Limes informatieboekje - Alphen aan den Rijn

ONTDEK HET ROMEINSE ALPHEN AAN

DEN RIJN

Forten, vondsten en verhalen langs de Limes

VOORWOORD

Als burgemeester van de gemeente Alphen aan den Rijn ben ik trots op de rijke geschiedenis van onze gemeente. Een geschiedenis die niet alleen in boeken bestaat, maar ook schuilgaat onder onze voeten en zichtbaar wordt in vondsten en verhalen.

Zo’n 2000 jaar geleden liep de noordgrens van het Romeinse Rijk dwars door ons gebied.

De Neder- Germaanse Limes, inmiddels UNESCO Werelderfgoed, verbindt Alphen aan den Rijn met een internationaal verhaal, maar is ook heel dichtbij. Van het castellum Albaniana in het centrum tot de Zwammerdamschepen en Museumpark Archeon – overal komt dit verleden tot leven.

Met dit boekje nodig ik je uit om op ontdekking te gaan. Ga op pad, lees de verhalen en kijk met nieuwe ogen naar de plekken om je heen.

Ik wens je veel leesplezier.

Erik van Heijningen

Burgemeester gemeente Alphen aan den Rijn

DE LIMES IN ALPHEN

Volg de oude grens van het Romeinse Rijk

Zo’n 2000 jaar geleden liep langs Alphen aan den Rijn een belangrijk deel van de noordgrens van het Romeinse Rijk: de Neder-Germaanse Limes. De grens volgde de Oude Rijn van Nederland tot West-Duitsland en werd bewaakt door militairen in forten en wachttorens.

Op RomeinsAlphen.nl kan je meer lezen over de Romeinse geschiedenis van Alphen aan den Rijn. Wekelijks verschijnen en er nieuwe artikelen en alles is gebaseerd op wetenschappelijke literatuur.

Ga naar RomeinsAlphen.nl voor meer informatie.

In Alphen stonden twee van die grensforten: Albaniana en, iets verderop in Zwammerdam, Nigrvm Pvllvm. Samen vormden zij een belangrijke schakel in de verdediging en communicatie langs de grens, die in totaal 7.000 kilometer lang was. Rond deze forten leefden niet alleen soldaten, maar ook ambachtslieden, handelaren en bewoners. Er werd gewerkt, gegeten, gewoond en gereisd — het was een levendige plek.

Op veel plaatsen langs de Oude Rijn zijn hiervan nog sporen teruggevonden: funderingen van forten, wegen, havens, schepen, dorpen en begraafplaatsen. Deze vondsten worden vandaag de dag op verschillende plekken tentoongesteld.

Omdat dit verleden zo bijzonder is, werd ‘ons’ deel van de Limes in 2021 toegevoegd aan de UNESCO Werelderfgoedlijst. Daarmee is duidelijk dat de Romeinse geschiedenis van

Alphen aan den Rijn niet alleen lokaal van belang is, maar onderdeel vormt van een verhaal dat wereldwijd betekenis heeft.

Dat verhaal vertellen we in deze gids. Ga met ons mee terug in de tijd, maak kennis met de Romeinen en ontdek hoe zij hun sporen hebben nagelaten in onze omgeving.

Als je nu langs de Rijn loopt, volg je bijna dezelfde lijn die ooit de noordgrens van het Romeinse Rijk vormde. Je loopt dus letterlijk in de voetsporen van de Romeinen.

De naam Albaniana betekent ‘Witte Water’. Het is een verwijzing naar de Oude Rijn, die in de Romeinse tijd een woeste rivier was waarover de Romeinen voeren. Nigrvm Pvllvm betekent ‘Zwarte Aarde’. Die naam is afgeleid van de donkere grondlagen die hier zichtbaar waren.

ALBANIANA

Romeins fort in het Stadshart van Alphen

Op de plek waar je nu rondwandelt door het Stadshart van Alphen aan den Rijn, bouwden de Romeinen rond het jaar 41 na Christus hier een castellum. Dit Romeinse fort was bedoeld om de grens langs de Oude Rijn te bewaken. De rivier vormde destijds de noordgrens van het Romeinse Rijk en was een belangrijke route voor vervoer en communicatie. Dankzij de strategische ligging kon het leger het omliggende gebied controleren en het verkeer op de Rijn in de gaten houden.

Onder het huidige Stadshart en het Rijnplein bevinden zich nog altijd sporen van het fort in de bodem. Tijdens grootschalige opgravingen rond het jaar 2000 werd de precieze ligging bevestigd, een gouden kans voor archeologen. Ook kwamen bijzondere vondsten naar boven, die veel vertellen over de aanwezigheid van het Romeinse leger in Alphen.

Waarom juist hier?

De Oude Rijn was in die tijd veel breder en dynamischer dan nu. De rivier vormde zowel grens als verbinding: tussen het binnenland en de Noordzee, en tussen de verschillende forten langs de Limes.

Zelfs de Romeinen onderkenden al de centrale ligging van Albaniana, iets wat Alphen aan den Rijn in de huidige tijd nog steeds kenmerkt.

De bewoners van Albaniana

In en rondom Albaniana woonden en werkten verschillende groepen mensen. Binnen het fort zelf verbleven soldaten die de grens bewaakten, wachtdiensten draaiden en militaire oefeningen hielden. Zij ontvingen

voorraden en goederen die voornamelijk via de rivier werden aangevoerd.

Rond het fort ontstond een nederzetting, de zogenaamde vicus. Hier leefden ambachtslieden, handelaren en soms ook familieleden van soldaten. Er waren werkplaatsen waar gereedschap werd gemaakt of gerepareerd, plekken waar voedsel werd bereid, en eenvoudige houten huizen waar het dagelijks leven zich afspeelde.

