Hovuddrag i norsk språkhistorie
4. utgåve
hovuddrag i norsk språkhistorie
arne torp og lars s. vikør
hovuddrag i norsk språkhistorie
4. utgåve
© Gyldendal Norsk Forlag AS 2014 4. utgave, 3. opplag 2018
ISBN 978-82-05-46402-5
Omslagsdesign: Merete Berg Toreg
Sats: have a book
Brødtekst: Minion Pro 10,5/15 pkt
Papir: 90 g Amber Graphic Trykk: Dimograf, Polen 2018
Alle henvendelser om boken kan rettes til Gyldendal Akademisk Postboks 6730 St. Olavs plass 0130 Oslo
www.gyldendal.no/akademisk akademisk@gyldendal.no
Det må ikke kopieres fra denne boken i strid med åndsverkloven eller avtaler om kopiering inngått med KOPINOR, interesseorgan for rettighetshavere til åndsverk.
Kopiering i strid med lov eller avtale kan medføre erstatningsansvar og inndragning, og kan straffes med bøter eller fengsel.
Alle Gyldendals bøker er produsert i miljøsertifiserte trykkerier. Se www.gyldendal.no/miljo
Forord
Denne læreboka i språkhistorie er ein del av undervisningsopplegget Fjernord, Nordisk grunnfag som fjernundervisning, men kan òg brukast uavhengig av dette opplegget.
I staden for å nytte kronologi som det berande prinsippet i disposisjonen, slik det er vanleg å gjere i språkhistorier, har vi valt skiljet mellom såkalla indre og ytre språkhistorie som det overordna disposisjonskriteriet i framstillinga. Denne disposisjonen gjer vi greie for i kapittel 1, «Kva er språkhistorie?». Vi har delt arbeidet mellom oss slik at Torp har skrive del I, «Indre språkhistorie», mens Vikør har skrive kapittel 1 og del II, «Ytre språkhistorie». Vi har da begge langt på veg bygd på eigne tidlegare arbeid: «Hovudpunkt i utviklinga av språksystemet i nordiske mål, særleg norsk, frå urnordisk tid fram til i dag» i Norsk og nordisk før og nå (Torp) og «Liner i nyare norsk språkhistorie» i Eigenproduksjon 37 (Vikør).
Somme av kapitla fell utanfor denne todelinga, det gjeld særleg kapitla 16, «Nokre spadestikk i ordhistoria», og 17, «Namn og namneskikkar før og no». Dei har vi plassert i del II, først og fremst fordi desse aspekta av språkhistoria er meir samfunns- enn strukturrelaterte. Del II omfattar òg somme emne som ein kunne kalle «indre skriftspråkshistorie», nemleg kapitla 13, «Rettskrivingsutviklinga på 1900-talet», og 14, «Mot ein meir talemålsnær syntaks». Også desse emna er så sterkt knytte til den sosiopolitiske språkhistoria, historia om norsk språkplanlegging, at dei bør behandlast i den samanhengen.
Innanfor dei sentrale delane av del I (kapittel 3–4) og del II (kapittel 8–13) er strukturen i framstillinga prinsipielt kronologisk. Men i del II har vi likevel valt ein emnebasert drøftingsmåte som bryt kronologien på fleire punkt, og som legg
meir vekt på problematisering enn på rein faktaformidling. Derfor innleier vi denne sekvensen med ei kortfatta kronologisk skriftspråkshistorie (kapittel 7), som inneheld det sentrale faktagrunnlaget og samtidig dreg dei store linene som ein bakgrunn for dei meir djuptgåande drøftingane i kapitla som følgjer, og vi har òg med ein utførleg tidstabell over hendingar i den ytre språkhistoria etter 1536 bak i boka.
Vi har hatt hjelp av fleire kollegaer i arbeidet med boka. Eric Papazian har lese grundig gjennom heile manus og komme med utførlege merknader. Eli J. Ellingsve, Botolv Helleland og Kristoffer Kruken har kommentert kapittel 17. Elles har fleire av forfattarkollegaene våre i Fjernord-prosjektet kommentert større og mindre delar av manuset på seminar og i personleg (skriftleg og munnleg) kontakt; det gjeld særleg Odd Einar Haugen (del I) og Helge Sandøy (heile manuset). Alle desse står vi i gjeld til, men noko ansvar for resultatet har berre vi som skriv under.
Oslo, april 1993
Arne Torp
Lars S. Vikør
Forord til 2. utgåva
I denne utgåva har vi berre retta feil. Dei mest omfattande rettingane måtte vi gjere i underkapittel 7.1 om runetida. Vi takkar Karin Fjellhammer Seim for å ha gjort oss merksame på feil og uheldige detaljar der.
Oslo, august 1994
Arne Torp
Lars S. Vikør
Forord til 3. utgåva
I denne utgåva har vi gjort nokre større endringar. I del I, «Indre språkhistorie», er punkt 4.3.5«Utviklinga av korte bakre vokalar» og 4.3.6 «Vokalsystemet og norsk ortografi» reviderte. Dessutan har det komme til eit nytt punkt, 4.6. «Spesielle endringar i høgfrekvente ord».
