Issuu

Το νησί των νεκρών: Η ετεροτοπία ως χωρικό εργαλείο ανάγνωσης στο χώρο ταφής

Μαριάννα Καραγιάννη Φεβρουάριος 2026

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Πολυτεχνική Σχολή, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών

Το νησί των νεκρών :

Η ετεροτοπία ως χωρικό εργαλείο ανάγνωσης στον χώρο ταφής

The Island of the Dead:

Heterotopia as a spatial tool for understanding the Burial space

ερευνητική διπλωματική εργασία // επιβλέπουσες καθηγήτριες: Αλεξάνδρα Βούγια , Δέσποινα Ζαβράκα φοιτήτρια: Καραγιάννη Μαριάννα, ΑΕΜ: 9104 Θεσσαλονίκη, Φεβρουάριος 2026

// Για την εκπόνηση της ερευνητικής μου εργασίας θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά,

τις καθηγήτριες μου Αλεξάνδρα Βούγια και Δέσποινα Ζαβράκα για την καθοδήγηση, την υπομονή και την ουσιαστική τους συμβολή, τους φίλους μου για τη στήριξη και την βοήθεια.

«Μπορεί κανείς να πει ότι η ίδια η πόλη αποτελεί τη συλλογική μνήμη των ανθρώπων της και, όπως ακριβώς και η μνήμη, συνδέεται με αντικείμενα και τόπους. Η πόλη είναι ο τόπος (locus) της συλλογικής μνήμης. Αυτή η σχέση ανάμεσα στον τόπο και τους πολίτες διαμορφώνει την κυρίαρχη εικόνα της πόλης, τόσο ως αρχιτεκτονική όσο και ως τοπίο. Και καθώς ορισμένα τεχνουργήματα ενσωματώνονται στη μνήμη της, νέα αναδύονται και προστίθενται σε αυτήν.» - Aldo Rossi, 1982, The Architecture of the City, σ.130

// περιεχόμενα Περίληψη // Abstract

Εισαγωγή

Μέρος Α //

Χώρος, ιερότητα και μνήμη στην σκέψη του Michel Foucault

Α1 // Ο χώρος ως πεδίο σκέψης στον Michel Foucault και το 18 κείμενο «Des espaces autres» - «Περί αλλοτινών χώρων» Α2 // Ο μεσαιωνικός χώρος ως χώρος εντοπισμού και ο χώρος 28 του μεσαιωνικού νεκροταφείου Α3 // Θεωρητική αποϊεροποίηση του χώρου και μετασχηματισμός 34 του νεκροταφείου στη σύγχρονη εποχή

Μέρος Β // Η έννοια της ετεροτοπίας του Michel Foucault ως θεωρητικό εργαλείο ανάλυσης του χώρου

Β1 // Ο χώρος της ετεροτοπίας: ένας ιδιαίτερος χώρος Β2 // Μεταξύ ουτοπίας και ετεροτοπίας: το παράδειγμα του καθρέφτη Β3 // Οι έξι αρχές των ετεροτοπιών και το νεκροταφείο ως ετεροτοπικός χώρος

41 44

Μέρος Γ //

Το νεκροταφείο ως ετεροτοπία: το παράδειγμα του San Michele

Γ1 // Ανάλυση του San Michele βάσει των έξι αρχών των 76 ετεροτοπιών Γ2 // Μια σύγχρονη ετεροτοπία: Η επέκταση του David Chipperfield 106

Συμπεράσματα

118

Βιβλιογραφία

124

Κατάλογος εικόνων

132

Το νησί των νεκρών

// περίληψη _ abstract Η παρούσα ερευνητική εργασία προσεγγίζει το νεκροταφείο ως ένα χωρικό φαινόμενο , εστιάζοντας στην σύνθετη σχέση του θανάτου με τον τόπο, την πόλη και τη μνήμη. Στόχος της έρευνας είναι να αποδείξει, μέσα από το θεωρητικό πλαίσιο των ετεροτοπιών του Michel Foucault, ότι το νεκροταφείο αποτελεί τον απόλυτο ετεροτοπικό χώρο. Κατά την διάρκεια της έρευνας, αποκαλύπτεται ότι ο χώρος ταφής, είναι μια αρχιτεκτονική και κοινωνική κατασκευή με την οποία η κοινωνία διαχειρίζεται τον θάνατο. Στο πρώτο μέρος της έρευνας, αναλύεται η χωρική σκέψη του Michel Foucault , μέσα από το κείμενο «Des espaces autres» («Περί αλλοτινών χώρων»). Εκεί ο Foucault αναλύει τον μεσαιωνικό χώρο, ορίζοντας τον ως χώρο εντοπισμού. Παράλληλα, αναφέρεται η ιδιαίτερη σχέση του νεκροταφείου με την πόλη, καθώς εντάσσεται στον χώρο της καθημερινής ζωής. Η ενότητα ολοκληρώνεται με την θεωρητική αποϊεροποίηση του χώρου στην σύγχρονη εποχή και στην αλλαγή θέσεις των νεκροταφείων, εκτός του αστικού ιστού. Στο δεύτερος μέρος, η έρευνα επικεντρώνεται στη θεωρία των ετεροτοπιών ως εργαλείο ανάλυσης του χώρου. Στο “Des espaces autres” ο Foucault, αναφέρει έξι αρχές που ορίζουν μια ετεροτοπία, μέσα από τις οποίες καθίσταται σαφές ότι το νεκροταφείο αποτελεί ετεροτοπικό χώρο. Στο τρίτο και τελευταίο μέρος, το θεωρητικό πλαίσιο εφαρμόζεται στην μελέτη περίπτωσης του νησιωτικού νεκροταφείου San Michele στην Βενετία. Με βάση τις έξι αρχές αναλύεται η χωρική του οργάνωση καθώς και ο τρόπος με τον οποίο η αρχιτεκτονική και η νησιωτική του ταυτότητα ενισχύουν τον ετεροτοπικό χαρακτήρα του. Παράλληλα, η σύγχρονη επέκταση του νεκροταφείου από τον David Chipperfield, ερμηνεύεται ως σύγχρονη ετεροτοπία, ανοίγοντας ένα διάλογο ανάμεσα στο ιστορικό και το νέο. Η εργασία καταλήγει στο συμπέρασμα ότι το νεκροταφείο, και ειδικότερα το San Michele, δεν αποτελεί ένα περιθωριακό χώρο, αλλά έναν κατεξοχήν ετεροτοπικό χώρο, όπου ο θάνατος, η μνήμη και η πόλη συνυπάρχουν. // λέξεις κλειδιά: νεκροταφείο, ετεροτοπία, «άλλος τόπος», θάνατος, San Michele

Το νησί των νεκρών

// περίληψη _ abstract

This research paper approaches the cemetery as a spatial phenomenon, focusing on the complex relationship of death with place, city and memory. The aim of the research is to prove, through the theoretical framework of Michel Foucault’s heterotopias, that the cemetery is the ultimate heterotopic place. During the research, it is revealed that the burial site is an architectural and social construction with which society manages death. In the first part of the research, Michel Foucault’s spatial thinking is analyzed, through the text «Des espaces autres» («Of other spaces»). There Foucault analyzes the medieval space, defining it as the space of emplacement. At the same time, the special relationship of the cemetery with the city is mentioned, as it is part of the space of everyday life. The section concludes with the theoretical desacralization of space in modern times and the change of cemeteries outside the city. In the second part, the research focuses on the theory of heterotopias as a tool for analyzing space. In “Des espaces autres” Foucault mentions six principles that define a heterotopia, through which it becomes clear that the cemetery is a heterotopic space. In the third and final part, the theoretical framework is applied to the case study of the San Michele island cemetery in Venice. Based on the six principles, its spatial organization is analyzed as well as the way in which its architecture and island identity enhance its heterotopic character. At the same time, the modern extension of the cemetery by David Chipperfield is interpreted as a modern heterotopia, opening a dialogue between the historical and the new. The paper concludes that the cemetery, and particularly San Michele, is not a marginal space, but a heterotopic space par excellence, where death, memory and the city coexist.

// keywords: cemetery, heterotopia, “other spaces”, death, San Michele

Το νησί των νεκρών

// εισαγωγή

Η αρχιτεκτονική, εκφράζει τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος οργανώνει τη σχέση του με το χρόνο, τη μνήμη αλλά και την ίδια του την ύπαρξη. Υπάρχουν χώροι που έχουν σχεδιαστεί για να πλαισιώνουν την καθημερινότητα. Χώροι που οργανώνονται γύρω από την κατοίκηση και την συνύπαρξη. Είναι χώροι της πόλης, του σπιτιού ή της εργασίας. Υπάρχουν όμως και άλλοι χώροι, όπου η παρουσία του ανθρώπου δεν αφορά τη ζωή, εκεί που ο χρόνος δεν κυλά με τον ίδιο ρυθμό. Αυτοί οι χώροι είναι οι χώροι του θανάτου, χώροι που παραμένουν απομονωμένοι, χωρικά και συμβολικά διακριτοί. Οι πρακτικές ταφής και οι χώροι που τις φιλοξενούν λειτουργούν ως αντανάκλαση των κοινωνικών, θρησκευτικών και πολιτισμικών αντιλήψεων κάθε εποχής. Το νεκροταφείο, ως χώρος του θανάτου, δεν αποτελεί απλώς έναν τόπο απόθεσης των νεκρών, αλλά έναν χωρικό μηχανισμό, που συμπυκνώνει τη μνήμη, τη μετάβαση και το όριο. Ιδιαίτερα μετά τον Μεσαίωνα, η σταδιακή απομάκρυνση των νεκροταφείων από το κέντρο των πόλεων και η μετατόπιση τους σε περιφερειακές τοποθεσίες σηματοδοτεί μια ουσιαστική αλλαγή στην σχέση του χώρου ταφής με τον δημόσιο χώρο. Η αρχιτεκτονική του νεκροταφείου δεν οργανώνει τη ζωή, αλλά αυτό που απομένει όταν η ζωή έχει παρέλθει. Στον πυρήνα αυτής της αντίφασης γεννάται το ενδιαφέρον για την παρούσα έρευνα. Η παρούσα ερευνητική εργασία διερευνά , μέσα από τη θεωρητική ανάλυση της χωρικής σκέψης του Foucault, το ετεροτοπικό νεκροταφείο. Η έρευνα δομείται σε τρία μέρη και συνδυάζει τη θεωρητική ανάλυση, τη βιβλιογραφική έρευνα του Michel Foucault και τη μελέτη περίπτωσης του San Michele. Η έννοια της ετεροτοπίας του Michel Foucault, γίνεται ένα εργαλείο για την κατανόηση και την έρευνα αυτής της ιδιαίτερης χωρικής κατηγορίας. Το νεκροταφείο, όπως αναγνωρίζει και ο ίδιος ο Foucault, αποτελεί μια από τις πιο χαρακτηριστικές μορφές ετεροτοπίας, ενσωματώνοντας με μοναδικό τρόπο τη συνύπαρξη της ζωής , του θανάτου, της παρουσίας , της απουσίας και της μνήμης.

Το νησί των νεκρών

Οι ετεροτοπικοί χώροι ή αλλιώς «άλλοι τόποι» ,είναι χώροι όπου οι κανόνες , ο χρόνος και οι χωρικές συμβάσεις που έχει θέσει η κοινωνία, αναστέλλονται ή αναδιαμορφώνονται. Στην πορεία της ανάλυσης της ετεροτοπίας, προέκυψαν βασικά ερευνητικά ερωτήματα όπως για παράδειγμα : Πως μπορεί η έννοια της ετεροτοπίας να λειτουργεί ως εργαλείο ανάλυσης του χώρου ταφής; Ποιο ρόλο παίζει η αρχιτεκτονική στην δημιουργίας της εμπειρίας του θανάτου; Μέσα από την ανάλυση του νησιωτικού παραδείγματος του νεκροταφείου San Michele στην Βενετία, τα ερωτήματα βρίσκουν απάντηση και η έρευνα επιχειρεί να αναδείξει πως ο χώρος ταφής λειτουργεί ως καθρέφτης της πόλης και της κοινωνίας που τον παράγει. Το παράδειγμα, ενσαρκώνει με μοναδική καθαρότητα την χωρική μορφή της ετεροτοπίας. Το νεκροταφείο, περιβάλλεται από νερό, αποκομμένο από την πόλη, δεν φιλοξενεί απλά τους νεκρούς, αλλά αποτελεί μια «άλλη πόλη» απέναντι από την πόλη της Βενετίας.

Το νησί των νεκρών

Μέρος Α Χώρος, ιερότητα και μνήμη στην σκέψη του Michel Foucault

Το νησί των νεκρών

// Μέρος Α

«Η αρχιτεκτονική — και γενικότερα καθετί που κατασκευάζεται — δεν μπορεί παρά να διαδραματίζει κάποιον ρόλο στη ζωή των ανθρώπων που το χρησιμοποιούν·» -Hertzberger, H,2005,Lessons for students in architecture, σ.174

Το νησί των νεκρών

Α1 // Ο χώρος ως πεδίο σκέψης στον Michel Foucault και το κείμενο «Des espaces autres» - «Περί αλλοτινών χώρων» Η έννοια του χώρου, αν και δεν αποτελεί αυτόνομο πεδίο μελέτης, κατέχει κεντρική θέση στο φιλοσοφικό έργο του Michel Foucault1. Πριν αναλυθεί διεξοδικά η έννοια της ετεροτοπίας , κρίνεται αναγκαίο να εξεταστεί ο τρόπος με τον οποίο ο Michel Foucault αντιλαμβάνεται τον χώρο. Στα βιβλία του, αναδεικνύει έμμεσα τον ρόλο του χώρου ως ενεργού παράγοντα στη συγκρότηση κοινωνικών πρακτικών. Ο χώρος, για αυτόν, είναι ένα πεδίο στο οποίο εγγράφονται σχέσεις δύναμης , αποκλεισμού και πειθαρχίας. Ωστόσο, μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1960, οι ιδέες του για τον χώρο παραμένουν διάσπαρτες αν και συνδέονται άμεσα με τις θεωρητικές και πολιτικές του αναζητήσεις2 . Επομένως, η ετεροτοπία δεν μπορεί να αναλυθεί αποσπασμένα από αυτό το πλαίσιο, αλλά ως προέκταση μιας φιλοσοφικής πορείας και θεωρητικής αναζήτησης του Foucault που εξετάζει τις σχέσεις μεταξύ λόγου, γνώσης 3, εξουσίας και χώρου. Έτσι αν και ο χώρος είναι παρών από τα πρώιμα έργα του Foucault4 , στη διάλεξη που δίνει για μια 1Ο Γάλλος Michel Foucault (1926–1984), είναι ένας από τους ριζοσπαστικότερους στοχαστές του 20ου αιώνα. Ανέτρεψε με το έργο του τις παραδοσιακές έννοιες της εξουσίας, γνώσης, αλήθειας και ιστορίας και επικεντρώθηκε στην αποκάλυψη των κρυφών μηχανισμών και συστημάτων που διαμορφώνουν την κοινωνία κάθε εποχής. Gutting, G. (2006). Φουκώ: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε,σ.2 2 O Foucault πειραματίζεται στην δημιουργία μιας «αρχαιολογίας του χώρου». Η αρχαιολογία για αυτόν δεν αφορά την μελέτη ιστορικών ευρημάτων, είναι περισσότερο μια μέθοδος, όχι για να καταγράψει την ιστορία, αλλά για να φανερώσει τα θεμέλια οργάνωσης του χώρου. ό. π., σ. 40-52 3Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, σ. 63-77 4 Soja, E. W. (1996). Thirdspace: Journeys to Los Angeles and other real-and-imagined places, σ148

Το νησί των νεκρών

εκπομπή του γαλλικού δημόσιου ραδιοφώνου το 1966, με τίτλο«Des espaces autres» («Περί αλλοτινών χώρων»), διατυπώνει για πρώτη φορά μια συγκροτημένη θεωρία για το χώρο και τις ετεροτοπίες. Ο Foucault αν και αναλύει την έννοια των ετεροτοπιών στην διάλεξη , ο όρος εμφανίζεται για πρώτη φορά στο βιβλίο του «Οι λέξεις και τα πράγματα»5 . Η διάλεξη κίνησε το ενδιαφέρον του αρχιτέκτονα Ionel Schein6 και ένα χρόνο αργότερα ο Foucault, αφού προσκλήθηκε από τον Schein στο Κέντρο Μελετών Αρχιτεκτονικής, πραγματοποίησε μια ομιλία η οποία βασιζόταν στην διάλεξη του στο ραδιόφωνο. Το κείμενο της διάλεξης που δημοσιεύτηκε 7 διατηρεί τον προφορικό χαρακτήρα της αρχικής μορφής και δεν εντάχθηκε ποτέ σε ένα ολοκληρωμένο θεωρητικό σύστημα8 από 5 Στο βιβλίο, «Οι λέξεις και τα πράγματα», οι ετεροτοπίες για τον Foucault θεωρούνται οι νοητικοί χώροι που αποκαλύπτουν πως συγκροτείται η γνώση. Στο βιβλίο αποδεικνύει ότι όλο το νόημα των «ενδιάμεσων» τόπων αντλείται από την σχέση των τόπων αυτών με την τάξη. Οι μεταβολές της τάξης, σύμφωνα με τον συγγραφέα, δεν κινούνται προς μια γραμμική πρόοδο αλλά από διάφορες συγκρουσιακές διαδικασίες, οι οποίες είναι ασυνεχείς. Foucault, M. (1986). Οι λέξεις και τα πράγματα: Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου, σ.14-17 6 Ο Ionel Schein (1927-2004), ήταν Γάλλος αρχιτέκτονας και συντονιστής της λέσχης του Κέντρο Μελετών Αρχιτεκτονικής 7 Δημοσιεύτηκε το 1984 στο περιοδικό Architecture Mouvement Continuité και ακολούθησαν δημοσιεύσεις στα περιοδικά Diacritics και Lotus. Το 1986, το κείμενο μεταφράζεται στα αγγλικά “Of Other Spaces: Utopias and Heterotopias” από τον Jay Miskowiec όπου γνωρίζει και την μεγαλύτερη δημοσιότητα. 8 «Μεγάλη ευγνωμοσύνη οφείλω σε όσους παρακολούθησαν την πορεία και τις παρεκκλίσεις της εργασίας μου. και Όσο για εκείνους που πιστεύουν ότι κάθε επίμονη και απαιτητική προσπάθεια —το να ξεκινάς και να ξαναρχίζεις, να δοκιμάζεις, να ακολουθείς λανθασμένους δρόμους και να επιστρέφεις ξανά από την αρχή, και παρ’ όλα αυτά να συνεχίζεις να διστάζεις σε κάθε σου βήμα— ότι, με λίγα λόγια, το να εργάζεσαι με επιφυλάξεις και άγχος ισοδυναμεί με παραίτηση, ε, λοιπόν, είναι ολοφάνερο πως

Το νησί των νεκρών

τον ίδιο τον συγγραφέα. Μπορεί αυτή η απόπειρα δημιουργίας ενός εργαλείου κατανόησης του χώρου από τον Foucault να μην ολοκληρώθηκε, αλλά το κείμενο αποτελεί καίρια παρέμβαση στην κατανόηση του χώρου ως πολιτισμικής και κοινωνικής κατασκευής9 . Το γεγονός αυτό επηρεάζει τη δομή και τον χαρακτήρα του κειμένου, καθιστώντας το περισσότερο ως ένα θεωρητικό άνοιγμα παρά ένα κλειστό σύστημα σκέψης. Η ετεροτοπία, όπως την χρησιμοποιεί ο Foucault, είναι ένας πραγματικός τόπος που λειτουργεί ως «άλλος χώρος» σε σχέση με τον κυρίαρχο κοινωνικό ιστό. Η ετεροτοπία δεν έχει σαφή ορισμό, ούτε είναι μια σταθερή κατηγορία χώρου, αλλά παραμένει ανοιχτή σε ερμηνείες και αναγνώσεις, γεγονός που εξηγεί την διαχρονική της επίδραση10 .