Het eten bestond uit lokale producten zoals brood, granen en groenten, aangevuld met voedingsmiddelen die via het Romeinse netwerk werden aangevoerd. Religie speelde een belangrijke rol in het dagelijks leven: kleine altaren, offertjes en symbolen laten zien dat bewoners hun eigen goden vereerden.

De nederzetting maakte Albaniana tot meer dan alleen een militair bolwerk. Het was een plek waar mensen woonden, werkten en elkaar ontmoetten. De vicus lag op de plek van de huidige Julianastraat – bijzonder is dat deze straat nu nog steeds dezelfde functie heeft als 2000 jaar geleden.

Wat zie je vandaag

nog terug?

Archeologische vondsten

Tijdens archeologische opgravingen in het Stadshart zijn diverse onderdelen van het castellum teruggevonden, waaronder delen van de gracht, funderingen van gebouwen en vloeren van soldatenbarakken. Ook zijn er stukken aardewerk, gereedschappen en gebruiksvoorwerpen gevonden, die laten zien hoe mensen hier woonden en werkten.

Een bijzondere vondst is een Romeinse inscriptie die verwijst naar werkzaamheden aan het fort in opdracht van keizer Septimius Severus. Dergelijke

inscripties helpen bij het dateren en reconstrueren van de geschiedenis van Albaniana.

Samen vormen deze archeologische vondsten een beeld van een levendige plek aan de grens van het Romeinse Rijk, waar militaire taken en dagelijks leven nauw met elkaar verweven waren.

ALBANIANA STADSWANDELING

1. De Oude Rijn & Via Albaniana Knooppunt van water en landwegen Je start bij de Alphense brug, waar ooit de Romeinse weg Via Albaniana liep. De Rijn was toen al een belangrijke transportader. De replica van de mijlpaal naast de brug symboliseert deze Limesweg, die rond 80-90 n. Chr. werd aangelegd. Ooit begon het als een simpel pad onder soldatenvoeten, nu een grens vol geschiedenis. De Rijn bleef tot ver in de 19e eeuw de belangrijkste oost-west transportverbinding.

Als je goed kijkt…

Het Romeinse verleden is vandaag nog steeds zichtbaar in het Stadshart. Op het Rijnplein staat een bronzen maquette die laat zien hoe het castellum er waarschijnlijk uitzag.

2. Drie stromenpunt

Langs de Oude Rijn bevindt zich een inscriptie die verwijst naar historicus Tacitus, als herinnering aan het Romeinse verleden van deze plek. En verspreid door het centrum vind je Romeinse munten in het straatbeeld — als kunstwerken op gebouwen en in de bestrating. Kan jij ze allemaal vinden?

Op deze plek komen drie stromen samen: de Oude Rijn, een oude doorbraakgeul (nu het Omloopkanaal) en het veenriviertje de Kromme Aar. Het water kon hier flink tekeergaan. Mogelijk ontstond hier de naam Albaniana – (albus = Latijn voor ‘wit’) waaruit later de naam Alphen ontstond.

3. Castellum Albaniana

De motor van werken en wonen in Alphen Zonder dit fort had Alphen misschien nooit bestaan. De Romeinen bouwden het strategisch bij kruispunten van water en wegen – het werd de motor van Albaniana. In het plaveisel op het plein zie je Romeinse munten, waaronder eentje van keizer Caligula. Kort voor zijn dood begon hier de bouw van het fort (40-41 n. Chr.). De maquette toont hoe het castellum eruitzag: met poorten, barakken, een hoofdgebouw, graanopslag en waterputten. Eerst van hout, later deels in steen. Er was plek voor zo’n 500 soldaten, vaak hulptroepen uit gebieden als Gallië (Frankrijk) en Pannonië (nu Kroatië).

6. Venus Heiligdom Lang voor de Adventskerk was dit al een heilige plek. Hier zijn de Venus van Alphen en delen van rookschaaltjes gevonden – stille getuigen van Romeinse rituelen. De Venus is nu te zien in het Romeins Museum van Archeon.

Bij de opgravingen heeft de bodem bijzondere vondsten uit Albaniana prijsgegeven, zoals de oudste houten deur die ooit in Nederland gevonden is.

Albaniana stadswandeling met stadsgids

De

4. Het badhuis Rust, reinheid & regelmaat De Romeinen liepen voor op hun tijd. Hier stond een badhuis met koud- en warmwaterbaden en zelfs vloerverwarming. Soldaten en bewoners van de vicus kwamen hier voor verzorging en ontspanning. Resten zijn gevonden onder de Adventskerk en de winkel op de hoek Julianastraat/ Castellumstraat.

5. De vicus of het kampdorp van Albaniana Al 2000 jaar geleden was dit een levendige pleisterplaats en winkelstraat vol eethuisjes, herbergjes, werkplaatsen en handel. Die bedrijvigheid draaide om het fort: van brood voor de soldaten tot gereedschap voor ambachtslieden. Hier woonden ook de vrouwen en kinderen van legionairs – het echte leven speelde zich buiten de wallen van het castellum af.

