (ernstige) opvoedingsproblemen ontstaan, is dit meestal aanleiding om een beroep te doen op orthopedagogische hulp.’7 In de moderne orthopedagogiek dient ‘opvoeden’ in een breed perspectief gezien te worden. Het gaat niet langer enkel en alleen om een lineaire overdracht van informatie, normen en waarden. Steeds meer is de professionele opvoeder, een opvoedende spilfiguur die respectvol begeleid en coacht. Hij vertrekt vanuit de wensen en de krachten van zijn cliënten en grijpt pas in als de veiligheid en de integriteit van mensen worden bedreigd.

1.1.4

(Ortho)Agogiek.

Waar de term ‘orthopedagogiek’ letterlijk naar ‘kinderen, jongeren’ verwijst, wordt, wanneer het over de begeleiding van volwassenen gaat, de term ‘ortho-agogiek’ gehanteerd. We spreken over agogisch handelen wanneer we ‘deskundig, methodisch en intentioneel omgaan met veranderingsprocessen’. Zowel de pedagogiek als de orthopedagogiek dragen de ‘agogiek’ in zich mee. De ortho-agoog heeft te maken met het problematisch verloop van het opvoeden en/of begeleiden van mensen en groepen.

BOONE, H., Algemene en bijzondere orthopedagogiek. Onuitgegeven cursus , VSPW, Kortrijk, 1999.

TER HORST, W., Algemene orthopedagogie. Kampen, Kok, 1980.

7. VAN

SPRANG, A., Orthopedagogiek. Een eerste oriëntatie. Den Haag, Boom Lemma, 2011, pg. 35.

Ortho(ped)agogie

1.1.5

Werkgebied van de orthopedagogie(k).

De orthopedagogie(k), treedt dus in werking daar waar de opvoeder opvoedingsproblemen ervaart. We kunnen in die optiek spreken van problemen in het functioneren van de opvoedeling. De orthopedagogie(k) is in staat te adviseren of hulp te bieden bij deze functioneringsproblemen. Globaal onderscheiden we bij deze functioneringsproblemen de volgende vormen: •

zintuiglijke functioneringsproblemen: mensen die doof, slechthorend, blind of slechtziend zijn.

•

motorische functioneringsproblemen: personen die in hun motoriek belemmerd worden.

•

cognitieve functioneringsproblemen: hierbij gaat het om mensen die in hun intellectuele ontwikkeling (ernstig) belemmerd zijn.

•

gedrags- en emotionele functioneringsproblemen: mensen die door allerlei factoren in conflict zijn met zichzelf en/of hun omgeving.

•

meervoudig functioneringsproblemen: hier gaat het om een combinatie van de hierboven omschreven functioneringsproblemen.8

Deze functioneringsproblemen geven ons onmiddellijk een oriëntatiepunt naar de mogelijke werksettingen waar de opvoeder/begeleider zijn orthopedagogische vaardigheden kan aanwenden. Natuurlijk dekt deze vlag niet de volledige lading. Het is een eerste grof kader om het werkgebied van de orthopedagogie(k) in kaart te brengen.

1.2 Orthopedagogiek en maatschappijvisie. Orthopedagogiek wordt niet bedreven in een vacuüm. De maatschappelijke context is zeer belangrijk: wat moet het doel zijn van dat specifiek begeleiden? Hoe kijkt men naar mensen met problemen? Wat wordt als probleemgedrag ervaren? Welke plaats krijgen mensen met een handicap in de samenleving? Welke plaats krijgen jongeren in een samenleving? M.a.w. beeldvorming is een belangrijke achtergrond tegen dewelke zich het agogisch handelen afspeelt. Quasi alle hulpverleningsvormen hebben een kerkelijke oorsprong. In onze contreien (en is dat vaak nog) vooral de (Rooms) katholieke kerk. Bijna alle ziekenhuizen, woonzorgcentra, voorzieningen integrale jeugdzorg zijn in oorsprong opgericht door geestelijke orden die ‘de zorg om de armen, behoeftigen en zieken’ in hun bestaansreden hadden opgenomen. Hulpverlening was een Christelijke daad die grotendeels ook gefinancierd werd door een kerkelijke organisatie. Andere voorzieningen zijn vanuit een pluralistische organisatie zoals een OCMW gegroeid. Maar ook het OCMW was in oorsprong een verlenging van het werk van geestelijken. Kloosters en abdijen organiseerden voedsel- en drankbedelingen en later bouwden zij (heel vaak in samenwerken met de adel van die tijd) de eerste armenhuizen en ziekenhuizen (denk maak een de Godshuisjes in Brugge en het nabijgelegen St. Jans Hospitaal). Vandaag de dag zien we nog vaak ‘abdijbrood’ en ‘paterskazen’ op de winkelschappen liggen. Ook het feit dat wij in ons land zo fier mogen zijn op onze vele goede bieren is een gevolg van de brouwsels van de abdijen. Bier is een gedestilleerde drank. Dat was in vele

Ibid. p. 35-36.

Ortho(ped)agogie

streken de enige veilige (want vele drinkwater en steden en dorpen waren vervuilt en was de oorzaak van vele ziektes) drank om te drinken. Allemaal sporen van onze gedeelde geschiedenis. We kunnen er niet omheen: wij zijn verweven met de kerkelijke oorsprong van onze hulpverlening. De laatste veertig jaar kennen we een massieve ontvoogding van onze kerk en zijn we er niet meer afhankelijk er van. Niet alleen wordt een religieus leven niet langer als een eer en een ideaal beschouwd. We zien sedert de jaren vijftig een lange moeizame weg die we de vermaatschappelijking van de hulpverlening noemen. Dit is een zeer boeiend parcours die de laatste jaren in een stroomversnelling is gekomen: we worden als mens en burger op onze medeverantwoordelijkheid gedrukt jegens die medeburgers die het, om welke reden ook, moeilijk hebben in hun bestaan, in de samenleving of de beiden samen. Jullie volgen een opleiding op een belangrijk en uiterst boeiend scharnierpunt in de hulpverleningssector! Een samenleving die zijn geschiedenis verliest, verliest ook zijn identiteit. Daarom vinden wij het zo belangrijk om hier bij stil te staan. Weet vanwaar bepaalde zaken komen! Aanvaard niets als ‘gewoon’ maar wees nieuwsgierig naar het ontstaan ervan! ‘We kunnen vaststellen dat van dan af (= sedert de jaren ’50) tot op heden in de orthopedagogische en ortho-agogische zorg en structuren een soort worsteling plaatsvindt tussen enerzijds een trage, behoudende strekking en anderzijds een progressieve, op verandering gerichte strekking. Als exponenten daarvan zien we enerzijds het voortzetten van het instituut gericht denken en anderzijds de richting die gelooft in ontwikkeling en integratie als medeburgerschap.’9 Wat hierna volgt zijn een aantal maatschappijvisies op het ortho-agogisch werk. Hoe verder we in deze visie gaan, hoe meer hedendaags ze worden. De historiek van de hulpverlening is er m.a.w. in terug te vinden. Terzelfdertijd merken we ook dat er nog een aantal facetten van alle visie in vele organisaties aanwezig is. Zo heb je bijvoorbeeld het feit dat een aantal voorzieningen nog steeds afgelegen en landelijk gelegen zijn. Gronden waren vaker goedkoper in afgelegen en minder lucratieve gebieden enerzijds, maar anderzijds bestond destijds het ideeën dat iedereen die ‘afweek’ van het normaal gangbare, ver weg en ‘uit het zicht’ moest gehouden worden. Daarnaast hebben we het gegeven dat nog niet iedereen in onze samenleving klaar en/of bereid is om mee te werken aan een inclusieve samenleving. Zoals eerder gesteld: we leven en werken wat dat betreft in boeiende tijden waarin nog steeds heel wat aan het veranderen is.

1.2.1

Separatie.

Onder separatie wordt verstaan dat personen met een handicap, hulpbehoevende ouderen, probleemjongeren… gescheiden worden van de samenleving: enerzijds ter bescherming, anderzijds om de samenleving niet te ‘belasten’ met die confrontatie. Gevolg van separatie is wederzijdse vervreemding: zo is het voor een persoon, die afgezonderd van een samenleving opgroeit, niet evident zich op een gegeven moment in de samenleving terug in te voegen. Er is een grote barrière tussen de persoon en de samenleving. De separatie-, segregatie-, of scheidingsgedachte heeft sterk de welzijnszorg bepaald tot ongeveer de tweede helft van de 20e eeuw. Dit had consequenties voor de verschillende sectoren: de zorg voor personen met een handicap, de bijzondere jeugdzorg, de psychiatrie… Meestal ontstaan grootschalige voorzieningen, weg van de ‘normale’ samenleving.

BROECKAERT, E., ea., Bijzondere orthopedagogiek. Garant, Leuven, 2000, p. 23.

Ortho(ped)agogie

1.2.2

Integratie.

Als reactie op de segregatietendens, krijg je vanaf de jaren ‘60, de integratiegedachte. Segregatie werd als ontwikkelingsbelemmerend en onrechtvaardig ervaren. Integratie is een proces van dichterbij komen: de maatschappij én het individu zijn de twee actoren in dat proces. Niet zelden echter ziet men dat integratie wordt vertaald als: ‘het individu dient zich aan te passen aan de ‘normale’ maatschappij’.

1.2.3

Normalisatie.

Normalisatie wordt dikwijls gezien als het einddoel van een geslaagde integratie. Het kan zowel opgevat worden als: ✓ normaliseren van de leefomstandigheden: ‘alle personen met een verstandelijke handicap moeten in levensomstandigheden worden gebracht die zo dicht mogelijk de gewone omstandigheden van de samenleving benaderen’.10 Bijvoorbeeld: o o o o o

de persoon met een handicap moet een normaal dagritme, weekritme, jaarritme ervaren de persoon met een handicap moet kunnen leven in een biseksuele wereld de persoon met een handicap heeft recht op een eigen mening …

✓ normaliseren van de persoon in kwestie: het doel is om een positief gewaardeerde plaats in de samenleving te verwerven en dat kan best als de persoon met een handicap zo weinig mogelijk afwijkend gedrag stelt, zo ‘normaal’ mogelijk functioneert. De integratie- en normalisatiegedachte hebben een kleinschaligheidsbeweging in gang gezet: kleine woonprojecten, ‘huizen in de straat’, dagbesteding ‘buitenshuis’, dagcentra in de bijzondere jeugdzorg... Een bedenking daarbij is dat normalisatie vaak beperkt en verengd blijft tot een verandering in leefen werkomstandigheden. Personen met een handicap worden nog al te vaak beschouwd als personen met een beperkte handelingscompetentie.

1.2.4

Emancipatie.

Vanuit bovenstaande bedenking vertrekt de emancipatiegedachte. Letterlijk betekent emancipatie: ‘het proces van vrijmaking van personen of groepen uit een toestand van afhankelijkheid, het opheffen van vroeger beperkende maatregelen en het geven of verkrijgen van gelijke rechten’.11 Emancipatorisch werken is een belangrijk gegeven in de hedendaagse welzijnszorg.

Ibid., p. 23.

Ibid., p. 341.

Ortho(ped)agogie

Verschillende elementen maken dat emancipatie zoals het hierboven is beschreven, niet vanzelfsprekend wordt gerealiseerd in de sector personen met een handicap (bv. (lichamelijke) afhankelijkheid van cliënten, professionele begeleiders die geen risico’s (durven) nemen,…). In deze sector spreekt men liever van ‘empowerment’ dan van emancipatie. ‘To empower’ betekent: ‘verlenen van macht of kracht’. Het ‘verlenen van kracht’ kan vertaald worden als ondersteuning of support: bij het geven van de juiste hoeveelheid en de juiste inhoud van ondersteuning worden mensen in staat gesteld om toegang te krijgen tot die bronnen van informatie en tot die relaties… die het hen mogelijk maken om de controle over het eigen leven in handen te nemen/houden.12 Het ‘verlenen van macht’ gaat over een verschuiving of een herverdeling van macht en verantwoordelijkheid van beroepsmensen naar personen met een handicap en/of hun families. Empowerment veronderstelt zelfbeschikking en de vrijheid om verantwoordelijkheden voor zichzelf te dragen, om ideeën te uiten, beslissingen te nemen en het beleid op alle niveaus te kunnen beïnvloeden. Het heeft te maken met alle dimensies van het menselijk bestaan: fysiek, geestelijk, sociaal, economisch en politiek.’ Empowerment speelt zich af op 2 vlakken: ✓ het persoonlijk vlak: mensen nemen zelf beslissingen m.b.t. hun persoonlijk leven. ✓ het politieke vlak: het beleid moet doorzichtiger worden, diensten toegankelijker… Ook bij het werken met mensen met gedrags- en emotionele functioneringsstoornissen, deed de empowermentgedachte zijn intrede en wordt nu veel meer dan vroeger met de context van de cliënten gewerkt. De opvoeder/begeleider wordt steeds meer de ondersteunende pion in de begeleiding van cliënten. Niet wat wij als begeleider als ‘het juiste’ zien is het belangrijkste. Steeds meer geloven we dat wat mensen vanuit eigen kracht en vanuit hun eigen systeem weten op te bouwen en/of te herstellen een duurzamer karakter heeft. Dit maakt dat onze verantwoordelijkheid als opvoeder/begeleider alsnog gedifferentieerder (maar ook boeiender en uitdagender) is geworden.

1.2.5

Inclusie.

Inclusie lijkt wel op integratie, maar is beslist niet hetzelfde. Inclusie betekent ‘insluiting’, insluiting van mensen met beperkingen en problemen op basis van gelijke rechten en plichten. Bij inclusie wordt er vanuit gegaan dat alle mensen de samenleving vormen. Inclusie maakt integratie overbodig, want het gaat er van uit dat iedereen de samenleving vorm geeft. Iedereen wordt gezien als een volwaardig burger en moet kunnen deelnemen aan alle activiteiten binnen deze samenleving. Een actueel voorbeeld van inclusie is de opkomst van het M-decreet waarbij kinderen en jongeren met een beperking in het reguliere onderwijs worden opgenomen. Volgende tekst vat de inclusiegedachte en ons overzicht van de maatschappijmodellen in deze cursus zeer mooi samen:

Ibid., p. 342.

Ortho(ped)agogie

‘Inclusie is een proces dat pas de laatste decennia tot stand kwam, een lange aanloop kende en nog een lange weg te gaan heeft. Personen met een handicap werden door de eeuwen heen op verschillende manieren bekeken en benaderd. Ze werden gedood, gefolterd, te vondeling gelegd of opgesloten in speciale instellingen. Dan weer probeerde de samenleving deze mensen te integreren om ze een zo normaal mogelijk leven te laten leiden. Momenteel staat de maatschappij op het punt mensen met een handicap te 'includeren': ze te beschouwen als volwaardige burgers zonder wie de samenleving niet volledig is. Deze evolutie is ook duidelijk terug te vinden in de visie die een samenleving heeft op handicap. Deze visie wordt sinds jaar en dag gedomineerd door een medisch perspectief, waarbij de oorzaak van de handicap bij de individuele beperking wordt gelegd. Het is een recent fenomeen dat de verantwoordelijkheid voor de oorzaak van een handicap ook bij de samenleving gelegd wordt. Iemand die met zijn rolstoel bijvoorbeeld niet naar het theater kan omdat hij de trap van het gebouw niet op kan, heeft een handicap omdat het gebouw niet toegankelijk is, niet omdat hij in een rolstoel zit. Inclusie gaat dan ook een stap verder dan integratie. De gedachtegang die schuilt achter het woord integratie gaat er vanuit dat personen met een handicap zich moeten aanpassen aan de maatschappij en de norm. Inclusie betekent letterlijk 'ingesloten worden' en duidt erop dat het vanzelfsprekend is dat mensen met een handicap er gewoon bij horen en dat men op alle mogelijke gebieden (onderwijs, werken, wonen, vrije tijd, ...) er vanuit gaat dat ook mensen met een handicap hieraan moeten kunnen deelnemen als volwaardig burger. Dit noemen we het volwaardig burgerschap. Dit wil zeggen dat alle drempels die leiden tot uitsluiting moeten weggewerkt worden, dat de samenleving inspanningen levert om zich toegankelijk te maken, op alle maatschappelijke gebieden en voor elk individu. Het is vanzelfsprekend dat iedereen, in al zijn verscheidenheid, erbij hoort.’13

1.3 Verschillende begeleidingsmodellen. Hulpverlening kan op verschillende manieren geboden worden. Het fundament daarvan is de zorgopvatting: op welke wijze treden wij mensen tegemoet? Deze zorgopvatting kan uiteenlopen. Belangrijk is te weten vanuit welke zorgopvatting binnen een bepaalde dienst of voorziening gewerkt wordt: die visie zal sterk het agogisch handelen leiden. Hieronder volgen een aantal voorbeelden van begeleidingsmodellen. Telkens wordt aangegeven wat de kerngedachte is en wordt via een voorbeeld duidelijk gemaakt op welke manier de zorgopvatting concreet gestalte kan krijgen. We volgen daarbij het verhaal van Annelies en passen telkens het gedachtengoed van het begeleidingsmodel op die case toe:

Annelies is veertien jaar. Regelmatig heeft ze agressieaanvallen: ze begint met alles te gooien en krijst. Ze lijkt zichzelf op die momenten niet onder controle te hebben. Er wordt hulp gezocht voor Annelies.

www.gripvzw.be, geraadpleegd op 8 februari 2016.

Ortho(ped)agogie

1.3.1

Het medisch model.

Het medisch model vertrekt vanuit de overtuiging dat iemand minder goed functioneert ten gevolge van een ‘defect’. Belangrijk is dan de oorzaak van dit defect op te sporen en, vanuit de rechtlijnige (causaal-lineaire) redenering van oorzaak-gevolg, een behandeling op te starten (symptoombehandeling). Disfunctioneren van de mens wordt, volgens het medische model, veroorzaakt door ziekte in het lichaam. Afwijkend gedrag wordt gezien als een disfunctioneren van het centrale zenuwstelsel. Binnen het medisch model zal daar een oorzaak gezocht worden om een medische diagnose te stellen. Een diagnose die dan beantwoord zal worden met medische behandeling (medicijnen, operatie, fysiotherapie …) Wat zijn de consequenties van een dergelijk model? ✓ De hulpvrager zit in een sterke afhankelijkheidspositie ten aanzien van de hulpverlener. ✓ De oorzaken die in de hulpvrager liggen moeten opgespoord worden. ✓ De handicap of het probleem is typisch een kwestie van het individu. Het is intra-individueel (bijv. een gedragsprobleem is een gevolg van een defect in het centrale zenuwstelsel). De context, laat staan de maatschappij waarin iemand leeft, wordt niet onder de loep genomen. ✓ Binnen het medisch denken wordt veel geclassificeerd: men denkt in syndromen en symptomen. (etikettering). ✓ Er wordt gestart vanuit de onmogelijkheden van de mens (defectmodel).

In het medisch model zal men vooral zoeken naar medicatie om de agressieaanvallen onder controle te houden. Annelies (en haar ouders) ondergaat deze aanpak. Andere elementen en personen worden er in de aanpak van dit probleem niet betrokken.

1.3.2

Het sociologisch model.

