Essaysamlingen presenterer smaksprøver på egen og andres forskning innen faget, samt en del praktiske cases for etisk refleksjon, om lesernes egen praksis i studie- og arbeidssituasjoner. Johannes Brinkmann er professor ved Institutt for strategi og entreprenørskap ved Handelshøyskolen BI, og professor II ved Handelshøgskolen, UiT Tromsø. Brinkmann er utdannet ved Universitetet i Münster og ved Universitetet i Oslo. Han har en doktorgrad i sosiologi.
Johannes Brinkmann Ubehagelig næringslivsetikk II
Kjernen i faget næringslivsetikk er kritikk og selvkritikk av det som skjer i næringslivet og ved handelshøyskoler. Gjennom ti essays skisserer Johannes Brinkmann ulike tilnærminger til næringslivsetikk som forsknings- og undervisningsfag. Målet med tekstene er å bidra til etisk refleksjon hos kollegaer, hos økonomistudenter og hos praktikere.
Johannes Brinkmann Ubehagelig næringslivsetikk II En essaysamling
ubehagelig nĂŚringslivsetikk ii
Ubehagelig naeringslivsetikk II.indd 1
2018-08-03 12:25:33
Ubehagelig naeringslivsetikk II.indd 2
2018-08-03 12:25:33
johannes brinkmann
ubehagelig nĂŚringslivsetikk ii en essaysamling
Ubehagelig naeringslivsetikk II.indd 3
2018-08-03 12:25:33
© Gyldendal Norsk Forlag AS 2018 1. utgave, 1. opplag 2018 ISBN 978-82-05-50078-5 Omslagsdesign: Munch Design Layout: Bøk Oslo AS Sats: have a book Brødtekst: Minion Pro 10,5/15 Papir: 90 g Amber Graphic Trykk: Opolgraf, Polen 2018 Alle henvendelser om boken kan rettes til Gyldendal Akademisk Postboks 6730 St. Olavs plass 0130 Oslo www.gyldendal.no/akademisk akademisk@gyldendal.no Det må ikke kopieres fra denne boken i strid med åndsverkloven eller avtaler om kopiering inngått med KOPINOR, interesseorgan for rettighetshavere til åndsverk. Kopiering i strid med lov eller avtale kan medføre erstatningsansvar og inndragning, og kan straffes med bøter eller fengsel. Alle Gyldendals bøker er produsert i miljøsertifiserte trykkerier. Se www.gyldendal.no/miljo Forfatteren har mottatt støtte fra Det Faglitterære Fond.
Ubehagelig naeringslivsetikk II.indd 4
2018-08-03 12:25:33
Copyright for artikler som er tidligere publisert, for det meste på engelsk, men som er mer eller mindre bearbeidet og oppdatert for denne essaysamlingen på norsk: Forbrukeretikk: Et systematiseringsforsøk, tidligere publisert i Schjelderup & Knudsen, utg., Forbrukersosiologi, Cappelen-Damm, Oslo 2007: 407–437. (medforfatter K. J. Ims), A conflict case approach to business ethics, tidligere publisert i Journal of Business Ethics, 2004, 53: 123–136. Socratic dialogue – designed in the Nelson–Heckmann tradition: A tool for reducing the theory–practice divide in business ethics, tidligere publisert i Ims & Pedersen, utg., Business and the Greater Good: Rethinking Business Ethics in an Age of Crisis. Cheltenham, UK: Edward Elgar Publishing, 2015: 240–261. (medforfattere B. Lindemann & R. R. Sims), Voicing Moral Concerns: Yes, But How? The Use of Socratic Dialogue Methodology, tidligere publisert i Journal of Business Ethics, 2016, 139: 619–631. The potential use of sociological perspectives for business ethics teaching, tidligere publisert i Journal of Business Ethics, online first 2017. Combining Risk and Responsibility Perspectives: First Steps , tidligere publisert i Journal of Business Ethics, 2013, 112: 567–583. Forfatteren takker forlagene Cappelen-Damm, Springer og Elgar for deres tillatelser til gjenbruk.