δεν ανήκουμε στον ίδιο κόσμο.» Michel Foucault, Ιστορία της σεξουαλικότητας 2: Η χρήση των απολαύσεων, μτφρ. Γιώργος Κωνσταντινίδης (Αθήνα: Εκδόσεις Ράππα, 1978), σ. 15. 9 Γαβριηλίδης, Α. (2006). Η επικαιρότητα του Μισέλ Φουκώ. Θέσεις, 96 (Ιούλιος– Σεπτέμβριος). [Διαδίκτυο] Διαθέσιμο στο: <http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&view=article&id=950:category-950&catid=20&Itemid=113> [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026]. 10 Σε μεγάλο βαθμό η αναγέννηση της έννοιας οφείλεται στον τόμο Heterotopia and the City των Dehaene & De Cauter. Στην πραγματικότητα ο Michiel Dehaene και ο Lieven De Cauter συγκέντρωσαν και ανέλυσαν τη διάλεξη ως πρωταρχικό κείμενο για να μελετηθεί ο χώρος.

Το νησί των νεκρών

εικόνα 01:Το εξώφυλλο του περιοδικού Architecture Mouvement Continuité, που δημοσιεύτηκε το κείμενο “Des espaces autres”

Το νησί των νεκρών

Ο ίδιος ο τίτλος «Des espaces autres» («Περί αλλοτινών χώρων»), φανερώνει την θεωρητική βαρύτητα του κειμένου. Η επιλογή της λέξης autres11 από τον συγγραφέα δηλώνει μια ριζική ετερότητα, όχι απλώς μια διαφορά ως προς την ταυτότητα του χώρου, αλλά ως προς την ίδια του τη λειτουργία, τον χρόνο και τις σχέσεις. Οι «άλλοι χώροι» λειτουργούν εντός της κοινωνίας αποκαλύπτοντας τις αντιφάσεις και τα όρια της. Ο Foucault δεν επικεντρώνεται στον κανόνα, στους τυπικούς, οικείους χώρους, αντιθέτως στρέφει το βλέμμα του στους χώρους που κρύβουν μια ιδιαιτερότητα ή διαφορά. Κατανοεί καλύτερα γιατί και πως διαμορφώνεται η διαφορά μέσα στην ομοιομορφία , πως ορίζεται το έξω σε σχέση με το μέσα αλλά και πως συνδέονται αυτά τα δυο μεταξύ τους. Βασικό χαρακτηριστικό στην μελέτη του είναι η επιλογή του να εξετάσει και να μελετήσει ένα φαινόμενο από τις αποκλίσεις και τα περιθώρια του, αντί για την κεντρική κανονική μορφή του. Οι ετεροτοπίες δεν είναι φανταστικές κατασκευές, αλλά υπαρκτοί χώροι , συνήθως εξαίρεσης ή μεταβατικότητας, όπου ισχύουν διαφορετικοί κανόνες από αυτούς στις κυρίαρχες κοινωνικές δομές12 . Ο Foucault προτείνει μια νέα χωρικότητα, η οποία παράγεται κυρίως από σχέσεις εξουσίας και τελετουργίες. Στην πραγματικότητα, με τις ετεροτοπίες ο Foucault διερευνά τον τρόπο 11 Μετάφραση: «άλλου» 12 «In placing the emphasis on the centrality of heterotopia in the contemporary urban condition, however, we have to overcome an equally problematic pitfall that travellers in heterotopia have to face: when putting on heterotopian spectacles, everything tends to take on heterotopian traits. The following axiom, therefore, has been our guide: not everything is a heterotopia. At stake is to find out whether the concept of heterotopia could be made consistent or whether it should, on the contrary, be given up altogether because its vagueness has only brought confusion and continues to do so.» Dehaene, M., & De Cauter, L. (Eds.). (2008). Heterotopia and the city: Public space in a postcivil society,σ. 6

Το νησί των νεκρών

που ο δυτικός πολιτισμός ορίζει τι είναι “διαφορετικό”, “παράλογο”, “μη κανονικό” και με ποιον τρόπο η κοινωνία, το αποκλείει, το περιορίζει ή το φιμώνει. Υπάρχουν μηχανισμοί, σε κάθε κοινωνία και σε κάθε εποχή, όπου καθορίζουν ποιος μπορεί να μπει, τι απαγορεύεται, πως βιώνεται ο χρόνος και πως οργανώνεται η κίνηση. Υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ των χώρων που αναφέρει 13 δοκιμάζοντας την καθολική ισχύ της έννοιας, δηλαδή κατά πόσο μπορεί αυτή να εφαρμοστεί σε τόσο διαφορετικά παραδείγματα14.

13 Στο κείμενό του αναφέρεται σε παραδείγματα όπως: το σχολείο, η στρατιωτική θητεία, το ταξίδι του μέλιτος, τα γηροκομεία, οι ψυχιατρικές κλινικές, οι φυλακές, τα νεκροταφεία, τα θέατρα και οι κινηματογράφοι, οι βιβλιοθήκες και τα μουσεία, τα πανηγύρια και οι καρναβαλικοί χώροι, τα κάμπινγκ, τα χαμάμ, οι σάουνες, τα μοτέλ, οι οίκοι ανοχής, οι αποικίες των Ιησουιτών και το πλοίο Foucault, M,1984,Of other spaces. 14 Σε μεγάλο βαθμό η αναγέννηση της έννοιας οφείλεται στον τόμο Heterotopia and the City των Dehaene & De Cauter. Στην πραγματικότητα ο Michiel Dehaene και ο Lieven De Cauter συγκέντρωσαν και ανέλυσαν τη διάλεξη ως πρωταρχικό κείμενο για να μελετηθεί ο χώρος.

Το νησί των νεκρών

«Το νεκροταφείο είναι αναμφίβολα ένας χώρος διαφορετικός από τους συνηθισμένους πολιτισμικούς χώρους. Πρόκειται, ωστόσο, για έναν χώρο που συνδέεται με όλους τους τόπους της πόλης, του κράτους ή της κοινωνίας ή του χωριού κ.ο.κ., καθώς κάθε άτομο και κάθε οικογένεια έχει συγγενείς στο νεκροταφείο.» -Foucault, M,1984,Of other spaces, σ.5

Το νησί των νεκρών

//νεκροταφείο Μεταξύ των χώρων που απασχολούν τον Foucault, το νεκροταφείο ,στην παρούσα ερευνητική εργασία, επιλέγεται ως κεντρικό αντικείμενο ανάλυσης. Η επιλογή αυτή δεν είναι αυθαίρετη, αλλά βασίζεται στην ιδιαίτερη χωρική και συμβολική του διάσταση. Η μετατόπιση από την γενική προσέγγιση του χώρου στην μελέτη των «άλλων χώρων», με το νεκροταφείο να αντιμετωπίζεται ως «άλλος χώρος», αποτελεί σημαντική εννοιολογική στροφή. Στην κοινωνία διαμορφώνονται, είτε σε συλλογικό, είτε σε ατομικό επίπεδο, χώροι που αποκτούν ιερότητα , λόγω της συναισθηματικής φόρτισης και προσωπικής εμπειρίας του ατόμου. Η μνήμη15 αντλεί ερεθίσματα από το χωρικό περιβάλλον, ενώ ο βιωμένος χώρος οργανώνει και πλαισιώνει τα γεγονότα του παρελθόντος. Άρα χώρος και μνήμη είναι αλληλένδετες έννοιες. Το νεκροταφείο είναι ένας τόπος όπου ο χώρος και η μνήμη συνδιαλέγονται. Σε ένα κόσμο διαρκούς μεταβολής, αδιάκοπης κίνησης και χωρικής αστάθειας , το άτομο αποζητά να νιώσει σταθερότητα. Το νεκροταφείο προσφέρει μια εμπειρία παύσης και μονιμότητας. Η μνήμη παύει να είναι απροσδιόριστη και αποκτά όρια, μορφή και τοποθεσία. Αν και η παρουσία του νεκροταφείου υπενθυμίζει τον θάνατο, ο συμβολικός του χαρακτήρας και η δυνατότητα του να αναπαριστά την μνήμη, το καθιερώνει ως έναν ιδιαίτερο και «σταθερό» τόπο. Η σταθερότητα αυτή δεν βιώνεται ως άρνηση του θανάτου ,αλλά αντιθέτως , ως προσπάθεια συμφιλίωσης με αυτόν.

15 Η μνήμη παραμένει ζωντανή όταν μεταδίδεται μέσα στην κοινωνία, είτε προφορικά είτε συμβολικά, με την εξέλιξη και την αλλαγή της κοινωνίας, αντιθέτως η βιωματική μνήμη χάνεται. Σύμφωνα με τον Pierre Nora εκείνη είναι η στιγμή που οι τόποι μνήμης γεννιούνται, καθώς πρέπει η μνήμη να συντηρηθεί έστω και τεχνητά. Ως τόποι μνήμης θεωρούνται οι υλικές ή συμβολικές κατασκευές όπου διατηρούν την μνήμη αναπαριστώντας την. Nora, P. (Ed.). (1997). Realms of memory: The construction of the French past.

Το νησί των νεκρών

Το νεκροταφείο συγκεντρώνει , με έναν ιδιαίτερο τρόπο τη διπλή συνθήκη των ετεροτοπιών , δηλαδή την ικανότητα τους να βρίσκονται εντός της κοινωνίας αλλά να λειτουργούν διαφορετικά από αυτή. Με αυτή την λογική ανήκει στον κοινωνικό ιστό ως χώρος μνήμης και τελετουργίας, αλλά λειτουργεί ταυτόχρονα και ως χώρος αποκλεισμού και απομάκρυνσης του νεκρού, από την πόλη. Ο χώρος των νεκρών αποτελεί μια έντονη χωρική αλλά και συμβολική τομή ανάμεσα στην ζωή και τον θάνατο. Πρόκειται για έναν χώρο όπου συνυπάρχουν ταυτόχρονα η ατομική μνήμη , η συλλογική ιστορία, το προσωπικό πένθος αλλά και η κοινωνική στάση της κοινωνίας απέναντι στον θάνατο. Σε αντίθεση με άλλους χώρους, των οποίων η λειτουργία είτε μεταβάλλεται εξ ολοκλήρου, είτε εξαφανίζεται, το νεκροταφείο παραμένει αναγκαίο σε κάθε κοινωνία16. Πρόκειται για έναν χώρο που έχει την δυνατότητα να φιλοξενεί όλες τι μεταβολές χωρίς να χάνει την ταυτότητα του. Η σημασία και η βαρύτητα του χώρου αυτού δεν οφείλεται μόνο στην «λειτουργία» του, αλλά κυρίως γιατί ενσαρκώνει την λογική του μεσαιωνικού χώρου17 , την ανάγκη δηλαδή να δομηθεί μια οριακή ζώνη όπου το μεταβατικό τοποθετείται. Αποτελεί, επομένως, ένα τόπο όπου αποτυπώνεται η ιερότητα και η μιαρότητα, η εγγύτητα και η απομάκρυνση, η κοινότητα και η εξαίρεση. Ένας χώρος που βρίσκεται στο κατώφλι μεταξύ ζωής και θανάτου. 16 “In these ancient paleolithic sanctuaries, as in the first grave mounds and tombs, we have, if anywhere, the first hints of civic life, probably well before any permanent village settlement can even be suspected.” Mumford, L. (1961). The city in history, σ. 8. 17 Ο Philippe Ariès υποστηρίζει ότι ο Μεσαίωνας είναι μια εποχή που η κοινωνία έχει μια “οικεία” σχέση με τον θάνατο. Ο θάνατος αποτελούσε μια συλλογική τελετουργία και η τοποθέτηση του ήταν οργανικό στοιχείο της κοινωνικής ζωής. Ένα σύστημα σχέσης ανάμεσα στον κόσμο των ζωντανών και τον κόσμο των νεκρών. Ariès, P. (1981). The hour of our death

Το νησί των νεκρών

H ανάλυση του νεκροταφείου δεν αφορά απλά μια μελέτη ενός ακόμη τόπου. Αντιθέτως, αποκαλύπτει πως η ίδια η έννοια του χώρου λειτουργεί ως μέσο παραγωγής νοήματος. Ο χώρος συγκροτείται μέσα από κοινωνικές, συμβολικές και ιστορικές συνθήκες.

Το νησί των νεκρών

Α2 // Ο μεσαιωνικός χώρος ως χώρος εντοπισμού στον Michel Foucault και ο χώρος του μεσαιωνικού νεκροταφείου Προκειμένου να καταστεί σαφές το θεωρητικό υπόβαθρο στο οποίο γεννιέται η ετεροτοπία, ο Foucault επιχειρεί μια συνοπτική ιστορική ανάγνωση της δυτικής αντίληψης για τον χώρο. Κατά τον Μεσαίωνα ,όπως ο ίδιος τονίζει, ο χώρος δεν αποτελούσε ένα ομοιογενές πεδίο, αλλά ένα σύνολο ιεραρχημένων τόπων, στον οποίο κάθε τόπος έχει συγκεκριμένη θέση και νόημα. Η κοινωνική και θρησκευτική τάξη αποτυπώνεται άμεσα στη χωρική οργάνωση, δημιουργώντας ένα πλέγμα ιερών και κοσμικών, επιτρεπτών και απαγορευμένων, κεντρικών και περιθωριακών χώρων. Ο κάθε τόπος έφερε συμβολικό βάρος και εντασσόταν στην αυστηρή ιεραρχία, η οποία τέθηκε από την θεολογική αντίληψη της κοινωνίας18 . Ο μεσαιωνικός χώρος, σύμφωνα με τον Foucault, συγκροτείται ως «χώρο εντοπισμού»19 , δηλαδή ενός συστήματος όπου κάθε στοιχείο έχει προκαθορισμένη και νοηματικά φορτισμένη θέση. Ο όρος δημιουργείται από τον συγγραφέα για να κατανοήσει και να οργανώσει τους χώρους με ποιοτικές ιεραρχίες. Η έννοια του χώρου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τη σταθερότητα και τη μόνιμη κατάταξη. Κάθε τοποθέτηση στην μεσαιωνική κοινωνία φέρει ηθικές, θρησκευτικές ή κοινωνικές συνέπειες. Η μετατόπιση της καθορισμένης θέσης ισοδυναμεί με διατάραξη της κοσμικής τάξης. Ορισμένες κατηγορίες χώρων αποκτούν ιδιαίτερη σημασία, αυτό συμβαίνει καθώς βρίσκονται 18 Την θεωρία του Foucault συμπληρώνει η ερμηνεία του Eliade . “For religious man, space is not homogeneous”. Στο πρώτο κεφάλαιο του βιβλίου, ο Eliade αναφέρει ότι στην ανθρώπινη εμπειρία και πιο συγκεκριμένα την εμπειρία του θρησκευόμενου ανθρώπου , ο χώρος δεν είναι ομοιόμορφος. Αντίθετα, ορισμένοι χώροι —ιδίως οι ναοί, τα νεκροταφεία και τα μοναστηριακά σύνολα— λειτουργούν ως ιερές νησίδες φορτισμένες με νόημα και στον αντίποδα τους είναι οι υπόλοιποι “αδιάφοροι” και “άμορφοι” χώροι. Eliade, M. (1959). The sacred and the profane: The nature of religion, σ. 20 19 the space of emplacement / Foucault, M,1984,Of other spaces, σ.1

Το νησί των νεκρών

σε οριακές θέσεις, τόποι όπου το εντός συναντά το εκτός, το ιερό αγγίζει το βέβηλο, το κοινωνικό συνδιαλέγεται με το υπαρξιακό. Τέτοιοι τόποι αποκαλύπτουν την ένταση , την ασάφεια αλλά και την ανάγκη που έχει η κοινωνία να ορίζει και να διαχωρίζει, να οριοθετεί και να προστατεύει, να ταξινομεί και να εξορκίζει20 . Η κατανόηση του μεσαιωνικού χώρου ως «χώρου εντοπισμού» είναι κρίσιμη για την προσέγγιση του Foucault για τις ετεροτοπίες, καθώς αποκαλύπτει το ιστορικό υπόβαθρο από το οποίο προέκυψε η ανάγκη να δημιουργηθούν «άλλοι χώροι». Οι ετεροτοπίες εμφανίζονται ως αποτέλεσμα διάρρηξης της αυστηρής ιεραρχικής λογικής.

εκτός// εντός

υπαρξιακό//κοινωνικό

ιερό

βέβηλο

εικόνα 02:διαγραμμα που το το εντός συναντά το εκτός, το ιερό αγγίζει το βέβηλο, το κοινωνικό συνδιαλέγεται με το υπαρξιακό.

20 Σταύρος Σταυρίδης, (2006),«Ο χώρος της τάξης και οι ετεροτοπίες. Ο Φουκώ ως γεωγράφος της ετερότητας», Ουτοπία, τχ. 72, σ. 146

Το νησί των νεκρών

//μεσαιωνική πόλη Η μεσαιωνική πόλη οργανώνει το κέντρο της γύρω από τον ναό ή την εκκλησία, ενώ οι χώροι της εξουσίας, της κατοικίας, της αγοράς και του περιορισμού κατανέμονται σύμφωνα με κανόνες που έχει θέσει η κοινωνία. Παράλληλα, τα τείχη δημιουργούν ένα αυστηρό όριο ανάμεσα στο εντός και εκτος, προστατεύοντας ή αποκλείοντας.

εικόνα 03:αξονομετρικό της μεσαιωνικής πόλης Cité de Carcassonne της Γαλλίας.