9. De Vergulde Wagen In deze oude timmerwerkplaats huist de Historische Vereniging Alphen aan den Rijn – of zoals ze zichzelf noemen: het geheugen van Alphen In De Vergulde Wagen vind je een kleine maar bijzondere collectie Romeinse vondsten, wisselende tentoonstellingen, een erfgoedwinkeltje

In Museumpark Archeon zijn vondsten uit Albaniana te bekijken, evenals een schaalmodel van het castellum. Benieuwd hoe je de Romeinse tijd kunt beleven in Archeon? Dat lees je

7. Castellumpoort Vanaf hier kijk je dwars door het Romeinse fort: zo’n 80 meter richting het Rijnplein. Het castellum was 110 meter lang, van de Castellumstraat tot het Omloopkanaal. De poortsteen van de zuidelijke toegang, met inscriptie, is opgegraven en tentoongesteld in het Romeins Museum van Archeon.

8. De aanlegsteiger van Albaniana Deze aanlegsteiger diende voor de bevoorrading van het fort en het kampdorp. Volgens Tacitus keken de Romeinen hier uit op ‘woest’ gebied – ruig, maar zeker niet waardeloos. Soldaten aten varkens- en kippenvlees, eerst zelfvoorzienend, later mede bevoorraad door de boeren in het achterland.

Verderop langs de Oude Rijn lag nog een Romeins fort: Nigrvm Pvllvm in Zwammerdam. Ook daar zijn bijzondere vondsten gedaan. Op de volgende pagina’s lees je meer over deze plek en de beroemde schepen die er zijn opgegraven.

Meer weten over de Romeinse geschiedenis van Alphen aan den Rijn? Ga dan met een Albaniana stadsgids op stap. De wandeling start bij de Vergulde Wagen. Daar zijn diverse Romeinse topstukken te bewonderen. De rondleiding voert je langs plekken in het Stadshart waar ooit het Romeinse fort stond.

IN DE VOETSPOREN VAN DE ROMEINEN

De rondleidingen zijn op de laatste zaterdag van de maand en duren ongeveer anderhalf uur. Reserveren kan via info@hvalphen.nl.

Ontdek Albaniana met een gids tijdens een stadswandeling, of wandel de route zelf. De wandeling voert je langs plekken in het centrum waar het Romeinse verleden zichtbaar is gemaakt.

NIGRVM PVLLVM

Romeins fort in Zwammerdam (47 n.Chr.)

Een stukje verderop, langs de Oude Rijn in Zwammerdam, lag het Romeinse fort Nigrvm Pvllvm. Vanaf deze strategische plek hield het Romeinse leger toezicht op de rivier en het omliggende gebied. Het fort speelde een belangrijke rol in de scheepvaart en bevoorrading langs de noordgrens van het Romeinse Rijk. Ook hier bevond zich een vicus, net als bij Albaniana.

De resten van het fort liggen op het huidige terrein van zorginstelling Ipse de Bruggen. Tijdens archeologische opgravingen in de jaren zeventig werd de structuur van het castellum zichtbaar, met onder meer muren, poorten en het hoofdgebouw: de principia.

De Zwammerdamschepen

Nigrvm Pvllvm kreeg internationale bekendheid door de vondst van de Zwammerdamschepen. In de jaren zeventig werden bij de Oude Rijn zes houten Romeinse vaartuigen ontdekt. Deze schepen bieden een uniek inzicht in Romeinse scheepsbouw, transport en logistiek langs de Limes.

Dankzij de uitzonderlijk goede conservering van het hout behoren de Zwammerdamschepen tot de belangrijkste Romeinse vondsten in Nederland. De restauratie is live te volgen in Museumpark Archeon, waar bezoekers kunnen zien hoe het eeuwenoude hout zorgvuldig wordt geconserveerd en stap voor stap zijn oorspronkelijke vorm terugkrijgt.

Primeur: het Romeinse hospitaal Op het terrein van De Haven in Zwammerdam bevindt zich het bezoekerscentrum Nigrvm Pvllvm. Hier is informatie te vinden over het fort en de Zwammerdamschepen, en bezoekers kunnen wandelen door de Castellumtuin met de ‘ruïne’ van de principia.

In de komende jaren wordt het Romeinse leven in Nigrvm Pvllvm verder zichtbaar gemaakt. In het najaar van 2026 start de bouw van een Romeins hospitaal, gebaseerd

UNESCO Werelderfgoed De Zwammerdamschepen maken deel uit van het Werelderfgoed NederGermaanse Limes.

Bezoekers kunnen de locatie verkennen via een wandelroute of deelnemen aan een begeleide wandeling op dinsdag.

Meer informatie is te vinden op nigrumpullum.nl

Wist je dat Romeinse meisjes pas na 8 dagen na hun geboorte hun naam kregen? Jongens moesten zelfs nog een dagje langer wachten.

Nigrvm Pvllvm betekent ‘zwarte aarde’ – een naam die vermoedelijk verwijst naar het opvallende kleurcontrast van de rivieroevers. Wat nu het rustige Zwammerdam is, was 2000 jaar geleden een levendige Romeinse nederzetting, compleet met fort, haven, kampdorp en vaarverbindingen. Tussen 1968 en 1974 werd dit erfgoed letterlijk opgegraven, en met één vondst in het bijzonder werd Zwammerdam in één klap wereldnieuws: de Zwammerdamschepen

Bezoekerscentrum de Haven

op een historisch ziekenhuis dat ooit binnen het castellum heeft gestaan. De bouw vindt plaats in samenwerking met cliënten, bedrijven en studenten, en wordt mogelijk gemaakt door subsidies van provincie, gemeente en andere sponsoren. Het hospitaal krijgt onder meer een operatiekamer, een wachtkamer en een kruidentuin.

Zwammerdam krijgt hiermee een landelijke primeur, want nergens anders in Nederland is een Romeins hospitaal in fysieke vorm te zien. Het project wordt gerealiseerd op het terrein van zorginstelling Ipse de Bruggen. Ook dat is bijzonder, omdat de zorg van vroeger en nu elkaar hier ontmoeten.