Uitgangspunt is, dat het menselijk gedrag sterk bepaald wordt door maatschappelijke structuur- en cultuurgegevens. De geconstateerde problematiek komt niet voort uit een tekortkoming van het individu (=medisch model), maar is het gevolg van een fundamentele tegenstrijdigheid tussen eigen aangeboren aanleg (het individu) en de maatstaven van de maatschappij of het milieu waarin iemand leeft (die maatschappij stelt de ‘norm’ en etiketteert dus al wie niet aan die norm voldoet). Bijgevolg zal de hulpverlening gericht zijn op algemene, structurele veranderingen in het maatschappelijk systeem. Vertegenwoordigers van deze stroming pleiten ook voor meer tolerantie, acceptatie en minder normering en labeling. Verandering in de beeldvorming is van belang.

Vanuit het sociologisch model zal de situatie van Annelies geanalyseerd worden: Annelies gaat naar school, waar ze op de toppen van haar tenen loopt. Wanneer ze thuiskomt, besteedt ze dan ook nog heel wat tijd aan haar schoolwerk. Annelies stelt hoge eisen aan zichzelf, ze wil haar omgeving niet teleurstellen. Annelies heeft duidelijk last van stress.

Ortho(ped)agogie

Volgens het sociologisch model is het zinloos de gedragsproblemen op zich aan te pakken: de eisen die aan Annelies gesteld worden, moeten verminderen. Scholen moeten zich dringend bezinnen over hun prestatiemoraal.

1.3.3

Het leertheoretisch model.

Volgens de leertheorie is alle menselijk gedrag aangeleerd. Afwijkend gedrag wordt dan gezien als foutief aangeleerd gedrag. Dat aanleren gebeurt onder invloed van omgevingsprikkels: gewenst gedrag wordt beloond (positieve of negatieve bekrachtiging), ongewenst gedrag wordt gestraft (positieve of negatieve straf). Dit is wat ‘operante conditionering’ noemt. De wetenschappelijke proeven van Skinner, Pavlov e.a; waren de gangmakers van het leertheoretisch model. Binnen de opvoeding maken we, vaak onbewust, veelvuldig gebruik van deze methode: luisteren, complimenten geven, een schouderklopje, negeren, straffen… Aanpak van probleemgedrag vertrekt vanuit gedragstherapeutische programma’s (gedragsmodificatie), bv. sociale vaardigheidstraining.

De leertheoretische benadering zal eerst en vooral de agressieaanvallen in kaart brengen: wanneer is Annelies agressief? Wat gaat er aan die aanvallen vooraf? Wat zijn de gevolgen van die aanvallen voor Annelies en haar huisgenoten? Op basis daarvan zullen elementen aangereikt worden om aan gedragsmodificatie te doen. Bijv. telkens Annelies begint te roepen, er voor zorgen dat ze onmiddellijk naar haar kamer gaat.

1.3.4

Het psychoanalytisch model.

Binnen het psychoanalytisch model wordt afwijkend gedrag gezien als een onverwerkt psychisch conflict. Sigmund Freud is de grondlegger van deze theorie. Hij stelt dat de mens geleid wordt door z’n driften. Het niet kunnen beleven van deze driften, doordat we ons voortdurend aanpassen aan wat een samenleving ons oplegt, leidt tot conflict. Het Ego (het Ik) is er met zijn, wellicht wat gebrekkig functionerende, afweermechanismen niet in geslaagd adequaat te intermediëren tussen het Es (de driften) en het Super-ego (het geweten).

Om tot een gezonde persoonlijkheidsontwikkeling te komen heeft een mens ook nood aan de vervulling van een aantal basisbehoeften. Gedragsproblemen ontstaan o.m. onder invloed van traumatische gebeurtenissen in de kinderjaren, door affectieve verwaarlozing of door het niet kunnen vervullen van de basisbehoeften. In de aanpak wordt geprobeerd de onderliggende intrapsychische problematiek (de oorzaak) weg te nemen en niet het probleemgedrag dat symptomatisch is. De analyse is sterk gericht op de eerste jaren van het kind, teneinde vroegere trauma’s op te sporen.

Ortho(ped)agogie

Psychoanalytici gaan niet direct in op het symptoom van de agressieaanvallen, maar gaan op zoek naar onderliggende oorzaken. Welke driften kan Annelies niet uitleven? Zijn haar basisbehoeften vervuld? Wanneer en waar liep het mis? Heeft Annelies als jong kind bepaalde trauma’s ondergaan? Vanwaar komt die boosheid? De psychoanalist probeert inzicht te krijgen in het denken en doen van Annelies en verwoordt die inzichten met het doel andere processen op gang te brengen.

1.3.5

Het humanistisch model.

Aanhangers van dit model hebben een groot vertrouwen in de menselijke mogelijkheden. Deze mogelijkheden moeten wel tot ontplooiing kunnen komen. Ze volgen een holistische mensvisie: de mens is één geheel, een ‘sociospychosomatische eenheid’14. Hulpverlening is erop gericht zelfontplooiing te stimuleren: zichzelf ontdekken en zijn kwaliteiten benutten. Dit vraagt een groeibevorderende omgeving. Belangrijke elementen daarbij zijn: gelijkwaardigheid, respect, uniciteit van de cliënt, acceptatie als noodzakelijke basisattitudes om de cliënt te laten komen tot zelfverwerkelijking.

Hier zal vooral aandachtig worden geluisterd naar het verhaal van Annelies. Men zal vooral het positieve in het verhaal van Annelies naar boven halen. Wat zijn haar capaciteiten? Wat wil ze? Waar kan ze zich in uitleven? Welke ontplooiingskansen streeft ze na? Samen met haar omgeving zal gezocht worden naar een groeibevorderend klimaat waarin de kwaliteiten van Annelies zoveel mogelijk benut worden.

1.3.6

Het interactiemodel.

Dit model tracht afwijkend gedrag te verklaren vanuit de visie dat het gedrag van een individu sterk wordt beïnvloed door zijn directe omgeving. Mensen zitten a.h.w. ‘gevangen’ in hun sociaal netwerk en worden zo beperkt in het richting geven aan hun eigen leven. Oorzaken van functioneringsproblemen liggen, volgens dit model, niet bij de samenleving en niet bij het individu, maar veelal bij stoornissen op het niveau van relaties. Men gaat er van uit dat menselijk gedrag, gedrag oproept. Als men gedrag wil veranderen, dan moet men de relaties en de interacties tussen mensen aanpakken. (Communicatiemodellen zoals de ‘Axenroos’ en de ‘Roos van Leary’ zijn hierbij geschikte instrumenten).

VAN SPRANG, A., Orthopedagogiek. Een eerste oriëntatie. Den Haag, Boom Lemma, 2011, p. 66.

Ortho(ped)agogie

In dit model zal men op zoek gaan naar de sociale groep waar Annelies op school terecht komt. Met wie gaat ze om? Hoe ziet zij hen? Hoe zien zij haar? Welke plaats heeft ze in die groep? Wat is haar ‘rol’? … De oorzaak van haar probleemgedrag ligt bij de interactie binnen deze groep. Eens dit in kaart werd gebracht zal men proberen om in te spelen op die groep om zo het gedrag van Annelies te veranderen.

1.3.7

Het systeemdenken.

Volgens het systeemdenken wordt je gedrag sterk beïnvloed door de omgeving. Het netwerk van sociale relaties waarin je functioneert, bepaalt je leven. Elk individu is deel van een systeem, een systeem dat steeds zoekt een evenwicht te bewaren. Vooral de relaties met de gezinsleden en het functioneren van het gezinssysteem is bepalend voor het gedrag. Vandaar dat bij probleemgedrag bij één van de gezinsleden op zoek gegaan wordt naar hoe dit gezin (dys)functioneert, hoe er wordt gecommuniceerd, welke relaties de gezinsleden onderling hebben. Vanuit die analyse wordt er hulpverlening opgezet ten aanzien van de cliënt en zijn (gezins)systeem.

Een gezins- of systeemtherapeut zal het ganse gezin onder de loep nemen en de onderlinge relaties analyseren. Weet Annelies waar haar verantwoordelijkheid ten opzichte van haar jongere zusje eindigt? Hoe wordt in het gezin gesproken over de problemen van Annelies? Welke plaats heeft Annelies in het gezinssysteem? Deze antwoorden zullen de ortho-agoog helpen om te proberen veranderingen (in het gezinssysteem) te introduceren. Meestal krijgt het ganse gezin begeleiding (of therapie).

1.3.8

Het orthopedagogisch model.

In de orthopedagogiek vertrekt men niet vanuit één bepaald kader of hulpverleningsmodel. Eigen aan de orthopedagogiek is net dat men, vertrekkend van de hulpvraag of de ondersteuningsnood, op zoek gaat naar welke andere modellen helpend kunnen zijn zowel in het verklaren van gedrag als in het ondersteunen van de cliënt en zijn netwerk. Hierbij kan men vaak gebruik maken van meerdere hulpverleningsmodellen. Ondersteunen of begeleiden is vaak een (voortdurende) creatieve zoektocht. Het handelen krijgt een centrale plek. Al handelend integreert men vele stromingen en visies die op elkaar betrokken worden. In die zin spreekt men in de literatuur ook wel van handelingsorthopedagogiek.

Ortho(ped)agogie

Methodisch agogisch handelen. ‘Een mens heeft twee oren en één mond om twee keer zoveel te luisteren dan te praten’. Confucius

2.1 Het ‘zorg’proces. Globaal gezien kan je zeggen dat wat ieder van ons doet in het werkveld terug te brengen is tot handelen. We ‘handelen’ voor of met cliënten, bewoners, enz. Op die manier vormen we een belangrijke schakel in het zorgproces. Zelfs al doen we administratief werk of wonen we vergaderingen bij, dan nog staat dit in functie van het handelen voor en met de cliënten. Dit handelen of het ‘zorgen voor’ noemen we het zorgproces.

Onder zorgproces verstaan we: de weg die we afleggen om van de zorgvraag naar het antwoord te komen, of nog: de weg van een behoefte naar een bevrediging ervan.

Men kan verschillende vormen van zorg onderscheiden: ✓ zelfzorg: mensen zorgen voor zichzelf. Ieder persoon beschikt op zijn manier over een aantal vaardigheden om te voorzien in eigen behoeften of noden. ✓ mantelzorg: wanneer mensen eigen behoeften niet kunnen bevredigen kan het zijn dat ze beroep doen op hun omgeving. Het kan hier gaan over familie, vrienden, kennissen… ✓ professionele zorg: het betreft die zorg die binnen een professioneel kader gebeurt, bijna steeds tegen betaling door mensen die deskundigheid hebben (opgebouwd) op een terrein waar de noden van de cliënt zich bevinden.

2.2 Professioneel handelen: de agogische cyclus als basis voor het methodisch handelen. ‘Methodisch werken is het bewust omgaan van de hulpverlener met de cliënt met als doel een proces op gang te brengen dat het welzijn van de cliënt bevordert.’15 Een zorgproces vertrekt vanuit een tekort of een behoefte die in een hulpvraag kan omgezet worden. Als begeleid(st)er verlenen we professionele hulp. Professionele zorg veronderstelt dat we methodisch werken. We spreken dus van een methodisch agogisch handelen. We gaan hierbij: ✓ bewust handelen: welke invloed wil je op de cliënt en/of cliëntsysteem gaan uitoefenen? ✓ doelgericht handelen: welke veranderingen wil je op termijn bereiken? ✓ systematisch en procesmatig handelen: welke strategie kies je en welke fases ga je daarbij doorlopen?

‘Handleiding werken met handelingsplannen’. Begeleid Zelfstandig Wonen. Somma, Utrecht, 1997.

Ortho(ped)agogie

Methodisch houdt in dat wij professioneel, doordacht, doelgericht en zorgvuldig werken. Met een regelmatige reflectie of evaluatie houden we de supervisie op eigen handelen en het handelen van het (de) team(s) waar we deel van uitmaken. Agogisch houdt in dat we gericht zijn op het begeleiden van mensen met het oog op het vergroten van hun welzijn en dit vanuit een emancipatorische gedachte. Dit laatste betekent dat men de marges van vrijheid en verantwoordelijkheid verruimt bij de betrokkenen. Het globale doel van ons handelen is het vormen van een vertrouwensbasis voor de begeleidingsrelatie. Belangrijk voor een goede samenwerking tussen begeleider en cliënt is het ontstaan van wederzijds vertrouwen. Het ontstaan van een vertrouwensrelatie is iets waar men dient aan te werken. Voor beide partijen is het nodig om zicht te krijgen op wie de andere is, hoe hij denkt, wat hij voelt, welke verwachtingen er bij hem leven, enz. Schematisch is dit ‘methodisch handelen’ terug te brengen tot de volgende cyclus:

Visie. Bij het doorlopen van de verschillende stappen in het handelingsproces kan het niet anders dan dat het element visie een zeer belangrijke rol speelt in elke fase in de cyclus van het handelen. De visie van een organisatie geeft het kader weer waarbinnen gewerkt wordt. De algemene visie van de organisatie, de manier waarop de organisatie kijkt naar en denkt over cliënten en hoe er dient

Ortho(ped)agogie

gehandeld te worden met cliënten, stuurt voor een groot deel de verschillende fasen in het handelingsproces. STAP 1: Analyse, beeldvorming. Specifiek: concrete problemen, begeleidingssituaties waar men voor staat, de vraagstelling van cliënten. Men doet aan probleemanalyse, probleeminventarisatie, men gaat de hulpvraag, de moeilijkheden en/of het (de) proble(e)m(en) gaan bepalen en beschrijven. Men wil een zo volledig mogelijk beeld krijgen over de cliënt en zijn hulpvraag of vraagstelling(en). Een eerste doel van deze fase is het verzamelen van objectieve informatie over de cliënt. De informatie die men gaat verzamelen heeft betrekking op: ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

de hulpvraag van de cliënt. het persoons-/omgevingsbeeld. het functioneren van de cliënt op sociaal, praktisch en emotioneel gebied. de capaciteiten en de beperkingen van de cliënt op verschillende vlakken (cognitief, zelfredzaamheid, sociale vaardigheden…) de motivatie en de verwachtingen van de cliënt. welke perspectieven stelt de cliënt voor zichzelf voorop? welke verwachtingen leven er bij de cliënt rond de opvang, ondersteuning, hulpverlening, enz. die er geboden wordt? eventuele andere vragen of problemen die de cliënt -op zijn manier, afhankelijk van zijn mogelijkheden- signaleert.

Om tot deze informatie te komen, kan de begeleider gebruik maken van observaties, gesprekken met de cliënt, bestaande informatiebronnen over de cliënt, informatie vanuit (de) het netwerk (en)… De voorgeschiedenis of anamnesegegevens van de cliënt kan in deze fase een belangrijke bron van informatie zijn. Men wil uiteindelijk in deze fase komen tot een feitelijk verslag van de bevindingen van en/of over de cliënt. In deze fase gaat men nog niet over tot interpretatie van de gegevens. Men beperkt zich tot de feiten. Een tweede doel van deze fase is het analyseren van het persoonsbeeld en het kernprobleem van de cliënt. In deze fase wordt er gewerkt aan: ✓ ✓ ✓ ✓

interpretatie van de situatie. formuleren van het kernprobleem. bespreking van het kernprobleem met de cliënt. verzamelen van gegevens die voor de oplossing belangrijk kunnen zijn.

Men streeft naar een heldere analyse van het persoonsbeeld, het (kern)probleem en de vraagstelling van de cliënt. Alle informatie omtrent de cliënt wordt samengebracht en met elkaar in verband gebracht. Op die manier krijgen we een samenhangend beeld van de cliënt. Het is heel belangrijk in deze fase om niet louter te vertrekken vanuit de beperkingen van de cliënt maar eerder voort te bouwen op zijn mogelijkheden. Als we voortbouwen op de mogelijkheden van de cliënt zullen we ons ongewild ook richten op zijn verdere ontplooiing en zelfstandigheid. Dit betekent echter niet dat we de beperkingen van de cliënt negeren.

Ortho(ped)agogie

Een goede beeldvorming over de cliënt zorgt ervoor dat we kunnen komen tot het concreet formuleren van het kernprobleem. Een correcte beeldvorming van de persoon zal ook een verklaring geven voor zijn gedrag, voor de manier waarop hij functioneert en handelt. Het is overigens goed om in het achterhoofd te houden dat we beweringen over de cliënt kunnen staven met concreet gedrag. Bijv.: als men stelt dat Jan onzeker is moet men ook kunnen aangeven op basis van welk gedrag men deze conclusie trekt. Jan is onzeker in de omgang met andere mensen. Wanneer ik of andere personen hem aanspreken vermijdt hij oogcontact. Hetzelfde gebeurt wanneer Jan iemand aanspreekt. De formulering van het kernprobleem moet zicht geven op: ✓ het feitelijke probleem. ✓ mogelijke oorzaken of aanleidingen voor het probleem. ✓ de gevolgen van het probleem voor de cliënt. Bijv.: An voelt zich eenzaam omdat ze (nog) niet geleerd heeft hoe ze contact moet leggen met anderen. Ze probeert contact te leggen met andere bewoners door hen snoep te geven. Medebewoners misbruiken dit geregeld. Het kernprobleem moet logischerwijs in relatie staan tot de hulpvraag of vraagstelling van de cliënt. Het kernprobleem geeft aan wat niet goed loopt of wat niet lukt bij de cliënt. STAP 2: Actieplanning. Op basis van de beeldvorming, op basis van de analyse van de probleemsituatie en de daaruit voortvloeiende hulpvraag van de cliënt gaat men na welke acties het meest aangewezen zijn. Men houdt zich bezig met het vastleggen van doelstellingen. Dit gebeurt meestal in overleg met anderen (collega’s, cliënten…). Men houdt zich hier bezig met het kiezen en ontwikkelen van mogelijke oplossingen. Op deze manier kan men komen tot een handelingsplan in de brede zin van het woord. In deze fase zegt men niet alleen wat men gaat doen, maar ook hoe men zal handelen. We willen in deze fase een gezamenlijk doel bepalen: wat wil en kan de cliënt bereiken? In deze fase komen de volgende stappen aan bod: ✓ bepalen van het toekomstperspectief. ✓ vaststellen van het belangrijkste doel voor de komende periode (korte termijn). ✓ het bepalen van langere termijndoelen: de verwachtingen van de cliënt ten aanzien van de toekomst. ✓ de richting aangeven voor het handelen en de keuze maken voor de gestelde doelen. Afhankelijk van de hulpvraag van de cliënt kan je stellen dat er twee grote categorieën zijn van doelen:

1. doelen die gericht zijn op verandering: men wil de mogelijkheden van de cliënt verruimen. 2. doelen die gericht zijn op ondersteuning of handhaving van de bestaande mogelijkheden opdat er geen terugval plaatsvindt. Men wil in dit geval een bestaande situatie behouden.