Το νησί των νεκρών

Στο πλαίσιο αυτό, ο χώρος του θανάτου εντάσσεται με την σειρά του σε μια συγκεκριμένη χωρική ιεραρχία. Τα νεκροταφεία στο μεσαίωνα βρισκόταν είτε εντός, είτε σε άμεση επαφή με τον πυρήνα της πόλης, συνήθως στις αυλές των εκκλησιών. Η εκκλησία αναλάμβανε τον έλεγχο της ταφής του νεκρού σώματος, χωρίς να προβλέπεται χώρος για την επίσκεψη από τα οικεία του πρόσωπα. Μέσα από αυτή την διαδικασία, οι ναοί σταδιακά μετατρέπονται σε χώρους ταφής. Τα οστά, μετά την αποσύνθεση των σωμάτων τοποθετούνταν είτε σε νεκροφυλάκεια, είτε στις στέγες των εκκλησιών, είτε σε υπόγειες κρύπτες, χάνοντας πλήρως την ατομική τους ταυτότητα. Η έκθεση των οστών εκτός από πρακτικό χαρακτήρα, είχε και διδακτική διάσταση. Η υλική παρουσία του θανάτου λειτουργούσε ως υπενθύμιση της ανθρώπινης θνητότητας. Προς τα τέλη του Μεσαίωνα, ο νεκρός «προσωποποιείται» και τα χαρακτηριστικά της ζωής του αποτυπώνονται στο ταφικό του μνημείο. Ο τάφος γίνεται επώνυμος και αποκτά διάκοσμο. Μέσω της μορφής των τάφων, καθίσταται σαφής η κοινωνική διαστρωμάτωση, με τους φτωχούς να ενταφιάζονται σε απλούς τάφους, ενώ οι εύποροι σε μνημειακές κατασκευές και μαυσωλεία. Από την μια πλευρά ο χώρος ταφής εκφράζει την κρίση της μεσαιωνικής κοινωνίας, καθώς παρουσιάζει το θάνατο ως αναπόφευκτη κατάληξη, ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης. Από την άλλη, μέσα από τον τρόμο που προκαλεί, οδηγεί τον άνθρωπο να συνειδητοποιήσει την αξία της ζωής.

Το νησί των νεκρών

32 // νεκροταφείο των αθώων

Σημαντικό παράδειγμα ταφείου αποτέλεσε το «νεκροταφείο των αθώων» στο Παρίσι. Το νεκροταφείο βρισκόταν στην καρδιά του μεσαιωνικού Παρισιού και λειτουργούσε ως το κεντρικό νεκροταφείο της πόλης. Οι ταφές πραγματοποιούνταν σε μαζικούς τάφους και οι περιμετρικές στοές ,λειτουργούσαν ως οστεοφυλάκια. Η ζωή, το εμπόριο, ο θάνατος τοποθετούνται στον ίδιο χώρο σε μια μεσαιωνική πόλη. Το 1788 το νεκροταφείο ισοπεδώνεται, με τον χώρο να παραμένει αστικό αλλά ο θάνατος απουσιάζει. Συμπεραίνουμε λοιπόν, ότι τα μεσαιωνικά νεκροταφεία ήταν χώροι εντός του πυκνοδομημένου ιστού, που συχνά η χρήση21 τους δεν περιοριζόταν μόνο σε τελετουργική22 .

εικόνα 04:Το «νεκροταφείο των αθώων» στο Παρίσι.

21 Μέχρι και την εποχή του διαφωτισμού, στα νεκροταφεία υπήρχαν ζογκλέρ, έμποροι, επιχειρηματίες. Ζαβράκα, Δ. (2015). Η σχέση μεταξύ φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος: Το νεκροταφείο ως μεταβατικός τόπος στο έργο των Kienast & Vogt, σ. 67 22 ο.π, σ. 64- 71, σ.95- 98

33 εικόνα 05:Τοποθεσία του νεκροταφείου στο Παρίσι.

Το νησί των νεκρών

Α3 // Θεωρητική αποϊεροποίηση του χώρου και μετασχηματισμός του νεκροταφείου στη σύγχρονη εποχή «Βρισκόμαστε σε μια εποχή που ο χώρος μας παρουσιάζεται με τη μορφή των σχέσεων ανάμεσα σε τοποθεσίες» - Foucault,1984,σ.2 Η μετάβαση από τον μεσαιωνικό κόσμο στην σύγχρονη εποχή συνοδεύεται με μια ριζική αλλαγή της χωρικής σκέψης. Ο Foucault αναφέρει ότι με την κοσμολογική θεωρία που εισήγαγε ο Γαλιλαίος23 , από τον 17ο αιώνα και ύστερα, η αντίληψη για τον χώρο ανατρέπεται. Ο μεσαιωνικός τόπος καταρρέει. Το ιερό και το βέβηλο που κατείχαν σαφείς θέσεις μέσα στην «τάξη του κόσμου» , υποχωρούν μπροστά σε μια νέα χωρική λογική. Με την εξάπλωση των επιστημών, των χαρτογραφήσεων, των δικτύων και των τεχνικών υποδομών, τη θέση του ιεραρχημένου συστήματος τόπων καταλαμβάνει η έννοια του απείρου, απέραντου και ομογενοποιημένου χώρου, όπου κάθε σημείο υπόκειται στους ίδιους κανόνες, στις ίδιες λογικές διαχείρισης. Μια πραγματικά μεγάλη αλλαγή από έναν ποιοτικό χώρο, όπου κάθε σχέση είχε συμβολική αξία, σε έναν ποσοτικό χώρο.

23 Ο Γαλιλαιος εισάγει τρια κομβικά σημεία: 1. Καταργούνται οι “ανώτεροι” και “κατώτεροι” χώροι, 2. Ο χώρος υπακούει στους φυσικούς νόμους/μετρίεται, 3. Ο χώρος είναι αποκεντρωμένος/σύμπαν Foucault,1984, σ.1-2

Το νησί των νεκρών

Η προσέγγιση του Foucault βασίζεται στην παραδοχή ότι ο μεσαιωνικός χώρος που ήταν θρησκευτικά και μυθικά φορτισμένος , γίνεται ο σύγχρονος επιστημονικός και πλέον μπορεί να αποδοθεί στην λογική της φυσικής επιστήμης. Τόποι που είναι κοινωνικά αποκλεισμένοι , είτε για λόγους υγιεινής , είτε κοινωνικού ελέγχου είτε για ηθικούς λόγους—όπως τα νοσοκομεία, τα άσυλα, οι φυλακές, τα νεκροταφεία— δεν μπορούν πλέον να δικαιολογηθούν με θρησκευτικούς όρους. Η μετάβαση από τον μεσαιωνικό «χώρο εντόπισης» προς τον ομοιογενή χώρο γίνεται πλέον ξεκάθαρη. Η διαδικασία αυτή συχνά περιγράφεται ως πλήρης αποϊεροποίηση του χώρου, ωστόσο ο Foucault αντιμετωπίζει αυτή την εξέλιξη επιφυλακτικά. Όπως παραδέχεται, στην καθημερινή εμπειρία ο χώρος παραμένει διαχωρισμένος , φορτισμένος με αξίες, συμβολισμούς, προκαταλήψεις και απαγορεύσεις. Η σύγχρονη κοινωνία εξακολουθεί να λειτουργεί γύρω από “ιερές αντιθέσεις” 24. Κατά τον συγγραφέα, υπάρχουν αντιθέσεις όπου ο σύγχρονος άνθρωπος θεωρεί ακόμη δεδομένες και δεν έχουν ακόμη καταργηθεί. Η κρίσιμη παρατήρηση του Foucault είναι ότι κάποιοι χώροι εξακολουθούν να θεωρούνται άβατοι, ιεροί, ή προστατευμένοι , όχι εξαιτίας της θρησκείας , αλλά λόγω κοινωνικών κανόνων και αξιών. Οι χώροι αυτοί διατηρούν την ιεραρχική λογική ορίζοντας τι είναι επιτρεπτό, τι απομακρυσμένο, τι προστατεύεται και τι αποκλείεται. Ο Foucault επιχειρεί να δείξει ότι σύγχρονος χώρος δεν είναι ουδέτερος. Στην ουσία η ιερότητα των χώρων του μεσαίωνα μεταγράφηκε στην σύγχρονη εποχή σε νέα μορφή. Μέσα σε αυτό το θεωρητικά αποϊεροποιημένο πλαίσιο και με αφετηρία την σκέψη του Foucault, διαπιστώνεται ότι όσο πιο ενιαίος είναι ο χώρος , τόσο περισσότερο αναδεικνύονται οι εξαιρέσεις και οι ιδιαίτεροι τόποι μέσα σε αυτόν. Οι ετεροτοπίες αποκαλύπτουν ότι η ομογενοποίηση είναι περισσότερο ιδεολογική παρά πραγματική. 24 ιδιωτικού και δημόσιου χώρου, οικογενειακού και κοινωνικού, χώρου εργασίας και αναψυχής και τέλος στου ιερού και χρηστικού χώρου. Foucault,1984, σ.3

Το νησί των νεκρών

Στην πραγματικότητα η ομογενοποίηση αντί να δημιουργεί όμοιους χώρους ενισχύει την αντίθεση. Η διαπίστωση αυτή αν και μοιάζει αντιφατική αποκαλύπτει ότι όλες οι ποιοτικές διαφορές25 ενισχύονται στην σύγχρονη εποχή και καθίσταται αναγκαίο να δημιουργηθούν ειδικοί τόποι, στο οποίους θα εντάσσονται όλες αυτές οι αντιθέσεις που αδυνατεί η κοινωνία να διαχειριστεί. Οι ετεροτοπίες λειτουργούν ως ρήγματα μέσα στον υποτιθέμενο ουδέτερο χώρο, τονίζοντας την διαφορά. Το θεωρητικό εργαλείο των «άλλων χώρων» επιτρέπει την ανάγνωση αυτών των κρυφών , ιεραρχημένων τόπων που αντιστέκονται στην ψευδαίσθηση της ομοιογένειας. Η μετάβαση από τον μεσαιωνικό κόσμο στην σύγχρονη εποχή συνεπάγεται τη μεταβολή στην χωρική θέση και σημασία του νεκροταφείου. Η αντίληψη απέναντι στον θάνατο αλλάζει και το νεκροταφείο μετατοπίζεται εκτός των αστικών ορίων. Κατά τον 19ο αιώνα το νεκροταφείο, χωρικά δεν ταυτίζεται με τον χώρο της εκκλησίας. Ο χώρος ταφής παύει να ορίζεται από την συμβολική ιεραρχία και πλέον αντιμετωπίζεται ως μια προβληματική χωρική λειτουργία που πρέπει να απομονωθεί από τον καθημερινό χώρο. Είναι αναγκαίο οι νεκροί να διαχωριστούν από τους ζωντανούς και η πόλη να αναδιαμορφωθεί. Η αλλαγή της θέσης του νεκροταφείου οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις μεταβολές της κοινωνικής, υγειονομικής σκέψης. Η πόλη αρχίζει να ανησυχεί για την δημόσια υγεία και την υγιεινή. Το νεκροταφείο θεωρείται εστία μόλυνσης και απειλής για την υγεία των ζωντανών. Η ίδια η έννοια της ταφής μετατρέπεται σε ζήτημα υγειονομικής διαχείρισης. Ωστόσο, το νεκροταφείο δεν μεταφέρεται εκτός της πόλης μόνο για λόγους υγιεινής , η μετακίνηση αυτή αποτελεί μια ευρύτερη κοινωνική στρατηγική αποσιώπησης και ελέγχου του θανάτου26 . Η αποϊεροποίηση , ωστόσο, αφορά το επίπεδο της θεωρίας και διοικητικής λογικής. Παρά την απομάκρυνση, το 25 Όπως αναφέρθηκαν προηγουμένως όπου το εντός συναντά το εκτός, το ιερό αγγίζει το βέβηλο, το κοινωνικό συνδιαλέγεται με το υπαρξιακό. 26 Ζαβράκα, Δ. (2015) σ.73-97

Το νησί των νεκρών

νεκροταφείο εξακολουθεί να συγκεντρώνει έντονη συμβολική και συναισθηματική φόρτιση. Είναι αναμφίβολα ένας ιερός τόπος καθώς συνδέεται με τελετουργίες μετάβασης και πίστης, παραμένοντας ένας διαφοροποιημένος χώρος μέσα στο φαινομενικά αποϊεροποιημένο τοπίο της πόλης. Σε αυτό το σημείο είναι ορατός ο ετεροτοπικός χαρακτήρας του. Αν και εντάσσεται στο σύγχρονο χωρικό σύστημα λειτουργεί ως «άλλος τόπος». Πρόκειται για έναν χώρο που την ίδια στιγμή ανήκει και δεν ανήκει στον κοινό κόσμο, τον καθημερινό. Τα όρια του είναι σαφή , με σκοπό να προστατεύσουν τον χώρο και να «φυλάξουν» τον θάνατο μέσα σε αυτόν. Στην πραγματικότητα όμως είναι εκτεθειμένος χώρος, καθώς είναι «ανοιχτός» στην δημόσια επίσκεψη και προσφέρει μια συλλογική εμπειρία. Το νεκροταφείο αποτελεί έναν ενδιάμεσο χώρο, ένα κατώφλι27 , τόσο από την ζωή στο θάνατο όσο και από την ιερότητα και καθημερινότητα, προστασία και έκθεση, γη και ουρανό.

27 « Είναι τελικά το κατώφλι μια διάβαση αλλά και το σημάδι της; Ένας τόπος και ένας χρόνος μεταβατικός ανάμεσα σε ένα πριν και ένα μετά, ένα εδώ και ένα εκεί; Η μήτρα, ταυτόχρονα, είναι το κατώφλι μια συμβολική επιφάνεια κοινωνικής ενσωμάτωσης, επιφάνεια συμβολικής και πραγματικής μετάβασης, επιφάνεια αλλαγής. Και μήπως γι’ αυτό το πέρασμα στο κατώφλι αποτελεί μια έννοια με πλούσιο μεταφορικό δυναμικό, έννοια ικανή να περιγράψει, να αποδώσει βιώματα εξουσιαστικής καθυπόταξης και ένταξης αλλά και κοινωνικής ζωής; Στο κατώφλι της ζωής…»Σταυρίδης, Σ. (1999). Προς μια ανθρωπολογία του κατωφλιού. Ουτοπία, 33, σ. 107

Το νησί των νεκρών

Μέρος Β Η έννοια της ετεροτοπίας του Michel Foucault ως θεωρητικό εργαλείο ανάλυσης του χώρου

Το νησί των νεκρών

// Μέρος Β

«Το σημαντικό σημείο που πρέπει να θυμόμαστε όταν εξετάζουμε την ετεροτοπία δεν είναι οι ίδιοι οι χώροι, αλλά το τι επιτελούν σε σχέση με άλλους τόπους. Το επιχείρημά μου είναι ότι επιτελούν έναν νέο τρόπο οργάνωσης, μέσα από τους ετερογενείς τρόπους με τους οποίους αναπαριστούν.» -Hetherington, K. ,(1997), σελιδα 49

Το νησί των νεκρών

Β1 // Ο χώρος της ετεροτοπίας: ένας ιδιαίτερος χώρος Στο προηγούμενο κεφάλαιο της εργασίας αναλύθηκε η εξέλιξη της δυτικής χωρικής σκέψης από τον Μεσαίωνα έως τη σύγχρονη εποχή, μέσα από την προβληματική του Foucault. Ο μεσαιωνικός χώρος από τον συγγραφέα ορίστηκε ως χώρος εντοπισμού και ιεραρχημένων τόπων , ενώ ο σύγχρονος χώρος ως αποϊεροποιημένος και ομογενής. Παρά τη φαινομενική ομογενοποίηση, διαπιστώθηκε ότι ο σύγχρονος χώρος συνεχίζει να παράγει διαφοροποιήσεις, όρια και αποκλεισμούς που συχνά η κοινωνία πασχίζει να κρύψει. Σε αυτό το πλαίσιο , το δεύτερο μέρος εστιάζεται στους χώρους που λειτουργούν ως ρήγματα ή εναλλακτικές χωρικές συνθήκες. Έτσι στο σημείο αυτό, επιχειρείται να διερευνηθεί ο ιδιαίτερος χαρακτήρας των ετεροτοπιών, προετοιμάζοντας το έδαφος για την ανάλυση του συγκεκριμένου χωρικού παραδείγματος. Το ερώτημα που προκύπτει πλέον είναι «πως διαμορφώνεται χώρος σε εκείνες τις περιπτώσεις που δεν υπακούουν πλήρως στην κυρίαρχη χωρική λογική;». Ο χώρος στην ετεροτοπία δεν μπορεί να κατανοηθεί με τον ίδιο τρόπο που κατανοείται και αναλύεται ο καθημερινός και λειτουργικός χώρος. Για να γίνει αυτό, πρέπει πρώτα να κατανοηθεί ο χώρος ως σχέση και όχι ως επιφάνεια. Ο Foucault, χωρίς να επιθυμεί να χρησιμοποιήσει τον βαρύ όρο της επιστήμης ,προτείνει μια θεωρητική αποτύπωση των ετεροτοπιών σε κάθε εποχή και κοινωνία, εισάγοντας την έννοια της ετεροτοπολογίας. Όπως τονίζει ο Foucault, για να γίνει αντιληπτό πως λειτουργούν οι ετεροτοπίες, οι οποίες διακόπτουν ή μεταβάλλουν τον χώρο, πρέπει πρώτα να εξηγηθεί ότι ο χώρος εκτός από γεωμετρική επιφάνεια είναι και ένα δίκτυο σχέσεων.

Το νησί των νεκρών

Με την λέξη χώρο δεν αναφέρεται μόνο σε μια μετρήσιμη έκταση αλλά μια παραγωγή , ένα πεδίο αλληλεπιδράσεων που συγκροτείται κοινωνικά, πολιτικά και ιστορικά. Μέσα σε αυτό το πλέγμα, κάθε μεταβολή στον χώρο, είναι και αλλαγή στις σχέσεις. Μια ετεροτοπία μπορεί να έχει απολύτως συνηθισμένο σχήμα και η ετερότητα της να βρίσκεται, όχι στην μορφή, αλλά στην λειτουργία της εκτός της “κανονικής” σχέσης του υπόλοιπου δικτύου. Άλλωστε η ετεροτοπία δεν αλλάζει τον χώρο επειδή διαφέρει, αλλά είναι διαφορετική επειδή αλλάζει τις σχέσεις που συγκροτούν τον χώρο. Η ίδια η λέξη, ετυμολογικά προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «έτερος»28 και «τόπος»29. Η χρήση του πρώτου συνθετικού έτερος , δεν είναι τυχαία καθώς αντικατοπτρίζει την έννοια του διαφορετικού, μη όμοιου, του περιθωριακού, του αποκλεισμένου. Ο όρος χρησιμοποιείται τόσο στην φιλοσοφία όσο και στις επιστήμες, αποκαλύπτοντας έναν σταθερό προβληματισμό γύρω από τη διαφορά. Είναι μια λέξη που χρησιμοποιείται για να περιγράψει την ρήξη30 και την απόκλιση. Ο Foucault, αποδεικνύει ότι ο χώρος δεν είναι ένα δοχείο που τοποθετούνται απλά τα αντικείμενα αλλά ένα σύστημα σχέσεων που καθορίζει τον τρόπο που ζούμε , που εργαζόμαστε ακόμη και που πεθαίνουμε. Και το σημαντικότερο από όλα, ότι η κοινωνία δεν παύει ποτέ να παράγει «άλλους τόπους». 28ετερο- α΄ συνθετικό που προσδίδει στο β΄ συνθετικό τη σημασία: 1.του άλλου, του διαφορετικού 2.του αντίθετου 3.της απόκλισης από το κανονικό, το συνηθισμένο Μπαμπινιώτης, Γ. (2006). Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας: Με σχόλια για τη σωστή χρήση των λέξεων (β΄ έκδ., γ΄ ανατύπ., εμπλουτισμένη). Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας 29τοπος- β΄ συνθετικό για τον σχηματισμό λέξεων που δηλώνουν: 1.τόπο ή περιοχή γεμάτη απο κάτι 2.τόπο που προορίζεται για κάτι 3.τόπο που έχει συγκεκριμένη ιδιότητα 30 Σταυρίδης Σ., Μετέωροι χώροι της ετερότητας, , σ. 218

Το νησί των νεκρών

«Καποιοι χώροι συνιστούν ετεροτοπίες από την ίδια την καταστατική του δημιουργια;» -Σταυρίδης, 1998, σ.55 Η κατανόηση των νεκροταφείων ως ετεροτοπικών χώρων καθαρίζεται από την ριζική τομή που προκαλεί ο θάνατος στην συνέχεια του κοινωνικού και χωρικού χρόνου. Ο θάνατος δεν είναι απλώς το τέλος της ζωής, αλλά μια μορφή ρήξης στην χωρική εμπειρία, όπου η κανονικότητα διακόπτεται. Το νεκροταφείο αποτελεί την χωρική απάντηση σε αυτή την ρήξη. Ο «άλλος χώρος»31 είναι ένας τόπος όπου η κοινωνία επιχειρεί να διαχειριστεί χωρικά το ασύμβατο γεγονός του θανάτου32 .