Samen bouwen aan het verleden Cliënten van Ipse de Bruggen worden actief betrokken bij dit project. De dagbestedingsgroep De Houtisten werkt mee aan het beleefbaar maken van het Romeinse erfgoed. Daarmee wordt niet alleen een verbinding gemaakt tussen vroeger en nu, maar ook tussen de zorginstelling en de buitenwereld. Cliënten, die vaak aan de zijlijn van de samenleving staan, nemen zo actief deel aan een zichtbaar en betekenisvol erfgoedproject. Door samen te bouwen en te leren van het verleden, wordt gewerkt aan een gedeelde toekomst.

Pvllvm met het castellum in Bodegraven verbond. Deze weg maakte deel uit van de Romeinse infrastructuur langs de Rijngrens. Mijlpalen als deze toonden afstanden én keizerlijke macht.

De route start bij Bezoekerscentrum De Haven (1) waar een collectie met bijzondere vondsten uit Nigrvm Pvllvm te zien is. Je bewondert hier onder andere een Romeins parfumflesje, een bronzen armbeurs en een sierlijke schildknop (umbro) uit ca. 100 n. Chr. Ook ontdek je onderdelen van de beroemde Zwammerdamschepen, die vlakbij werden opgegraven. In 1974 trok de vondst zoveel aandacht dat koningin Juliana persoonlijk langskwam. Het ging om drie grote platbodems –militaire transportschepen – en drie boomstamkano’s, later waarschijnlijk gebruikt als visbun. Ze lagen begraven in wat ooit de Romeinse haven (2) was. De schepen zijn zeldzaam, uitzonderlijk goed bewaard gebleven en behoren tot de kern van het UNESCO Werelderfgoed ‘Neder-Germaanse Limes’. De originele exemplaren worden momenteel gerestaureerd in Museumpark Archeon. Even verderop geven twee moderne poorttorens (3) een artistieke impressie van de toegangspoort tot het fort. Het castellum (4) gebouwd tussen 47-50 n. Chr., was het kleinste fort langs de Rijn en bood plaats aan ongeveer 300 soldaten. Het werd eerst in hout opgetrokken, na verwoesting herbouwd, en in 175 n. Chr. definitief in steen uitgevoerd. Binnen de muren lagen soldatenbarakken, een hoofdgebouw (principia), graanschuren en een ziekenhuis – voor die tijd uitzonderlijk vooruitstrevend. Een replica van een mijlpaal (5) markeert de Limesweg, die Nigrvm

Ook tussen de Romeinse forten langs de Oude Rijn zijn bijzondere sporen uit het verleden gevonden. In het gebied tussen Matilo en Albaniana, bij het huidige Westvaartpark, kwamen bij archeologisch onderzoek verrassend veel resten uit de Romeinse tijd aan het licht. Op de volgende pagina lees je meer over deze bijzondere vondsten.

Vanuit het fort wandel je het huidige Zwammerdam in. Het dorpsplein zijn driehoekige vorm, is uniek in de regio en wijkt af van de typische dijkdorpen in de Rijnstreek. De kern van het dorp ontwikkelde zich rond de oude Svadenburgerdam ooit het toneel van waterconflicten tussen de bisschoppen van Utrecht en de graven van Holland. Voor de Romeinen was dit vooral een strategische plek: hier stroomde het veenriviertje de Ziende het achterland in – een perfecte ingang tot het binnenland. Uit deze ontwikkeling groeide Suadeburch (8) de oorspronkelijke nederzetting die Zwammerdam zijn naam gaf. Sporen van de vroegere gracht en het gebogen stratenpatroon herinneren nog aan die tijd. Sluit je wandeling af bij de Limes-steiger (9) een moderne aanlegplek met een knipoog naar het verleden. Waar vroeger de Romeinen aanmeerden met hun transportschepen, kun je nu – elektrisch – aanleggen om Nigrvm Pvllvm in 21e-eeuwse stijl te beleven.

Wil je zelf ervaren waar het fort lag en hoe deze plek eruitzag? Tijdens de Nigrvm Pvllvm-wandeling ontdek je sporen van het Romeinse verleden in het dorp en landschap.

WESTVAARTPARK

Lange tijd lag de aandacht van archeologen op de forten en kampdorpen eromheen. Langs de Rijn zouden wel wachttorens moeten hebben gestaan, maar verder werd niet veel activiteit in dit moerassige tussengebied verwacht. Toch bleek dit zeker geen niemandsland te zijn. Na eerder archeologisch onderzoek waarbij de loop van de Limes weg werd vastgesteld, deed een amateur-archeoloog tijdens het bouwrijp maken van de nieuwbouwijk Westvaartpark (1) begin juli 2021 een aantal Romeinse vondsten.

Nog meer verborgen verhalen in de bodem

Tijdens het daarna opgestarte vervolgonderzoek kwamen meer dan 40.000 vondsten en grote houtconstructies tevoorschijn.

Eén van de topvondsten was een fragment van een mijlpijl (2) langs de Limesweg. Deze weg verbond Matilo en Albaniana, om troepen voor verdediging snel in te kunnen zetten. De verbindingsroutes liepen in de Romeinse tijd niet over de weg, maar over het water, oftewel over de Rijn. (3) De Romeinen introduceerden grote riviervrachtschepen, waarmee zij soldaten, voedsel en bouwmateriaal vervoerden. Varen en navigeren was in die tijd een uitdaging, over de woeste en bochtige Rijn. (4) En niet alleen de Rijn was ruig, ook het landschap wat bestond uit hoogvenen en moerasbossen. (5)

Tussen castellum Matilo in Leiden en castellum Albaniana in het hart van Alphen aan den Rijn ligt het Westvaartpark. Wat ooit een moerassig, moeilijk begaanbaar gebied was, blijkt nu één van de meest verrassende archeologische vindplaatsen van de laatste jaren.