Ortho(ped)agogie

Het spreekt voor zich dat wanneer men doelen wil bepalen, het belangrijk is om te kunnen steunen op een goede beeldvorming van de cliënt. Anders bestaat het gevaar dat we doelen formuleren die voor de cliënt niet haalbaar zijn, wat tot faalervaringen leidt. Wanneer men een doel omschrijft of formuleert zou het moeten voldoen aan de volgende eisen: ✓ het doel is vanuit het perspectief van de cliënt beschreven. ✓ het doel is belangrijk voor de cliënt. ✓ het doel moet positief omschreven zijn. bijv.: in plaats van ‘het verminderen van mijn schulden’ kan men ook zeggen: ‘ik kan rondkomen met 100 euro per week’. ✓ het doel moet toetsbaar zijn. D.i.: concreet beschreven worden zodat men kan nagaan wanneer het doel bereikt is. ✓ het doel moet haalbaar zijn: het moet binnen de mogelijkheden van de cliënt liggen. ✓ het doel moet concreet gedrag van de cliënt beschrijven. Het mag niet beperkt blijven tot een intentie. bijv.: het zelfvertrouwen vergroten van Jef. Deze formulering geeft eerder een intentie weer dan concreet gedrag. Je kan dit ook anders formuleren: Jef kan zelfstandig de dokter bellen en vragen stellen die hij op voorhand op papier heeft gezet. ✓ het doel moet in een context geplaatst zijn: wie doet wat, waar, wanneer en hoe? ✓ Bij het opstellen van doelstellingen houden we best rekening met het SMART-principe: SMART staat voor: S = Specifiek of geef zo concreet mogelijk weer wat je verwacht (liefst in gedragstermen). M = Meetbaar of geef aan via welke criteria we zullen nagaan of de doelstellingen bereikt werden. A = Aanvaardbaar of zijn deze doelstellingen haalbaar voor de betrokken cliënt of groep (of A = Aantrekkelijk of zijn de cliënten voldoende gemotiveerd om de vooropgestelde doelstelling te bereiken). R = Realistisch of beschikken we over voldoende middelen om onze doelstellingen te bereiken. T = Tijdsgebonden of we stellen een planning (tijdslijn) op. STAP 3: Uitvoeringsfase, concreet handelen. De gekozen oplossing wordt hier uitgevoerd. Het handelen verloopt op basis van gemaakte afspraken. Vaak wordt in de praktijk de hele cyclus niet meer doorgemaakt wanneer men dient over te gaan tot handelen. Men kent de vraagstelling van de cliënt en men weet uit voorgaande gelijkaardige situaties wat de actieplanning is. Men gaat soms snel over tot het handelen, dikwijls omdat de concrete situatie het vraagt of men wordt verplicht door onvoorziene omstandigheden om het handelingsplan aan te passen of tijdelijk te laten vallen. Bijv. wanneer een bewoner agressief wordt met materiaal heeft men niet de tijd om rustig een analyse te maken van de situatie en de verschillende mogelijkheden op vlak van actieplanning te overlopen. Het doel van deze fase is uitvoering geven aan het met de cliënt(en/of het cliëntensysteem) opgestelde plan van aanpak waarbij de werkdoelen gekoppeld worden aan een overeengekomen werkwijze. In deze fase zijn de volgende zaken zeer belangrijk:

Ortho(ped)agogie

✓ ✓ ✓ ✓

het vertalen van het toekomstperspectief in concrete werkdoelen. prioriteiten stellen in de werkdoelen. per werkdoel aangeven hoe de uitvoering plaats zal vinden: wie doet wat, waar, wanneer en hoe? het maken van een tijdsplanning die gekoppeld wordt aan de werkdoelen (en de uitvoering ervan). ✓ het maken van afspraken met de cliënt. Wanneer er meerdere werkdoelen vooropgesteld worden dient men per werkdoel een plan van aanpak uit te werken. STAP 4: Evalueren. Het evalueren van het handelen of van een situatie gebeurt op basis van een aantal criteria. Men gaat na of het handelen efficiënt en effectief is verlopen. Het onderscheid tussen beide termen is belangrijk.

* Effectief: zijn de vooropgestelde doelen/effecten bereikt of niet? Dit is de productevaluatie. * Efficiënt: dit slaat op het proces van het handelen zelf. Is de manier waarop er gehandeld is een ‘goede’ manier, passend binnen de visie van de organisatie? Werd het handelen/actieplan correct en consequent uitgevoerd? Dit is de procesevaluatie.

Door te evalueren kan men er toe komen zijn handelen aan te passen of bij te sturen. Het kan er eveneens toe leiden dat men de beeldvorming en de actieplanning dient bij te sturen of te verbeteren. Evaluatie kan mogelijks ook leiden tot het bijsturen of het verfijnen van de algemene visie. Bijv. bij een gevalsbespreking op een teamvergadering. Het doel van deze fase is een systematische terugblik op het verloop van de afgelopen periode. Vragen die je je hier bij stelt zijn: ✓ zijn de werkdoelen gehaald (product)? ✓ was de werkwijze (proces) goed? Om dit goed te kunnen beoordelen moet er ook duidelijk zijn vanuit welke visie men dient te begeleiden en hoe men problemen dient te interpreteren. ✓ waar is bijsturing nodig? ✓ hoe gaan we nu verder? Besluit: Vaak gebeurt het dat ons handelen niet leidt tot wat we vooropstelden of verwachtten. We zijn vastgelopen met de cliënt, de sfeer in de groep is niet zoals we het wensen, het team draait niet vlot … Soms is de werking of het handelen goed maar wenst men het nog te verbeteren. In dergelijke situaties moeten we gericht aan de slag gaan. Deze handelingscyclus is een proces dat zich geregeld, zo niet voortdurend, herhaalt doordat cliënten en hun vraagstelling(en) veranderen. Het is dus geen eenmalige gebeurtenis maar een cyclisch proces.

Ortho(ped)agogie

Het spreekt voor zich dat ook de visie onderhevig is aan de krachten van dit cyclische proces. Wat zich binnen het methodisch agogisch handelen afspeelt kan een organisatie tot bezinning brengen en een organisatie aanzetten om hun visie bij te stellen.

2.3 Intuïtief handelen. Naast het planmatig, gerichte handelen kan men ook het intuïtief handelen plaatsen. In deze module, en in de opleiding in het algemeen, hebben we het vooral over het gerichte handelen en zullen we theorieën en visies bespreken die ons handelen beter kunnen ondersteunen. Toch zal het intuïtief handelen, het reageren op (onverwachte) situaties zoals we het aanvoelen, in de praktijk niet uit te sluiten zijn. Wanneer we het verder in de cursus hebben over de begeleider als één van de belangrijke actoren in het agogisch handelen, zullen we hier dieper op ingaan.

2.4 Uitgangspunt bij het agogisch handelen: de cliënt. Met het thema ‘methodisch agogisch handelen’ is het duidelijk geworden dat ons handelen vertrekt vanuit de cliënt. Toch is dit niet altijd het geval geweest. Vroeger werd de persoon met een beperking minder of niet benaderd als een individu met zijn/haar specifieke vraagstelling. Ook gezinnen met opvoedingsproblemen werden gezien als systemen die van buitenaf ‘behandeld’ moesten worden. In de hulpverlening werd er eerder vertrokken vanuit de idee dat een bepaalde aanpak of een bepaald aanbod goed was voor een specifieke doelgroep. Het individu diende zich aan te passen aan de groep, aan de bestaande visie, aan een bestaand aanbod. Momenteel doet er zich in de hulpverlening een evolutie voor waarbij men nadenkt over vraaggericht werken in plaats van aanbodgericht werken. Vraaggestuurd werken betekent dat men het individu en zijn vraag centraal stelt en als uitgangspunt hanteert om het aanbod te bepalen: het is zijn/haar vraag die ons én het hulpverleningsproces stuurt. Het handelen van de hulpverlener/ begeleider zal vertrekken vanuit de vraag van de cliënt. Dit is heel wat anders dan wanneer het individu zich dient aan te passen aan het bestaande aanbod. Uitgaan van de cliënt vergt een bepaalde houding van de begeleider. Het betekent dat hij zich in eerste instantie richt op de vraag en niet op de oplossing. Dat hij het heft niet zelf in handen neemt, maar eerder de cliënt gaat stimuleren om zelf te bepalen wat hij wenst, welke perspectieven hij in zijn leven wil realiseren en de manier waarop dit best kan gebeuren. Vertrekken vanuit de cliënt betekent dus ook zich inleven in de belevingswereld van de cliënt. Cliëntgericht werken houdt met andere woorden in: ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

uitgaan van de vraag van de cliënt. aansluiten bij de belevingswereld van de cliënt. niet onnodig de verantwoordelijkheid van de cliënt overnemen. de cliënt stimuleren tot nadenken/vertellen over wat hij zelf wil. zoeken naar een methode of een werkwijze die het best bij de cliënt past.

Ortho(ped)agogie

Om dit te kunnen realiseren dient de begeleider te beschikken over een aantal agogische vaardigheden die we verder in deze cursus en in de opleiding in het algemeen wensen uit te diepen.

2.5 Besluit Als begeleider in het werkveld is het onze taak om professioneel te handelen. Professioneel handelen betekent dat we op een gerichte, systematische en planmatige manier handelen. Het uitgangs- of vertrekpunt voor dit handelen, is de vraagstelling van de individuele cliënt.

Ortho(ped)agogie

3 De verschillende actoren in het agogisch proces.

De verschillende actoren in het agogisch proces. ‘Het geheim van een goede opvoeding: weten wanneer je een kind moet helpen en wáár’. O.A. Battista

Wanneer we dieper ingaan op het agogisch proces kunnen we daarin verschillende actoren onderkennen. Drie belangrijke partijen willen we in dit hoofdstuk bespreken: ✓ de cliënt als individu. ✓ het sociaal netwerk van de cliënt. ✓ de begeleider/hulpverlener en in de ruimere context het team.

3.1 De cliënt. De cliënt is in alle gevallen steeds het vertrekpunt voor ons handelen. Wie is nu die cliënt? Het antwoord hierop kan heel verscheiden zijn. Het kan gaan om mensen met een fysieke handicap, kinderen of volwassenen met een verstandelijke handicap, mensen met een auditieve of visuele handicap, jongeren in een POS-situatie, personen met een verslaving, mensen met een psychische problematiek… Op deze manier kunnen we een zeer lange lijst maken. Belangrijker is echter dat we even stil staan bij enkele kernzaken die steeds terugkomen: ✓ Het gaat steeds om een individu. ✓ Hiermee bedoelen we dat we te maken hebben met een uniek persoon, met zijn/haar eigen vragen, problemen, wensen en verlangens. Elke cliënt heeft zijn specifieke vraagstelling. ✓ Dit betekent niet dat er geen gemeenschappelijke kenmerken of overeenkomsten zijn met andere personen met een gelijkaardige handicap of een gelijkaardige vraag naar ondersteuning. Cliënten worden op basis daarvan vaak ingedeeld in leefgroepen. Wanneer we met groepen van cliënten te maken hebben mogen we echter nooit de individuele eigenheid van de cliënt over het hoofd zien. ✓ Het gaat over iemand met nood aan ondersteuning: hiermee gaan we er van uit dat de cliënten die zich in het ‘professionele circuit’ bevinden daar ook om een goede reden zijn in terecht gekomen. ✓ Het gaat over een cliënt die we niet afzonderlijk mogen bekijken, los van zijn/haar omgeving. Mensen zijn verbonden met elkaar en met hun omgeving. Mensen leven niet op een eiland, ze maken deel uit van een netwerk. Het mag op het eerste zicht vreemd lijken dat dit onderdeel in de cursus beperkt blijft tot één pagina. Dit is slechts schijn. Alles wat reeds gezegd is en nog zal besproken worden staat in functie van de cliënt en de benadering die we zonet beschreven hebben.

Ortho(ped)agogie

3 De verschillende actoren in het agogisch proces.

3.2 Het sociaal netwerk. Eerder hebben we het uitgebreid gehad over het agogisch handelen en over de individuele cliënt als uitgangspunt van dit handelen. Wanneer we de cliënt louter als een individu beschouwen, los van de mensen die hem omgeven, en ons handelen enkel en alleen op het individu baseren, dan doen we de cliënt tekort. Wat verstaan we onder een netwerk? Ieder persoon wordt omgeven door een netwerk van andere mensen. We hebben deze mensen nodig om ons te kunnen ontplooien, maar ook om er op te kunnen terugvallen wanneer het nodig is. Mensen zijn sociale wezens en kunnen niet zonder die andere mensen om te kunnen functioneren. Wanneer er zich problemen voordoen in ons leven, hebben we behoefte aan sociale contacten, waardering, advies, praktische en/of materiële hulp. Een netwerk kunnen we dan ook omschrijven als: ‘een groepering van mensen met wie één persoon min of meer duurzame banden onderhoudt voor de vervulling van noodzakelijke levensbehoeften’.16 Eén van de nadelige gevolgen van de individualiseringstendens in de maatschappij en ook in de hulpverlening, is de toename van de intrapsychische oriëntatie van de hulpverlening. Deze intrapsychische oriëntatie leidt soms tot een verwaarlozing van de relatie tussen de individuele problematiek en de sociale omgeving. Je zou kunnen stellen dat de hulpverlening of het begeleidingswerk meer probleem-georiënteerd verloopt dan omgevingsgericht. Het probleem van de individuele cliënt staat centraal, er wordt een analyse gemaakt van het probleem en daar worden individuele zorg- of handelingsplannen voor ontwikkeld en uitgevoerd. De kansen die het netwerk biedt, worden hierbij wel eens uit het oog verloren. In een meer milieugerichte aanpak of benadering legt men de nadruk op de integratie van de cliënt in zijn sociale omgeving. Men wil samen met de cliënt sleutelen aan die omgeving omdat net die omgeving enorm veel kan te bieden hebben. Het belang van netwerken is enorm groot. Daarbij gaat het evenwel niet (enkel) over kwantiteit, maar is het vooral de kwaliteit van het netwerk dat van belang is. Netwerken worden ook onmisbaarder voor mensen wanneer hun welzijn of hun gezondheid bedreigd wordt. Bijv.: Georgette is 85 en kan zich nog goed behelpen. Ze woont alleen in het huis waar ze al zestig jaar verblijft. Helaas is ze gisteren uitgegleden en moet ze de komende drie weken in bed blijven. Georgette is bang om naar een rusthuis te gaan. Nu ze niet uit bed mag, weet ze niet hoe het verder moet. Gezien haar hoge leeftijd zijn de mensen uit de buurt die ze vroeger goed kende, ondertussen overleden of verhuisd. De nieuwe buren en omwonenden kent ze maar heel oppervlakkig. Georgette heeft nog een dochter maar die is toen ze trouwde verhuisd naar het verre Hasselt. Georgette maakt zich grote zorgen …

HENDRIX, H., Bouwen aan netwerken. Leer en werkboek voor het bevorderen van sociale steun in de hulpverlening. Uitgeverij Nelissen, Baarn, 1997, p.15.

Ortho(ped)agogie

3 De verschillende actoren in het agogisch proces.

De onmisbaarheid van netwerken geldt nog meer wanneer het mensen betreft die weinig of niet beschikken over individuele probleemoplossende vaardigheden. Mensen met een handicap vallen vaak onder deze noemer. De vroeger soms vanzelfsprekende steun uit de omgeving is om verschillende redenen minder aanwezig. Hierdoor zijn mensen met problemen meer en meer afhankelijk geworden van professionele hulp of zorg. Bijv.: de stijgende vraag naar opvangplaatsen in de gehandicaptenzorg en in de bejaardenzorg heeft voor een deel te maken met het feit dat men het minder en minder vanzelfsprekend vindt dat de directe omgeving (familie) dit op zich neemt. Anderzijds kunnen netwerken soms een gevaar inhouden of bedreigend zijn in plaats van ondersteunend. Bijv.: Annie is 15 jaar en is opgegroeid in een gesloten gezin. Sinds haar tiende wordt ze geregeld mishandeld door één van haar ouders. Ze heeft jaren rondgelopen met dit probleem zonder er iets over te (kunnen) vertellen.

3.3 De begeleider en het team. 3.3.1

De begeleider.

In het begeleiden van mensen neem je jezelf, als persoon, altijd mee. Het is dan ook belangrijk om te weten: ✓ wie je zelf bent. ✓ wat het effect is van je benaderingswijze/handelen op de ander. ✓ hoe je relatie met de ander eruit ziet. Begeleiden houdt in dat er mensen aan jou worden toevertrouwd. Wanneer je respectvol wil omgaan met personen die aan jou zijn toevertrouwd, is het belangrijk om te bekijken wat het effect is van je handelen op die persoon zijn welbevinden en hierbij stil te staan. Dit gericht omgaan met de ander noemen wij bejegening of de wijze waarop men zich jegens iemand gedraagt. Hier willen wij graag verwijzen naar Erik Bosch en zijn boek ‘Bejegening in de zorg’ waar hij het volgende stelt:17

3.3.1.1

Respectvolle bejegening.

‘Bij respectvolle bejegening gaat het altijd om de volgende logica: visie, attitude en kritische zelfreflectie’: ✓ Met je visie geef je je kijk op mensen weer, verwoord je de manier waarop je met ze wilt omgaan. ✓ Met je attitude geef je door je gedrag die visie praktisch gestalte.

BOSCH, E., Bejegening in de zorg. Respectvol omgaan met cliënten. Nelissen, Baarn, 1998.

Ortho(ped)agogie

3 De verschillende actoren in het agogisch proces.

✓ En kritische zelfreflectie heb je nodig om scherp te bezien hoe je attitude is, of je met jouw attitude die visie inderdaad belichaamt en of de visie bevestigd kan worden, of indien nodig, bijgesteld moet worden.

Terwijl visie aangeeft wat en hoe je iets wil bereiken, zal je attitude die visie concreet moeten gestalte geven. In die zin kan je stellen dat intuïtief handelen een relatief begrip is in het begeleidingswerk. Je kan niet alle begeleidingssituaties voorzien, maar je begeleidt cliënten vanuit wie je bent. Als persoon ben je geen onbeschreven blad. Jouw handelen (handelingsstijl) weerspiegelt een aantal attitudes die je je eigen hebt gemaakt (gestolde visie) en waar je (hopelijk) geregeld bij stilstaat. Een positieve grondhouding kan je in begeleidingssituaties helpen. Dit betekent concreet:18 ✓ je willen en kunnen verplaatsen in de leefwereld van een ander, proberen te kijken door de ogen van die ander (inleving): o goed luisteren. o goed kijken. o de sfeer proberen te proeven. o letten op verbale en non-verbale signalen. o lichamelijk contact goed interpreteren. Om je goed in de ander te kunnen verplaatsen is het nodig dat wij onszelf kunnen loslaten, zo min mogelijk be(v)oordelen, niet te snel conclusies trekken, … ✓ willen zoeken naar betekenis van gedrag (begrijpen). ✓ je interesseren voor iemands levensgeschiedenis (verduidelijking zoeken). ✓ kritisch willen samenwerken met anderen (reflectie). ✓ jezelf kunnen geven (kwetsbaarheid). ✓ een ander kunnen aanvaarden als persoon (acceptatie). ✓ afstand kunnen nemen zonder spontaniteit te verliezen (methodisch werken).

Ibid.

Ortho(ped)agogie

3 De verschillende actoren in het agogisch proces.

✓ verantwoordelijk kunnen en willen zijn (verantwoordelijkheidsbesef). ✓ kunnen en willen zorgen voor de ander (betrokkenheid). ✓ een kritische zelfreflectie bezitten (kritische zelfreflectie). Deze zelfreflectie is belangrijk voor twee zaken: ✓ het is een voorwaarde om respectvol om te gaan met anderen. ✓ het is een middel om na te gaan of je goed bezig bent, of je naar het doel toewerkt.

3.3.1.2

Van zelfreflectie tot zelfkennis.