Ubehagelig naeringslivsetikk II.indd 5
2018-08-03 12:25:33
for Beate
Ubehagelig naeringslivsetikk II.indd 6
2018-08-03 12:25:33
Innhold
innledende tanker, om essaysamlingen som et hele av deler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11
essay 1 en skeptisk tilnærming (eller: ubehagelig næringslivsetikk – hvorfor og hvordan?) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
18
Moral og etikk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konflikt og konsensus . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ubehagelig = ulønnsom næringslivsetikk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ubehagelig = irriterende næringslivsetikk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ubehagelig = flertydig næringslivsetikk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ubehagelig = skeptisk næringslivsetikk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sluttbemerkning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
20 23 24 27 28 29 31
essay 2 en (første) studentsentrert tilnærming: start med å se på deg selv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
32
Verktøy for å kartlegge egne holdninger til moral og etikk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Refleksjon og videre lesning i bakkant av slike selvundersøkelser . . . . . . . . . . . . . . . Egen moral og etikk i forhold til andres moral og etikk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Umiddelbart versus langsiktig perspektiv: «karrieremoral»? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PS om bruk av rolleperspektiver . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vedlegg 1: BI-kurset i Business and professional ethics . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
33 34 36 38 39 41
Ubehagelig naeringslivsetikk II.indd 7
2018-08-03 12:25:33
8
innhold
essay 3 en (annen) studentsentrert tilnærming: tenk igjennom din egen forbrukeretikk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
42
Kritikkverdig forbrukeratferd, for eksempel uærlighet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moralpsykologi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kognitiv moralsk utvikling (cognitive moral development) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moralske holdninger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moralsk nøytralisering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moralsosiologi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ansvarsbevisst forbrukeratferd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Næringslivets medansvar for forbrukeratferd, og omvendt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Et forbrukerbeslutnings- og livsstilsperspektiv . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vedlegg 1: Consumer ethics scale (Vitell mfl. 1991) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vedleggstabeller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
43 44 45 47 48 49 52 56 59 64 65
essay 4 en konflikttilnærming
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
66
Konfliktanalyse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Konflikter som enheter versus konflikt som egenskap ved enheter . . . . . . . Indre og ytre konflikter, innenfor eller mellom individer og grupper . . . . . Konfliktinnhold, konfliktholdninger, konfliktatferd . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Interessekonflikt og verdikonflikt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Ulike syn på konflikthåndtering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Utfall av enkeltkonflikter og konfliktmodifisering . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moralsk konflikt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tre typer moralsk konflikt: Dilemmaer, fristelser, avmaktssituasjoner . . Noen antagelser om moralsk konflikt i bedriftsorganisasjoner . . . . . . . . . . . . . . PS om kasuistikk og case-fokusert moralfilosofi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
72 73 73 74 75 76 77 79 80 81 84
essay 5 en dialogtilnærming
87
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ufravikelige kjennetegn på en sokratisk dialog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Rolleforventninger og spilleregler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 Opplegget for dialogprosessen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 90 Publiserte beskrivelser av dialoger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 Forfatterens selvopplevde eksempler . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 Sokratiske dialogers relevans for undervisning og forskning . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98 Kan sokratisk dialog gjøre noe med avstanden mellom teori og praksis? . . . 99 Tre avsluttende bemerkninger . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104
Ubehagelig naeringslivsetikk II.indd 8
2018-08-03 12:25:33
innhold
essay 6 en sosiologisk tilnærming
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
essay 7 en risikotilnærming
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
128
Risiko og ansvar: Illustrasjoner I og II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Et uanstendig forslag? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Risiko og ansvar: Begreper og dimensjoner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Risiko og ansvar: Framgangsmåter og referanserammer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Risiko og ansvar: Illustrasjon III . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Risiko og ansvar: Risikoetiske perspektiver . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Prinsipper som kriterier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . God informasjon og god kommunikasjon som kriterier . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Risiko- og ansvarsbevissthet som karaktertrekk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PS: En kombinasjon av normativ og deskriptiv risikoetikk? . . . . . . . . . . . . . . . . . . Risiko og ansvar: Illustrasjon IV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Risiko og ansvar: (En siste) illustrasjon V . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Som en åpen avslutning: So what, next? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Et neste skritt: En empirisk oppfølging? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Et annet neste skritt: Praktisk oppfølging? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Neste skritt: Posisjonering innenfor vårt fagfelt? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vedlegg 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
Ubehagelig naeringslivsetikk II.indd 9
106 107 111 111 112 114 115 115 116 118 119 122 124 125 126
Sosiologisk tenkning: begreper, fantasi og utsatt bedømmelse . . . . . . . . . . . . . . . . To fortellinger som referanse . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Første historie. Å si ifra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Andre historie: Ikke si ifra? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . En sosiologisk sjekkliste for næringslivsetiske cases . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Tre sosiologiske grunnbegreper og perspektiver: avvik, rolle, makt . . . . . . . . . Avvik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Sosiale roller . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Makt . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Utgangspunkter for en sosiologisk analyse av de to historiene . . . . . . . . . . . . . . . . . Mer enn korte fortellinger, begrepsklargjøring, sjekklister? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Noen bemerkninger om veien videre . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Et postskript . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vedlegg: Videreførende lesestoff (på engelsk) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
9
130 130 132 136 144 147 147 150 151 152 153 155 158 158 159 159 161
2018-08-03 12:25:34
10
innhold
essay 8 en bransje- og profesjonstilnærming . . . . . . . . . . . . . . . . .
162
Hva er en bransje? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Hva er en profesjon? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Empiriske undersøkelser av bransje- og profesjonsetikk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gjør det selv? Hjemmeoppgaveforslag . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vedlegg 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
164 167 168 174 175
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
177
essay 9 fagkritisk tilnærming
179
Første eksempel: Bachelorkurset i strategi på Handelshøyskolen BI . . . . . . . . . Andre eksempel: Bachelorkurset i markedsføring ved Handelshøgskolen, UiT . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Læringsutbytte? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vedlegg 1 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vedlegg 2 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vedlegg 3 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Vedlegg 4 . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
186 193 194 195 196 196
essay 10 teaching how to think business ethics
. . . . . . . . . . . . .
200
tanker i bakkant . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
206
litteratur
208
Ubehagelig naeringslivsetikk II.indd 10
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
2018-08-03 12:25:34