I del II, «Ytre språkhistorie», har vi ajourført framstillinga, særleg med omsyn til dei rettskrivingsreformene Språkrådet har arbeidd med i nittiåra og fram til 2003, og med omsyn til omtalen av dei språklege minoritetane i kapittel 18. Der har vi òg teke med eit ekstra underkapittel om teiknspråk; vi takkar Arnfinn Muruvik
Vonen for å ha hjelpt oss med informasjon til denne delen. Vi takkar òg Kristoffer Kruken for å ha hjelpt oss med informasjon om ny fornamnstatistikk og den nye personnamnlova i del 17.1.
Oslo, mai 2003
Arne Torp
Lars S. Vikør
Forord til 4. utgåva
Denne utgåva er ei oppdatering av den førre. Det viktigaste nye stoffet står i kap. 12 (om omskipinga av Språkrådet) og 13 (om dei nye rettskrivingane for bokmål og nynorsk). Korte oppdateringar på andre saksfelt har vi også andre stader, særleg i kap. 18. Vi takkar Kristoffer Kruken og Tom Schmidt for hjelp med eit par detaljar i kap. 17.
Oslo, september 2014
Arne Torp
Lars S. Vikør
4 .2 .1
.2 .2
.1
innføring av lang vokal føre konsonantgruppe
og norsk ortografi
.5 .6
og segmentasjon kontra assimilasjon
5 .1 Eit døme
5 .2 Drivkrefter bak språkendring
5 3 Språkstyring
5 .4 Den ytre språkhistoria i denne boka
kapittel 6 Frå talemålssamfunn til skriftspråkssamfunn
6 .1 Skrift og tale
6 2 Skriftspråket i eit talemålssamfunn
6 .3 Skriftspråket ut til folket
6 .4 Skriftspråkssamfunn på hell?
kapittel 7 Norsk skriftspråkshistorie i eit fugleperspektiv
7 1 Runetida: 200–1050
7 .2 Klassisk norrøn og mellomnorsk tid: 1050–1536
7 .3 Dansketid: 1536–1814
7 4 Språkspørsmålet blir stilt: 1814–40
7 .5
1840–1930
7 .6 Fornorsking: 1840–1907
7 7 Tilnærmingspolitikk og reaksjon: 1908–2012
kapittel 8 Korleis språket vart eit problem
8 .1 Språkforholda kring 1814
8 .2 1814 og norsk nasjonalisme
8 .5 Nasjonsbygging
8 6 Debatten losnar i 1830-åra
9 .1 Aasens føresetnader og ideologiske utvikling
9 2 Normeringa av landsmålet
9 .2 .1 «Grunndialekten»
9 .2 .2 Hokjønnsbøyinga
9 2 3 «Stumme konsonantar»
9 .2 .4 Andre særtrekk
9 .3 Utviklinga etter Aasen
9 4 Ideologisk strid
9 .5 Landsmålet får to normalar
kapittel 10 Knud Knudsen og det «dansk-norske målstræv» 197
10 .1 Asbjørnsen og Moe
10 2 Knud Knudsen: livsløp og kampsaker
10 .2 .1 Knudsen som ortofonist
10 .2 .2 Andre kampsaker
10 3 Knudsens språksyn
10 .3 .1 «Den landsgyldige uttale»
10 .3 .2 Knudsen mellom Aasen og Storm
10 4 Konkrete endringsframlegg
10 .5 Fornorskinga slår igjennom: utviklinga fram mot 1907
kapittel 11 Tospråkstilstanden festnar seg
11 .1 1900–40: Nynorsken ekspanderer
Ein tidleg talsmann: Hagbard Berner
12 .2 Eit nytt perspektiv: evolusjonismen
12 .3 Den tidlege samnorskideologien: Ernst Sars og Moltke Moe
12 4 Tilnærmingspolitikken tar form: Språkstriden blir «sosial»
12 .5 Ein sosialistisk språkpolitikk: Halvdan Koht
12 6 Etterkrigstida: Tilnærminga blir bremsa
12 .7 Kva vart oppnådd?
Tillegg 1: Norsk språknemnd og Norsk språkråd
Tillegg 2: Prinsipp for språknormering
13 Rettskrivingsutviklinga etter 1900
13 1 1907 (berre bokmål)
13 .2 1910 (berre nynorsk)
.5 1959
6 1981 (berre bokmål)
.7 1983–1995: Endringar i nynorsken
13 .8 Nye reformer på 2000-talet
.3 S-passiv
kapittel 15 Talemålet som språkpolitisk stridsemne
15 .1 Talemålet i skolen
15
kapittel 16 Nokre spadestikk i
16 .2 Korfor endrar ordtilfanget seg?
16 3 Normering av ordtilfanget
kapittel 17 Namn og namneskikkar før og no
.1 .1 Fornamn
.1 Frå klosterlatin til anglonorsk