Als begeleider bied je ondersteuning (hulp) en/of wordt er aan jou ondersteuning gevraagd. Hulpverlenen is echter een breed begrip. De huisarts, de brandweer, de politie… zijn ook hulpverleners. In wat volgt proberen wij het begrip ‘hulpverlening’ of ondersteuning dan ook te onderscheiden in drie hulpverleningsvormen:19 1. Verzorgen. Bij verzorgen is iemand voorwerp (object) van de zorg, d.w.z. jij doet iets (product) voor iemand (productgericht). Bijv.: ✓ in een kinderdagverblijf: een baby moet verschoond worden. ✓ in een tehuis-niet-werkenden: een persoon met een ernstige fysieke handicap die zelf niet kan eten, moet men eten geven. Verzorging is een essentieel deel van de hulpverlening op voorwaarde dat die persoon die verzorging wezenlijk nodig heeft. Alles wat meer dan nodig aan verzorging gegeven (‘opgedrongen’) wordt, is afhankelijk makend: we houden cliënten afhankelijk van ons, van de hulpverlening, van het aanbod. Dit is in strijd met het emancipatorische gedachtengoed. 2. Behandelen. Naast verzorgen – waar de hulpvrager sterk afhankelijk is van de hulpverlener – kennen wij allerlei vormen van behandeling. Bijv. gezinsbehandeling, psychotherapeutische behandeling, orthopedagogisch behandelingsplan, kinesitherapie… Ook allerlei trainingsprogramma’s kunnen hieronder vallen. Opnieuw ligt hier de nadruk meer op de deskundigheid van de hulpverlener (hij stelt de ‘diagnose’). Wel wordt in hoge mate de samenwerking van de hulpvrager gevraagd. 3. Emanciperend hulpverlenen. In het emanciperend hulpverlenen wordt er vertrokken van iemands mogelijkheden. De hulpverlener probeert deze mogelijkheden te mobiliseren zodat de hulpvrager (terug) meer greep heeft (krijgt) op zijn eigen situatie.

VAN RIET, N., WOUTERS, H., Helpen = leren. Emanciperende hulpverlening als methode van het maatschappelijk werk. Van Gorcum, 1997.

Ortho(ped)agogie

3 De verschillende actoren in het agogisch proces.

De hulpvrager is onderwerp (subject) van het handelen. De begeleider stelt vragen met de bedoeling dat de hulpvrager zelf met antwoorden komt en keuzes maakt. We gaan in dialoog. Vooraf staat niet altijd vast wat de uitkomst moet zijn. Emanciperend hulpverlenen is dan ook procesgericht. Een begeleider moet deze drie vormen tegelijkertijd bij dezelfde cliënt kunnen beheersen. De begeleider zal zich daarom telkens moeten afvragen: ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓ ✓

wie is de hulpvrager of cliënt? wat zijn de behoeften/vragen? kunnen wij deze omzetten in deelvragen? wat kan de hulpvrager zelf opnemen? wat kan zijn omgeving opnemen? wat kan de begeleider opnemen? hoe kan de begeleider dit opnemen?

Belangrijk is dus dat een begeleider bij één en dezelfde cliënt afhankelijk van diens (deel)vraag, kan inschatten welke ondersteuningsvorm nodig is. Na een periode evalueert hij of de soort hulpverlening die gegeven wordt nog overeenkomt met de vraag en/of mogelijkheden van de hulpvrager. Factoren die invloed zullen hebben op de soort ondersteuning zijn onder meer de ontwikkeling van de cliënt, de leeftijd van de cliënt, gebeurtenissen in iemands leven…

3.3.2

Het team.

Als begeleider werk je meestal niet alleen, maar is er sprake van een team (binnen een organisatie). Als je professioneel bezig bent, is er binnen de organisatie en gezamenlijk met de teamleden een missie en visie geformuleerd. Deze visie wordt dan door alle leden van de organisatie als referentiekader gebruikt bij het handelen t.a.v. cliënten én t.a.v. elkaar. Een heldere visie: ✓ ✓ ✓ ✓

spreekt zich uit over macht en gelijkwaardigheid. voorkomt willekeur. creëert een wij-gevoel. werkt als referentiekader.

Dikwijls hebben we echter een ideaalbeeld wat samenwerken betreft. Wij verwachten van een goede samenwerking voornamelijk dat wij het altijd eens zijn met elkaar, dat er geen conflicten of meningsverschillen voorkomen. Samenwerken is echter het erkennen van elkaars verschillen: m.n. het weten dat je én als persoon van elkaar kunt verschillen én in positie én in deskundigheid. Belangrijk is om deze verschillen zo duidelijk mogelijk te maken en positief gebruik te maken van deze verschillen zodat er een meerwaarde kan ontstaan voor de cliënt én het team. Teamsamenwerking veronderstelt: ✓ dat elk teamlid moet leren om de vragen van de cliënt niet louter te benaderen vanuit de optiek: ‘wat heb ik te bieden?’, maar wel vanuit: ‘wat vraagt de cliënt?’ en ‘wie kan dat het best bieden?’. ✓ dat elk teamlid afstapt van de vanzelfsprekendheid: dat is ‘mijn’ cliënt, m.a.w. dat er sprake kan zijn van ‘onze’ cliënt. ✓ dat elk teamlid goed zijn eigen mogelijkheden (sterktes) en grenzen (beperkingen) kent.

Ortho(ped)agogie

3 De verschillende actoren in het agogisch proces.

Samenwerken is dan ook geen statische toestand, maar een proces. Het woord proces houdt beweging in. Het is een voortdurend met elkaar onderhandelen en op weg gaan. Wij kunnen dit vergelijken met het hulpverleningsproces. Bij samenwerken gaat het om het formuleren van een gemeenschappelijke vraag en het geven van zoveel mogelijk – verschillende – antwoorden daarop. Wanneer alle mogelijke antwoorden naast elkaar liggen, kan er een enkelvoudig of meervoudig antwoord uit gedistilleerd worden. Samenwerkingsproblemen kunnen ontstaan wanneer een team het niet kan verdragen dat er meerdere antwoorden op één vraag kan gegeven worden. Terwijl verschillende antwoorden juist verrijkend en stimulerend kunnen werken. Op voorwaarde natuurlijk dat niet één iemand zijn condities dominant maakt in het team.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

(Ortho)pedagogische visies. ‘Wat is een visie? Een overtuigend beeld van een bereikbare toekomst’. Laura Berman Fortgang

4.1 De opvoedkundige vaardigheden van G.R. Patterson. Patterson is een Amerikaans psycholoog die stelt dat de opvoeding die ouders hun kinderen geven, erg bepalend is of die kinderen probleemgedrag zullen stellen of niet. Hij beschreef een aantal vaardigheden die ouders/opvoeder/begeleiders kunnen nastreven om de opvoeding van de kinderen vlot(ter) te laten verlopen: de vijf opvoedkundige vaardigheden. We proberen deze vaardigheden hier open te trekken naar de doelgroepen waar de cursisten mogen voor werken. Wetende dat orthopedagogie een rechtzetting is van wat in de pedagogie ‘fout loopt’, stellen we hier dat deze pedagogische vaardigheden een basis zijn voor elke opvoedkundige, zorgende en begeleidende taak. De vijf opvoedkundige vaardigheden zijn:

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

1. Leiding geven. Leiding geven is het stellen van duidelijke regels en afspraken, en het disciplineren wanneer nodig, als het gaat over het naleven ervan. Je leert als opvoeder/begeleider je cliënt dat je steeds op dezelfde wijze reageert, je geeft de cliënt duidelijkheid, structuur en veiligheid. Zorg voor klare afspraken, duidelijke grenzen en maatregelen die op voorhand zijn afgesproken. Kinderen/jongeren/cliënten moeten weten wat er heel concreet van hen wordt verwacht (en wat ze niet mogen doen). Het consequent opvolgen van de gemaakte afspraken versterkt de geloofwaardigheid van de opvoeder en van de geldende regels. We verkiezen een beperkt aantal duidelijke regels boven een teveel aan regels. 2. Monitoring. Monitoring is een ‘ouderlijke vaardigheid’ die draait om het overzicht houden op dat wat kinderen/cliënten doen. Het gaat over weten waarmee cliënten zich bezighouden, met welke anderen ze zich ophouden en waar ze zich bevinden. Deze vaardigheid sluit sterk aan bij de vaardigheid van de positieve betrokkenheid. Mensen laten zich niet bijsturen door een overdosis aan controle. Dit leidt enkel tot gespeelde volgzaamheid en stiekem gedrag. De beste resultaten worden bereikt door in het spanningsveld ‘nabijheid’ – ‘afstand’ te gaan staan: hulpvragers laten zich makkelijker bijsturen door iemand die respect toont voor hun leefen ervaringswereld. Kinderen en jongeren zijn gebaad met een hulpverlener die niet verlegen is om hen zo nodig te waarschuwen of (liefst preventief) op de vingers te tikken. 3. Positieve betrokkenheid. Geloof oprecht in je cliënten, door belangstelling te tonen voor de dingen die hen bezighouden en interesseren. Laat zien dat je er staat voor jouw cliënten. Zij moeten voelen en zien dat je er voor hen wil zijn en dat je in hen blijft geloven. Maak duidelijk dat jouw cliënten op jouw inzet en deskundigheid kunnen rekenen en dat je oprecht geïnteresseerd bent in hen (met respect voor de aangegeven grenzen). 4. Positieve bekrachtiging. Dit houdt in dat je als ouder/opvoeder/begeleider, kinderen/cliënten complimenteert voor wat ze goed doen. Het is aanmoediging geven en tonen dat je gewenst gedrag hebt opgemerkt. Wanneer we vaststellen dat onze cliënten positief functioneren, dan maken we duidelijk dat we dit waarderen. Kijk naar de goede punten in het groeiproces van cliënten en benut alle aanwezige kansen. 5. Probleemoplossing. Dit is het (aan)tonen hoe problemen stap voor stap (en systematisch) kunnen worden aangevat. Cliënten die problemen zelf kunnen oplossen, groeien naar zelfstandigheid, groeien in zelfvertrouwen. Deze vaardigheid betekent ook dat we cliënten verantwoordelijkheid (leren) laten dragen. Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

Laat jouw cliënten mee nadenken over problemen. Stimuleer hen om zelf oplossingen te verzinnen. Geef hen de verantwoordelijkheid die ze redelijkerwijs aankunnen. Patterson stelt dat een fijnzinnig gebruik van deze vaardigheden de basis legt voor een conflictarme opvoedingssituatie. In een (ortho)pedagogische/agogische relatie waar de vijf zonet genoemde vaardigheden afwezig blijven, vergroot de kans op probleemgedrag. De eerste twee vaardigheden kent hij een ‘Nee’-functie toe: er zitten element van beperken, begrenzen en bestraffen in. De laatste drie vaardigheden uit het rijtje kent hij een ‘Ja’-functie toe: er zitten elementen van bevestigen, complementeren en steunen in. Samen vormen ze een geheel van ‘leiden’ en ‘volgen’, van ‘afstand’ en ‘nabijheid’.

4.2 De orthopedagogische visie van Ter Horst. 4.2.1

Uitgangspunten van Ter Horst (°1929).

Wim Ter Horst is oud hoogleraar orthopedagogiek aan de Universiteit van Leiden. Voor we stilstaan bij de orthopedagogische visie van Ter Horst moeten we eerst begrijpen welke visie hij heeft op de werkelijkheid (ontologie) en op de mens (antropologie): zijn ontologisch-antropologische visie.

4.2.1.1

De persoon als deel van de werkelijkheid.

De persoon/de mens behoort niet alleen tot de werkelijkheid maar hij is die ook. In die werkelijkheid ziet Ter Horst een aantal niveaus die onderling met elkaar verbonden zijn: ✓ een eerste niveau is het fysisch niveau: dit is de stof, de materie. De mens is namelijk in zijn fysische onderlaag, materie: een ingewikkeld geheel van chemische substanties en reacties (het rijk der ‘dingen’). ✓ Een tweede niveau is het biotisch niveau: het niveau van de stofwisseling, de groei, de ontwikkeling, volgens wetmatigheden zoals voortplanting, groei, dood… (het rijk der ‘planten’). ✓ Een derde niveau is het animale niveau: het niveau van het bewustzijn, het gewaarworden, de driften, de reflexen. Op dit niveau is er sprake van gedrag, aanpassing aan omgeving, gevoelens van lust en onlust… ( het rijk der ‘dieren’). ✓ Een vierde niveau of het humane niveau: hier bedoelt Ter Horst het zelfbewustzijn mee, verantwoordelijkheid, vrijheid, geweten … (het rijk der ‘mensen’). Aangezien de mens op het humane niveau opereert, verenigt hij in zich de vier bovengenoemde niveaus en in die zin behoort hij tot de volle werkelijkheid. Het humane of (typisch) menselijke zaken leiden tot zingeving, vrijheid, zelfbewustzijn, betekenissen geven. Betekenis geven is van cruciaal belang in het tot stand komen van onze persoonlijke leefwereld.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

4.2.1.2

Dialoog. Een tweede belangrijke facet van Ter Horst: opvoeding is betekenissen aanreiken en zelf betekenis geven via de dialoog.

Dit gebeurt in ‘de volle werkelijkheid’: De volle werkelijkheid: alles wat deel uit maakt van het leven en de omgeving van de cliënt (sfeer, natuur, anderen… alle werkelijkheidsniveaus). Dialoog is veel meer dan praten alleen. Ter Horst spreekt van de ‘dialogale grondvormen’. Dit zijn alle basisvormen waarmee we tot dialoog komen met anderen en de volle werkelijkheid. Dus ook met onze cliënten. Het gaat om: ✓ aanraken. Iemand een schouderklopje geven, de hand vastnemen, iemand troostend omhelzen, iemand knuffelen: momenten om gevoelens van waardering en acceptatie te tonen. Op deze manier communiceren en dialogeren we met onze cliënten en tonen wij dat we er voor hen zijn en dat we hen waarderen. ✓ verzorgen. Verzorgingsmomenten zijn belangrijke contactmomenten waarbij we heel vaak de mogelijkheid krijgen om een intens moment met een ander aan te wenden om tot dialoog te komen. Dialoog overstijgt de woorden. Een baby een schone luier omdoen, wondverzorging, een kind, volwassene of ouderen wassen, iemands haren wassen, een persoon met beperkingen helpen bij zijn persoonlijke hygiëne, iemand helpen na het toiletbezoek… het zijn allemaal voorbeelden van momenten waarbij we, in het dagdagelijkse, de kans krijgen om een dialoog aan te gaan. Tijdens deze verzorgingsmomenten krijgen we de kans om eerbied en waardering te tonen en/of uit te spreken. ✓ maaltijden. Tafelmomenten zijn uiterst belangrijk voor om het even welk ‘systeem’. In gezinnen zijn het heel vaak scharniermomenten waar alle gezinsleden samen komen en met elkaar in interactie gaan. Met onze cliëntengroepen is dit niet anders. Maaltijden zijn rustmomenten waarbij wij de kans krijgen om in dialoog te gaan en daarbij de opdracht hebben onze aandacht gelijkmatig te verdelen tussen alle groepsleden. Ook het bereiden van maaltijden zijn heel vaak mooie interactiemomenten tussen de begeleider/opvoeder en cliënten. Eten is een uitgesproken basisbehoefte en is daarom ook een uitgesproken kans tot dialoog. Overigens, een maaltijd nemen is meer dan eten op zich. Voor velen is het een beleving waarbij diverse zintuigelijke kanalen worden aangesproken: geur, smaak, het visuele ✓ spelen. Samen (willen) spelen is een erg belangrijke ingesteldheid voor een opvoeder/begeleider. Het inzetten van energie, samenspel, spelstrategieën, elkaar steunen en bevestigen, iedereen betrekken… in al deze zaken is de intermenselijke dialoog terug te vinden. ✓ er op uit trekken. Een meerdaagse staptocht, een survival, een uitstap naar de zoo of naar de kust, een week op kamp… het zijn allemaal initiatieven die de sleur doorbreken en het dagdagelijkse handelen een frisse bries kunnen bezorgen. Tijdens het ‘er op uit trekken’ is de sfeer vaak Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

wat gemoedelijker en kan al eens afgeweken worden van de strakke regelgeving binnen een organisatie. Dit biedt mogelijkheden om onze cliënten op een andere manier te ontmoeten en leidt het tot nieuwe ervaringen en kennis. ✓ werken. Samen met cliënten iets maken, een klusje opknappen, in een tewerkstellingsproject stappen… het ‘samen-doen’ creëert ook hier de mogelijkheid om cliënten op een andere wijze te ontmoeten. Sommige organisaties zijn op dit principe gebouwd en bieden zinvolle arbeid aan kansengroepen teneinde mensen door succeservaring te laten groeien. ✓ leren. Leren kan je zien als samen studeren, maar eigenlijk zitten alle diagonale grondvormen in ‘leren’ vervat. Al de ervaringen die wij creëren voor onze doelgroep geeft de kans om iets te leren, om te evolueren en als mens te groeien. Tijdens het begeleiden van huiswerk, het aanleren van een bepaalde werk-vaardigheid, het bereiden van een maaltijd, het samen spelen… krijgen we de kans om tot een constructieve dialoog te komen. Vaak met woorden, heel dikwijls door emotie en intuïtief gevoel. ✓ spreken. Dialoog in de enge zin van het woord, door het gebruik van spreek-of schrijftaal is uiteraard een duidelijke dialogale grondvorm. Het is meestal de eerste grondvorm die we aanwenden, maar is daarom niet de belangrijkste. Taal is echter het ultieme en meest typisch menselijke medium voor communicatie. Hiermee bedoelen we dat taal wordt gehanteerd van mens tot mens. Van zodra cliënten de taal kunnen hanteren op een cognitief aanvaardbaar niveau, hanteren we de taal heel vaak als een controlemedium. Dit doen we iedere keer als we zaken zeggen of vragen die een verband houden met wat we denken, voelen, wensen, willen… Bijv.: ‘hoe voel jij je vandaag?’, ‘is dit wat jij bedoelt?’, ‘zeg eens, hoe was je dag?’ ✓ rituelen. Een ritueel is een geheel van symbolen en bijhorende handelingen die bij een speciale gelegenheid voor sommige mensen een bepaalde betekenis hebben. Een ritueel is eigenlijk een manier van handelen die anders is dan andere handelingen, doordat ze krachtiger is en meer betekenis krijgt. Net zoals onze samenleving naar rituelen teruggrijpt, zo ook zijn symbolische rituelen voor vele doelgroepen en erg belangrijk middel om tot zingevende dialoog te komen. Dit kan gaan over het vieren van feestjes (carnaval, verjaardagen, nieuwjaar…) over een manier van de dag de starten of af te sluiten, naar handelingen die het afscheid nemen en het rouwen helpen te verwerken. Het gaat er dus om hoe wij, als opvoeder/begeleider, deze grondvormen bewust aanwenden om tot een betere dialoog met onze cliënten te komen en cliënten dingen te laten ervaren. De dagdagelijkse handelingen zijn doorspekt met kansen en mogelijkheden om tot een intens menselijk contact te komen met de mensen die in mindere of meerdere mate afhankelijk zijn van onze professionele hulpverlening. In de dialoog geven we aan wat wij belangrijk, zinvol en/of noodzakelijk vinden in ons leven (=betekenis geven). Hierdoor geven we aan anderen de kans om hierover te reflecteren en zelf tot belangrijke, zinvolle en/of noodzakelijke domeinen van hun leven te komen (betekenis aanreiken). De mens is existentieel betrokken op de werkelijkheid. In die zin is dialoog een existentieel, een onmiskenbaar element in de wezensstructuur van de mens.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

Eén van de resultaten van het voeren van de dialoog in de volle werkelijkheid is dat de persoon zichzelf realiseert: doorheen de dialoog ontdekt de mens zijn eigen mogelijkheden en beperkingen en ontdekt hij de normen en grenzen, kortom: hij ontdekt de eigenschappen en de contouren van de werkelijkheid. Dialoog is dus: ✓ ontdekkend: dialoog bevordert de ontwikkeling van het mens-zijn, het is gericht op interactie waardoor de mens groeit. ✓ heeft veel intenties bv. bewonderen, liefhebben, aanbidden, verbeelden… ✓ is perspectief biedend: dialoog biedt telkens nieuwe groeimogelijkheden aan de mens. ✓ is veelvormig: niet enkel via woorden (cfr. dialogale grondvormen). Van groot belang is de dialoog tussen cliënt en opvoeder/begeleider die nodig is om de dialoog tussen de cliënt en de volle werkelijkheid te bevorderen. De opvoeder zal daartoe de werkelijkheid aanwezig maken, ordenen, variëren, uitdagingen bieden… Hij zal m.a.w. de volle werkelijkheid hanteren. Opvoeden is evenwel geen éénzijdig gebeuren maar een dialogisch gebeuren tussen opvoeder en kind waarbij beide veranderen.