Lange tijd dachten onderzoekers dat hier weinig te vinden zou zijn. De aandacht ging vooral uit naar de forten en dorpen eromheen. Maar toen, in 2021, deed een oplettende amateurarcheoloog ineens een paar bijzondere vondsten tijdens het bouwrijp maken van de nieuwe woonwijk Westvaartpark. Het was het startsein voor een nieuw archeologisch avontuur. In het vervolgonderzoek kwamen meer dan 40.000 voorwerpen en grote houten constructies tevoorschijn; de stille getuigen van Romeinse activiteit in dit ‘niemandsland’.

In 2023 werd in het Westvaartpark een houten Tabula Ansata gevonden: een Romeins naam- of schrijfbordje met de spijker er nog in. Zo’n vondst is uniek in Nederland!

Een van de topvondsten is een frag ment van een Romeinse mijlpaal, ooit geplaatst langs de Limesweg die Matilo en Albaniana met elkaar verbond. Langs deze route konden troepen zich snel verplaatsen om de grens te bewaken. Niet alleen over land, maar vooral via de Rijn: de belangrijkste verkeersader van de Romeinen. Die rivier was destijds breed, woest en kronkelig, en vroeg om stevige schepen en ervaren schippers.

Ook het omringende landschap van hoogveen en moerasbossen maakte indruk. Het hout dat de Romeinen hier vonden, gebruikten ze om forten, bruggen en waterwerken te bouwen.

Ontdek een van de meest verrassende Romeinse vindplaatsen in de regio. Tijdens de Westvaartpark wandeling volg je sporen van recente opgravingen en leer je meer over het leven tussen de forten.

De vondsten uit het Westvaartpark laten zien hoeveel Romeinse geschiedenis er nog in de bodem verborgen ligt. Wie het leven uit die tijd echt wil beleven, kan terecht in Museumpark Archeon in Alphen aan den Rijn. Daar komt de Romeinse wereld opnieuw tot leven.

MUSEUMPARK ARCHEON

Ontmoet de Romeinen in

het echt!

In Museumpark Archeon komt de geschiedenis tot leven. De Romeinse Limes heeft er een bijzondere plek gekregen, omdat Alphen bijzonder trots is op dit roemrijke verleden.

Het Limesdorp: Trajectum ad Rhenum

Alles in het Limesdorp Trajectum ad Rhenum speelt zich af in de tweede eeuw. Je ontmoet er bewoners, soldaten en ambachtslieden aan het werk. En… ze maken graag even tijd voor je!

Deze Romeinen beschermen hun dorp goed. Je moet eerst door de poort van Castellum Albaniana, gebaseerd op archeologische opgravingen in het centrum van Alphen aan den Rijn. In het dorp zelf kijk je je ogen uit. Je kunt bijvoorbeeld de ceremonie voor de godin Nehalennia bijwonen in de tempel of een ontspannende massage ondergaan in het Romeinse badhuis. Vergeet ook de pottenbakkerswerkplaats niet, om het prachtige aardewerk te bewonderen.

UNESCO Werelderfgoed en De Canon van Nederland – dichtbij huis

De Romeinse Limes is niet alleen UNESCO Werelderfgoed; hij is ook opgenomen in de Canon van Nederland, omdat de Romeinen een belangrijke schakel in onze geschiedenis waren. Daarover leer je alles in Archeon, de leukste geschiedenisles ooit!

Misschien ben je er al ongemerkt overheen gelopen: de Via Albaniana. Het is een stuk weg zoals de Romeinen aanlegden. In de tentoonstelling ernaast zie je precies hoe ze dat deden. Er staat ook een originele houten wegpaal uit Valkenburg, en een mijlpaal met Romeinse afstanden.

Alles in dit Limesdorp is nagebouwd op basis van archeologisch onderzoek en historische bronnen. Wil je nog dichter bij de ‘echte’ Romeinen komen? Breng dan zeker een bezoek aan het Archeologiehuis van Zuid-Holland met het Romeins Museum.

Het Romeins Museum in Archeon

Naast de ingang van Archeon vind je een reconstructie van een GalloRomeinse boerderij: de Villa van Rijswijk. Hierin is het Romeins Museum gevestigd, waar je alle originele vondsten uit het Alphense stadshart en Zuid-Holland kunt bekijken. Je vindt er onder meer de beroemde bouwinscriptie uit de tijd van keizer Septimus Severus, de oudste houten

Beleef het zelf Archeon organiseert het hele jaar door Romeinse activiteiten, zoals gladiatorengevechten, tempelceremonies, militaire exercities, demonstraties van ambachten, markten, rondleidingen en speciale themadagen. Het is een onvergetelijk uitje voor gezinnen, scholen, bedrijven én liefhebbers van geschiedenis, dus plan snel je bezoek!

Restauratie Zwammerdamschepen

In de jaren ‘70 zijn in Zwammerdam, op de locatie van Ipse de Bruggen, zes Romeinse schepen opgegraven: drie kano’s en drie schepen, waarvan er een wel 35 meter lang is. Sinds 2018 worden de zes schepen stap voor stap gerestaureerd in de restauratiewerf in Archeon. Archeologen en vrijwilligers werken hier zij aan zij aan één van de grootste restauratieprojecten van Nederland.

