trude havik
skolefravær å forstå og håndtere skolefravær og skolevegring
Innhold
kapittel 1 innledning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13 Bakgrunn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
kapittel 2 hva er skolefravær? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Ulike begreper for skolefravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dokumenterte og udokumenterte grunner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skolevegring og skulk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . «De motvillige» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . «Streifere» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Diffuse grunner til fravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Separasjonsangst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Foreldremotivert fravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Frafall fra videregående opplæring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Forekomst av fravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konsekvenser av skolefravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skolens kompetanse om skolefravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
24 26 27 31 33 33 36 37 40 42 44 45
kapittel 3 identifisering og forståelse . . . . . . . . . . . . . . . 48 Komplekse grunner til skolefravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Individuelle utfordringer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 52
7
innhold Risikoutsatte barn og unge . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kjønnsforskjeller og fravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Diagnoser og faglige utfordringer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Innadvendte elever . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Angst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Somatiske symptomer på skolefravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Eleven i miljøet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Risikofaktorer i familien . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Risikofaktorer i skolemiljøet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Utrygt læringsmiljø . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lærerfravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ensomhet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mobbing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Faglige vansker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Overganger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . En negativ sirkel . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Beskyttende faktorer i skolemiljøet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vennskap og tilhørighet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opprettholdende faktorer til fravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Dataspillrelatert aktivitet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lave krav hjemme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Appellerende aktiviteter utenfor hjemmet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
54 55 56 61 62 66 68 70 74 75 78 78 80 82 83 85 86 87 88 89 92 93
kapittel 4 tiltak . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 95 Tiltak for å forebygge skulk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Tiltak for å forebygge skolevegring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 Tiltak ved tegn til angst . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Forebyggende tiltak mot skolefravær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 105 Fraværsregistrering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Forutsigbarhet og trygghet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 108 Tilrettelegging i overganger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 God lærer–elev-relasjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Relasjoner mellom elever . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119 Forebygging av mobbing . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
8
innhold Mestringsorientert læringsmiljø . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Skole–hjem-samarbeid og foreldreinvolvering . . . . . . . . . . . . . . . . Tidlig identifisering og intervensjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tilrettelegging og tilpasning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Øke sosiale ferdigheter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Medelever som en ressurs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hjemmeundervisning og en «normal hverdag» . . . . . . . . . . . . . . . Målrettede intensive intervensjoner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mestringsstrategier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kognitiv atferdsteori . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kognitiv restrukturering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Avspenning og mindfulness . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Eksponering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Psykoedukative program . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fysisk aktivitet og psykiske lidelser . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Samarbeid med støtteapparatet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Handlingsplan og prosedyrer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Lovverket . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
130 131 136 137 139 141 142 144 146 147 148 148 149 150 151 153 157 159
kapittel 5 avslutning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166 referanser . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 170 stikkord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195
9