4.2.2

Het pedagogisch concept van Ter Horst.

De belangrijkste taak van de opvoeder is het bevorderen van de dialoog tussen het kind en de werkelijkheid in functie van het perspectief van zelfstandigheid. Deze dialoog is de belangrijkste. Hiertoe zal de opvoeder de werkelijkheid ordenen en op een uitdagende manier aanbieden aan het kind zodat het er de gepaste betekenissen kan uithalen. Het volgende schema geeft het pedagogisch concept beknopt weer:

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

Een woordje uitleg bij dit schema: Hulpvraag: de vraag die onze hulp stuurt: d.i. het vraaggestuurd werken. Deze hulpvraag willen we beantwoorden: we werken inclusief en emanciperend. Gelovend in wat mensen wél kunnen, proberen we ze in hun kracht te zetten en samen tot een antwoord te komen van wat in de hulpvraag gesteld wordt. In wat we aanbieden aan onze cliënten gaan we ons toespitsen op twee zaken: Enerzijds gaan we ordenen: structuren, veiligheid bieden, voor duidelijkheid zorgen… Anderzijds gaan we zoeken naar variatie en uitdaging om het leven van onze cliënten veranderlijk, boeiend(er), verrassend(er), minder eentonig… te maken. We hebben er daarbij oog voor om ‘de lat net iets hogen te leggen’. We willen mensen laten groeien in hun belevingen, hun ervaringen en hun mogelijkheden zonder hen over hun grenzen te tillen of in onveiligheid te brengen. We richten ons daarbij op alles wat ons omgeeft: de materialen, de natuur, de leefomgeving, de sfeer, de andere mensen: de volle werkelijkheid. Bij dit alles hebben we, in een moderne hulpverlening, oog voor iedereen die in de leefwereld van de cliënt betekenis heeft. M.a.w. voor de context en de netwerken van de cliënten.

4.2.3

Het orthopedagogisch concept van Ter Horst

We zagen reeds hoe opvoeden volgens Ter Horst betekent dat de opvoedeling betekenissen geeft of deze aangereikt wordt. Dit verloopt niet altijd probleemloos het opvoedingsgebeuren kan grondig vastlopen. Soms worden de problemen zo groot dat professionele hulp ingeroepen wordt. Ter Horst spreekt hier van een P.O.S. (een problematische opvoedingssituatie).

‘Een problematische opvoedingssituatie is een door de betrokkenen als nagenoeg perspectiefloos ervaren opvoedingssituatie, waarin men zonder deskundige hulp van buiten af niet in slaagt het geheel te veranderen dat het terug perspectiefbiedend wordt.’20 ✓ Opvoedingssituatie = het ingewikkeld geheel van onderling afhankelijke factoren dat invloed uitoefent op de wording van de opvoedeling als persoon. ✓ Problematisch = het gebeuren brengt zodanig leed met zich mee dat de betrokkenen menen niet verder te kunnen.

TER HORST, W., Algemene orthopedagogie. Kok, Kampen, 1980, p.101.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

✓ Betrokkenen = opvoeders, cliënten, familie, buren, leerkrachten, de samenleving, … namelijk allen die nodig zijn om de situatie weer perspectief biedend te maken (m.a.w. de ‘context’ is zeer belangrijk). ✓ Ervaren = de norm ligt bij de betrokkenen: zij bepalen wanneer ze een situatie als ‘perspectiefloos’ ervaren. Er zijn verschillende invalshoeken binnen de hulpverlening mogelijk wanneer men agogisch wil handelen en dus een POS-situatie wil ombuigen tot een perspectiefvol gegeven (en dit geeft meteen ook het einde aan van het orthopedagogisch handelen: hulp moet zich overbodig maken). Oorzaken van een POS-situatie kunnen heel verscheiden zijn. Gedegen diagnostiek is nodig en vaak zal dit moeten gebeuren in multidisciplinair verband om zicht te krijgen op de verschillende factoren die deze POS bepalen.

De term POS heeft jaren het vakjargon gediend. Zo wordt in de vernieuwde integrale jeugdhulpverlening wordt de term niet meer gehanteerd. Met de nieuwe evoluties in het hulpverleningslandschap spreekt met steeds vaker over ‘VOS’: Verontrustende OpvoedingsSituaties. Deze nieuwe ‘VOS’-term voert ons weg van denken en spreken over problemen te spreken en brengt ons dichter bij uitdrukkingen van onrust omtrent bepaalde opvoedingssituaties.

Er is sprake van verontrusting wanneer de ontwikkelingskansen van een minderjarige bedreigd worden (de provisie-, protectie- of participatierechten van de minderjarige worden geschonden) en/of de (psychische, fysieke of seksuele) integriteit van een minderjarige of van één of meer gezinsleden worden aangetast. De jeugdhulpverlening overstijgend kunnen we stellen dat in iedere ortho-agogische situatie een alertheid door hulpverleners een basishouding is geworden. Hulpverleners hebben de opdracht om wat vroeger als een P.O.S., en vandaag veelal als een V.O.S. wordt ervaren, in te schatten, te taxeren en op een correct professionele wijze te verwoorden binnen de verantwoordelijkheid die hij of zij toebedeeld krijgt. (In het OPO Werken met jongeren in een verontrustende opvoedingssituatie gaan we hier uitgebreid op in). Belangrijk in de aanpak van Ter Horst hierbij is dat hij vanuit een ‘herstel van het gewone leven’ gaat proberen energie vrij te maken bij cliënten. Deze energie kan benut worden in orthopedagogisch perspectief. Daarin speelt de relatie met de cliënt een essentiële rol. Ter Horst spreekt in deze context over ‘vitaliteit’21 en ziet opvoeden als een handelen vanuit een overschot aan levenskracht. Je doet dit als begeleider vanuit een toekomstperspectief, met moed, hoop, plezier, geloof, liefde, doorzettingsvermogen, vertrouwen, opgewektheid en verantwoordelijkheid … In zijn boek ‘Het herstel van het gewone leven’ citeert Ter Horst, Strasser: ‘Alleen daar waar overvloed aan leven is, kan nieuw leven ontstaan en kan het leven zich herstellen’. Ter Horst brengt hiermee het beroep van opvoeder/begeleider op een erg menselijk niveau. Zijn visie blijft de tand des tijd trotseren omdat het in krachtige en eenvoudige bewoordingen meegeeft dat het bewust begeleiden en opvoeden van mensen geen opdracht is waarbij men zich kan veroorloven om naast je mens-zijn te handelen.

Ter HORST, W., Het herstel van het gewone leven. Wolters-Noordhoff, Groningen, 1994, 112 blz., p. 19.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

Je bent wie je bent omdat de wereld op je inwerkt. Op jouw beurt werk je, door je ontmoeting met anderen, in op het leven van anderen door de wijze waarop jij je ‘aanbiedt’ aan anderen. Dit is een verpletterende verantwoordelijkheid, een uitdaging en een eervolle beroepsactiviteit!

4.3 De theorie van Kok. Een volgende invloedrijke persoon in de pedagogie die we wensen te bespreken is Dhr. Jakob Kok. Eind jaren zestig en begin jaren zeventig van de vorige eeuw introduceerde hij een nieuwe manier om aan orthopedagogiek gestalte te geven die veel weerklank vond, niet alleen bij professionele opvoeders, maar ook bij ouders en andere betrokkenen bij het opvoeden. Zijn grootste bijdrage ligt er in dat hij de opvoeder anders heeft doen kijken naar probleemkinderen, met de invoering van het begrip orthopedagogische vraagstelling. Kort samengevat: begin bij het kind, leer het kennen en vooral: leer zijn gedragstaal verstaan, ga op zoek naar de vraag om welk soort opvoeding het kind vraagt. Heb je die taal verstaan en is de vraag duidelijk dan pas kan opvoeden aansluiten bij het kind. Hij schrijft hierover: ‘Opvoeden is het in relatie staan van opvoeder(s) en opvoedeling, waarin de opvoeder zich als persoon, als zijn wijze van mens-zijn presenteert, een klimaat creëert dat persoonlijkheidsgroei bevordert en leefsituaties zo hanteert dat deze optimale kansen bieden op zelfontplooiing’.

4.3.1

Uitgangspunten van Kok

Orthopedagogisch handelen wordt door Kok omschreven als specifiek opvoeden. Dat betekent dat er eigenlijk hetzelfde gebeurt dan in de gewone opvoeding, maar met overaccentuering. Specifiek opvoeden gaat variaties aanbrengen in het gewone opvoedproces. Wat het opvoedingsproces volgens Kok betekent, wordt weergegeven in het volgende schema:

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

4.3.2 -

De drie componenten van ontwikkeling: de vraagstelling. De affectieve component van ontwikkeling:

Opvoeden is primair een zaak van een persoonlijke relatie, gestalte krijgend in een pedagogisch klimaat. Kinderen hebben, om zich te kunnen ontwikkelen, een affectieve relatie nodig met een opvoeder. Zij moeten ook in staat zijn die relatie aan te gaan. Gevoelens van veiligheid zijn hierbij essentieel. -

Cognitieve component van ontwikkeling:

Hier ontwikkelt de mens zich ook in een relatie, maar dit nu eerder in een relatie met de wereld. Dit omdat de mens een ‘kennend wezen’ is en meer en meer ontwikkelen zich de ‘ken’-mogelijkheden: waarnemen, voorstellen, fantaseren… Dit noemen we cognitie. Om bijvoorbeeld structuren te begrijpen doen kinderen een beroep op hun cognitieve analytische vermogens (hun verstand). Door zich te onderwerpen aan de verschillende structuren kan het kind zichzelf ontplooien. Mensen hebben ook een bepaalde vorm van flexibiliteit, ze kunnen zich aanpassen aan veranderingen, onverwachte wendingen… Ook kennen we een functionele groei in onze ontwikkeling. Dit is duidelijk als je bijvoorbeeld een andere taal gaat aanleren. Als je bijv. een nieuwe taal wil gaan leren, leer je niet enkel de taal, maar je leert een nieuwe cultuur kennen. Je kan je in de omgang met de buitenwereld gaan verdiepen en er gaat letterlijk een nieuwe wereld voor je open. En wanneer we van substantiële groei spreken, bedoelen we hiermee onze kennis, de theorie die we hebben. -

Conatieve component van ontwikkeling:

Het conatieve component is gericht op de eigenheid van de persoon. Dat wat iemand in aanleg als mogelijkheden heeft gekregen om zijn unieke persoon-zijn te ontplooien, van de persoon zelf. Iedereen ontwikkelt zijn eigenheid in relatie met de menselijke wereld rondom hem. Conatief verwijst dus naar de eigenheid die zich uit in het streven naar ontplooiing.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

4.3.3

De drie componenten van opvoeding: het antwoord op de vraagstelling.

1. Relatie aangaan en onderhouden: De ouder-kindrelatie wordt gekenmerkt door de verantwoordelijkheid van de ouder en door de afhankelijkheid van het kind. Deze liefdevolle relatie tussen ouder en kind verschilt van andere liefdevolle relaties doordat er een verplichting is voor de ouder tot het nemen van opvoedingsverantwoordelijkheid. Vanuit zijn verantwoordelijkheid zal de opvoeder de relatie zo vorm geven dat deze groeibevorderend is voor het kind. Bij de relatie aangaan en onderhouden gaat het om de wijze waarop de opvoeder zich als persoon toont en zich kenbaar maakt. De opvoeder hanteert bewust de opvoedingsrelatie met oog op het optimaliseren van de ontwikkelingskansen. 2. Klimaat scheppen en aanpassen: Het klimaat betreft de manier waarop de opvoeder het gezinsleven materieel (bv inrichting, eten, speelgoed…) en immaterieel (sfeer, stemming, regelmaat…) vormgeeft en inricht. In de opvoedingssituaties zullen ouders ook inspelen op de behoeften van hun kind. Het scheppen van een opvoedingsklimaat is een voortdurend creatief proces. 3. Situatie hanteren: Bij situatie hanteren gaat het om de manier waarop de opvoeder initiërend of (niet) reagerend omgaat met zowel dagelijks voorkomende situaties als ook met minder vaak voorkomende situaties. Bij het optimaal hanteren van situaties sluit de opvoeder aan op het ontwikkelingsniveau en ontwikkelingsbehoefte van het kind.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

Je zou de schematische voorstelling kunnen zien als een stroomstekker. Wanneer de componenten met elkaar verbonden worden dan ontstaat er positieve spanning en energie en kan het opvoedingsproces zich voltrekken. Let wel: de componenten staan niet rechtlijnig tegenover elkaar: alle componenten beïnvloeden elkaar ook diagonaal! Uit ervaring weet men dat de vraagstelling om specifiek opvoeden tot een aantal typen zijn terug te voeren. Zo zijn er kinderen die, hoewel ze individueel variëren, allemaal een behoefte hebben aan structuurondersteuning. Deze typen van behoefte aan specifiek opvoeden worden door Kok vraagstellingstypes genoemd. ‘Een vraagstellingstype is een typologische behoefte aan overaccentuering met betrekking tot het hoofdaccent in de vraagstelling om specifiek opvoeden, zoals die in het problematisch gedrag van een kind wordt uitgedrukt. Vraagstellingstype heeft een typologisch karakter, in tegenstelling tot de vraagstelling om specifiek opvoeden, die altijd individueel is‘.22 Op basis van deze vraagstelling moet de opvoeder een antwoord geven. Dit is het specifiek opvoeden. Specifiek opvoeden is enigszins analoog aan de gewone opvoeding. Opvoeders zullen de aspecten van het normale opvoedproces (relatie, klimaat en situatiehantering) gaan overaccentueren en wel op die manier dat aan de aspecten van de vraagstelling wordt tegemoetgekomen.

4.3.4

De orthopedagogische strategie

Om de gestagneerde opvoeding en ontwikkeling weer op gang te brengen hanteert Kok de orthopedagogische strategie, die bestaat uit een systematiek van interventies. Met andere woorden als antwoord op de vraagstelling van het kind zal de opvoeder gebruik maken van een strategie, bestaande uit drie graadsstrategieën. De strategie gerelateerd aan de analyse van de vraagstelling wordt vervat in een handelingsplan. 1. De eerstegraadsstrategie: proceshantering als orthopedagogisch antwoord. Hoe moet de relatie geboden worden om de vraagstelling recht te doen? Hoe moet het klimaat of de sfeer zijn en hoe dienen de situaties gehanteerd te worden? ‘het geheel van orthopedagogisch handelen in de leefsituatie, dat beoogt door het op specifieke wijze gestalte geven aan relatie, klimaatcreatie en situatiehantering - als adequaat antwoord op de vraagstelling van een kind- het vastgelopen proces van opvoeden en ontwikkelen weer in gang zetten.’23 Het eerstegraads strategisch handelen is doordacht. Het bewust geplande wordt zo gestalte gegeven, dat een kind de situatie als spontaan en vanzelfsprekend ervaart en beleeft. Het er-zijn, het samen-leven is belangrijker dan het uitvoeren van technieken.

KOK, J.F.W., Specifiek opvoeden. Orthopedagogische theorie en praktijk. Leuven/ Amersfoort, Acco, 1997, p. 76.

Ibid., p.80.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

2. De tweedegraadsstrategie: specifieke ondersteuning. Soms is er meer nodig dan een eerstegraadsstrategie, meer specifieke interventies, met name therapieën die wel ingebed zijn binnen die eerstegraadsstrategie: dikwijls gaat het om groepsactiviteiten, maar niet noodzakelijk. ‘Direct of indirect op de persoonlijkheidsontwikkeling inwerkende therapieën en trainingen met een scherp omschreven werkwijze en doelstelling, die gedurende een periode één of enkele uren per week worden toegepast om sensorische, motorische of verbale remmingen weg te nemen of persoonlijkheidsontwikkelingsprocessen te versnellen. Ze dienen voort te komen uit de totale handelingsplanning die, als het om opvoeden gaat, orthopedagogisch is. Hun resultaten moeten geïntegreerd worden in het specifieke opvoeden van alledag’.24 3. Derdegraadsstrategie: eigenheid en kindperspectief Bij dit alles mag niet uit het oog verloren worden dat het om individuele personen gaat: ieder persoon is uniek en dient dan ook in die eigenheid gerespecteerd te worden. De opvoeder observeert de eigenheid van het kind. En naarmate het kind in leeftijd vordert, zal het ook meer en meer verbaliserend zijn eigenheid inbrengen. In de derdegraadsstrategie gaat het om een individuele accentuering. ‘…de verwerking in het opvoedend plannen en handelen van de eigenheid als essentiële factor in het opvoedproces, in zoverre het kind deze in zijn gedrag openbaart en weet te verwoorden’.25

4.4 Gentle teaching van John McGee. 4.4.1

Wat is Gentle Teaching?

‘Gentle Teaching’ is een (be)handelwijze, ontwikkeld door John McGee (°1943/†2012). Deze (be)handelwijze wil:26 -

gedragsproblemen verminderen positieve sociale interacties uitbreiden de dominerende positie van hulpverleners in interacties afbouwen bovenal de niet-contingente (onvoorwaardelijke) waardering doen toenemen.

‘Gentle Teaching’ is een leerproces dat er op gericht is om mensen te leren zich veilig te voelen bij anderen, hen te leren omgaan met onvoorwaardelijke waardering.

Ibid., p. 82.

Ibid., p. 84.

BROECKAERT, E., e.a., Bijzondere orthopedagogiek. Garant, Leuven, 2000, p. 70.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

Deze onvoorwaardelijke relatie zorgt ervoor dat we mensen daadwerkelijk kunnen ondersteunen op momenten van stress en dat we, vanuit die relatie, mensen kunnen helpen hun eigen levenskwaliteit, voor zover binnen hun bereik, op adequate wijze te beïnvloeden. Tegelijk zorgt het er ook voor dat begeleiding kan werken vanuit een positieve en stimulerende energie.

4.4.2

Uitgangspunten.

‘Gentle Teaching’ is gebaseerd op de ‘Psychologie van Wederzijdse Afhankelijkheid’.