Dit bijzondere proces kun jij van dichtbij volgen, want de restauratiewerf is ook open voor bezoekers.

Door het onderzoek aan de Zwammerdamschepen weten we veel meer over de logistiek, handel en militaire activiteiten van de Romeinen langs de Rijn. Tijdens het Lichtfestival, dat in de winter in Archeon wordt gehouden, worden de Limes, de Zwammerdamschepen en handelsroutes die zij aflegden ook getoond.

deur van Nederland en een reconstructie van één van de beroemde Zwammerdamschepen. In het museum zijn alle Romeinse publiekstrekkers onder één dak samengebracht. Niet voor niets noemen we Alphen aan den Rijn ook wel onze Wereldstad aan de Limes!

Meer info: archeon.nl

Meer info: archeon.nl/ zwammerdamschepen

Internationaal Romeins Festival

Ieder jaar organiseert Archeon het Internationaal Romeins Festival: een spectaculair evenement dat twee weken duurt. ‘Romeinen’ vanuit heel Europa strijken dan neer in het Limesdorp van Archeon. Legionairs slaan hun kamp op, ambachtslieden werken in hun tenten en burgers laten het dagelijks leven uit de Romeinse tijd zien. Nederlandse levende-geschiedenisgroepen, bestaande uit militairen en burgers, beelden het leven uit tussen 50 en 150 na Christus. Naast de bekende legionairs zijn er ook ‘auxilii’: hulptroepen uit allerlei delen van het Romeinse Rijk.

Dit kampement kun jij ook verkennen. Je kunt demonstraties bijwonen en meedoen aan exercities. Of misschien vind je het leuker om samen met de ambachtslieden leer te bewerken, kleding te maken, mozaïek te leggen of fluit te spelen. De allerjongste bezoekers mogen een Romeinse helm passen of een mooie mantelspeld maken. En de dag is natuurlijk pas compleet na het gevecht; dagelijks vindt in de Arena de grote gladiatorenshow plaats, waarin de Romeinse strijders het publiek meenemen in hun spannende gevechten.

Meer dan Romeinen

Archeon Quest

In het park is een speciale

Archeon Quest. Doe mee aan deze Romeinse speurtocht en wellicht weet jij het mysterie te ontcijferen van het Romeinse Feest…

Limespaspoort voor kinderen

Met het Limespaspoort gaan kinderen op ontdekkingstocht langs Romeinse plekken in Zuid-Holland. In en rond Alphen aan den Rijn liggen maar liefst vijf van deze bijzondere locaties.

Het paspoort staat vol korte weetjes, leuke opdrachten en creatieve challenges over de Romeinen. Verzamel stempels, leer spelenderwijs over het verleden en maak kans op een leuke prijs.

In Museumpark Archeon komt de héle geschiedenis aan bod. Naast de Romeinse tijd kun je er ook de Prehistorie en de Middeleeuwen beleven. De Archetolken vertellen alles over het dagelijks leven en leiden je rond in de historische boerderijen, hutten en gebouwen. Jaarlijks komen hier vele schoolgroepen op schoolreis, dagjesgasten voor een dagje uit, bruiloften en bedrijven voor een event of bijeenkomst. Meer info: erfgoedhuis-zh.nl

Het Limespaspoort is gratis verkrijgbaar bij onder andere de bibliotheek, Museumpark Archeon en het Erfgoedhuis Zuid-Holland.

HOLLANDSE LIMES FIETS -

ROUTE

De Hollandse Limes fietsroute neemt je mee langs de Oude Rijn, de slagader van de Limes in Holland. Je fietst van Alphen aan den Rijn langs de opgravingen in het Westvaartpark naar Park Matilo in Leiden. Vandaar brengt de route je door een hier en daar nog steeds woest oud Hollands landschap via Hazerswoude, Archeon en Zwammerdam, weer terug naar Alphen aan den Rijn.

Scan QR voor de route en meer informatie

HET ROMEINS WEEKEND

Een mooie traditie in het

laatste weekend van juni

Tijdens het Romeins Weekend komt het Romeinse verleden van Alphen aan den Rijn tot leven. Ieder laatste weekend van juni verandert het centrum van Alphen in een levendige Romeinse nederzetting, waar bezoekers ontdekken hoe het leven er zo’n 2000 jaar geleden uitzag langs de Neder-Germaanse Limes.

Romeins spektakel in het Alphense centrum Het weekend staat in het teken van beleving. Historische re-enactmentgroepen brengen het Romeinse en inheemse leven tot leven met demonstraties, optredens en ontmoetingen op straat en op het plein. Gladiatoren en gladiatrixen verzorgen indrukwekkende shows, terwijl ambachtslieden laten zien hoe potten werden gebakken, leer werd bewerkt en gebruiksvoorwerpen werden gemaakt.

Het Romeins Weekend wordt mede mogelijk gemaakt door:

Op en langs het water

Een vast onderdeel van het Romeins Weekend is de Romeinse rondvaart, waarbij bezoekers vanaf het water kennismaken met de geschiedenis van de Limes en de Oude Rijn. De rondvaart verbindt het verhaal van de forten, de scheepvaart en het landschap waarin de Romeinen zich bewogen.

Het Romeins Weekend laat zien dat geschiedenis geen vaststaand verhaal is, maar iets wat je kunt zien, horen en ervaren. Door actieve deelname, demonstraties en ontmoetingen worden bezoekers — jong en oud — meegenomen in het dagelijks leven van de Romeinse tijd.

