mia börjesson
å bygge psykisk helse helsefremmende samtaler med ungdom
Å bygge psykisk helse.indd 3
08.03.2017 09:11
Innhold
introduksjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Livets reise . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Voksne som reiseledere . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reisebagasjen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vi sjekker inn! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11 11 13 15 17
del 1 teori og bakgrunn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 kapittel 1 teoretisk utgangspunkt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Opplevelse av sammenheng (OAS) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Individuelle friskfaktorer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . God sosial kapasitet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . God selvtillit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Selvstendighet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spesielle interesser . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . God impulskontroll . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aktivitet og energi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Emosjonell intelligens . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kreativitet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mestringsstrategier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . En indre «locus of control» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Feedback og bekreftelse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Å bygge psykisk helse.indd 5
22 23 26 26 27 27 27 28 28 28 29 29 29 29
08.03.2017 09:11
6 innhold Eksterne friskfaktorer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Støttende foreldresystem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Støttende familiesystem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andre støttende personer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Struktur og regler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å ha en aktiv fritid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fremgangsrike mestringsstrategier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å forhandle . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Problemløsninger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Venner og støtte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Profesjonell støtte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Optimisme . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å sammenligne seg med andre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å tenke magisk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ønsketenkning og drømmer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Positive omformuleringer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Betydningen av tidlige relasjoner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Eksistensiell helse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
30 30 30 30 30 31 31 32 32 33 33 33 34 34 34 35 35 38
kapittel 2 helsefremmende samtaler med ungdom . . . 39
Hva er helsefremmende samtaler? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å finne veien frem mot målet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å rette blikket fremover . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å forholde seg til tenåringer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Forebyggende versus helsefremmende samtaler . . . . . . . . . . . . . . . . . Ulike typer helsefremmende samtaler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Introduserende samtaler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Informerende samtaler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Undersøkende samtaler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Utviklingssamtaler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Samtaler om endring . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Støttende samtaler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Samtaler for bearbeiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Beslutningssamtaler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Avsluttende samtaler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
39 40 41 41 42 45 45 46 46 46 47 47 47 47 47
kapittel 3 å ha en profesjonell holdning . . . . . . . . . . . . 48 Hva er profesjonalitet? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Nøkkelbegreper for å beskrive profesjonalitet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 Kunnskap og kompetanse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Å bygge psykisk helse.indd 6
08.03.2017 09:11
innhold 7 Ikke-dømmende holdning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oppmerksomt nærvær . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fleksibilitet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Interesse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aktiv lytting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Samspill . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Taus kunnskap . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Private holdninger og relasjoner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Profesjonelle holdninger og relasjoner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Det personlige ansvaret . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Taushetsplikt og taushetsløfte . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Makt og moral . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
49 50 50 50 50 51 51 53 54 55 59 59
kapittel 4 om motivasjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Motivasjonens drivkrefter . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indre og ytre motivasjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Statisk og/eller dynamisk «mindset» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grunnfølelser i motivasjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Optimisme og håp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Glede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Mot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Viktige motivasjonsfaktorer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fokus og konsentrasjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Selvbilde og selvtillit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Fantasi og drømmer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Forbilder og viktige personer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Utholdenhet og tålmodighet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ferdigheter og evner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Innstilling og smarte mål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Indre og ytre belønninger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
61 62 62 63 64 65 67 70 71 71 76 79 83 89 94 97 99
del 2 å samtale med ungdom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 kapittel 5 å starte og innlede et møte . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Faktorer som kan bidra til å skape en god start . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Invitasjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å bli tatt godt imot . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Stil . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Presentasjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Utforming av rommet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Å bygge psykisk helse.indd 7
105 106 107 110 112 117
08.03.2017 09:11
8 innhold Viktige momenter i begynnelsen av en samtale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å ha profesjonelle grenser . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å småsnakke . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å skape interesse i innledningen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å be den unge om lov . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å forklare roller og mål for samtalen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å invitere venner og familie til samtalen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
124 124 126 128 129 130 132
kapittel 6 hvordan skape en god samtale? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 Å skape tillit . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å være positiv til den som kommer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å ha en åpen holdning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å bruke kroppen som kommunikasjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å bruke stemmen som verktøy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å være til stede i nået . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å ta i bruk humor . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å forenkle og forklare de store valgene . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å bruke nøkkelord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å forklare ordene vi bruker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å formidle håp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å ha rom for lek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
136 141 141 143 148 150 153 154 156 158 159 160
kapittel 7 å stille de gode spørsmålene . . . . . . . . . . . . . . . 162 Ulike modeller for spørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Den klassiske og den løsningsfokuserte modellen . . . . . . . . . . . . . . GROW-modellen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ulike typer spørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kraftfulle spørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Terapeutiske spørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spørsmål som fører til motstand . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spørsmål om mål, ønsker og vilje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Styrkespørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spørsmål om fortid og fremtid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spørsmål om nærmiljø . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Observatørspørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ressurs- og ferdighetsspørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Unntaksspørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Åpne og lukkede spørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Å bygge psykisk helse.indd 8
163 163 164 165 166 167 168 169 170 171 173 175 175 177 179
08.03.2017 09:11
innhold 9 Å benytte metaforer i spørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oppsummering av spørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spørsmålskjeder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spørsmålskjede med vekt på gode erfaringer . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spørsmålskjede med vekt på å se det man ønsker . . . . . . . . . . . . . . Spørsmålskjede med vekt på å lykkes . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Nøkkelord når det gjelder spørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sammenhengsmarkeringer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Å få svaret «Jeg vet ikke» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ungdommens egne spørsmål . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
180 182 182 182 183 184 184 186 186 187
kapittel 8 ulike roller som spørsmålsstiller . . . . . . . . . Kommunikativ posisjon . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Spørsmålsstillerens ulike roller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Som en detektiv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Som en sjøkaptein . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Som en sosiolog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Som en fremtidsforsker . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Som en dirigent . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Som en snill besteforelder . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
189 189 190 191 192 192 193 194 194
kapittel 9 å avslutte en samtale . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Wrap up . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Utfordringer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hjemmeoppgaver . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tilbakemeldinger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sammenfatninger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ritualer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Reiseminner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Avslutningens betydning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
198 199 200 202 204 206 208 209 210
litteratur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212
Å bygge psykisk helse.indd 9
08.03.2017 09:11