‘Wederzijdse Afhankelijkheid’: … ieder mens heeft een hechte relatie met één of meerdere personen nodig om zijn leven vorm te kunnen geven

Deze psychologie gaat ervan uit dat ieder mens behoefte heeft om zich veilig en geliefd te voelen (companionship), om te leven in verbondenheid met anderen in een wederkerige en gelijkwaardige relatie. Op basis van dergelijke relatie kan je een ander helpen zich te ontplooien. De oorzaak van gedragsproblemen, en in het bijzonder van agressie, kan veelal gevonden worden in het feit dat iemand zich niet als mens verbonden voelt met anderen en zich onveilig en of zelfs bedreigd voelt. Met ‘Gentle Teaching’ wordt de psychologie van ‘Wederzijds Afhankelijkheid’ geconcretiseerd in het tot stand brengen van een persoonlijke, warme relatie met iemand die, door zijn handicap of gedragsproblemen alleen in het leven staat. Er zijn 2 belangrijke uitgangspunten:

1. minimaliseren van de handelingen die de ander als dominerend kan ervaren. 2. onvoorwaardelijk waarderen van de ander.

Door deze uitgangspunten in het gezamenlijk leerproces voorop te stellen leren we de ander vertrouwen te hebben in ons. We leren hem om zich veilig te voelen en zich aan ons te hechten en we leren hem onvoorwaardelijk waardering te krijgen en dit ook zelf naar anderen te uiten. Dit proces vraagt veel van begeleiders: vanzelfsprekendheden ter discussie stellen, eigen waarden en normen onderzoeken, zo nodig een andere richting ontwikkelen om niet de eigen prioriteiten, maar de gezamenlijke prioriteiten voorop te stellen.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

4.4.3 4.4.3.1

De relatie als basis. Companionship.

Ieder mens heeft in zijn leven anderen nodig die in tijden van nood, steun en toeverlaat zijn. Mensen die er onvoorwaardelijk voor je zijn en altijd voor je klaar staan. Relaties waarin je je veilig en geliefd voelt, waarin je je eigen gevoelens van liefde kan delen en waarin je je met de ander verbonden voelt. Dit verlangen kan gezien worden als een basisverlangen die hoort bij het mens-zijn. Dergelijke relatie wordt binnen Gentle Teaching ‘companionship’ genoemd. Het is een essentiële relatie die iedereen nodig heeft als fundament voor zijn innerlijke ontwikkeling, maar ook voor de ontwikkeling van zijn kwaliteiten en potenties. Het feit dat iedereen de ervaring van companionship nodig heeft en er in zijn diepste wezen ook altijd naar verlangt, wil niet zeggen dat ook iedereen met de nabijheid van anderen om kan gaan. Sommige mensen zijn door de aard van hun beperking of aandoening, in combinatie met hun levenservaring, bang voor de nabijheid van anderen. Het verlangen naar companionship is er dan nog wel, maar zonder het vermogen hier zelf vorm aan te geven. Companionship duidt dus op een bijzondere relatie die onvoorwaardelijk is en die bestaat volgende elementen: Veiligheid – je veilig voelen Bij veilig voelen gaat het om meer dan alleen veilig zijn. De cliënt moet aan den lijve ervaren dat er geen enkele dreiging van de hulpverlener uitgaat. Pas dan kan hij zich daadwerkelijk veilig voelen. Het leren ervaren van veiligheid doet men door op een ‘veilige wijze’ gebruik te maken van de belangrijkste communicatiemiddelen: de handen, de ogen, de stem. De handen gebruiken we niet om een ander vast te pakken, weg te duwen of pijn te doen, maar om de ander een warme handdruk te geven, hem te strelen of hem te beschermen. De ogen gebruiken we niet om met een felle of strenge blik de ander te vermanen, maar om op een warme en innemende manier onze betrokkenheid te uiten. De mond gebruiken we niet om te commanderen, te schreeuwen of boos toe te spreken, maar om te zeggen dat we de ander waarderen, dat we begrip hebben voor zijn problemen en dat we er zijn om hem terzijde te staan. Op die manier kunnen we een gevoel van veiligheid en van vertrouwen teweegbrengen. Dit gevoel van veiligheid creëer je niet alleen door het gedrag van de begeleider, maar ook door het creëren van veiligheid in de situatie op zich: waar men staat, welke voorwerpen aanwezig zijn… Liefde (je geliefd voelen en de eigen gevoelens van liefde kunnen delen). Geliefd voelen gaat om de ervaring van de cliënt dat de hulpverlener vanuit persoonlijke betrokkenheid voelt wat er in hem omgaat en vanuit dat gevoel alles zal doen om daadwerkelijke ondersteuning te bieden. De cliënt leert alleen zich geliefd te voelen als hij ervaart dat de begeleider persoonlijk betrokken is en zonder voorwaarden zorg en ondersteuning biedt. Wanneer de cliënt ervaart dat het goed is zichzelf ook liefdevol te voelen en zich te uiten in het contact met de hulpverlener, stimuleren we de ontwikkeling van deze innerlijke kernkwaliteit en innerlijke kracht. We leggen hiermee de basis voor een positieve morele ontwikkeling. Dat lukt alleen als we deze gevoelens en uitingen nadrukkelijk stimuleren én de cliënt voelt dat wij hem als liefdevol bejegenen en ondersteunen.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

Verbonden voelen. Verbondenheid betekent meer dan alleen het hebben van een relatie. Wanneer je je verbonden voelt, is de relatie persoonlijk in plaats van functioneel. Er is daadwerkelijk interesse in elkaar en zorg over en weer. Het is leuk om dingen samen te doen. Het betekent ook dat het voor diegene die hulp nodig heeft, duidelijk is dat je hem niet alleen laat op momenten dat hij je nodig heeft. Het betekent dat we bij de ander blijven, zonder ons op te dringen en hem te laten voelen dat we er zijn om hem te helpen bij zijn innerlijke strijd. Gelijktijdig moet je je ook realiseren dat je aanwezigheid bij de cliënt slechts ‘relatief’ is: je kunt veranderen van job, een tijdje thuis blijven… Dit betekent ook dat je met de betrekkelijkheid van je aanwezigheid rekening moet houden. Je doet dit niet door een ‘beroepsmatige’ afstand, maar door jouw goede relatie met de cliënt te benutten om hem te helpen zich verder te ontwikkelen. Je kunt en moet hem leren zich ook veilig en verbonden te voelen met andere begeleiders.

4.4.3.2

Onvoorwaardelijk, maar wel (be)geleiden.

Het begrip ‘onvoorwaardelijk’ is al een aantal keer gebruikt. Onvoorwaardelijk betekent dat de veiligheid en zorg die we bieden niet afhankelijk is van de prestaties, het gedrag of de stemming van de persoon. Ook als de ander schadelijk gedrag vertoont, blijft je houding liefdevol en veilig. Dit wil niet zeggen dat men al het gedrag zondermeer voor lief neemt, maar dat je hem als persoon onvoorwaardelijk blijft waarderen. Onvoorwaardelijk waarderen houdt ook in dat je ook aandacht hebt voor de waarden van de ander: het eigen, persoonlijke waardenprofiel, de eigen prioriteiten. Om iemand te kunnen helpen bij het bereiken van zijn doelen, moeten we dus eerst ontdekken hoe zijn persoonlijke waarden zich ontwikkeld hebben: welke waarden er niet en wél belangrijk zijn. Het belangrijkste bij ‘onvoorwaardelijkheid’ zijn niet de intentie en vaardigheden van de hulpverlener, maar hoe de persoon het ervaart. Dit is niet altijd zo evident, o.m. door wie de persoon is en door wat zijn levenslessen zijn. Zo kan de hulpverlener bijvoorbeeld nog wel het onderscheid maken tussen het gedrag en de persoon (en dus het gedrag afwijzen en niet de persoon), maar de persoon ervaart dit onderscheid waarschijnlijk niet. Misschien maakt de hulpverlener dat onderscheid wel verstandelijk, maar laat zijn lichaamstaal iets anders zien. ‘Onvoorwaardelijkheid’ moet écht zijn, zowel verstandelijk als gevoelsmatig. Onvoorwaardelijk betekent echter niet dat alles goed is en dat alles mag. Als iemand niet goed voor zichzelf kan zorgen of de grenzen van anderen niet in acht neemt, moet de hulpverlener ervoor zorgen dat grenzen niet overschreden worden. Als de persoon geen interne locus of control heeft, is de hulpverlener de externe locus of control. Gente teaching wil grensoverschrijdend gedrag voorkomen door de persoon te ondersteunen als hij stress ervaart. Hem te leren anders met zijn problemen om te gaan. En als voorkomen niet lukt, dan leiden we de persoon af of weerhouden we hem van het gedrag zonder dat hij zich overheerst voelt. Op die manier kunnen we door goede begeleiding de persoon door moeilijke momenten leiden, zonder dat we hem hoeven te begrenzen door te zeggen: 'stop, tot zover en niet verder'. Een begin van companionship is noodzakelijk om dit te laten slagen. Zonder dat begin, moeten hulpverleners misschien toch nog ingrijpen op een wijze die voor de persoon onprettig is. Het is niet anders. Niet begrenzen als iemand zich in zijn eigen onrust verliest en zichzelf of anderen schade toebrengt, heeft niets met Gentle teaching te maken. Hulpverleners moeten soms accepteren dat het nog niet anders kan. Maar kunnen gelijktijdig kijken hoe zij companionship verder kunnen ontwikkelen. Zodat zij daarmee de persoon daadwerkelijk verder kunnen helpen.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

4.4.4

Levenskwaliteit.

Hoewel het ervaren van companionship een wezenlijke voorwaarde is om inhoud te geven aan het leven, bestaat het leven uit meer. Er zijn meer factoren die uitmaken of we een goede kwaliteit van leven ervaren en ook in Gentle Teaching wordt hier aandacht aan geschonken. Binnen Gentle Teaching gaat men er van uit dat je, wanneer je companionship hebt ontwikkeld met een persoon, je die persoon, vanuit die relatie, kan ondersteunen bij het realiseren van zijn of haar algemene levenskwaliteit. Er wordt hier niet uitgegaan van algemene maatschappelijke normen en waarden ten aanzien van levenskwaliteit, maar er wordt gekeken naar wat de persoon zelf met zijn leven wil en hoe hij dit vorm wil geven.

4.5 De presentietheorie van Andries Baart. 4.5.1

Wat is de ‘presentietheorie’. ‘Een praktijk waarbij de zorggever zich aandachtig en toegewijd op de ander betrekt, zo leert zien wat er bij die ander op het spel staat – van verlangens tot angst – en die in aansluiting dáárbij gaat begrijpen wat er in de desbetreffende situatie gedaan zou kunnen worden en wie hij/zij daarbij voor de ander kan zijn. Wat gedaan kan worden, wordt dan ook gedaan. Een manier van doen, die slechts verwezenlijkt kan worden met gevoel voor subtiliteit, vakmanschap, met praktische wijsheid en liefdevolle trouw.’27

Deze vijfde orthopedagogische visie slaat in deze cursus de brug van het intuïtief handelen (punt 3.1.2) naar het oplossingsgericht werken (verder in hoofdstuk 5). De meesten onder ons kiezen het beroep van opvoeder/begeleider, van ortho-agoog, omdat we vanuit ons mens-zijn, vanuit ons hart iets willen betekenen voor een ander mens. Je moet, net voor alle andere beroepen, een gevoel erkennen (de wil om opvoeder/begeleider te worden) en het daarna aanwakkeren (doorheen opleiding een professionele hulpverlener worden). Baart stelt in zijn theorie dat het eerste wat dient te gebeuren in een hulpverleningsrelatie het schenken van ‘aandacht’ en ‘toewijding’ is. Het stemt tot nadenken dat in onze hedendaagse tijd erg veel basisattitudes van de mens en de samenleving geïnstitutionaliseerd worden. Onze samenleving is veel van zijn ‘bindweefsel’ verloren. We zien orthopedagogische modellen ontstaan die ons weer in onze basiskracht als hulpverlener zet. Stilaan mogen we weer ons mens-zijn inzetten in het hulpverleningsplan die we opzetten met onze cliënten. Baart stelt : ‘De relatie staat dus voorop, het probleemoplossende handelen is opgeschort en de identiteit van de hulp- of zorgverlener staat niet vast maar vormt zich in een gedeeld leerproces. Dat wijkt af van wat we meestal zien: doorgaans staat tevoren reeds vast wie en wat de hulpverlener voor de ander moet zijn en waarom het zal draaien in de betrekking.’28 Zijn theorie pleit dus voor een oprechte ontmoeting met de cliënten. Niet vanuit onze probleemoplossende gedrevenheid, maar vanuit: ‘we staan er samen voor… wat kan ik voor jou (de cliënt) betekenen’. Daar speelt onze intuïtie (‘buikgevoel’) een rol in. Dit is echter geen professionele basis om op verder te bouwen. Intuïtie moet ons leiden doorheen het agogisch proces, maar mag niet het enige kompas zijn.

www.presentie.nl, geraadpleegd 16 februari 2016.

Ibid.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

De intuïtie van de cliënten en van de collega’s is er ook. De visies van alle deelnemers aan het hulpverleningsproces eveneens. En dit alles beweegt zich in een kader van een missie en een visie van de organisatie waarin we werken. Het ‘presentiewerken’ heeft te maken met hoe je jezelf ‘presenteert’… en dat zet ons in een verantwoordelijke, krachtige positie.

4.5.2 4.5.2.1

Methodische kenmerken van de presentietheorie. Beweging, plaats en tijd.

De presentiebeoefenaar is dikwijls op pad. Hij is ‘bij zijn cliënten’. Hij gaat naar de ander/naar de cliënten toe i.p.v. omgekeerd. Hij is bereikbaar, houdt rekening met het ritme van de cliënt en kent geen ‘kantoor’-uren. Bij crisissen is hij bereikbaar en bereid. Bovendien hebben presentiebeoefenaars in de regel langdurige contacten. Ze nemen het op voor hun cliënten en zijn er onvoorwaardelijk voor hen.

4.5.2.2

Ruimte en begrenzing.

De presentiebeoefenaar is niet louter aanspreekbaar op één type probleem of hulpvraag. Openheid, domeinoverschrijding, brede inzetbaarheid, doen ‘wat de hand vindt te doen’: dat zijn trefwoorden. Een ander: gespecialiseerd in het niet-gespecialiseerde, en dat is (vergeleken met het reguliere welzijnswerk) hoogst bijzonder. De betrokkenen hoeven de aandacht en hartelijkheid van de presentiebeoefenaar niet te verdienen, ze zijn ook niet aan (formele) voorwaarden gebonden. De presentiebeoefenaar is er onvoorwaardelijk.

4.5.2.3

Aansluiting.

Er wordt nauw aangesloten bij de leefwereld en levensloop van de betrokkenen. De presentiebeoefenaar deelt in het leven van de betrokkenen. Bovendien staat niet de jacht op problemen voorop, maar het vinden van een bevredigende verhouding tot het leven. Deze ‘verworteling’ in het geleefde leven mondt uit in een ander kenmerk: de presentiebeoefening oogt vaak heel alledaags, bedient zich ook van alledaagse omgangs- en werkvormen, werkplekken en werkrollen, van gewone taal, kleine, doodgewone aanleidingen en aangrijpingspunten. Denk vooral niet aan zware hulpverlenende gesprekken, maar eerder aan met elkaar optrekken en daar doorheen ernstige zaken aansnijden.

4.5.2.4

Afstemming en openheid.

De presentiebenadering loopt niet over van door anderen uitgebroede bedoelingen. Doelen liggen niet vast, zeker niet tevoren. We spreken eerder van een doelrichting. De presentiebeoefenaar heeft een open agenda die de ander mag invullen. Openheid slaat ook op de wijze waarop we cliënten benaderen: het (ook) ‘niet weten’, je laten verrassen, je oordeel en handelen opschorten, de geleefde betekenis van het leven goed tot je door laten dringen (dus jezelf openstellen). Onze handelingen zijn reflectief en kennen geen vast patroon. Je moet het vooral van jezelf hebben (introspectie). En ten slotte is ook het profiel van de presentiewerker vaak laagdrempelig, open, flexibel, zonder te verdoezelen wie hij is, waarvoor hij staat en wat zijn verantwoordelijkheden zijn.

Ortho(ped)agogie

4 (Ortho)pedagogische visies.

4.5.2.5

Betekenis.

Vanwege deze kenmerken is de presentiebenadering bijzonder, zij het niet exclusief, geëigend waar contact gezocht wordt met mensen in de marge van onze samenleving, met moeilijk bereikbare, chaotisch en teruggetrokken levende mensen bij wie zich de problemen opstapelen. Daarmee is tevens gezegd dat het onjuist is om de presentiebeoefening eenzijdig te associëren met armoede. Het blijkt vooral betekenisvol voor mensen die maatschappelijk uitgestoten zijn, zich sociaal overbodig weten, wier verhaal, leed, leven anderen nauwelijks interesseert en die gemist kunnen worden als kiespijn. Juist die mensen worden door presentiebeoefenaren uitgekozen, gevonden, gesterkt, opgenomen in een sociaal weefsel, erkend. Doordat de presentiebeoefenaar zich (nauwgezet) positioneert in het netwerk van de reguliere zorg en het welzijnswerk, vormt deze vaak een goed bruggenhoofd.

4.5.3

‘Skilled Companionship’

Presentiebeoefenaar zijn is vanuit het perspectief van de meeste werksettingen allicht wat eenzijdig. De presentietheorie mag dan wel onze menselijkheid wakker schudden, het is daarentegen noodzakelijk om onze professionalisme te bewaken. Daarom spreken we over ‘Skilled Companionship’. Dit is een term die wil uitdrukken dat competenties en intuïtie één geheel vormen.

‘Skilled Companionship’: kennis en vaardigheden in harmonie zijn met een houding van zorgzaamheid, zodat de zorgvrager haar als een bekwaam metgezel ervaart, die goede zorg levert.29

‘Skilled Companionship’ verwijst naar goede zorg als een harmonieuze integratie van competentie en zorgzaamheid en brengt als dusdanig de wetenschappelijke en morele of ethische basis van de zorgpraktijk bijeen. Het is precies deze integratie van beide (skills en companionship) die de eigenheid en zelfs de kracht uitmaken van goede zorg. Met skills alleen kan je in de zorg niet veel doen, enkel met zorgzaamheid geraak je ook niet ver ... Beide dienen geïntegreerd te worden om als zorgverlener het verschil uit te maken voor de zorgvrager.30

www.beroepshoudingindezorg.nl, geraadpleegd op 15 februari 2016.

CLAESSEN, P., DIERCKX de CASTERLE, B. Skilled Companionship. Verpleegkundige zorg vanuit een zorgethisch perspectief. Tijdschrift voor

Geneeskunde en Ethiek, 13(3), 2003, pg. 76-80.