31νεκροταφείο 32 Σταυρίδης, Σ. (1998). Οι χώροι της ουτοπίας και η ετεροτοπία. Ουτοπία, 31, σ. 55

Το νησί των νεκρών

Β2 // Μεταξύ ουτοπίας και ετεροτοπίας: το παράδειγμα του καθρέφτη Ο Foucault πριν από την ανάλυση των έξι αρχών της ετεροτοπίας, της ιδιαίτερης χωρικής συνθήκης που τον απασχολεί, προχωρά σε μια κρίσιμη διάκριση ανάμεσα στις ουτοπίες και ετεροτοπίες. Αυτή η αφετηρία δημιουργεί το κατάλληλο εννοιολογικό πλαίσιο ώστε να γίνει αντιληπτό τι σημαίνει «άλλος τόπος». Οι ουτοπίες, σύμφωνα με τον Foucault, είναι χώροι που δεν έχουν πραγματική τοποθεσία, υπάρχουν δηλαδή μόνο στην φαντασία. Δεν ορίζονται από όρια και δεν υπακούν σε κανόνες ή κοινωνικές συνθήκες. Η ουτοπία αποτελεί παράδειγμα ώστε να κατανοηθεί η ανάγκη της κοινωνίας να οργανώνει τον χώρο όχι μόνο πραγματικά αλλά και επιθυμητά, μέσα από εικόνες και σκέψεις απόλυτης τελειότητας. Παρότι λειτουργούν ως φορείς νοήματος, δεν εγγράφονται στο χώρο με βιώσιμο τρόπο. Ο Foucault, επιδιώκοντας να διευκολύνει τη μετάβαση από την περισσότερο οικεία στον αναγνώστη έννοια της ουτοπίας, προς αυτήν της ετεροτοπίας επιλέγει να χρησιμοποιήσει το παράδειγμα του καθρέφτη, θεωρώντας το ιδανικό παράδειγμα που συνδυάζει και τις δυο έννοιες.

Το νησί των νεκρών

«Η υπόθεση που διατυπώνεται εδώ είναι ότι η υπερνεωτερικότητα παράγει μη-τόπους, δηλαδή χώρους που δεν αποτελούν οι ίδιοι ανθρωπολογικούς τόπους και οι οποίοι, σε αντίθεση με τη μοντερνικότητα του Baudelaire, δεν ενσωματώνουν τους προγενέστερους τόπους· αντίθετα, αυτοί καταγράφονται, ταξινομούνται, προάγονται στο καθεστώς των “τόπων μνήμης” και τοποθετούνται σε μια οριοθετημένη και συγκεκριμένη θέση.» - Augé, M, 1995,Non-places: Introduction to an anthropology of supermodernity , σ78 Ο καθρέφτης συνιστά, από την μια πλευρά, μια ουτοπία καθώς ο τόπος που εμφανίζεται το είδωλο του αντικειμένου που γυαλίζεται είναι φανταστικός, δεν υπάρχει πραγματικά. Είναι ένα οπτικό κατασκεύασμα , που μοιάζει το αντικείμενο να βρίσκεται εκεί , αλλά στην πραγματικότητα βρίσκεται η εικόνα , καθώς ο τόπος αυτός δεν έχει φυσική υπόσταση , είναι “μη -τόπος” 33 .Από την άλλη, αποτελεί έναν πραγματικό τόπο, όπου το αντικείμενο βρίσκεται σε συγκεκριμένη θέση. Ο καθρέφτης είναι ένας ενδιάμεσος τόπος, ένας χώρος πραγματικός και μη- πραγματικός , υλικός και φαντασιακός. Ενώ “ανοίγει” ένα φαντασιακό τόπο, ταυτόχρονα τονίζει τον πραγματικό και υλικό χώρο. Το παράδειγμα αυτό χρησιμοποιείται από τον Foucault στοχευμένα, ώστε να αποδείξει ότι οι ετεροτοπίες δεν είναι φαντασιακές σαν τις ουτοπίες, αλλά 33 Ο όρος εισήχθη από τον ανθρωπολόγο Marc Augé για να περιγράψει ένα χώρο ανώνυμο, ουδέτερο και λειτουργικά σχεδιασμένο για διέλευση ή προσωρινή παραμονή. Σε αυτούς τους χώρους το άτομο βιώνει μια εμπειρία προσωρινότητας, σαν επιβάτης ή καταναλωτής. Για τον Augé, στους μη τόπους, οι σχέσεις είναι ελάχιστες ή ανύπαρκτες, χωρίς ίχνος μνήμης. Η κατάσταση αυτή περιγράφει τέλεια την έννοια της ουτοπίας, ένας κόσμος που μοιάζει με αυτό του ατόμου αλλά είναι καθαρά νοητικός , ανύπαρκτος. Augé, M. (1995). Non-places: Introduction to an anthropology of supermodernity , σ. 77-115

Το νησί των νεκρών

τόποι που αντιστρέφουν ή σχολιάζουν τον πραγματικό χώρο της κοινωνίας. Οι ετεροτοπίες δεν υπάρχουν για να μας απομακρύνουν από τον πραγματικό κόσμο, αλλά για να μας εντάξουν πίσω σε αυτόν με ένα νέο τρόπο. Επομένως, όπως ο καθρέφτης στέκεται ταυτόχρονα μέσα στον χώρο και πέρα από αυτόν, οι ετεροτοπίες είναι τόποι που στέκονται ταυτόχρονα μέσα και έξω από την κανονικότητα.

εικόνα 06:Το παράδειγμα του καθρέφτη / Ο καθρέφτης είναι ένας ενδιάμεσος τόπος, ένας χώρος πραγματικός και μη- πραγματικός , υλικός και φαντασιακός

Το νησί των νεκρών

Β3 // Οι έξι αρχές των ετεροτοπιών και το νεκροταφείο ως ετεροτοπικός χώρος Στο κείμενο , ο Michel Foucault διατυπώνει μια σειρά από αρχές, οι οποίες λειτουργούν ως εννοιολογικό εργαλείο ανάγνωσης των ετεροτοπιών. Στο παρόν κεφάλαιο, οι έξι αυτές αρχές εξετάζονται διαδοχικά, μέσα από την θεωρητική τους ερμηνεία και τη χωρική τους αποτύπωση στο ετεροτοπικό χώρο του νεκροταφείου.

εικόνα 07:Michel Foucault

Το νησί των νεκρών

//πρώτη αρχή «Η πρώτη αρχή είναι ότι πιθανότατα δεν υπάρχει ούτε μία κουλτούρα στον κόσμο που να μην συγκροτεί ετεροτοπίες. Αυτό αποτελεί μια σταθερά κάθε ανθρώπινης ομάδας. » - Foucault,1984,σ.4 Ο Foucault εισάγοντας την πρώτη αρχή θεμελιώνει την καθολική ύπαρξης των ετεροτοπιών, τονίζοντας ότι καμία κοινωνία δεν υπάρχει χωρίς ετεροτοπίες. Κάθε πολιτισμός ανεξαρτήτου γεωγραφικού χώρου ή χρόνου κατασκευάζει “άλλους τόπους”, τόπους πραγματικούς αλλά ξεχωριστούς. Οι τόποι αυτοί είναι διαφορετικοί από πολιτισμό σε πολιτισμό, από εποχή σε εποχή , από αξίες σε αξίες. Οι ετεροτοπίες αποτελούν έναν διαχρονικό και καθολικό παράγοντα της ανθρώπινης εμπειρίας. Η παραγωγή ετεροτοπιών είναι αναγκαία για να οργανώσει: τον χώρο του θανάτου, τον χώρο της μετάβασης ,τον χώρο του αποκλεισμού, τον χώρο του ιερού, τον χώρο της επιθυμίας ή της φαντασίωσης. Ο Foucault τις κατατάσσει σε δυο κατηγορίες, ξεκινώντας με τις ετεροτοπίες κρίσεις, οι οποίες εμφανίζονται στις πρωτόγονες κοινωνίες. Η κρίση είναι από μόνη της μια κατάσταση που διακόπτει την κανονικότητα. Αναφέρεται σε τόπους ιερούς ή απαγορευμένους , τόπους που “κατασκευάστηκαν” για άτομα που δεν είναι πλήρως κοινωνικά ενσωματωμένα ή βρίσκονται σε βιολογική , κοινωνική ή ψυχολογική μετάβαση. Τα άτομα αυτά που βρίσκονται σε σχέση με την κοινωνία34 ,σε μια κατάσταση κρίσης, μετάβασης ή οριακότητας35 σε σχέση με τους κανόνες που έχει θέσει αυτή η κοινωνία. Οι τόποι αυτοί δημιουργούνται ακριβώς για να “φιλοξενήσουν “ τα άτομα αυτά που θεωρείται ότι είναι απαραίτητο να απομακρυνθούν από την κοινωνία. Αυτοί 34 εδώ ο Foucault αναφέρεται κυρίως στις παραδοσιακές, προ-μοντέρνες κοινωνίες Foucault,1984, σ.4 35 Σύμφωνα με τον Victor Turner, η οριακότητα -liminality- αποτελεί τη μεσαία φάση , κατά την οποία το υποκείμενο έχει αποκοπεί από την προηγούμενη κατάσταση και δεν εχει ενταχθεί ακόμη στη νέα. Turner, V. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure

Το νησί των νεκρών

οι χώροι είναι συμβολικά φορτισμένοι καθώς έχουν τελετουργικό χαρακτήρα και “παραβιάζουν” την κανονικότητα. Η κρίση δεν αφορά την ψυχολογική έννοια, αλλά την μεταβατική κατάσταση, όπου το άτομο βγαίνει βίαια από τον ρόλο που του έχει επιβληθεί. Ο Foucault επιλέγει ως παράδειγμα το οικοτροφείο του 19ου αιώνα ή τη στρατιωτική θητεία (στρατόπεδα), χώροι που δημιουργήθηκαν για να στεγάσουν την ενηλικίωση του αγοριού και ειδικότερα την μετάβαση από την παιδική ηλικία στην ενήλικη ανδρική σεξουαλικότητα. Η κοινωνία θεωρούσε ότι η σεξουαλική ωρίμανση δεν επιτρεπόταν να συμβεί μέσα στο χώρο του σπιτιού, το οποίο όφειλε να είναι “καθαρό” ηθικά. Οι επιθυμίες, η δοκιμή τον ορίων και η εξερεύνηση του σώματος χρειάζονται χώρο ελέγχου. Για τα κορίτσια, μέχρι και τα μέσα του 20ου αιώνα υπήρχε ένα έθιμο , το γαμήλιο ταξίδι. Τα κορίτσια δεν επιτρεπόταν να συνευρεθούν για πρώτη φορά στον χώρο του σπιτιού , οπότε έπρεπε να βρεθεί ένας τόπος όπου θα ήταν επιτρεπτή η σεξουαλική πράξη. Το ταξίδι του μέλιτος είναι ένα τόπος του “πουθενά” για αυτό ακριβώς τον σκοπό. Παραδείγματα τέτοιων τόπων, αποτελούσαν “χώρους του ανάμεσα”: ανάμεσα στην παιδική και την ενήλικη ζωή, ανάμεσα στην αγνότητα και τη σεξουαλικότητα, ανάμεσα στον ατομικό και τον κοινωνικό ρόλο. Η κοινωνία δημιουργεί χώρους για τις κρίσιμες φάσεις της ζωής ώστε να μπορεί να ελέγχει και να εξουσιάζει. Μέσω των χώρων αυτών η κρίση μετατρέπεται σε μια καινούριο κανονικότητα που είναι αποδεκτή.

Το νησί των νεκρών

Οι ετεροτοπίες κρίσης αντικαθίστανται από τις ετεροτοπίες παρέκκλισης , οι οποίες αφορούν άτομα με παρεκκλίνουσα συμπεριφορά, εκτός κανόνα που δεν ανήκουν στην κανονική παραγωγική ζωή. Οι χώροι “κρίσης” – που κάποτε νοούνταν ως φυσικά ή ιερά σημεία ωρίμανσης – μετατράπηκαν σε χώρους πειθαρχίας και αποκλεισμού για όποιον παρεκκλίνει από τον κοινωνικό κανόνα.Νοσοκομεία, ψυχιατρικές κλινικές, φυλακές, ακόμη και οίκοι ευγηρίας, ενσαρκώνουν αυτή τη νέα λογική: το “άλλο” δεν είναι πια το ιερό, αλλά το αποκλίνων, αυτό που πρέπει να τεθεί εκτός του ορατού κοινωνικού πλαισίου. Έχουν την ικανότητα ,μέσω των ετεροτοπιών, οι κοινωνίες να ορίζουν τι είναι κανονικό ή τι πρέπει να απομονωθεί. Οι ετεροτοπίες εκτός από τόπους διαφοροποίησης είναι και τόποιμηχανισμοί ταξινόμησης των κοινωνικών ομάδων. Η κρίση και η παρέκκλιση είναι δυο τύποι που υπάρχουν για να προσδιοριστεί το «άλλο» μέσα στο δίκτυο. Η μετάβαση από τις ετεροτοπίες κρίσης στις ετεροτοπίες παρέκκλισης φανερώνει ότι οι ετεροτοπίες ακολουθούν τους ρυθμούς της κάθε εποχής.

εικόνα 08:οικοτροφείο του 19ου αιώνα 51

εικόνα 09:φυλακή

Το νησί των νεκρών

Μεταξύ αυτών των χώρων που δημιουργήθηκαν ώστε να οργανώνουν αυτές τις συμπεριφορές είναι και το παράδειγμα του νεκροταφείου. Καμία κοινωνία που έχει περάσει από την ιστορία έως τώρα δεν υπάρχει χωρίς ορισμένο τόπο για τους νεκρούς. Το νεκροταφείο είναι ίσως η μόνη ετεροτοπία όπου υπάρχει σε κάθε κοινωνία από την προϊστορία έως σήμερα. Αν και αλλάζει μορφές, χώρο ή υλικότητες δεν εξαφανίζεται ποτέ. Μια σταθερά που μεταμορφώνεται μέσα στην εξέλιξη των κοινωνιών. Ο θάνατος αποτελεί την απόλυτη κατάσταση κρίσης. Για αυτό τον λόγο απαιτείται να φιλοξενηθεί σε ένα τόπο διαμορφωμένο αυστηρά μόνο για τον θάνατο. Τα νεκροταφεία από ιερούς χώρους κρίσης , χώρους τελετουργικής απομάκρυνσης κατά τον μεσαίωνα μετασχηματίζονται κατά την σύγχρονη εποχή σε χώρους παρέκκλισης του θανάτου από τον αστικό ιστό. Ο τόπος των νεκρών δεν ανήκει πλέον στην πόλη των ζωντανών. Παραμένει όμως ένας τόπος ορίου , διατηρεί τα ίχνη της ετεροτοπίας κρίσης, ενώ λειτουργεί ως ετεροτοπία παρέκκλισης.

Το νησί των νεκρών

//δεύτερη αρχή «Η δεύτερη αρχή αυτής της περιγραφής των ετεροτοπιών είναι ότι μια κοινωνία, καθώς η ιστορία της εξελίσσεται, μπορεί να κάνει μια υπάρχουσα ετεροτοπία να λειτουργεί με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο· γιατί κάθε ετεροτοπία έχει μια συγκεκριμένη και καθορισμένη λειτουργία μέσα σε μια κοινωνία, και η ίδια ετεροτοπία μπορεί, ανάλογα με τη συγχρονία της κουλτούρας μέσα στην οποία εμφανίζεται, να έχει τη μία ή την άλλη λειτουργία. » - Foucault,1984, σ.5 Στη δεύτερη αρχή ο Foucault υπογραμμίζει ότι οι ετεροτοπίες μεταβάλλουν τις λειτουργίες τους μέσα στον ιστορικό χρόνο. Ανάλογα με τις αξίες κάθε κοινωνίας -θρησκευτικές , πολιτισμικές ή κοινωνικές-, η ετεροτοπία διαμορφώνεται ώστε να είναι ικανή να υποστηρίξει μια συγκεκριμένη λειτουργία .Σε κάθε εποχή όμως αυτή η λειτουργία μπορεί να έχει διαφορετική χρήση ή νόημα. Οι ετεροτοπίες είναι ζωντανοί χώροι που καθρεφτίζουν τις αλλαγές της κοινωνικής σκέψης και επιθυμίας. Δεν αναφερόμαστε σε έναν χώρο με σταθερή σημασία, αλλά ανοιχτή δομή για να επαναπροσδιορίζεται ανά πάσα στιγμή. Η λειτουργία της ετεροτοπίας δεν είναι ατομική επιλογή. Κάθε εποχή έχει ένα σύστημα αντιλήψεων και αξιών με είτε τελετουργικό, είτε ηθικό , είτε υγειονομικό , είτε πειθαρχικό, αλλά μοναδικό και διαμορφωμένο σκοπό. Ο Foucault ονομάζει συγχρονία της κουλτούρας, το σύνολο των πιστεύω που υπάρχουν σε μια κοινωνία μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή στην ιστορία. Έτσι μια ετεροτοπία που είχε υιοθετήσει έναν τελετουργικό χαρακτήρα σε μεταγενέστερη εποχή μπορεί να αποκτήσει εντελώς κοσμικό χαρακτήρα. Οι ετεροτοπίες δεν εξαφανίζονται , μεταμορφώνονται.