Meer info op hierisalphen.nl/ romeins-weekend

DOEN EN BELEVEN LANGS DE LIMES

Kom in beweging en breng de geschiedenis dichterbij

ANWB Limesroute voor fietsers

Zin in een meerdaagse fietstocht langs de Limes? Met de langeafstandsroutes van de ANWB leg je in totaal een route van zo’n 200 kilometer af langs de oude Romeinse grens. In zes etappes fiets je via het knooppuntennetwerk langs de verschillende Limes locaties. anwb.nl/fietsroutes/tips/limesroute of download de GPX op nederlandfietsland.nl/fietsroute/limesroute

LangsdeLimes.nl

In de izi.TRAVEL app vind je negen etappes langs de Romeinse Limes in de provincie Zuid-Holland, van Katwijk tot Woerden. In etappes 4, 5 en 6 van Koudekerk tot Bodegraven kom je o.a. langs castellum Albaniana, Museumpark Archeon en Nigrvm Pvllvm. Met gesproken berichten worden de Romeinse historie en het landschap tot leven gebracht.

Lange-afstand-wandelpad

Het Romeinse Limespad (LAW 16) is het lange-afstand-wandelpad van Katwijk tot Berg en Dal. De route is opgedeeld in 45 etappes. Etappe 4 (16,9 km) komt langs de Romeinse Limes in gemeente Alphen aan den Rijn, waarbij het Stadshart de ideale stop- en verblijfplaats is.

Maar er is meer te zien tijdens dit afwisselende traject door het Groene Hart: pittoreske dorpen, de Limes castella Matilo, Albaniana en Nigrvm Pvllm. Je ontdekt de Romeinse vondsten in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden en maakt kennis met het Romeinse leven in Museumpark Archeon. wandelnet.nl/romeinse-limespad

Bibliotheek Rijn en Venen

In de Bibliotheek Alphen aan den Rijn vind je boeken en publicaties over de Romeinse geschiedenis en de Limes. Regelmatig organiseert de bibliotheek ook exposities, lezingen en cursussen die ingaan op het Romeinse verleden van de regio. Een toegankelijke plek om je verder te verdiepen, voor jong en oud. bibliotheekrijnenvenen.nl

TimeTravel: ontdek Romeinse forten

Met de TimeTravel app zie je Romeinse forten verschijnen op de plek waar je nu staat. Via augmented reality ontdek je hoe locaties als Nigrum Pullum (Zwammerdam), Matilo (Leiden) en de Brittenburg (Katwijk) er in de Romeinse tijd uitzagen. In totaal zijn zes Romeinse locaties in Zuid-Holland digitaal te beleven.

geschiedenisvanzuidholland.nl/ thema-s/timetravel/locaties/

Podcast: De Limes Leeft!

Stadswandelingen

Alphen aan den Rijn

Meer weten over de Romeinse geschiedenis van Alphen aan den Rijn? Ga dan met een Albaniana stadsgids op stap. De wandeling start bij de Vergulde Wagen. Daar

zijn diverse Romeinse topstukken te bewonderen. De rondleiding voert je langs plekken in het Stadshart waar ooit het Romeinse fort stond. De rondleiding duurt ongeveer anderhalf uur. Reserveren kan via info@hvalphen.nl.

In de podcastserie De Limes leeft! reist Debora d’Hont-Dieleman langs de Romeinse Limes en spreekt zij met kenners en liefhebbers over het leven langs de grens van het Romeinse Rijk. In meerdere afleveringen staat Alphen aan den Rijn centraal. Zo bezoekt zij de restauratiewerf van de Zwammerdamschepen in Museumpark Archeon en gaat zij in gesprek met archeologen over de schepen uit Zwammerdam. Ook recente Romeinse vondsten bij Hazerswoude komen aan bod en natuurlijk Albaniana.

Luister de afleveringen en ontdek het Romeinse verleden van Alphen via mijndma.com of op Spotify.

INTERVIEW

Julia Chorus Archeoloog

“Het verhaal stopt niet bij het fort.

Juist daarbuiten gebeurde

van alles.”

Hoe ben je in de archeologie terechtgekomen?

“Tijdens mijn studie ben ik veel in Italië geweest. Daar groeide mijn interesse voor de Romeinse tijd. Toen ik daarna in Nederland veldwerk ging doen, werd die interesse alleen maar sterker.”

Ongeveer 25 jaar geleden werkte

Julia mee aan de opgraving van castellum Albaniana, tijdens de herontwikkeling van het Stadshart (2001–2002). “Deze opgraving is tot op de dag van vandaag mijn mooiste geweest. Ik ben toen écht gezwicht voor deze periode.”

Wat maakte die opgraving zo bijzonder?

“De funderingen waren uitzonderlijk goed bewaard gebleven. We vonden

funderingen van barakken en poortgebouwen. Soms troffen we zelfs nog vlechtwerkwanden aan met leem. Dat zie je zelden. Meestal vinden we alleen sporen in de grond, maar hier konden we echt de structuur van het fort reconstrueren.”

Dankzij jaarringenonderzoek kon het hout nauwkeurig worden gedateerd.

“Het bleek in de winter van 40/41 na Christus te zijn gekapt. Dat was eerder dan gedacht. Dat betekent dat het fort onder een andere keizer is gebouwd dan we lang aannamen.

Zo’n datering verandert het historische beeld.”

Van Albaniana naar de hele Limes

“Vanuit dit onderzoek ben ik betrokken geraakt bij een groter project waarin we houtbouwforten langs de hele Limes vergelijken — van Bunnik tot aan de Noordzee. Daarbij kijken we niet alleen naar forten, maar ook naar zaken als voedselvoorziening en logistiek. Albaniana was daarin een belangrijk puzzelstuk.”