Ortho(ped)agogie

5 Verwerkingsopdracht Orthopedagogie.

Verwerkingsopdracht Orthopedagogie. Verwerkingsopdracht: In de cursus staan we stil bij een aantal orthopedagogische visies op hulpverlenen. Bij deze verwerkingsopdracht is het de bedoeling om deze theorieën te koppelen aan de praktijk. Dit zal je helpen om de theorie te begrijpen en te verwerken en je voor te bereiden op het examen. Deze verwerkingsopdracht moet je niet indienen of meebrengen naar het examen. Op het examen zullen wel drie van de 8 onderstaande vragen terug te vinden zijn. Beschrijf kort waar je werkt of stage loopt, bij welke doelgroep deze werkplaats zich situeert en wie de mensen zijn waarvoor jij mag werken. 1. Bespreek de ‘pedagogische vaardigheden’ van Patterson en hoe deze toegepast worden bij jouw cliënten. 2. Geef een voorbeeld over hoe ‘ordening’ en ‘variatie’ uit de theorie van Ter Horst bij deze cliënten wordt gehanteerd. 3. Bespreek twee ‘dialogale grondvormen’ van Ter Horst die jij bij de cliënten bewust hanteert. 4. Op welke manier vind je de ‘componenten van opvoeding’ van Kok terug bij het begeleiden van deze cliënten? 5. Welk(e) aspect(en) van het ‘companionship’ uit Gentle Teaching van McGee kan je toepassen bij deze cliënten? 6. Hoe zie jij de ‘onvoorwaardelijke zorg’ (McGee, Baart) voor deze cliënten? 7. Bespreek twee elementen uit de ‘presentietheorie’ van Baart die jij bij de cliënten hanteert. 8. Geef een voorbeeld/een ervaring van het ‘Skilled Companionship’ van Baart bij deze cliënten. .

Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

Oplossingsgericht denken en werken.

6.1 Inleiding. ‘Maar wie het probleem liefheeft en er zich achter wil verschuilen, moet als beroepsopvoeder verdwijnen’. Ter Horst31

In dit hoofdstuk gaan we even dieper in op het gegeven van het oplossingsgericht werken. In onze taak als opvoeder/begeleider wordt van ons verwacht dat wij probleemoplossend te werk gaan. Het lijkt evident dat wij als hulpverleners problemen bij een ander, bij cliënten, oplossen. De meesten van ons hebben ook een sterk verlangen om dit te doen en kiezen daarom voor een werksetting waarbij dit mogelijk wordt gemaakt. We vinden dat dit onze primaire taak is: de problemen van andere mensen oplossen. Een probleem oplossen geeft ons geeft vaak een goed gevoel. Heel vaak dringen wij vanuit organisaties en diensten oplossingen op. We hebben een gamma aan voorgekauwde oplossingen en bieden deze aan. We beweren dat in dit gamma dé oplossing voor de problemen is terug te vinden is. Niet zelden zullen wij dan voor hen de, volgens onze mening, meest geschikte keuze maken. We doen dit, met de beste intenties, vanuit onze ervaring en vanuit een loyaliteit naar de voorziening die de oplossingen aanbiedt. Dit is een goede manier van werken. Een manier die heel wat houvast biedt aan heel wat mensen. Onze samenleving lepelt het in: voor probleem ‘A’, is er oplossing ‘B’. Oplossing ‘B’ is te vinden bij een ‘specialist’: begeleider, dokter, therapeut, voorzieningen… Op deze manier ontstaat een uitwisseling waarbij problemen en oplossingen elkaar in een lineair systeem ontmoeten. Het geven van die ‘antwoorden’ (van oplossingen) geeft de hulpverlener ook wel dat goede gevoel om iets voor een ander te betekenen. Een gevoel die een vorm van ‘liefde’ implementeert. We handelen dan vanuit een zeker medelijden. We lijden mee met de ander. De ander, uit zijn of haar lijden verlossen, geeft ook ons een zekere ‘verlossing’. Héél vaak lukt deze synergie! Heel vaak is er een balans tussen het bieden van hulp en het ontvangen ervan. Niet minder vaak zijn deze momenten conflictueus. Maar er is meer dan deze manier van kijken op problemen en oplossingen. We zullen het in het verloop van dit hoofdstuk verder onder de loep nemen. Het ‘Oplossingsgericht Werken’ palmt het hulpverleningslandschap bijna stormenderhand in. Het ondersteunt heel sterk de empowerment en emancipatorische hulpverleningsvisie. In het verder verloop van de cursus zullen wij dit oplossingsgericht gedachtegoed proberen te structureren. Belangrijk is dat wij open staan om oplossingsgericht te denken, en van daaruit oplossingsgericht gaan handelen (werken). We moeten overtuigd zijn van deze manier van denken en ook ónze manier van leven en werken steeds opnieuw willen onder de loep nemen. Kunnen we loskomen van de ‘ridder op het witte paard’-gedachte? Durven wij voor onszelf zeggen dat niet wij, maar onze cliënten de zaden dragen die uiteindelijk tot een duurzame oplossing voor hun problemen zullen leiden? Durven wij ons kwetsbaar opstellen en handelen vanuit de confessie van het ‘Niet-Weten’?

Ter HORST, W., Het herstel van het gewone leven, Wolters-Noordhoff, Groningen, 1994, 112 blz., p. 23.

Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

Eén zaak hopen we jullie zeker bij te brengen: onze tevredenheid als hulpverlener wordt groter wanneer wij er in slagen om, van op een respectvolle zijlijn, anderen in hún kracht te zetten. We zijn geen handelsreizigers in oplossingen. De kracht van de oplossing is de kracht van onze cliënten. Een oplossing zal nooit ontstaan zonder een grondige analyse. Bij het oplossingsgericht werken duiken we niet in de problemen maar in de successen. We onderzoeken wat helpt en wat reeds geholpen heeft om verder te komen. We werken succesgericht en zoeken oorzaken van succes. Oplossingsgericht werken is een krachtige, positieve methode om veranderingen bij mensen op gang te brengen. Oplossingsgericht werken is een manier van het hanteren van vraagstukken (moeilijkheden), problemen en doelen waarbij wat eerder heeft gewerkt opnieuw wordt toegepast. De methode richt zich op het onderkennen van verlangens, moeilijkheden en problemen, het verhelderen van doelen, het uitvinden van wat werkt, om dichterbij die doelen te komen en tenslotte te doen wat werkt. Het slaat een brug tussen eerder succes en toekomstig succes. Oplossingsgericht werken is meer dan alleen maar een serie van technieken. Het vraagt vooral een zeer specifieke manier van denken over ‘mensen en veranderen’. De grondhouding is positief. Mensen worden welwillend tegemoet getreden. Wat zij zeggen en brengen wordt serieus genomen en positief geïnterpreteerd. Mensen worden als competent beschouwd. De oplossingsgerichte professional laat in zijn manier van werken merken dat hij gelooft dat de ander/de cliënt in staat zal zijn de gewenste verandering tot stand te brengen.

6.2 Verlangen, moeilijkheden, problemen. Een eerste stap naar het oplossingsgericht denken toe is het evalueren van de manier waarop wij naar die zaken kijken die we op ons levenspad tegenkomen. Iedereen moet tegenslagen het hoofd bieden. Heel snel wordt de term ‘probleem’ in de mond genomen. Dit is echter erg subjectief. Er is niemand die een tegenslag en/of een probleem kan meten. Als hulpverlener loont het hieromtrent zeker de moeite om bewust te zijn van onze intuïtie en ons empathisch vermogen aan te scherpen. Daarenboven leven we in een sensatiemaatschappij waarbij de minste hindernissen als problemen worden voorgesteld. Voorbeelden hiervan zijn: - Een eventuele mogelijkheid van een stroomtekort wordt opgeblazen met allerlei sensationele berichtgevingen tot het bijna werkelijk een probleem is. Pas daarna worden mogelijkheden bekeken van hoe we dit kunnen verhinderen. - De eerste vrieskou wordt met veel bombarie aangekondigd en de strooidiensten worden al preventief de baan opgestuurd. Er is immers ‘een probleem’. - De media toont allerlei problematische sociale, maatschappelijke en medische problemen op steeds toegankelijker apparatuur. Op die manier creëert ze een permanent kader waarin alles wat afwijkt van het perfecte, sensationeel wordt: een manier van ‘in de wereld staan’. - Na een periode van dagenlange regenval wordt een muggenplaag aangekondigd. Nog voor er muggen worden waargenomen zijn mensen overtuigt dat ze overspoeld zullen worden door zwermen muggen. Later blijkt vaak dat het om wat lokale overlast gaat.

Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

We gaan weg van de ‘probleem’-terminologie en bieden een alternatief aanbieden. Een alternatief dat ons ogenblikkelijk op een ander denkspoor zal zetten. Laten we proberen een opsplitsing te maken waardoor ons jargon enigszins uitbreidt: ‘ … omdat er soms gebeurtenissen of gevoelens zijn waarmee je het moeilijk hebt. Vele mensen, jong of oud, hebben vaak het verlangen om daarmee iets te doen, er over te praten, er iets mee te ondernemen. Wij spreken dan over ‘een verlangen’. … Soms kan dat verlangen zo groot en sterk worden dat je het er echt moeilijk mee krijgt. Wij spreken dan van ‘een moeilijkheid’. … Maar soms kan die moeilijkheid zo groot en sterk worden dat het een stuk van je dagelijkse leven wordt en je misschien wel beperkt in je functioneren. Wij spreken dan van ‘een probleem’. … Of het nu om een verlangen, een moeilijkheid of een probleem gaat ... in alle drie de gevallen kan je een vraag om hulp hebben. Samen zoeken we naar een gepaste manier om op deze vraag een antwoord te bieden.’32 Wie steeds minder vaak de term ‘probleem’ in de mond neemt, maar meer de term ‘moeilijkheid’ of ‘verlangen’, creëert een openheid naar een aanpak toe: alles lijkt toegankelijker en meer oplosbaar. Een probleem zou je kunnen definiëren als een ongewenst gevoel of sensatie die een wenselijk functioneren beperkt. Een ‘verlangen’ of een ‘moeilijkheid’ gaat een probleem vooraf. Het oplossingsgerichte stelt dat een probleem zich uiterst zelden vierentwintig uur op vierentwintig voordoet. Tijdens de momenten waar het zich niet voordoet (‘uitzonderingen’: zie verder) ontstaat een versoepeling in het denken over het probleem: misschien is het ‘maar’ een moeilijkheid of misschien ‘verlang’ ik ‘slechts’ iets. De kans dat er relativering ontstaat en een gevoel van ont-spanning is bij deze erg groot.

6.3 De kern van oplossingsgericht werken. ‘Een bekend gegeven is dat hoe meer en hoe langer je over een probleem praat, hoe groter het probleem wordt. Je praat jezelf steeds verder in een neerwaartse spiraal, het probleem lijkt steeds groter te worden en de oplossing steeds verder weg. Hoe meer je praat over mogelijke oplossingen hoe makkelijker het wordt om de oplossing te vinden. Probeer dit maar eens uit. Als je jezelf alleen maar vragen stelt die het probleem groter maken ga je je steeds ongemakkelijker voelen. Sterker nog, de dingen waar je bang voor bent gebeuren ook. Het fenomeen ‘selffulfilling prophecy’ treedt in werking. Stel jezelf vragen in de trant van mogelijke oplossingen, zoals wie kunnen je helpen, hoe zouden anderen het probleem aanpakken of in hoeverre heb je misschien in het verleden bij een soortgelijke situatie gehandeld. Je zal dan merken dat je in een positieve flow terechtkomt en er eerder een oplossing is’.33

Algemene regel: praten over problemen, creëert problemen. Praten over oplossingen creëert oplossingen.

LEFEVERE, P., ‘Het Huis’, onuitgegeven brochure creatief agogisch project, De Loods vzw, Heuvelland, 2013.

www.oplossingsgerichtdenkenenwerken.nl, geraadpleegd op 11 januari 2016.

Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

Bij het oplossingsgericht denken en werken zijn we gericht op wat wél werkt: oplossingen. Praten over problemen houdt intrinsiek in dat er oorzaken gevonden kunnen worden. Dergelijk uitgangspunt geeft nooit garantie. Als dan een oorzaak zou zijn gevonden dan wenkt de teleurstelling, als blijkt dat in die oorzaak weinig tot geen sporen van oplossingen zijn te vinden. Het licht die ‘de oorzaak’ regenereert dient ons enkel als het werkbare oplossingen verheldert. Door jezelf oplossingsgericht vragen te stellen stimuleer je het denken in oplossingen en zal je makkelijker oplossingen voor probleem vinden. De kern van oplossingsgericht werken is dat de focus ligt op: - de gewenste situatie (in plaats van het probleem). - reeds bereikte successen (en niet op missers en falend optreden). - competenties en mogelijkheden (in plaats van zwakten en beperkingen). - oplossingen (en niet op analyses van het probleem). - stap voor stap (en niet op de grote sprong).

6.4 Uitgangspunten van het oplossingsgericht denken en werken. 1. Doe meer van wat goed of beter werkt. Doe eenvoudig meer van wat werkt en merk dat die focus creativiteit los maakt om te werken aan verbetering. 2. Als iets niet werkt, doe iets anders. Hou niet vast aan starre ideeën hoe jij denkt dat het moet als de cliënt niet volgt. 3. Geen enkel probleem doet zich vierentwintig uur per dag voor. We gaan dus op zoek naar de uitzonderingen: wanneer doet het probleem zich niet of minder voor? En wat doen we in die situaties anders? 4. Mensen zijn competent. Mensen blijken te beschikken over bronnen en kwaliteiten om hun problemen op te lossen. Kijk maar in je verleden hoe je eerder problemen aanpakte. Of kijk maar hoe je overeind blijft staan in heel lastige situaties. 5. Focus op de toekomst. Blijven praten over wat in het verleden verkeerd ging, is hopen op beter verleden. Beter is om de aandacht te richten op de toekomst: stel dat je dit probleem niet meer hebt, wat is er dan anders?

Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

6. Stap-voor-stap. Kleine stappen zetten een positieve beweging op gang in de richting van de oplossing. Het gaat erom wat er tussen mensen gebeurt en minder om wat je hebt en wie of wat je bent. Oplossingsgericht werken richt zich dus op gedrag.

Wat de cliënt wil

Doel

Probleem

Uitzonderingen Wat er is

6.5 Het oplossingsgericht acht-stappenplan. Wanneer we moeilijkheden of problemen oplossingsgericht willen benaderen, dan kunnen we acht stappen onderscheiden. 1. Contact maken. 2. Verhelderen van de veranderbehoefte. 3. Definiëren van de gewenste situatie. 4. Analyseren van eerder succes. 5. Positieve uitzonderingen benoemen. 6. Stap vooruit. 7. Voortgang monitoren. 8. Veranderen van verder veranderingsbehoeften.

Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

6.5.1

Contact maken.

Veel van de mensen waarvoor we mogen werken ontwikkelen, door stressvolle omstandigheden, een hoge gevoeligheid voor de oprechtheid waarmee een hulpverlener naar hen toe stapt. Vertrouwen moet je winnen. Je krijgt hierop geen voorsprong. Om dit te verduidelijken willen we enkele pleidooien houden. * Pleidooi voor een oprechte ontmoeting met de andere mens. Als begeleider/opvoeder krijgen we een enorm voorrecht om met mensen (kinderen zowel als volwassenen) te werken. We spreken over ‘mét mensen werken’, niet ‘voor mensen’. Het ‘regel-geven’ is heel vaak een noodzakelijkheid om van een organisatie een gestructureerd en werkbaar geheel te maken. Het stelt gebruikers wel steeds weer in de positie van diegene die de oplossingen, aangeboden door de professionele hulpverlener, als ‘waar’ aanvaardt. Het is ook zo dat wij, gescherpt door onze vaardigheden en de opleidingen die we genoten, heel vaak, snel tot mogelijke suggesties komen om moeilijkheden of problemen aan te pakken. Deze suggestie ontneemt echter de kansen bij de ander om zelf tot oplossingsmogelijkheden te komen. Deze cursus wil een uitnodiging zijn om de andere/onze cliënten te ontmoeten in een gezamenlijke kwetsbaarheid van het ‘niet weten’. Onze oplossingen zijn louter suggestief. Wij moéten dit niet doen: ook dit is ‘ont-moeten’. Frans Gieles zegt in dat verband: ‘Ik stel me vooral op als persoon: een herkenbare individuele en unieke eenheid van menselijke lichamelijkheid, waarderen, willen, voelen en kennen met alle rationele en irrationele kanten van dien, die zich door zijn eigen keuzes en handelingen een eigen biografie, dat is: een eigen leven, schept’.34 * Pleidooi voor nederigheid. Wanneer we handelen vanuit een ‘(ook) niet weten’, dan stellen we ons gelijk met onze cliënten. Je geeft aan dat ‘niet weten’ geen beperking is om samen verder te werken. Overigens: alle suggesties die je als hulpverlener in dit stadium maakt, zijn sturend en in strijd met het oplossingsgerichte gedachtegoed. Oplossingsgerichte hulpverlening is de kunst om je overbodig te maken. * Pleidooi voor een goed ‘rapport’. Het begrip ‘rapport’ (spreek je op z’n Frans uit) is afkomstig uit de hypnotherapie en werd opgevist door de grondleggers van het Neuro Linguïstisch Programmeren (NLP). Rapport is een synoniem voor ‘goed contact’. ‘Als twee mensen rapport met elkaar hebben of, zoals dat heet, met elkaar in rapport zijn, dan houdt dat in dat hun relatie wordt gekenmerkt door: vertrouwen, gevoelsmatige betrokkenheid, bereidheid om elkaar te volgen, respect voor elkaars wereldmodel en sterk op elkaar gerichte aandacht’.35

VERSTRAETEN, H., Conflicthantering in de hulpverlening aan kinderen en jongeren binnen de bijzondere jeugdzorg, cursus VSPW, Kortrijk, 1994.

DERKS, L., HOLLANDER, J., Essenties van NLP. Sleutels tot persoonlijke verandering, Sevire/Kosmos-Z&K, Utrecht Antwerpen, 1996, 720 blz., p. 97.

Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

‘Als veranderingswerk zoiets is als het bouwen van een huis, dan is rapport het fundament waar het huis op rust’.36 Een goed rapport is ‘een spel’ van volgen en leiden. De cliënt toont ons de weg in zijn verhaal, zijn wensen, zijn pijnen en verdriet, zijn verlangens … De lichaamshouding, bewegingen en gebaren, uitdrukkingsvormen, cultuur, persoonlijke geschiedenis, graad van vertrouwen … zijn allemaal factoren die een rol spelen in het maken van een goed dialogaal contact, in het maken van een goed ‘rapport’.

6.5.2

Verhelderen van de veranderbehoefte.

Een eerste stap richting verandering en mogelijke oplossingen, is het zo persoonlijk mogelijk duidelijk maken wat er precies verlangt wordt. Met de vraag ‘wat verlang je?’ geven we onmiddellijk aan dat we gericht zijn op de verlangens van onze cliënten. Hiermee instaleer je onmiddellijk een mogelijk doel. We houden ons zo lang als mogelijk weg van de term ‘moeilijkheid’ en zeker van de term ‘probleem’.

6.5.3

Definiëren van de gewenste situatie.

In een volgende stap gaan we de veranderingswens na. Het is als hulpverlener trouwens voortdurend belangrijk om wat de cliënt wenst in het vizier te houden en niet wat wij als hulpverlener denken dat het beste is voor de ander.

6.5.4

Analyseren van eerder succes.