Το νησί των νεκρών

Στο κείμενο του, ο Foucault, χρησιμοποιεί και ο ίδιος το νεκροταφείο ως παράδειγμα ετεροτοπίας36 . Είναι ένας διαφορετικός τόπος σε σχέση με όλους τους άλλους. Όπως αναλύθηκε στο μέρος Α, η τοποθεσία του νεκροταφείου μέχρι τα τέλη του 18ου αιώνα ήταν δίπλα στην εκκλησία, στο κέντρο της πόλης. Οι ταφές διαχωρίζονταν σε δύο τύπους: είτε σε ταφόπλακες με επιγραφές, είτε σε μαυσωλεία. Στους νεότερους πολιτισμούς, το νεκροταφείο απέκτησε διαφορετικό χαρακτήρα. Το νεκρό σώμα γίνεται αντικείμενο λατρείας , ως μόνη απόδειξη ύπαρξης και η πίστη στην ανάσταση αρχίζει να εξαλείφεται, η θρησκευτική διάσταση υποχωρεί. Από την στιγμή που οι άνθρωποι δεν είναι βέβαιοι αν θα ξανά ζήσει το σώμα , αναγκαία, του αποδίδουν μεγαλύτερη προσοχή. Από τις αρχές του 19ου αιώνα, το νεκρό σώμα αποκτά τον δικό του προσωπικό χώρο «αποσύνθεσης» , εντός του μεγαλύτερο χώρου, δηλαδή του νεκροταφείου. Ο ορατός και καθημερινός θάνατος του Μεσαίωνα γίνεται ο ανθυγιεινός και αόρατος της σύγχρονης εποχής. Τα νεκροταφεία μετατρέπονται σε χώρους “κάθαρσης. Έτσι η θέση και η λειτουργία του ήταν διαφορετική σε κάθε κοινωνία και εποχή. Ενώ ο θάνατος είναι μια σταθερή πραγματικότητα η αντίληψη που έχουν οι άνθρωποι για αυτόν μεταβάλλεται. Η επιλογής της θέσης του νεκροταφείου δεν είναι τυχαία, καθώς συμβολίζει την συνέχεια από τους ζωντανούς στους νεκρούς και ανάμεσα στο ιερό και το καθημερινό. Η εικόνα που διαμορφώνεται για αυτά είναι η εικόνα μιας άλλης “πόλης” , μια πόλης με οργάνωση, διαβαθμίσεις , οικογένειες αλλά χωρίς ζωή. Στην δεύτερη αρχή αποκαλύπτεται η άρρηκτη σχέση μεταξύ ετεροτοπιών και πολιτισμού, κάνοντας τις ετεροτοπίες καθρέφτη των κοινωνικών μεταμορφώσεων.

36 «Τα νεκροταφεία έκτοτε αποτελούν όχι τον ιερό αθάνατο αέρα της πόλης αλλά την άλλη πόλη, όπου κάθε οικογένεια διατηρεί τη σκοτεινή κατοικία της.» Foucault,1984, σ.6

Το νησί των νεκρών

//τρίτη αρχή «Η ετεροτοπία έχει την ικανότητα να συμπαραθέτει σε έναν μόνο πραγματικό τόπο περισσότερους χώρους, περισσότερες χωροθεσίες, οι οποίες είναι μεταξύ τους ασύμβατες. » - Foucault,1984,σ.6 Στην τρίτη αρχή ο Foucault μιλάει για την ικανότητα των ετεροτοπιών να συνδέουν σε ένα τόπο πολλούς τόπους, δηλαδή να συνδυάζουν ασύμβατες χωρικότητες μέσα σε ένα χώρο. Μέσα σε μια ετεροτοπία συνυπάρχει το πραγματικό, το συμβολικό, το φαντασιακό και το ιστορικό. Υπερβαίνοντας με τον τρόπο αυτό την απλή χωρικότητα καθώς περιέχει πολλαπλές πραγματικότητες, οι οποίες έχουν διαφορετική χρήση, λογική ή συμβολική αξία. Αναφέροντας το θέατρο ή τον κινηματογράφο, ο Foucault αποδεικνύει ότι τα παραδείγματα αυτά με τη χρήση της σκηνής ή της οθόνης, περιπλέκουν την εμπειρία του θεατή ανάμεσα σε διαφορετικούς κόσμους.Για να μας εξηγήσει ακόμη καλύτερα ο Foucault το νόημα της τρίτης αρχής επιλέγει τον κήπο ως το παλαιότερο παράδειγμα των ετεροτοπιών. Ο κήπος στον Περσικό κόσμο και την ισλαμική παράδοση θεωρείται μικρογραφία του κόσμου , ένας χώρος όπου συνυπάρχουν σύμφωνα με την αρχή τετραμερισμου του κόσμου, οι τέσσερις κατευθύνσεις , τα στοιχεία της φύσης αλλά και η παρουσία του ανθρώπου. Το συντριβάνι στο κέντρο που σηματοδοτεί τον ομφαλό του κόσμου, το κέντρο , την αρχή και ένωση όλων των σημείων. Η συμμετρία και η βλάστηση τονίζουν αυτή την αίσθηση. Ο κήπος λοιπόν είναι ετεροτοπία, ενώνει αντίθετα και ασύμβατα-φύση, τέχνη, σύμπαν, θρησκεία- σε ένα αρμονικό σύνολο και γίνεται ένας χώρος εντός του χώρου. Τα χαλιά είναι μια μικρογραφία του κήπου37 , με τα συμμετρικά γεωμετρικά τους σύμβολα , είναι νοηματικά ισότιμα με την διαφορά ότι το ένα είναι φορητό, ενώ το άλλο σταθερό. 37 «Ο κήπος είναι ένα χαλί όπου ο κόσμος ολόκληρος επιτυγχάνει τη συμβολική του τελειότητα, και το χαλί είναι ένα είδος κινητού κήπου διαμέσου του χώρου.» Foucault,1984, σ.6

Το νησί των νεκρών

Έτσι μια ετεροτοπία δεν είναι μόνο σταθερή μπορεί να μετακινείται. Η ουσία της τρίτης αρχής, είναι ότι η ετεροτοπίες έχουν την ικανότητα να συγκεντρώνουν χώρους που δεν μπορούν να συνυπάρξουν αλλού. Πρόκειται για ένα τόπο όπου το πραγματικό και το φαντασιακό συμβιώνουν. Ο χώρος στην ετεροτοπία μπορεί να λειτουργεί ως μικρόκοσμος , όπως ο κήπος μέσα στην κόσμο, μεταφέρει νοήματα, εικόνες, γεωγραφίες, είναι ένα πεδίο που συνδέει το τοπικό με το παγκόσμιο. Στην συγκεκριμένη αρχή ο Foucault αποδεικνύει ότι οι ετεροτοπιεις είναι χώροι που προκύπτουν από την συναρμολόγηση τόπων, σαν ένας κόμβος που συναντώνται πολλές μορφές του χώρου. Η ιδέα αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική για την αρχιτεκτονική σκέψη: προτείνει ότι οι χώροι μπορούν να είναι φορείς πολλαπλών πραγματικοτήτων.

εικόνα 10:αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου με σύγχρονο σκηνικό.

εικόνα 11:περσικός κήπος

Το νησί των νεκρών

Σύμφωνα με την τρίτη αρχή, το νεκροταφείο συνενώνει τον κόσμο των ζωντανών με τον κόσμο των νεκρών , το παρόν με το παρελθόν , την μνήμη με την λήθη. Συγκεντρώνει στο εσωτερικό του χώρους από διαφορετικές χωρικές ή πολιτισμικές λογικές. Αυτοί οι χώροι που στην πραγματικότητα δεν συναντιούνται ποτέ - μνήμη, ιστορία, αποσύνθεση, τελετουργία, διάκριση, φύση- συνυπάρχουν σε αυτόν τον οριοθετημένο ειδικό χώρο. Αρχιτεκτονικά , ενώ περικλείεται από τοίχους, είναι οργανωμένο με διαδρόμους και πορείες , ανήκει δηλαδή στον πραγματικό υλικό κόσμο, ταυτόχρονα ενσωματώνει φαντασιακές χωρικότητες, όπως την ιδέα της ζωής μετά του θανάτου και της ανάμνησης. Κάθε τάφος είναι ένας τόπος μνήμης που συνυπάρχει το ορατό με το φανταστικό. Στην οργάνωση των νεκροταφείων είναι ορατή η κοινωνική τάξη ή οι θρησκευτικές πεποιθήσεις , γίνεται έτσι ένας χώρος που ενώνονται πολλαπλά στρώματα ιστορίας. Όπως ο περσικός κήπος, που συγκέντρωνε τον κόσμο σε ένα μικρό χωρικό πεδίο, με συγκεκριμένα όρια , περίφραξη, γεωμετρία, γη, νερό , αέρα ,φωτιά , το νεκροταφείο αποτελεί την μικρογραφία της πόλης και συγκεντρώνει σε ένα μικρό χώρο δρόμους, γειτονιές, τάφους-τελευταίες κατοικίες, περιφέρεια, κόμβους, μνημεία, φύση. Και στο παράδειγμα του κήπου αλλά και του νεκροταφείου η ετεροτοπία λειτουργεί ως συγκέντρωση του κόσμου σε ένα συγκεκριμένο χώρο με εμφανή όρια που επιτρέπει στον άνθρωπο να γευτεί το σύνολο. Το νεκροταφείο ταυτόχρονα φιλοξενεί ένα πραγματικό χώρο -έδαφος- , ένα συμβολικό: μνήμη , ένα αναπαραστατικό: σύμβολα και έναν ουτοπικό: μεταθανάτια ζωή. Το νεκροταφείο είναι η σκηνή του θεάτρου που φιλοξενεί πάνω του διάφορα σκηνικά.

Το νησί των νεκρών

//τέταρτη αρχή «Γενικώς σε μια κοινωνία σαν τη δική μας, η ετεροτοπία και η ετεροχρονία οργανώνονται και διευθετούνται με σχετικά περίπλοκο τρόπο.» - Foucault,1984,σ.7 Εκτός από την χωρική διαφοροποίηση οι ετεροτοπίες διαφοροποιούνται και χρονικά. Στην τέταρτη αρχή ο Foucault εισάγει την έννοια της ετεροχρονίας, ο όρος αναφέρεται ώστε να ορίσει τη χρονική διάσταση της ετεροτοπίας. Στις προηγούμενες αρχές ο συγγραφέας επικεντρωνόταν στην σχέση του “άλλου τόπου” με τον χώρο, στην τέταρτη αρχή επικεντρώνεται στην θέση της ετεροτοπίας στον χρόνο. Οι ετεροτοπίες αρχίζουν να λειτουργούν όταν οι άνθρωποι έρθουν σε ρήξη με τον παραδοσιακό χρόνο. Ο χρόνος μέσα στις ετεροτοπίες είναι διαφορετικός , επιμηκυμένος ή διαταραγμένος. Η ιδιότητα αυτή καθιστά την ετεροτοπία αρχειοθετικό χώρο ή χώρο προσωρινότητας. Οι χώροι μετατρέπονται σε χώρους μνήμης και χώρους διαγραφής. Οι ανάγκες για διατήρηση ή λήθη , οδηγούν στον έλεγχο του χρόνου. Υπάρχουν δυο κατηγορίες ετεροχρονιών. Πρώτη κατηγορία είναι οι ετεροτοπίες της συσσώρευσης του χρόνου που λειτουργούν ως αποθήκες, με χαρακτηριστικότερα παραδείγματα το μουσείο και την βιβλιοθήκη που συγκεντρώνουν το παρελθόν μέσα σε ένα χώρο χωρίς να φθείρεται. Ένας χώρος όπου αντιστέκεται στην έννοια της λήθης, ένα απεριόριστο αρχείο που διατηρείται “αιώνια”. Στην συνέχεια υπάρχουν οι ετεροτοπίες του εφήμερου χρόνου ή γιορτής όπου σε αντίθεση με πριν ο χρόνος ξεσπά σε μια στιγμή , προσωρινά. Αυτοί οι χώροι όπως τα πανηγύρια, τα λούνα παρκ ή τα χωριά διακοπών διακόπτουν την καθημερινή ροή. Βασίζονται στον σύντομο και περιορισμένο χρόνο, και ο χώρος που τα φιλοξενεί κατασκευάζεται και αποδομείται γρήγορα ώστε να μεταφερθεί ή να εξαφανιστεί.

εικόνα 12:βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας/ Snohetta / συσσώρευση του χρόνου

Το νησί των νεκρών

εικόνα 13: Spectators at the Woodstock Music and Art Fair in Bethel, New York, August 1969 / εφήμερου χρόνου ή γιορτής

Το νησί των νεκρών

Και στις δυο περιπτώσεις ο χρόνος παραμορφώνεται είτε διαστέλλεται είτε συμπυκνώνεται. Πρόσφατη προσθήκη όπως και ο ίδιος ο Foucault αναγνωρίζει , είναι η εμφάνιση χώρων που συνδυάζουν και το αιώνιο και το εφήμερο. Στις υβριδικές αυτές ετεροτοπίες η κοινωνία ψάχνει το αιώνιο , αλλά βιώνει το προσωρινό και στιγμιαίο. Στο νεκροταφείο ενσωματώνεται η διπλή σχέση με τον χρόνο καθώς είναι ένας τόπος αιωνιώτας αλλά και φθοράς, διάλυσης. Ο τάφος είναι ένα σημείο όπου ο χρόνος σταματά για τη ψυχή αλλά συνεχίζει για το σώμα. Λειτουργεί ως ετεροχρονία μνήμης, ενώ το σώμα αποσυντίθεται η μνήμη διασώζεται , μέσω του τάφου, του ονόματος , των συμβόλων. Το παρελθόν -η ζωή του νεκρού-, το παρόν -η επίσκεψη του ζωντανού- και το μέλλον -ανάμνηση- συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο. Το νεκροταφείο μετατρέπεται σε μουσείο που εκθέτει την παρουσία του νεκρού. Η αίσθηση της ετεροχρονίας ενισχύεται από την διάταξη των νεκροταφείων. Κάθε νέος τάφος προσθέτει ένα κεφάλαιο στην ιστορία του χώρου , ο χρόνος κινείται κυκλικά , δεν αφορά το παρελθόν αλλά την συμπύκνωση όλων των χρόνων. Εκτός από χώρους, το νεκροταφείο συγκεντρώνει και διαφορετικούς χρόνους.

Το νησί των νεκρών

62 //πέμπτη αρχή

«Οι ετεροτοπίες προϋποθέτουν πάντοτε ένα σύστημα ανοίγματος και κλεισίματος, το οποίο ταυτόχρονα τις απομονώνει και τις καθιστά διαπερατές. » - Foucault,1984,σ.7-8 Στην πέμπτη αρχή ο Foucault μιλάει για τα όρια των ετεροτοπιών. Επισημαίνει ότι δεν είναι ούτε εντελώς κλειστές, ούτε εντελώς ανοιχτές , λειτουργούν με ένα φίλτρο το οποίο καθορίζει ποιος, πότε και με ποιες προϋποθέσεις εισέρχεται. Τα όρια αυτά συχνά είναι εμφανή με τοίχους ή πύλες αλλά μπορούν να είναι και άυλα με κανόνες και τελετουργίες. Αυτό το σύστημα ανοιχτού-κλειστού απομονώνει την ετεροτοπία από την κοινωνία αλλά ταυτόχρονα την διατηρεί διαπερατή, ώστε να μπορεί η κοινωνία να “κοιτά” μέσα ή μέσω αυτής. Σε ορισμένες ετεροτοπίες η είσοδος σε χώρους όπως στις φυλακές, στα στρατόπεδα συγκέντρωσης, στα νοσοκομεία εγκλεισμού, η είσοδος είναι αναγκαστική, το άτομο δεν επιλέγει, η κοινωνία το εισάγει βίαια. Συχνά η εισαγωγή αυτή είναι είτε για να τιμωρήσει, είτε για να θεραπεύσει, είτε για να πειθαρχήσει το άτομο. Η είσοδος συνδέεται με την εξουσία. Πέρα από την κατηγορία των αναγκαστικών ετεροτοπιών, υπάρχουν ετεροτοπίες που απαιτούν τελετουργικές διαδικασίες όπως λουτρά, χαμάμ, σάουνες, εκκλησίες, νεκροταφεία. Το άτομο πρέπει να υποβληθεί σε εξαγνισμό, σε συγκεκριμένη ενδυμασία, σε κοινωνική αναγνώριση μια μεταμόρφωση. Σε καμία από τις δυο κατηγορίες δεν είναι εύκολη η πρόσβαση , επισημαίνοντας ότι οι ετεροτοπίες δεν είναι απλά χωρικά απομονωμένες αλλά και τελετουργικά θωρακισμένες. Η είσοδος σε αυτές απαιτεί μια αλλαγή κατάστασης. Ο Foucault δεν αναφέρεται σε έναν απλά κλειστό τόπο, αλλά έναν τόπο που ρυθμίζει τα όρια του, θέτει κανόνες και φιλτράρει. Η πρόσβαση στον χώρο γίνεται πράξη κοινωνικής ένταξης ή αποκλεισμού. Χρησιμοποιώντας το παράδειγμα των δωματίων στα βραζιλιάνικα αγροκτήματα ή των αμερικανικών μοτέλ ως χώρους που μπορεί να εισέλθει ο οποιοδήποτε, τονίζει ότι τέτοιοι χώροι δημιουργούν την ψευδαίσθηση της ελευθερίας, ενώ στην πραγματικότητα διατηρούν

Το νησί των νεκρών

μια ελεγχόμενη είσοδο. Ο επισκέπτης δεν γίνεται ποτέ “μέλος”, αλλά μένει σε κατάσταση περαστικότητας. Οι χώροι αυτοί φαίνονται ανοιχτοί, αλλά κρύβουν μηχανισμούς αποκλεισμού. Το άτομο βιώνει την αίσθηση της πρόσβασης ενώ στην πραγματικότητα είναι στο περιθώριο. Δεν γίνεται ποτέ μέλος της κοινότητας , φιλοξενείται ελεγχόμενα. Η πέμπτη αρχή αποδεικνύει ότι κάθε ετεροτοπία ελέγχει την πρόσβαση της , η οποία πρόσβαση ανακλά στις σχέσεις εξουσίας. Ο Foucault στην αρχή αυτή τονίζει ότι καμία ετεροτοπία δεν υπάρχει χωρίς κανόνες πρόσβασης, χωρίς μηχανισμούς που ελέγχουν το άνοιγμα και το κλείσιμο, ποιος μένει έξω και ποιος μπαίνει μέσα. Το παράδειγμα του νεκροταφείο ενσαρκώνει καλύτερα από κάθε άλλο την πέμπτη αρχή. Είναι ένας χώρος που οριοθετείται , απομονώνεται από την κοινωνία αλλά συνεχίζει να παραμένει διαπερατός. Η περίφραξη, ο τοίχος, η πύλη ή η είσοδος του νεκροταφείου λειτουργούν ως χωρικά και συμβολικά όρια, δεν πρόκειται μόνο για πρακτικά εμπόδια αλλά τελετουργικά σύνορα που προστατεύουν το χώρο. Το πέρασμα της πύλης του νεκροταφείου σηματοδοτεί το πέρασμα σε ένα άλλο κόσμο που ισχύουν διαφορετικοί κανόνες. Δεν είναι μια καθημερινή πράξη , αλλά μια τελετουργία μετάβασης, ενός χωρικού εξαγνισμού. Όπως στα χαμάμ που αναφέρει ο Foucault , όπου η είσοδος προϋποθέτει καθαρισμό, έτσι και ο εισερχόμενος σε ένα νεκροταφείο οφείλει να αλλάξει ψυχική κατάσταση.