Sindsdien is Julia actief gebleven binnen het landelijke Limesonderzoek.

De vicus: het vergeten verhaal

Toch ligt haar grootste passie net buiten het fort. “Wat mij het meest fascineert, is de vicus — het dorpje rond het fort. Daar woonden vrouwen, kinderen, handelaren en ambachtslieden. Er waren winkeltjes en eettentjes. We weten daar nog relatief weinig van, terwijl daar juist het dagelijkse leven plaatsvond.”

Volgens Julia vertelt de vicus een completer verhaal.

“Als we alleen naar de forten kijken, zien we vooral het leger. Maar het Romeinse leven was veel breder. Er gebeurde zoveel meer rondom die muren.”

Samen met collega’s startte ze daarom het project Romeinse vicus aan de Rijn, waarin wordt onderzocht hoe deze nederzettingen functioneerden en hoe je dat verhaal beter zichtbaar kunt maken.

Onderzoek én publiek

Voor Julia is archeologie geen afgesloten wereld.

“Het moet geen eenrichtingsverkeer zijn. Je wilt mensen laten zien wat je vindt en waarom het bijzonder is.”

Dat leidde onder meer tot de 3Dreconstructies van Albaniana, de bronzen maquette op het Rijnplein en het begeleiden van het ArcheoLab, waar inwoners meehelpen bij het onderzoeken van vondsten uit het depot. “Er ligt nog veel materiaal dat onderzocht kan worden. Door mensen erbij te betrekken, groeit niet alleen de kennis — maar ook het besef dat dit hún geschiedenis is.”

Voor Julia is Alphen dan ook meer dan een opgravingslocatie:

“Het is een prachtige plek om de Romeinse geschiedenis zichtbaar te maken. Voor bewoners én bezoekers.”

INTERVIEW

Janneke Noordervliet – van Zwienen

Adviseur archeologie, Omgevingsdienst Midden-Holland

“ Tussen de forten gebeurde veel meer dan we dachten.”

Hoe ben je in de archeologie terechtgekomen?

“Halverwege de middelbare school wist ik eigenlijk al dat ik archeologie wilde studeren. Geschiedenis vond ik altijd interessant, en ik keek graag naar het Engelse programma Time Team. Dat wakkerde iets aan. Tijdens mijn studie in Leiden werkte ik mee aan een langlopend onderzoeksproject in Oss. Vanaf dat moment wist ik: dit is het.”

Sinds 2012 is Janneke als adviseur archeologie betrokken bij de gemeente Alphen aan den Rijn.

Wat doe je precies voor de gemeente?

“Ik doe eigenlijk alles wat met archeologie te maken heeft. Ik beoordeel alle plannen waarbij in de bodem wordt gewerkt. Bij bouwprojecten of andere werkzaamheden kijken we of er archeologisch onderzoek nodig is en welke vragen we beantwoord willen zien. Ik stel programma’s van eisen op en zorg dat archeologen hun werk goed kunnen doen. Daarnaast werk ik aan beleid en probeer ik onderzoeksresultaten zichtbaar te maken, bijvoorbeeld via tentoonstellingen.”

De afgelopen tien jaar veranderde het beeld van Romeins Alphen aanzienlijk.

Wat heeft je het meest verrast?

“Dat het gebied tussen de forten veel actiever in gebruik was dan we dachten. Het Westvaartpark is daar het beste voorbeeld van. In 2021 werden daar bij toeval Romeinse vondsten gedaan, tijdens de bouw van de nieuwbouwwijk. Uiteindelijk kwamen er meer dan 35.000 objecten en grote houten constructies tevoorschijn. Dit waren delen van dammen en een brug, onderdeel van de Romeinse Limesweg.”

“Vooral het hout is bijzonder. Door het zuurstofarme milieu is het uitzonderlijk goed bewaard gebleven. We vonden onder meer fragmenten van een mijlpaal en een houten tabula – een uniek schrijf- of naambordje. De vondsten laten ons zien hoe de Romeinen omgingen met het landschap en de moeilijkheden/ mogelijkheden ervan. Dat geeft ons een veel completer beeld van hun manier van leven en denken en van het landschap zelf.

Archeologisch onderzoek is volgens Janneke altijd teamwork.

“Je werkt met specialisten: de één kijkt naar hout, de ander naar aardewerk of metaal. Oude tekeningen en

“Elke vondst voegt een stukje toe aan de puzzel. Die puzzel maak je samen.”

kaarten worden opnieuw geïnterpreteerd. Elke vondst voegt een stukje toe aan de puzzel. Die puzzel maak je samen.”

“Door alle onderzoeken weten we nu veel meer over hoe het Alphense gebied functioneerde binnen de Limes. Die kennis wordt weer gebruikt door musea en onderzoekers om het verhaal van Zuid-Holland en Nederland verder te vertellen. Het beeld wordt steeds completer, al zijn er ook nog genoeg vragen en is er nog veel niet ontdekt.”

Bekijk meer Romeinse geschiedenis op hierisalphen.nl

Samenwerking in Alphen aan den Rijn

Dit programmaboekje is ontwikkeld door Stichting Platform Recreatie & Toerisme (PReT) in opdracht van gemeente Alphen aan den Rijn in samenwerking met Museumpark Archeon, Stichting Nigrum Pullum ad Vitam, Historisch Museum Hazerswoude, Historische Vereniging Alphen, het Gezond Stadshart/ CVCA (Commercieel Vastgoed Centrum Alphen) en Alphen Marketing.