Oplossingsgericht werken zoekt naar intrinsieke oplossingen. Oplossingen die gebaseerd zijn op eigen eerdere successen. Deze mogelijkheden heeft de ander eerder, met succes, toegepast. Hij weet dus dat ze succesvol kunnen zijn. Wij kunnen inwerken op het vertrouwen dat dit kan geven. ‘Het instrument van eerdere successen is zo krachtig, dat het als een van de meest krachtige en waardevolle technieken om veranderingen teweeg te brengen, wordt beschouwd. Het is gebaseerd op de overtuiging, dat geen enkel probleem steeds gebeurt, geen enkel probleem permanent aanwezig is, kortom er zijn altijd omstandigheden waarin het beter ging.’37

6.5.5

Positieve uitzonderingen benoemen.

Er is geen enkele moeilijkheid of probleem die zich steeds voordoet. Geen enkel probleem doet zich 24/7 voor. Er zijn altijd momenten wanneer het in mindere of meerdere mate beter gaat. Net die momenten benoemen wij met ‘uitzonderingen’. Hierop inwerken zet cliënten in hun kracht. In hun trotse gevoel dat er momenten zijn waar het beter met hen gaat.

6.5.6

Stap vooruit.

We wachten niet tot we een volledig oplossingskader kunnen aanbieden. Meestal lukt ons dit toch niet en verliezen we kostbare tijd. Van zodra de cliënt een mogelijkheid ziet om een stapje voorwaarts te zetten, om iets aan zijn gedrag te veranderen die hem kan helpen zijn uiteindelijk

Ibid., p. 98.

www.vanbreemenenpartner.nl, geraadpleegd op 15 februari 2016.

Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

veranderde gedrag te bereiken … dan gaan we dit benoemen, steunen, loven en samen met hem evalueren.

6.5.7

Voortgang monitoren.

De stap vooruit gaan we evalueren. We vragen ons af: ‘wat gaat er al beter’? De ander wordt op deze manier bewust van wat vooruitgang kan betekenen door te letten op wat er goed werkt.

6.5.8

Veranderen van verdere veranderingsbehoeften.

De cirkel is rond. We stellen de vraag aan de cliënt: ‘wat zou je nog veranderd willen zien’? Vanuit een goed contact (stap 1) gaan we verder met de stappen 2 t.e.m. 8

6.6 Oplossingsgerichte accenten. 6.6.1

Taal.

Taal is een zeer belangrijke tool in ons hulpverleningsaanbod. Hoe we ook proberen af te stappen van het traditionele gesprek, toch blijft taal het laatste controlemiddel om te verifiëren of cliënt en begeleider elkaar goed begrijpen. Een goed ‘rapport’ maken leidt tot een goede verstand- en gevoelshouding. Taal is het meest gebruikte controlemedium. Hiermee wil ik geenszins beweren dat alles ‘zegbaar is’. Heel vaak zinken mensen in zeer diepe hyperindividuele gedachten, emoties, moeilijkheden of problemen, dat het verwoorden van wat er beleefd wordt heel erg moeilijk is.

6.6.2

Complimenteren.

‘Complimenten bevorderen de werkrelatie tussen therapeut en cliënt. Zowel de ontvanger als de zender voelt zich er beter bij’.38 Het geven van complimenten zou een ware vreugde moeten zijn voor elke hulpverlener, opvoeder/begeleider. Complementeren zet onze cliënten in een hoofdrolstatus. Complimenten zijn vormen van waardering. Een compliment maakt competent. Het is wat een kind doet groeien in zijn waardigheid, kennis, durf en exploratiezin. Het is wat ons allemaal doet glanzen … Wie is er ongevoelig voor zaken als: ‘wat zie je er goed uit’? Of: ‘dat heb je goed gedaan, bedankt’! Een oplossingsgericht hulpverlener is er op gericht om, vanuit gemeende complimenten, de ander een succesgevoel te geven en hem als dusdanig in zijn kracht(en) zetten. Het leert cliënten, met kleine ‘complimenten-stapjes’ zien dat ze heel veel zelf kunnen: ook hun eigen moeilijkheden of problemen het hoofd bieden.

ISEBAERT, L., Praktijkboek Oplossingsgerichte cognitieve therapie. Utrecht, De Tijdstroom, 2007, 303 blz., p. 64.

Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

6.6.3

Keuze.

Het is allicht een van de grootste misvattingen in onze moderne tijd dat ‘vrijheid’ enkel verbonden wordt aan de invloed van andere mensen of andere externe factoren. ‘Vrijheid’ is echter a priori: ‘keuzevrijheid’: het gevoel hebben, dat je een keuze kan maken tussen één of meerdere mogelijkheden. Het begrijpen van deze vrijheid is werkelijk bevrijdend en plaatst elk mens in zijn kracht. Op deze manier worden we meester van onze beslissingskrachten en worden we sterkere wezens. Keuze creëren/hebben ‘verplicht’ tot beslissen. Beslissen verplicht tot een keuze maken. Een keuze maken leidt tot ervaringen van zelfregie en nodigt uit tot evaluatie. Uit die evaluatie groeit een nieuwe uitnodiging tot keuze. Vrijheid is een circulair dynamisch gegeven waarbij het succesgevoel en het groeipotentieel van elke gemaakte keuze leidt tot een meer tevreden bestaan.

6.6.4

Hoop.

Heel veel mensen die met moeilijkheden en problemen te maken hebben, zien geen perspectief. Ze ‘zien’ het niet meer (zitten). Ze weten niet in welke richting het uit moet. In oplossingsgerichte termen spreken we graag over een gebrek aan ‘hoop’. Het creëren van hoop is daar uiteraard het antwoord op. Wanneer wij vanuit onze oplossingsgerichte visie (en niet van een probleemgerichte visie) naar moeilijkheden en problemen kijken, dan richten wij ons op verandering: dit creëert hoop. Wanneer we uitzonderingsvragen stellen, dan creëren we een gevoel van mogelijkheden: we creëren hoop. Wanneer we doelgericht werken, dan stellen we verandering in het vizier: hoop.

6.7 Enkele concrete voorbeelden van oplossingsgerichte technieken. 6.7.1

‘Stel’ vragen.

In het oplossingsgericht werken wordt heel veel met ‘stel’-stellingen’ of vooronderstellingen gewerkt. ‘Stel’ dat het anders was, hoe zou het dan zijn. In de oplossingsgericht hulpverlening stelt men vragen zoals: ‘Stel dat je problemen opgelost waren hoe zou dat dan zijn voor jou? Wat zou er anders zijn? Wat zou er in die tussentijd gebeurd zijn? Op deze manier zet men cliënten in een positie waar een oplossing mogelijk is. Als je een oplossing kan bedenken, dan kan je het misschien ook wel bekomen. Als niet therapeutisch oplossingsgericht hulpverlener, kunnen we deze suggestie evenzeer gebruiken. Het kan, naast het beoogde doel om mensen in hun oplossingsmogelijkheid te brengen, ook richting geven aan mogelijke verdere interventies die onze cliënten op hun doel richten.

Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

6.7.2

De Mirakelvraag

‘De Mirakelvraag’ is een verhalende variante van ‘stel’-vragen. We zeggen letterlijk tegen onze cliënten: ‘Stel… je wordt morgen wakker en er is een mirakel gebeurd. Je probleem is opgelost. Hoe zou er dat dan uitzien?’ Of bij kinderen: ‘Stel … een goede fee komt de ruimte binnen en tovert met haar toverstaf je moeilijkheden allemaal weg. Vertel eens … wat zou er anders zijn?

6.7.3

Schaalvragen.

Een schaalvraag is een techniek waarbij we een ander een inschatting laten maken van zijn huidige situatie. We stellen daarbij de vraag: ‘op een schaal van 1 tot 10, waarbij 1 staat voor een toestand waarin je situatie minst goed is en 10 voor wanneer de gewenste situatie bereikt is… welk cijfer zou jij jezelf geven’? Schalen worden best gevisualiseerd, zodanig dat het voor de cliënt zichtbaar is waar hij staat op de schaal. Hierin kunnen talloze creatieve vormen bedacht worden, maar ook heel eenvoudig een lijn op papier met onderverdelingen van 1 tot 10.

6.8 ‘Signs of Safety’ van Andrew Turnell: een oplossingsgerichte ortho-agogische visie . 6.8.1

Oorsprong van ‘Signs of Safety’.

Signs of Safety is ontwikkeld op basis van ervaringen van professionals in de jeugdzorg en de kinderbescherming in West-Australië. Het werd ontwikkeld door Andrew Turnell en Steve Edwards De benadering is in diverse andere, voornamelijk Angelsaksische landen geïmplementeerd. De aanpak wordt sinds 2006 op verschillende plekken in Nederland geïmplementeerd en deed in Vlaanderen zijn intrede bij de lancering van de ‘Integrale Jeugdhulpverlening’. Het is een daadwerkelijke methodiek die werkt rond de V.O.S.-situatie (zie eerder onder punt 6.1.3). Hier zullen we niet het probleem aan zich naar voor gaan schuiven, maar wel waarover we ‘verontrust’ zijn. In één adem gaan we onmiddellijk op zoek naar wat de competenties zijn van het systeem. Daarbij kunnen we alle knowhow van het oplossingsgerichte in de schaal werpen. Belangrijke leidende concepten in de visie van Signs of Safety zijn ‘partnerschap’ en ‘oplossingsgericht werken’. ‘Partnerschap’ houdt in dat de doelen en de aanpak van hulpverleningstraject gemeenschappelijk, met alle betrokken partijen die bij en hulpverleningsproces betrokken zijn, worden bepaald. Elementen uit het ‘Oplossingsgericht werken’ zijn de focus op de directe toekomst (werken met kleine stappen), op veranderingen die mogelijk zijn en op de uitzonderingen op de probleemsituatie die handvatten geven voor de gewenste veranderingen. Signs of Safety omvat veel meer dan wat wij hier in deze cursus zullen bespreken. Het is een illustratie van een toepassing van het oplossingsgericht werken en biedt een aantal handvatten voor een moderne kijk op het ortho-agogische handelen. Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

Signs of Safety is een in Australië ontwikkelde benadering die zich richt op gezinnen waar (vermoedelijk) sprake is van kindermishandeling en onveiligheid. Kindermishandeling als maatschappelijk probleem is in Australië halverwege de jaren tachtig van de vorige eeuw op de kaart gezet. Destijds bestond het idee dat met de juiste aanpak het probleem uit de wereld kon worden geholpen. Het is duidelijk dat het probleem complexer ligt. Professionals in de jeugdzorg en kinderbescherming zien zich geconfronteerd met een steeds grotere werklast en kindermishandeling lijkt steeds vaker voor te komen. Internationaal gaat de aanpak meer en meer uit van het streven om het gezin bij elkaar te houden. In Australië heeft adoptie als interventie al eerder dan in andere delen van de wereld afgedaan. Door de ervaringen met het uit elkaar halen van Aboriginalgezinnen, verwoord in de traumatische verhalen over de ‘stolen generation’, is men zich bewust geworden van de problemen op lange termijn wanneer ouders en kinderen definitief gescheiden worden. Het Signs of Safety-model bevat de volgende zes praktijkelementen die samen een leidraad voor de professional vormen om de capaciteiten van cliënten beter uit te laten komen, te versterken en te beoordelen:

1. Opstelling ten opzichte van het probleem, het oplossen en de hulpverlenende instantie. 2. Uitzonderingen op mishandeling en/of verwaarlozing. 3. De sterke punten en hulpbronnen van het gezin in kaart brengen. 4. Concentreren op de doelen. 5. Veiligheid en vooruitgang meten. 6. Bereidheid, vertrouwen en vermogen. De methodiek is dus vooral ontwikkeld om te hanteren bij gezinnen waar grensoverschrijdend gedrag zoals geweld en mishandeling, vermoed wordt. Het model is echter zeer goed te transfereren naar elke situatie waar we ons zorgen maken om de materiele, lichamelijke of emotionele veiligheid van de cliënten waarmee we mogen werken.

6.8.2

Doel van Signs of Safety.

Het doel van deze methodiek is om:

1. Veiligheid (Safety) voor het kind te creëren door het ondersteunen van, een veilige opvoedingsrelatie. 2. Partnerschap aan te gaan met ouders in gezinnen waar sprake is van verontrusting, verwaarlozing of mishandeling.

6.8.3

Methodiek.

Signs of Safety vertrekt vanuit een houding met de volgende basis: 1. Respecteer de cliënt als iemand die het waard is om mee te werken. Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

2. Werk samen met de persoon, niet met de verwaarlozing, de mishandeling of andere zaken die fout lopen. 3. Besef dat samenwerken ook mogelijk is wanneer dwang is vereist. 4. Erken dat in elk gezin signalen van veiligheid aanwezig zijn. 5. Blijf veiligheid centraal stellen. 6. Ga na wat de cliënt wil. 7. Zoek altijd naar details. 8. Concentreer je op het tot stand brengen van kleine veranderingen. 9. Verwar de details van de zaak niet met een oordeel. Schort een oordeel op totdat zoveel mogelijk informatie is verzameld. Ieder kijkt vanuit een ander perspectief, geeft andere details en hiermee een ander oordeel. 10. Bied keuzemogelijkheden. 11. Behandel het gesprek als een platform voor verandering. 12. Behandel deze praktische uitgangspunten als streefdoelen, niet als aannames.

6.8.4 6.8.4.1

Drie belangrijke elementen binnen de methodiek. ‘Framework’.

Bij het opstellen van een ‘Framework’ (raamwerk) stellen we ons de volgende drie belangrijke vragen:

1. Wat zijn onze zorgen? 2. Wat gaat er goed? 3. Wat moet er gebeuren?

Dit ‘Framework’ wordt opgesteld samen met alle betrokken partijen binnen een hulpverleningscontext (daarom niet noodzakelijk gelijktijdig). Bij het opstellen van het ‘Framework’ stellen we vier kolommen op: - Een kolom met daarin de punten waar we ons zorgen over maken. - Een kolom met de krachten van het gezin en de punten die de veiligheid van de kinderen vergroten. - Vervolgens wordt er door middel van een schaalvraag een beoordeling gegeven in de derde kolom (vaak onderaan het ‘Framework’). - De laatste stap komt in de vierde kolom, de doelen, wensen en bodemeisen (wat er minimaal moet gebeuren om de situatie beter te laten worden) worden daar in opgenomen. Ortho(ped)agogie

6 Oplossingsgericht denken en werken.

Het ‘Framework’ wordt tijdens gesprekken met ouders en professionals gebruikt en ingevuld om er voor te zorgen dat er een balans komt in dat wat we weten met betrekking tot de zorgen, tot de krachten, waar we staan en waar we op uit willen komen.

6.8.4.2

‘Danger Statement’.

Het ‘Danger Statement’ (verklaring over wat het gevaar is) groeit uit de eerste kolom van het ‘Framework’: ‘wat zijn de zorgen’? Deze ‘gevaren’ worden omschreven in een duidelijke eenvoudige taal en verwoord naar alle participanten van het systeem dat betrokken is bij het hulpverleningsproces.

6.8.4.3

‘Safety Statement’.

Het ‘Safety Statement’ (verklaring over wat er moet zijn om veiligheid te garanderen) groeit uit de vierde kolom van het ‘Framework’: ‘wat moet er gebeuren’? Welke SMART-omschreven doelen stellen we voorop? Hoe en wie zal dit opvolgen, bijsturen en evalueren? Ook het ‘Safety Statement’ wordt duidelijk en eenvoudig omschreven en alle leden van het systeem worden gezien als partner. Bij het hanteren van het ‘Framework’ ontstaat een soort inventarisatie, die voor alle partijen in het hulpverleningsproces duidelijk maakt, rond wat er gewerkt kan worden. Het is geen ‘top-down’ hulpverleningsaanbod maar een concretisering van het partnerschap in de hulpverlening. Het ‘Framework’ ziet dan als volgt uit:

Ortho(ped)agogie

Bibliografie

Bibliografie 1. BOONE, H., Algemene en bijzondere orthopedagogiek. Onuitgegeven cursus , VSPW, Kortrijk, 1999. 2. BOSCH, E., Bejegening in de zorg. Respectvol omgaan met cliënten. Nelissen, Baarn, 1998.

3. BOSCH, E., Visie en attitude. Respectvolle bejegening van mensen met een verstandelijke handicap. Nelissen B.V., Baarn, 1994. 4. BROECKAERT, E., ea., Bijzondere orthopedagogiek. Garant, Leuven, 2000.

5. CLAESSEN, P., DIERCKX de CASTERLE, B. Skilled Companionship. Verpleegkundige zorg vanuit een zorgethisch perspectief. Tijdschrift voor Geneeskunde en Ethiek, 13(3), 2003.

6. DE CORTE, K., Gentle Teaching op Vlaamse wijze in de 21e eeuw, Vlaams Tijdschrift voor Orthopedagogiek, jaargang 24, nr 4, december 2005.

7. DERKS, L., HOLLANDER, J., Essenties van NLP. Sleutels tot persoonlijke verandering, Sevire/Kosmos-Z&K, Utrecht - Antwerpen, 1996, 720 blz. 8. ‘Handleiding werken met handelingsplannen’. Begeleid Zelfstandig Wonen. Somma, Utrecht, 1997.

9. HENDRIX, H., Bouwen aan netwerken. Leer en werkboek voor het bevorderen van sociale steun in de hulpverlening. Uitgeverij Nelissen, Baarn, 1997. 10. ISEBAERT, L., Praktijkboek Oplossingsgerichte cognitieve therapie. Utrecht, De Tijdstroom, 2007, 303 pg. 11. KOK, J.F.W., Specifiek opvoeden. Orthopedagogische theorie en praktijk. Leuven/ Amersfoort, Acco, 1997. 12. LEFEVERE, P., ‘Het Huis’, onuitgegeven brochure creatief agogisch project, De Loods vzw, Heuvelland, 2013. 13. PELEMAN, E., STOCK P., VANUXEM, B., Agogische Vaardigheden 2. Onuitgegeven cursus , VSPW, Kortrijk, 2014. Ortho(ped)agogie

Bibliografie

14. SMIT, B., VAN GENNEP, A., Netwerken van mensen met een verstandelijke handicap. Werken aan sociale relaties: praktijk en theorie. NIZW, 1999. 15. TER HORST, W., Algemene orthopedagogie. Kok, Kampen, 1980.

16. Ter HORST, W., Het herstel van het gewone leven, Wolters-Noordhoff, Groningen, 1994. 17. VAN RIET, N., WOUTERS, H., Helpen = leren. Emanciperende hulpverlening als methode van het maatschappelijk werk. Van Gorcum, 1997. 18. VAN SPRANG, A., Orthopedagogiek. Een eerste oriëntatie. Den Haag, Boom Lemma, 2011, 268 pg. 19. VERSTRAETEN, H., Conflicthantering in de hulpverlening aan kinderen en jongeren binnen de bijzondere jeugdzorg, cursus VSPW, Kortrijk, 1994. 20. www.ond.vlaanderen.be, geraadpleegd op 4 juli 2016. 21. www.gripvzw.be, geraadpleegd op 8 februari 2016. 22. www.gentleteaching.nl, geraadpleegd op 14 februari 2016. 23. www.presentie.nl, geraadpleegd 16 februari 2016. 24. www.beroepshoudingindezorg.nl, geraadpleegd op 15 februari 2016. 25. www.vanbreemenenpartner.nl, geraadpleegd op 15 februari 2016.

26. www.wvg.vlaanderen.be/jongerenwelzijn, geraadpleegd op 4 januari 2016.

27. www.oplossingsgerichtdenkenenwerken.nl, geraadpleegd op 11 januari 2016.

Ortho(ped)agogie

Bijlagen

Ortho(ped)agogie