Το νησί των νεκρών

εικόνα 14: χαμάμ

Το νησί των νεκρών

Ακόμη, στο νεκροταφείο υπάρχει η ψευδαίσθηση της ελεύθερης εισόδου. Η πρόσβαση καθορίζεται από τα ωράρια λειτουργίας, την συμπεριφορά, τις θρησκευτικές παραδόσεις. Ενώ φαινομενικά όλοι μπορούν να το επισκεφτούν , στην πράξη η κοινωνία καθορίζει ποιοι μπορούν να ταφούν σε αυτό ή ποιο μπορούν να μπουν σε αυτό, συνεχίζοντας τον μηχανισμό αποκλεισμού και επιλέγοντας ξεχωριστούς χώρους για τους “μη κοινωνικά αποδεκτούς”. Είναι ετεροτοπία αναγκαστική για τον νεκρό, καθώς εισέρχεται σε ένα νεκροταφείο όχι από επιλογή αλλά από αναγκαιότητα, διασφαλίζοντας την απομόνωση του από τον κοινωνικό χώρο. Ο επισκέπτη από την άλλη αν και θεωρεί ότι μπορεί να εισέλθει ελεύθερα, δεν γίνεται πότε μέρος του νεκροταφείου , δεν ανήκει σε αυτό, ο χρόνος είναι μετρημένος. Αρχιτεκτονικά , το σύστημα περίκλεισης αποτυπώνεται με τον σχεδιασμό των εισόδων, των τειχών και των ορίων. Συχνά επιλέγοντας τα υλικά, το μέγεθος και το αρχιτεκτονικό στυλ. Η περίφραξη λειτουργεί και σαν όριο για να αποκλείσει και να προστατεύσει τους νεκρούς από την πόλη αλλά και να αποκλείσει την πόλη από τον θάνατο. Το νεκροταφείο φυλάσσει την αποσύνθεση, απομονώνει την απώλεια, προστατεύει την τελετουργία, διατηρεί την μνήμη.

Το νησί των νεκρών

//έκτη αρχή

«Το τελευταίο χαρακτηριστικό των ετεροτοπιών είναι ότι έχουν μια λειτουργία σε σχέση με όλο τον υπόλοιπο χώρο. » - Foucault,1984,σ.8-9 Η έκτη και τελευταία αρχή ολοκληρώνει τη θεωρία του Foucault των ετεροτοπιών. Στις προηγούμενες αρχές περιγραφόταν η δομή, τα όρια, ο χρόνος, εδώ η οπτική αλλάζει. Εξηγείται γιατί υπάρχουν οι ετεροτοπίες και ποια λειτουργία επιτελούν. Η ετεροτοπία πάντα έχει συγκεκριμένο ρόλο μέσα στην κοινωνία. Ο ρόλος αυτός χωρίζεται σε δύο πόλους: στον χώρο ψευδαίσθησης, στον χώρο αντιστάθμισης. Ο πρώτος τύπος αναφέρεται σε χώρους που αποκαλύπτουν την υποκρισία του κόσμου, συχνά μέσω της φαντασίωσης ή της υπερβολής και ξεγυμνώνουν την ψευδαίσθηση της κοινωνικής πραγματικότητας. Η ετεροτοπία εδώ σκοπεύει να αποκαλύψει το πόσο μη κανονικός είναι ο πραγματικός κόσμος , ο οποίος στηρίζεται σε κατάλοιπα που εύκολα καταρρέουν. Ο δεύτερος τύπος αφορά χώρους που λειτουργούν για να “διορθώνουν” τον πραγματικό κόσμο, δημιουργούν μια ηθικότητα , καθαρότητα για να αντισταθμίσουν το χάος και την αταξία της κοινωνίας. Η ετεροτοπία λειτουργεί σαν ουτοπία για να δημιουργήσει έναν ιδανικό χώρο , ενός ιδεώδους ώστε να επιδιορθώσει τις ατέλειες της κοινωνίας. Ο Foucault αναφέρεται στους οίκους ανοχής ως χώρους σκηνοθετημένης ηδονής, ρόλων και ελεγχόμενης “αμαρτίας”, που αποκαλύπτουν πόσο τεχνητός και κοινωνικά ρυθμισμένος είναι ο κόσμος της “κανονικής” σεξουαλικότητας. . Ο οίκος ανοχής είναι ένας χώρος που δίνει την ψευδαίσθηση της ελευθερίας και επιθυμίας , μακριά από την ηθική , ο οποίος ωστόσο καθρεφτίζει την καταπίεση της πραγματικότητας και στην ουσία πόσο ψευδής είναι ο υπόλοιπος κόσμος. Αντίθετα, οι αποικίες των Ιησουιτών ή οι πουριτανικές κοινότητες της Αμερικής επιδιώκουν να δημιουργήσουν ένα χώρο απόλυτα ορθό και κοινωνικά αποδεκτό για να ισοσταθμίσουν την ακαταστασία του κόσμου.

εικόνα 15: οίκος ανοχής στο κέντρο της πόλης του Άμστερνταμ

67 Το νησί των νεκρών

Το νησί των νεκρών

Στο τέλος, ο Foucault καταλήγει με μια ποιητική παρατήρηση: το πλοίο38 ως την υπέρτατη ετεροτοπία. Είναι ένας κινητός χώρος , που ταξιδεύει μακριά από κάθε εδαφικό περιορισμό. Δεν περιορίζεται από σύνορα , ούτε έχει μόνιμη τοποθεσία. Συνδυάζει κίνηση , εξερεύνηση , ¨ελευθερία¨ , είναι ταυτόχρονα κλειστό -με πλήρωμα, κανόνες, ιεραρχία-, ζει μια δική του ζωή εν πλω αλλά και ανοιχτό μέσω της επαφής του με το διαφορετικό. Μεταφέρει ανθρώπους , ιδέες, προϊόντα, κουλτούρες , ιούς πάντα με τον παράγοντα της επικινδυνότητας. Το πλοίο γίνεται το μέσω της φαντασιακής διεξόδου. Σε κοινωνίες χωρίς πλοία απουσιάζει η περιπέτεια, το άγνωστο και το ατίθασο αντικαθίστανται από πειθαρχία και έλεγχο. Η τελευταία αρχή, επομένως, δεν περιγράφει απλώς έναν ακόμη τύπο τόπου. Περιγράφει τη σημασία της ετεροτοπίας ως εργαλείου σκέψης: κάθε κοινωνία χρειάζεται τέτοιους “άλλους τόπους” για να δει τον εαυτό της από απόσταση, να διαπιστώσει τα όρια και τις ψευδαισθήσεις της. Η ουσία των ετεροτοπιών είναι ταυτόχρονα να απομονώνονται και να επικοινωνούν με την κοινωνία. Να είναι “πειθαρχημένες” αλλά και απόλυτα ελεύθερες. Οι πολιτισμοί συχνά χάνουν το “πλοίο” καταλήγοντας μονοδιάστατοι, χωρίς να περιπλανώνται και να εξερευνούν. Το νεκροταφείο λειτουργεί και ως ετεροτοπία ψευδαίσθησης και ως αντιστάθμισης ανάλογα την εποχή και την κοινωνία. Από την μια πλευρά είναι ετεροτοπία ψευδαίσθησης καθώς δημιουργεί ένα τόπο που προσποιείται ότι είναι αιώνιος. Τα μάρμαρα, οι επιγραφές , τα μνημεία κρατάνε “ζωντανή” την μνήμη η οποία μοιάζει ότι μπορεί να νικήσει το χρόνο. Αν και τόπος αποσύνθεσης , μοιάζει ως τόπος διάρκειας και ανεξίτηλης μνήμης. Συχνά η ομορφιά του είναι αισθητική παγίδα , επιτρέποντας στους ζωντανούς να αντιμετωπίζουν τον θάνατο χωρίς να έρχονται σε ουσιαστική 38 “Το πλοίο είναι η ετεροτοπία κατεξοχήν. Σε πολιτισμούς χωρίς πλοία, τα όνειρα ξεραίνονται, η κατασκοπεία παίρνει τη θέση της περιπέτειας και η αστυνομία τη θέση των πειρατών.” Foucault,1984, σ.99

Το νησί των νεκρών

επαφή μαζί του. Από την άλλη , λειτουργεί και ως ετεροτοπία αντιστάθμισης. Σε μια κοινωνία βιαστική, άτακτη και θορυβώδης, το νεκροταφείο είναι σιωπηλό. Το χάος του θανάτου οργανώνεται μέσα στο νεκροταφείο, αντισταθμίζοντας την αστάθεια.

Το νησί των νεκρών

Μέρος Γ Το νεκροταφείο ως ετεροτοπία: το παράδειγμα του San Michele

// Μέρος Το νησί των Γνεκρών

εικόνα 16: Το San Michele Βενετία νησί των -νεκρών

Στο τρίτο και τελευταίο μέρος της παρούσας έρευνας ακολουθεί

Το νησί των νεκρών

74 // Μέρος Γ

Στο τρίτο και τελευταίο μέρος της παρούσας έρευνας ακολουθεί η ανάλυση του παραδείγματος του νεκροταφείου της Βενετίας, San Michele, με σκοπό να εφαρμοστούν πρακτικά οι αρχές των ετεροτοπιών που αναπτύχθηκαν θεωρητικά στα προηγούμενα κεφάλαια. Έτσι έχοντας αναλύσει στο μέρος Α τη συγκρότηση του χώρου από τον Μεσαίωνα έως τη σύγχρονη εποχή και στο μέρος Β την ιδιαίτερη χωρική κατηγορία της ετεροτοπίας, το παράδειγμα του νησιωτικού νεκροταφείου προκύπτει όχι ως τυχαία περίπτωση, αλλά ως χωρική συμπύκνωση αυτών των θεωρητικών εργαλείων. Το San Michele ενσαρκώνει την ετεροτοπία όχι απλά ως μια έννοια αλλά και ως υλική και βιώσιμη χωρική πραγματικότητα, όπου η ρήξη μεταξύ ζωής και θανάτου αποκτά αρχιτεκτονική μορφή. Η θεωρητική διερεύνηση της θεωρίας του Foucault για τις ετεροτοπίες ανέδειξε ότι δεν αποτελούν αφηρημένες κατηγορίες αλλά συγκεκριμένους τόπους με όρια, μηχανισμούς μετάβασης και κανόνες. Η επιλογή του χώρου του νησιού, η αυστηρή του οριοθέτηση, η παρουσία του νερού που απομονώνει, συγκροτούν έναν “άλλο τόπο”. Το νησιωτικό νεκροταφείο San Michele, οργανώνεται σε έναν αυτόνομο τόπο , αφιερωμένο στον θάνατο. Η απομόνωση δεν δηλώνει απαραίτητα την απόσπαση από την κοινωνία αλλά ίσως την ανάγκη από την πόλη να οριοθετήσει έναν “άλλο τόπο” όπου μπορεί να ελέγξει και να διαχειριστεί. Το γεγονός ότι οι νεκροί μεταφέρονται δια θαλάσσης προς το San Michele υπογραμμίζει αυτή τη χωρική και συμβολική μετάβαση: ο θάνατος απαιτεί μια διαδρομή, ένα πέρασμα από τον χώρο της ζωής, στον χώρο της ετερότητας. Η ετεροτοπία δεν είναι μια στατική κατηγορία αλλά ένα δυναμικό και εξελισσόμενο φαινόμενο. Από την συγκρότηση του νεκροταφείου, San Michele, στις αρχές του 19ου αιώνα έως και τις σύγχρονες επεκτάσεις του 21ου, ο χώρος συνεχώς μεταβάλλεται. Κάθε νέα φάση δεν αναιρεί τις προηγούμενες αλλά προσθέτει σε αυτές , δημιουργώντας ένα χωρικό “αρχείο”.

εικόνα 17: τείχη / κυπαρίσσια

75 Το νησί των νεκρών

Το νησί των νεκρών

Γ1//Ανάλυση του San Michele βάσει των έξι αρχών των ετεροτοπιών //πρώτη αρχή Στην πρώτη αρχή των ετεροτοπιών, ο Foucault υποστηρίζει ότι κάθε κοινωνία, σε κάθε χρονική περίοδο, παράγει ετεροτοπικούς χώρους. Δηλαδή πραγματικούς χώρους που λειτουργούν ως χωρικές απαντήσεις σε καταστάσεις κρίσης ή οριακότητας. Η Βενετία, είναι μια νησιωτική πόλη με πυκνό αστικό ιστό, η οποία από τον 19ο αιώνα και ύστερα , «τοποθέτησε» τον θάνατο σε ένα οριοθετημένο νησί απέναντι της. Η επιλογή αυτή αποκαλύπτει την στάση της πόλης απέναντι στο θάνατο, επιλέγοντας να τον κρατήσει σε απόσταση από αυτή. Αν και η απομάκρυνση είναι εμφανής, το San Michele καθίσταται ένας αναγκαίος για την κοινωνία χώρος. Το San Michele, από τον 19ο αιώνα έως σήμερα, συνεχίζει να είναι ενεργό, ικανό να υποδεχτεί τις μεταβολές των ταφικών πρακτικών, των κοινωνικών αντιλήψεων ή των υγειονομικών μεταρρυθμίσεων. Δεν λειτουργεί αποκομμένο από τη σύγχρονη ζωή, ως μουσείο μνήμης αλλά ως ενεργός χώρος ταφής. Ο ρόλος του , να οργανώνει, να φυλάσσει και να χωροθετεί τον θάνατο δηλώνει το θεμελιώδη χαρακτήρα του. Η Βενετία, αλλάζει για να καλύπτει τις απαιτήσεις του τουρισμού, της οικονομίας, της κατανάλωσης, το San Michele παραμένει ένας χώρος με σαφή λειτουργία και νόημα. Αυτή η σταθερότητα της λειτουργίας του δεν νοείται ως στασιμότητα ή μη αλλαγή, αλλά ως διατήρηση του βασικού του ρόλου. Αναπόφευκτα το νεκροταφείο προσαρμόζεται και εξελίσσεται για να μπορεί να διατηρεί σχέση με την κοινωνία. Η μεταβολή αυτή δεν οφείλεται στην κατάργηση της ανάγκης για χώρους αφιερωμένους στους νεκρούς, αλλά στον επαναπροσδιορισμό της χωρικής τους σχέσης με την πόλη και της αντίληψης της γύρω από τον θάνατο.

Το νησί των νεκρών

Το βασικό τμήμα του νεκροταφείου αποτελείται από καθολικούς τάφους , ενώ διακριτό είναι το ξεχωριστό τμήμα για τους προτεστάντες, ορθόδοξους και όσους δεν ανήκουν στην Ρωμαιοκαθολική εκκλησία. Αν και το διαχωρισμένο τμήμα είναι εμφανές, ο επισκέπτης δεν το αντιλαμβάνεται ως περιθωριακό χώρο αλλά ως ένα θρησκευτικό διαχωρισμό που δεν επηρεάζει την εμπειρία του νεκροταφείου. Με την οργάνωση αυτή η διαφορετικότητα αναγνωρίζεται, τοποθετείται αλλά δεν αποκλείεται. Όπως η πόλη ορίζει χώρους και θεσπίζει κανόνες, έτσι και ο χώρος του θανάτου ακολουθεί δικούς του κανόνες. Το νεκροταφείο απευθύνεται στο σύνολο της κοινωνίας, ανεξαρτήτως κοινωνικής τάξης ,θρησκευτικής ή χρονικής προέλευσης. Έτσι στο ίδιο χωρικό σύστημα υπάρχουν διάφορες κοινωνικές και πολιτισμικές κατηγορίες νεκρών. Στο εσωτερικό του νεκροταφείου εντοπίζονται τάφοι, columbaria και οστεοφυλάκια. Οι τάφοι γνωστών προσώπων ή απλών πολιτών δεν διαφέρουν, υπονοώντας την ικανότητα του θανάτου να εξισώνει. Οι τάφοι, παρόμοιοι , κοντά ο ένας στον άλλον θυμίζουν τον πυκνό ιστό της Βενετίας. Στο νεκροταφείο , όλοι υπόκεινται στους ίδιους χωρικούς κανόνες ανεξαρτήτως κοινωνικής ομάδας. Η πρώτη ετεροτοπική αρχή γίνεται ορατή ήδη από τον λόγο ύπαρξης του νεκροταφείου San Michele, ενός χώρου που σχεδιάστηκε για να φιλοξενεί την απόλυτη κατάσταση κρίσης, δηλαδή τον θάνατο. Η κοινωνία της Βενετίας, όπως και κάθε άλλη, έχει ανάγκη από έναν χωρικά ορισμένο τόπο για τον θάνατο, ο οποίος θα εξελίσσεται μαζί με την πόλη και τις αντιλήψεις της. Το νεκροταφείο, αποτελεί αναγκαίο στοιχείο κοινωνικής οργάνωσης, σε κάθε χρονική περίοδο.

Το νησί των νεκρών

εικόνα 18: οι τάφοι στοτων San νεκρών Michele Το νησί

Το νησί των νεκρών

εικόνα 19: columbaria στοτων Sanνεκρών Michele Το νησί

Το νησί των νεκρών

//δεύτερη αρχή Η δεύτερη αρχή, όπως διατυπώνεται από τον Foucault , ενσαρκώνεται στο San Michele, καθώς συγκεντρώνει πολλαπλές ιστορικές φάσεις στο ίδιο χωρικό πλαίσιο. Η μορφή που έχει σήμερα το νησί είναι αποτέλεσμα μιας συνεχούς διαδικασίας επαναπροσδιορισμού του θανάτου σε σχέση με την πόλη όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως. Στην μεσαιωνική Βενετία, όπως και στις περισσότερες πόλεις της Ευρώπης , οι ταφές πραγματοποιούνταν στις αυλές των εκκλησιών. Εκτός από τις αυλές των εκκλησιών υπήρχαν μικρά και διάσπαρτα κοιμητήρια μέσα στην Βενετία. Ο θάνατος αποτελούσε άρρηκτο στοιχείο της καθημερινότητας και λειτουργούσε ως αναπόσπαστο τμήμα της πόλης. Όμως, οι υγειονομικές μεταρρυθμίσεις που προώθησε ο Ναπολέοντας το 1804 -1807, απαγόρευσαν τις ταφές εντός του αστικού κέντρου της πόλης. Δημιουργήθηκε έτσι η ανάγκη να μετακινηθούν τα νεκροταφεία εκτός της πόλης. Έτσι για την Βενετία, επιλέχθηκε το νησί του San Cristoforo della Pace , ώστε να φιλοξενηθεί το νεκροταφείο. Γρήγορα όμως ,το San Cristoforo della Pace, δεν μπορούσε να εξυπηρετήσει τον αριθμό των νεκρών με αποτέλεσμα την μεταγενέστερη ένωση του, στα μέσα του 19ου αιώνα, με το νησί San Michele. Το νεκροταφείο της Βενετίας αποκτά σαφή γεωμετρία και μεταφέρεται σε έναν αυστηρά οριοθετημένο χώρο, περιβαλλόμενο από νερό και τείχος. Η απόσταση εκτός από γεωγραφική είναι και συμβολική, ο θάνατος απομακρύνεται από την καθημερινότητα. Όπως και στα περισσότερα ευρωπαϊκά νεκροταφεία, ο χώρος ταφής μετατρέπεται από έναν ιερό και ενσωματωμένο στην πόλη χώρο , σε ένα απομακρυσμένο από την καθημερινότητα χώρο, με δική του οργάνωση και ρυθμό. Η αποϊεροποίηση όμως των νεκροταφείων είναι θεωρητική, καθώς ο χώρος κρύβει τελετουργίες οι οποίες συμβάλλουν στην αρχιτεκτονική του ταυτότητα. Με άλλα λόγια, η ιερότητα του χώρου αφαιρέθηκε από τη θεσμική του οργάνωση , αλλά δεν εξαλείφθηκε από την βιωματική σχέση του ανθρώπου με το νεκροταφείο.

Το νησί των νεκρών

Στο San Michele , η κρυφή ιερότητα εντοπίζεται ήδη από την πορεία προς αυτό. Η άφιξη στο νησί γίνεται μέσω των vaporetto ή ιδιωτικών βαρκών, καθιστώντας το χώρο άρρηκτα εξαρτημένο από την δομή της πόλης. Η επιβλητικότητα του απαραίτητου ιερού συμβόλου στον Μεσαίωνα , μεταγράφηκε στην άτυπη τελετουργία μετάβασης κατά τον 19ου αιώνα και ύστερα. Έτσι οπτικά αποκόπηκε από την πόλη αλλά παρέμεινε προσβάσιμο μόνο μέσω αυτής. Επιπλέον η σύγχρονη επέκταση του νεκροταφείου από τον David Chipperfield ενισχύει αυτή την μεταβλητότητα. Το San Michele συνιστά ετεροτοπικό χώρο καθώς ενσωματώνει τη μεταβολή στην δομή του, αντανακλώντας τη διαρκώς μεταβαλλόμενη σχέση της πόλης με τον θάνατο.

εικόνα 20: το San Cristoforo della Pace και το San Michele, πριν ενωθούν/ σχέση των νησιών με την Βενετία

εικόνα ένωση των νησίων San Cristoforo della Pace και San Michele, Κι η μορφή του Το νησί21: των νεκρών 84 κατά τον 19ο αιωνα

εικόνα 22: το νεκροταφείο San Michele σήμερα 85

Το νησί των νεκρών

//τρίτη αρχή Όλο το νόημα στην τρίτη αρχή είναι ότι μια ετεροτοπία συμπαραθέτει σε έναν πραγματικό τόπο πολλαπλές χωρικές λογικές ή τόπους , που για τη κοινωνία θεωρούνται ασύμβατοι μεταξύ τους. Για να γίνει πιο σαφές , το San Michele, είναι ένα νησί που μέσα σε αυτό μπλέκονται ταυτόχρονα, η πόλη, η φύση, η μνήμη, η ιερότητα και η κίνηση. Όλα αυτά τα στοιχεία δεν αλληλοκαλύπτουν το ένα το άλλο αλλά αντιθέτως η παρουσία του ενός ενισχύει την σημαντικότητα του άλλου. Στο εσωτερικό του San Michele συνυπάρχουν οι χώροι ταφής , οι χώροι κυκλοφορίας , οι χώροι περισυλλογής και οι χώροι τελετουργίας. Στην Βενετία όλοι αυτοί οι χώροι είναι διαχωρισμένοι, ενώ αντιθέτως στο νεκροταφείο της συμπιέζονται και μετασχηματίζονται δημιουργώντας μια μικρογραφία της. Το νεκροταφείο οργανώνεται όπως η πόλη, με δρόμους, στενά, τετράγωνα, στοές και τοίχους. Ο τόπος μιμείται την χωρική λογική της καθημερινής ζωής, ενώ εξυπηρετεί μια ριζικά διαφορετική λειτουργία. Αντιληπτό γίνεται, λοιπόν, ότι η οργάνωση του νεκροταφείου αποτελεί μια μετασχηματισμένη αστική μορφή. Το ορθοκανονικό σύστημα των τετραγώνων των τάφων και οι κάθετες χαράξεις θυμίζουν αστικό κάναβο , με το κάθε τετράγωνο να αντιστοιχεί στο οικοδομικό τετράγωνο της πόλης. //τάφος Στο San Michele, η ατομική μνήμη δεν εκφράζεται με μεγάλης κλίμακας μνημεία και επιβλητικές χειρονομίες. Ο χώρος συσσωρεύει πολλές προσωπικές ιστορίες οι οποίες δεν είναι ευανάγνωστες με την πρώτη ματιά. Οι περισσότεροι τάφοι ή τα columbaria είναι τυποποιημένοι, ενταγμένοι σε σειρές ή τοίχους. Ο επισκέπτης κινείται ανάμεσα στον τόπο της ατομικής μνήμης, ο οποίος είναι δημόσια ορατός αλλά βιωματικά ιδιωτικός. Η συνθήκη αυτή δημιουργεί έναν διάλογο μεταξύ του προσωπικού πένθους και της συλλογικής εμπειρίας του θανάτου στο νεκροταφείο. Όμως ούτε η ατομική μνήμη παραμένει σταθερή, καθώς τα οστά μετά από κάποιο χρονικό διάστημα μεταφέρονται από τον τάφο στα οστεοφυλάκια. Έτσι όπως σε μεγάλη κλίμακα το νεκροταφείο μετασχηματίζεται ,

Το νησί των νεκρών

συμβαίνει και σε επίπεδο μικροκλίμακας και με την ατομική μνήμη. //διαδρομές Όπως ο τάφος λειτουργεί ως τόπος νοήματος , οι γραμμικές και επαναλαμβανόμενες διαδρομές λειτουργούν ως τόποι μετάβασης. Αποτελούν έναν ενδιάμεσο χώρο μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού , όπως το νεκροταφείο που αποτελεί τον ενδιάμεσο χώρο μεταξύ ζωής και θανάτου. Η ίδια η διαδρομή χρησιμοποιείται, είτε για την ξεκάθαρη μετακίνηση, είτε για την εσωτερική περισυλλογή, ενισχύοντας τον ετεροτοπικό χαρακτήρα του χώρου, όπου αντικρουόμενες χρήσεις συνυπάρχουν. Οι κύριοι άξονες ξεκινούν από την κύρια είσοδο , σε ευθείες γραμμές. Η κίνηση του επισκέπτη σε αυτούς τους άξονες επιτρέπει τις μακρινές οπτικές φυγές και η επαναληψιμότητα των τάφων κατά μήκος τους δημιουργεί ρυθμό. //στοές Την εμπειρία των διαδρομών ενισχύουν η παρουσία των στοών, οι οποίες αποτελούν καθοριστικό αρχιτεκτονικό και βιωματικό στοιχείο του νεκροταφείου. Λειτουργούν ταυτόχρονα ως χώροι κυκλοφορίας, προστασίας, μνήμης και μετάβασης. Σε μορφολογικό επίπεδο είναι ημίκλειστοι χώροι και παραπέμπουν στην τυπολογία του μοναστηριού. Η επανάληψη των τόξων, η αυστηρή γεωμετρία και προστασία σε σχέση με τις εξωτερικές αυλές συμβάλουν στην εμπειρία του επισκέπτη. Όπως και οι διαδρομές έτσι και οι στοές λειτουργούν ως ενδιάμεσος χώρος, ούτε πλήρως εσωτερικός αλλά ούτε και εξωτερικός. Η ρυθμική επανάληψη των τόξων , με κάθε άνοιγμα να μοιάζει ακριβώς με το προηγούμενο κάνει όλη την πορεία της στοάς σημαντική και όχι κάποιο σημείο της. Δεν είναι απλά ένα μορφολογικό χαρακτηριστικό αλλά ένας αρχιτεκτονικός μηχανισμός που δημιουργεί μια σταδιακή αποσύνδεση από τον εξωτερικό κόσμο και μια ταυτόχρονη είσοδο σε έναν χώρο στοχασμού και μνήμης.

Το νησί των νεκρών

//φως Την εμπειρία αυτή ενισχύει το φιλτραρισμένο φως, που εισέρχεται από τα πλάγια και διακόπτεται από τα τόξα, δημιουργώντας ένα συνεχές παιχνίδι φωτεινών και σκιασμένων επιφανειών. Το φως επιδρά άμεσα στην εμπειρία κίνησης του επισκέπτη39. Επιπλέον οι κατακόρυφες σειρές ταφών που αναπτύσσονται κατά μήκος των στοών , παραμένουν σκοτεινές ενισχύοντας την συλλογική διάσταση των στοών. Ο φωτισμός διατηρεί μια λεπτή ισορροπία ανάμεσα στην παρουσία και την απουσία , επιτρέποντας την ανάγνωση των επιγράφων, αλλά όχι την προβολή των τάφων ως θέαμα.

39 Schielke, T. (2013, April 23). Light Matters: Louis Kahn and the Power of Shadow. ArchDaily. htt ps:// www.archdaily.com/362554/light-matt ers-louis-kahnand-the-power-of-shadow

εικόνα 23: στοά στο εσωτερικό του νεκροταφείου

Το νησί των νεκρών

//πράσινο Το San Michele δεν είναι από τα νεκροταφεία που είναι πλούσια σε πράσινο , οπότε τα ανοίγματα πρασίνου μέσα στα τετράγωνα παίζουν σημαντικό ρόλο στην εμπειρία του χρήστη και η φύτευση συμβάλλει στην ρύθμιση της ατμοσφαίρας. Η απουσία της πλούσιας βλάστησης είναι συνειδητή απόφαση του σχεδιασμού. Το τοπίο δεν λειτουργεί ως παρηγοριά. Η επιλογή του κενού , καθιστά τον θάνατο παρόντα, δεν επιχειρεί να τον απαλύνει. Το νησί έχει κυρίως κυπαρίσσια , τα οποία πέρα από διακοσμητική πρόθεση φέρουν έναν ισχυρό συμβολισμό για τον θάνατο. Το κατακόρυφο και αυστηρό σχήμα τους και το σκούρο τους χρώμα, αντιτίθεται στην οριζοντιότητα των τάφων και δημιουργεί έναν νοητό άξονα σύνδεσης γης και ουρανού. Η σκιά των κυπαρισσιών, όπως και του φωτός στις στοές, προσθέτει στην συνολική εμπειρία του χώρου. Παράλληλα, τα κυπαρίσσια λειτουργούν ως ενδιάμεσο στοιχείο μεταξύ του φυσικού και τεχνητού στοιχείου. Στο αυστηρά δομημένο νησί, με τείχη και στοές, εισάγεται το πράσινο όχι για να δηλώσει αντίθεση αλλά ως μεταβατικό στάδιο μεταξύ κατασκευασμένου και ζωντανού.

εικόνα 24: Χρήστος Μποκόρος: Πορεία προς το φως

91 Το νησί των νεκρών

Το νησί των νεκρών

//τέταρτη αρχή Η συνάντηση ετεροτοπίας και ετεροχρονίας στην περίπτωση του San Michele δεν είναι απλά θεωρητική. Ο χρόνος μέσα σε ένα νεκροταφείο δεν κυλά όπως κυλά στην καθημερινή ζωή, παγώνει ή επιβραδύνεται. Στην πόλη της Βενετίας υπάρχει έντονη κινητικότητα, κατά βάση ο χρόνος της είναι χρόνος μετάβασης40 . Η κίνηση προς το νησιωτικό νεκροταφείο κρύβει και μια χρονική μετάβαση πέρα από μετακίνηση. Ο επισκέπτης αφήνει πίσω του τον ρυθμό της πόλης , εισέρχεται σε έναν χώρο που δεν υπάρχει βιασύνη και παραγωγικότητα. Η αρχιτεκτονική του San Michele ξεκινάει ήδη από την προσέγγιση του. Η πορεία που χρειάζεται να διασχίσει ο επισκέπτης για να φτάσει στο San Michele αποτελεί θεμελιώδες στοιχείο της χωρικής και συμβολικής εμπειρίας του νεκροταφείου. Τα περισσότερα ευρωπαϊκά νεκροταφεία προσεγγίζονται είτε οδικώς, είτε πεζή αναλόγως και την θέση τους στον αστικό ιστό. Το San Michele προϋποθέτει μια υποχρεωτική υδάτινη διαδρομή στην οποία ο χρόνος μετασχηματίζεται. Καθώς ο επισκέπτης βρίσκεται στο vaporetto, η πόλη απομακρύνεται, ο ορίζοντας ανοίγει, ο χρόνος λειτουργεί σαν χρόνος αναμονής-περάσματος.

40 vaporetto, τουρισμός, καθημερινές μετακινήσεις, εποχικότητα

Το νησί των νεκρών

//νερό Ο χρόνος αρχιτεκτονικά υπονοείται μέσω της φθοράς των υλικών. Η ιδιότητα του νερού να ρέει, να κυματίζει, να εξατμίζεται ή να αντανακλά κάνει τον χρόνο ορατό. Οι αλλαγές μπορούν να γίνουν άμεσα αντιληπτές. Το νερό ξεκινάει από ένα σημείο, κινείται σε μια κατεύθυνση και δεν μπορεί να επιστρέψει πίσω , αυτό ακριβώς συμβαίνει και σε ένα νεκροταφείο, η απώλεια , ο νεκρός δεν μπορεί να γυρίσει πίσω και η ζωή συνεχίζει να κυλά. Στο San Michele ο χρόνος των ζωντανών συναντά τον χρόνο των νεκρών, ο επισκέπτης εισέρχεται σε έναν τόπο που ο ρυθμός είναι διαφορετικός από αυτόν της καθημερινής ζωής. Το νερό γύρω από το νησί, πέρα από φυσικό όριο, εισάγει έναν μεταβατικό χρόνο πριν από την είσοδο στο νεκροταφείο. Ο επισκέπτης βιώνει σταδιακά το πένθος41 . Πέρα από την μετακίνηση με το vaporetto, μια φορά τον χρόνο η Βενετία ,για να τιμήσει την ημέρα Μνήμης των Νεκρών, πρόσθετε μια προσωρινή πλωτή διαδρομή. Η γέφυρα αυτή χρησιμοποιούνταν έως το 1950, με την παράδοση να επανέρχεται το 2019. Η ιδέα αυτής της προσωρινής γέφυρας, αποκαλύπτει ότι ο ίδιος ο τρόπος πρόσβασης στο νεκροταφείο San Michele μπορεί να διαμορφώνεται ανάλογα με τις συνθήκες της κοινωνίας. Έτσι για μια «εορταστική» περίοδο η μετάβαση αλλάζει μορφή, γίνεται πεζή και ο χρόνος επιβραδύνεται πάνω στην γέφυρα και όχι στο νερό. Ακόμη και έτσι , ο επισκέπτη εκτίθεται στο νερό και ο ρυθμός συνεχίζει να είναι αργός και τελετουργικός. Μέσω της γέφυρας δεν περνάς απλά σε έναν άλλο χώρο αλλά και σε έναν άλλο χρόνο. Αν και η προσέγγιση δεν είναι άμεση, δεν είναι βίαια ή απότομη.

41Χουλιούμη, Α. (2021). Ο χώρος ως τελευταίο αποτύπωμα του ανθρώπου. Ερευνητική εργασία Ειδίκευσης, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης,σ.42

Το νησί των νεκρών

εικόνα 25: σύνδεση του νησιού με την Βενετία με την προσωρινή γέφυρα

Το νησί των νεκρών

Παράλληλα, πέρα από τον χρόνο που αλλάζει κατά την διαδρομή προς το νεκροταφείο, ο χρόνο αλλάζει και στο εσωτερικό του. Την ατμόσφαιρα του χώρου διαμορφώνει ο συνεχής και επαναλαμβανόμενος ήχος του νερού. Την ησυχία του νεκροταφείου έρχεται να τονίσει η συνέχεια του νερού. Σε έναν χώρο πένθους , όπου το πένθος βιώνεται απολύτως προσωπικά, ο ήχος του νερού δημιουργεί ένα ανοιχτό πεδίο στοχασμού και περισυλλογής. Καθώς ο επισκέπτης κινείται μέσα στο σιωπηλό νεκροταφείο, το νερό του φιλτράρει τους ήχους του “εξωτερικού” κόσμου , καλύπτοντας τους αστικούς θορύβους , με αποτέλεσμα να απομονώνεται τελείως από την καθημερινότητα. Από την ένταση της πόλης τον ζωντανών καταλήγει στην ηρεμία της πόλης των νεκρών42 . //τείχη Πέρα από την αποστασιοποίηση του νησιού εξαιτίας του νερού, τα περιμετρικά τείχη αποκρύπτουν το εσωτερικό και δημιουργούν μυστήριο, ο επισκέπτης δεν ξέρει τι θα αντικρίσει μέχρι να φτάσει όντως μέσα σε αυτό. Η λειτουργία του τείχους είναι κυρίως ως ένα αρχιτεκτονικό στοιχείο που κρατά τον χρόνο “μέσα” στο νησί. Το νερό που κινείται και αλλάζει συνεχώς , έρχεται σε αντίθεση με τα συμπαγή, ακίνητα και επαναλαμβανόμενα τείχη. Έτσι ο επισκέπτης καθώς πλησιάζει έρχεται σε επαφή με τα αυστηρά όρια43. Ο ήχος της πόλης αντικαθίσταται από τον ήχο της θάλασσας και η σιωπή επιβάλλεται μέσω της κλίμακας του τείχους. Ο Foucault αναφέρει ότι ο χρόνος σε μια ετεροτοπία , δίνοντας τα παραδείγματα της βιβλιοθήκης ή του μουσείου, συσσωρεύεται δημιουργώντας ένα αρχείο με πολλές χρονικές φάσεις. Με έναν ιδιαίτερο τρόπο το San Michele αντί να συσσωρεύει αντικείμενα ή γνώσεις διαφορετικών περιόδων, συσσωρεύει μνήμες. Στο San Michele, ο χρόνος δεν αλλάζει αφού ο επισκέπτης εισέλθει στο νεκροταφείο, αλλάζει ήδη πριν, τη στιγμή που το σώμα αφήνει την πόλη. 42 Bachelard, G. (1986). Το νερό και τα όνειρα: Δοκίμιο πάνω στη φαντασία της ύλης, σ. 199 43 Κουμαριανού, Μ. (2008). Μνημεία και νεκροί: Το φαντασιακό του θανάτου στη σύγχρονη Ελλάδα, σ. 35-36

Το νησί των νεκρών

εικόνα 26: όψη του νησιού // τείχη

Το νησί των νεκρών

//πέμπτη αρχή Το νησί, San Michele, από μόνο του είναι το απόλυτο όριο απομόνωσης. Το ταξίδι από την Βενετία στο νεκροταφείο της αποτελεί μια χωρική και ψυχική προετοιμασία. Ο επισκέπτης προσεγγίζει αυτό τον «άλλο χώρο» συνειδητά, η πρόσβαση δεν μπορεί να είναι αυθόρμητη. Το San Michele δεν είναι απλώς εκτός της πόλης αλλά και εκτός της καθημερινότητας της. //όριο Ένα από τα βασικότερα χαρακτηριστικά του San Michele είναι τα ψηλά, συμπαγή τείχη από τούβλο. Τα τείχη αποτρέπουν τις οπτικές φυγές προς το εσωτερικό, ενισχύοντας την αίσθηση της απομόνωσης και αυτονομίας. Η υλικότητα, η λιτή μορφή και η έλλειψη διακόσμησης , είναι αρχιτεκτονικές αποφάσεις που ενισχύουν τον χαρακτήρα του νησιού, ως ένα χώρο που απαιτεί σοβαρότητα και σιωπή. Μέσω του συνεχούς, περιμετρικού τείχους εκφράζεται η πολιτισμική στάση της κοινωνίας εκτός από το να απομακρύνει τον θάνατο, να τον κύψει και πίσω από ένα μεγάλο , πορτοκαλί τεχνητό τείχος. Το νεκροταφείο δεν είναι συνέχεια της πόλης , είναι ένας αυτοτελής κόσμος, κλειστός44 . Τα τείχη αποκλείουν την τυχαία οπτική διείσδυση, επιβάλλοντας τον σεβασμό και την επιλογή ως προϋπόθεση επίσκεψης. Το τείχος αποτελεί αδιαπραγμάτευτο όριο ανάμεσα στο χώρο των νεκρών και τον χώρο των ζωντανών. Τα φυσικά όρια του νερού και τεχνητά όρια του τείχους αλληλοενισχύονται και λειτουργούν συμπληρωματικά τονίζοντας το ένα την σημασία του άλλου45 . Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι , κατά την περίοδο του Μεσαίωνα , οι ευρωπαϊκές πόλεις προστατευόταν με ψηλά τείχη46 .

44 Στεφάνου, Ι., & Στεφάνου, Ι. (2000). Ο χώρος των νεκρών,σ.53 45 Ζαβράκα, Δ. (2015) σ.207 46Eliade, M. (1959). The sacred and the profane: The nature of religion,σ.49-50

Το νησί των νεκρών

«Το ίδιο θα μπορούσε να ειπωθεί και σε σχέση με το γενικότερο γεγονός ότι τα τείχη, οι περιφράξεις και οι όψεις λειτουργούν ώστε να ορίζουν αφενός μια σκηνή (έναν χώρο όπου κάτι λαμβάνει χώρα) και αφετέρου έναν άσεμνο ή αποσυρμένο χώρο, στον οποίο εκτοπίζεται οτιδήποτε δεν μπορεί ή δεν επιτρέπεται να συμβεί πάνω στη σκηνή· ό,τι είναι απαράδεκτο —είτε κακόβουλο είτε απαγορευμένο— διαθέτει έτσι τον δικό του κρυφό χώρο, στην κοντινή ή την μακρινή πλευρά ενός ορίου» Lefebvre, H. (1991). The production of space,σ 36-37 Πέρα όμως από την ικανότητα του τείχους να προστατεύει ότι βρίσκεται μέσα σε αυτό, μπορεί να κρύψει και ότι υπάρχει πίσω του. Στην περίπτωση του νεκροταφείου το San Michele, τα τείχη ελέγχουν την είσοδο στον χώρο, προστατεύουν τους τάφους αλλά και κρύβουν από την Βενετία τον θάνατο. Το αυστηρό όριο διασφαλίζει την διαφορά μεταξύ καθημερινού χώρου και χώρου ταφής. Η απομόνωση πέρα από οπτική γίνεται και συναισθηματική, και τα τείχη διατηρούν, έμμεσα, τον ιερό χαρακτήρα του χώρου.

Το νησί των νεκρών εικόνα 27: το Νησί των Νεκρών του Arnold Böcklin

100

101

Το νησί των νεκρών

//είσοδος Τα τείχη διακόπτονται από δύο εισόδους, στις δυο από τις τέσσερις πλευρές του νησιού. Η είσοδος στην δυτική πλευρά συνδέεται με μια μικρή προβλήτα , ικανή ώστε να εξυπηρετεί στην στάση των vaporreto. Από την νότια πλευρα, βρίσκεται η δεύτερη είσοδος η οποία συνδέεται με την εποχιακή γέφυρα. Σκοπός των εισόδων δεν είναι να προκαλέσουν δέος , αλλά ένα άνοιγμα στο νεκροταφείο. Στην πραγματικότητα το νησί δεν έχει καν ανάγκη από επιβλητικές εισόδους καθώς όλη η εμπειρία τις εισόδου έχει ήδη αρχίσει μέσα στο νερό. Διαδοχικά ο επισκέπτης βρίσκει το πρώτο όριο, το νερό, συνεχίζει στο δεύτερο όριο που συναντά οπτικά, το τείχος και τέλος βρίσκει το τελικό κατώφλι, την πύλη. Η εμπειρία της μνήμης κλιμακώνεται μπροστά του και δεν κατακτάτε απευθείας με διάκοσμο και εντύπωση. //μέσα – έξω Το νερό αποτελεί ένα από τα διαχρονικότερα σύμβολα που συνδέονται με το θάνατο και την ταφική αρχιτεκτονική47 . Πέρα όμως από την σύνδεση του νερού με την κάθαρση, ενδιαφέρουσα είναι η σχέση των νεκροταφείων με τους οικισμούς, όπου σε πολλές περιπτώσεις ανάμεσα σε έναν οικισμό και ένα νεκροταφείο υπήρχε το υδάτινο στοιχείο48. Το νερό σε ένα νεκροταφείο είτε το περιβάλλει, είτε είναι στο εσωτερικό του, δεν είναι διακοσμητικό στοιχείο αλλά φορέας νοήματος. Σε αντίθεση με το ρευστό και 47 Για τους Έλληνες ,από τους αρχαίους χρόνους , το νερό συσχετιζόταν με την κάθαρση και το σώμα πριν ταφεί πλενόταν ώστε να εξαγνιστεί. Σε αρκετές θρησκείες και πολιτισμούς το έθιμο διατηρείται, ώστε ο νεκρός να «καθαριστεί» από τα αμαρτήματά του και να συγχωρεθεί από τους θεούς. Χουλιούμη, Α. (2021). Ο χώρος ως τελευταίο αποτύπωμα του ανθρώπου. Ερευνητική εργασία Ειδίκευσης, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης,σ.45-46 48 Γαλάτη, Μ. (2012). Η χωρική γεωγραφία του θανάτου. Το ζήτημα του ορίου: Η εξέλιξη του ευρωπαϊκού κοιμητηρίου μέσα από τη τομή του αστικού περιβάλλοντος του Διαφωτισμού. Ερευνητική εργασία, Πολυτεχνείο Κρήτης, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών,σ.86

Το νησί των νεκρών

102

μεταβαλλόμενο νερό έρχεται το σταθερό και διαχρονικό τείχος. Παράλληλα η διαφορά του «έξω» με το «μέσα» εντείνεται με την αυστηρή ορθοκανονική διάταξη του νεκροταφείου. Αναλύοντας όλα τα παραπάνω το νεκροταφείο του San Michele, είναι ανοιχτός υπό όρους. Κατά τον Foucault, μια ετεροτοπία δεν είναι ποτέ εντελώς κλειστή αλλά και ποτέ εντελώς ανοιχτή. Το νεκροταφείο οροθετείται αρχιτεκτονικά με τα τείχη και τελετουργικά με το νερό. Ο επισκέπτης στο San Michele , δεν γίνεται ποτέ μέλος του, ταξιδεύει, εισέρχεται , κινείται , περισυλλογίζεται και αποχωρεί, αναγκαστικά.

103

εικόνα 28: νότια είσοδος στο νεκροταφείο

Το νησί των νεκρών

104

// έκτη αρχή Το νεκροταφείο, San Michele, εκτός από το να φιλοξενεί τους νεκρούς λειτουργεί και ως χωρικό σχόλιο στην πόλη των ζωντανών. Οι ετεροτοπίες ψευδαίσθησης, σύμφωνα με τον Foucault, είναι χώροι που έχουν την ικανότητα να αποκαλύπτουν ότι ο πραγματικός χώρος είναι πιο ψευδής από ότι φαίνεται. Οι τάφοι, τα ονόματα, οι ημερομηνίες, η υγρασία, το αλάτι, η διάβρωση των υλικών αποκαλύπτουν ότι τίποτα δεν μπορεί να αντισταθεί στον χρόνο. Το νησί καθιστά ορατό αυτό που κρύβει η τουριστική εικόνα της Βενετίας, τη θνητότητα, όχι μόνο των ανθρώπων αλλά και της πόλης. Έτσι ο ρόλος του είναι να λειτουργεί ως χώρος αποκάλυψης της ψευδαίσθησης της αιωνιότητας. Παράλληλα επιτελεί και την λειτουργία της αντιστάθμισης. Ο θάνατος ως χαοτικό, βίαιο και ακατανόητο γεγονός , μέσα στο νεκροταφείο οριοθετείται, ταξινομείται , αποκτά μορφή και νόημα. Σε αντίθεση με την πολυπλοκότητα της ζωής της Βενετίας, το San Michele, έχει καθαρότητα και σαφήνεια. Ο θάνατος δημιουργεί υπαρξιακό κενό , το οποίο καλύπτεται με το νεκροταφείο. Η ζωή τελειώνει, η μνήμη διατηρείται. Η Βενετία είναι μια πόλη δράσης και περαστικότητας, αντίθετα η νεκρόπολη της , είναι ένας χώρος παύσης και μνήμης. Προσφέρεται στην πόλη ως ένας χώρος σιωπής, αργού χρόνου και υπαρξιακής επεξεργασίας. Στην ρευστότητα της ζωής αντιστέκεται η σταθερότητα του νησιού. Η ουσία της έκτης και τελευταίας αρχής όμως δεν κρύβεται στην επιλογή μεταξύ ψευδαίσθησης ή αντιστάθμισης αλλά στην συνύπαρξη και των δυο ταυτόχρονα. Ο Foucault δεν θεωρεί ποτέ τις ετεροτοπίες ως μονοσήμαντους χώρους, αντιθέτως για αυτόν είναι χωρικοί μηχανισμοί όπου αντιφατικές λειτουργίες μπορούν να συνυπάρχουν. Το άμορφο γεγονός του θανάτου στο νεκροταφείο μεταμορφώνεται σε χωρική εμπειρία. Ο επισκέπτης δεν κατανοεί τον θάνατο, τον διασχίζει. Στο San Michele δεν προσφέρεται η λύση απέναντι στον θάνατο , αλλά ένας χώρος όπου ο θάνατος μπορεί

105

Το νησί των νεκρών

να ενταχθεί χωρίς να καταστρέφει το νόημα της ζωής. Στο τέλος του κειμένου ο Foucault χρησιμοποιεί το παράδειγμα του πλοίου ως μια κατεξοχήν ετεροτοπία. Δανειζόμενοι αυτό το παράδειγμα εντοπίζονται αρκετά κοινά του νεκροταφείου του San Michele με ένα πλοίο. Το πλοίο είναι ένας κλειστός και οριοθετημένος χώρος, αποκομμένος από την στεριά , δεν αποτελεί προορισμό αλλά μετάβαση. Αντίστοιχα, το San Michele επιπλέει στην θάλασσα, ως ένας αυστηρά κλειστός και οριοθετημένος χώρος, απομακρυσμένος από την πόλη ,ένα κατώφλι μεταξύ ζωής και θανάτου. εικόνα 29: νησί / καράβι-πλοίο

Το νησί των νεκρών

106

Γ2 //Μια σύγχρονη ετεροτοπία.Η επέκταση του David Chipperfield Η επέκταση από το αρχιτεκτονικό γραφείο του David Chipperfield δεν μπορεί αναγνωριστεί μόνο ως μια αρχιτεκτονική απάντηση στις λειτουργικές ανάγκες του νεκροταφείου. Είναι μια επέκταση που καλείται να συνομιλήσει με τις ιστορικές , κοινωνικές και χωρικές αλλαγές γύρω από το θάνατο. Η έλλειψη χωρητικότητας, η μεταβολή πρακτικών ταφής και η ανάγκη για νέες υποδομές, γέννησαν την ανάγκη για επέκταση. Το αρχιτεκτονικό γραφείο του David Chipperfield, έχει αναπτύξει μια προσέγγιση στα project του που διακρίνεται για την λιτότητα, την πειθαρχία της μορφής και τον σεβασμό στο ιστορικό και αστικό πλαίσιο κάθε έργου. Τα έργα δεν επιδιώκουν να επιβληθούν στο περιβάλλον αλλά να το συμπληρώσουν. Κεντρικό στοιχείο της αρχιτεκτονικής του Chipperfield είναι η έννοια της χρονικότητας του χώρου. Τα κτήρια εκτός από τον σχεδιασμό τους για να εξυπηρετήσουν μια ή περισσότερες χρήσεις, αντέχουν στον χρόνο τόσο υλικά όσο και νοηματικά. Κάτω από αυτές τις συνθήκες, αποκαλύπτεται ότι η επιλογή του γραφείου για την επέκταση δεν είναι τυχαία. Το νεκροταφείο απαιτεί μια αρχιτεκτονική που μπορεί να χειριστεί την ιστορία και την μνήμη χωρίς να τις μετατρέπει σε θέαμα. Η επέμβαση προβλέπει τρεις φάσεις με τις δύο να έχουν ολοκληρωθεί, η πρώτη το 2007 και η δεύτερη το 2017.Η τρίτη και μεγαλύτερη επέμβαση με επιπλέον αυλές και νέα επέκταση του νησιού δεν έχει ακόμη επιβεβαιωθεί και βρίσκεται υπό συζήτηση.

107

Το νησί των νεκρών

Αρχικά στη πρώτη επαφή με το νεκροταφείο σημαντικό στοιχείο είναι η θάλασσα, τόσο οπτικά όσο και μεταβατικά. Στο νεκροταφείο, το νερό δεν λειτουργεί απλός ως φυσικό περίγραμμα, αλλά ως ενεργό στοιχείο της χωρικής εμπειρίας του. Η αρχιτεκτονική του Chipperfield δεν προσπαθεί να κυριαρχήσει, ούτε στο τοπίο, ούτε στο ήδη υπάρχον νεκροταφείο. Αντιθέτως , η επέκταση εμφανίζεται ήρεμη, σχεδόν αυτονόητη στην υπάρχουσα γεωμετρία του νησιού. Οι όγκοι διατάσσονται γραμμικά κατά μήκος του περιγράμματος, ενισχύοντας την σχέση νερού και στεριάς. //τοίχος Στο εσωτερικό της επέκτασης του San Michele, ο επισκέπτης κινείται γύρω από τοίχους, οι οποίοι περιβάλλουν αυλές. Οι συμπαγείς , γκρι από βασάλτη τοίχοι δανείζονται την αυστηρότητα του εξωτερικού υπάρχοντος τείχους που περιβάλλει το νεκροταφείο. Ο επισκέπτης δεν μπορεί να δει πέρα από τον τοίχο, με την εμπειρία του να επικεντρώνεται στην πρώτη οπτική επαφή που έχει.

Το νησί των νεκρών

εικόνα 30: κάτοψη του νησιού / επέκταση από τον David Chipperfield

108

109

Το νησί των νεκρών

//στοές Μέσα από τα τείχη , υπάρχουν οι στοές , οι οποίες δεν εισάγονται ως ξένο αρχιτεκτονικό στοιχείο , αλλά ως συνειδητή συνέχεια του ήδη υπάρχοντος νεκροταφείου. Οι νέες στοές δεν μιμούνται τις παλιές , αλλά επανερμηνεύουν τη λογική τους μέσω μιας πιο αφαιρετικής και σύγχρονης γλώσσας. Είναι στενότερες και πιο σκιασμένες, δημιουργώντας ένα κατάλληλο χώρο, όπου ο επισκέπτης μπορεί να σταθεί, να σκεφτεί , να πενθήσει . Οι παλιές στοές φέρουν το βάρος της ιστορίας και της φθοράς, ενώ οι νέες μεταγράφουν αυτή την εμπειρία σε κάτι σύγχρονο. Οι καινούργιες στοές λειτουργούν επίσης ως μεταβατικοί χώροι μεταξύ των τειχών και τον αυλών που περιβάλλουν. //αυλές Την σειρά των υπαρχόντων τάφων , στην επέκταση καταλαμβάνουν οι εσωτερικές περιφραγμένες αυλές. Η πρόταση προτείνει κάτι καινούριο, οι τάφοι τοποθετούνται μέσα στις στοές, στους τοίχους της και ο χώρος στην μέση μένει κενός , για να λάβει την θέση του η αυλή. Κάθε αυλή αποτελεί έναν δικό της κόσμο, όπου σε αντίθεση με τον ανοιχτό ορίζοντα της θάλασσας, συγκροτεί έναν εσωτερικό κλειστό χώρο. Μέσα στην αυλή, ο επισκέπτης αισθάνεται προστατευμένος, όπως σε μεγάλη κλίμακα αισθάνεται μέσα στο νησί. Είναι ένας ενδιάμεσος χώρος μέσα στον ενδιάμεσο χώρο του νησιού. Το φως βρίσκει αυτές τις αυλές από ψηλά και μετακινείται , υπενθυμίζοντας την παροδικότητα. Η επέκταση του νεκροταφείου από τον Chipperfield δεν αποτελεί μια προσθήκη έξτρα χώρου για ταφή, αλλά μια αρχιτεκτονική πράξη που επαναδιατυπώνει τα στοιχεία του υπάρχοντος νεκροταφείου. Η διαδρομή, το όριο και το κενό δεν είναι απλώς αρχιτεκτονικές επιλογές αλλά στοιχεία που παράγουν μια εμπειρία άλλου χρόνου και άλλου τόπου. Ο επισκέπτης δεν βρίσκεται πια στην Βενετία. Το έργου του David Chipperfield αποδεικνύει ότι η ετεροτοπία μπορεί να παραμείνει ζωντανή στο σήμερα χωρίς υπερβολές, αρκεί να οργανωθεί σωστά ο χώρος , ο χρόνος και το όριο, μέσα από την διαδοχή κλειστών και ανοιχτών, σκιασμένων και φωτεινών, περιορισμένων και απελευθερωμένων χώρων.

Το νησί των νεκρών

110

111

εικόνα 31: πανοραμική εικόνα Το του νησίνεκροταφείου των νεκρών

Το νησί των νεκρών

112

113

εικόνα 32: σχέση νέου τείχους με το παλιό

Το νησί των νεκρών

εικόνα 33:των νέανεκρών στοά / οπτικές φυγές Το νησί

114

115

εικόνα νέατων στοάνεκρών / σκιές Το34: νησί

εικόνα 35:των αυλή Το νησί νεκρών

116

117

Το νησί των νεκρών

118 //συμπεράσματα

Από τις πρωτόγονες κοινωνίες έως και τη σύγχρονη εποχή, οι άνθρωποι πασχίζουν να νοηματοδοτήσουν τον θάνατο. Η χωρική οργάνωση του θανάτου προηγήθηκε από την χωρική οργάνωση της ζωής, με την κοινωνία να δημιουργεί χώρους που μπορεί να διατηρεί την μνήμη των προγόνων της . Οι διαφορετικές εικασίες,μύθοι και παραδόσεις, γύρω από τον θάνατο , αποδεικνύουν την ανάγκη των κοινωνιών να δώσουν νόημα στον θάνατο. Όλες αυτές οι διαφορετικές πεποιθήσεις, οι διαφορές στους τρόπους ταφής και η αλλαγή της θέσης του νεκροταφείου, αποτελούν χειρονομίες που εκφράζουν τη μεταβολή της σχέσης του χώρου των ζωντανών με τον χώρο των νεκρών. Η μελέτη εξέλιξης του χώρου ταφής στην παρούσα ερευνητική εργασία θέτει ως αφετηρία τον Μεσαίωνα. Οι χώροι ταφής μέσα σε αυτή την πορεία χρόνων έως την σύγχρονη εποχή, απέδειξαν ότι δεν αποτελούν στατικούς τόπος, αλλά κοινωνικές και χωρικές κατασκευές , άρρηκτα συνδεδεμένες με τις αντιλήψεις της κάθε περιόδου. Η έρευνα , μέσω της θεωρητικής ανάλυσης του λόγου του Foucault για τον χώρο στο κειμένου «Des espaces autres» , ανέδειξε ότι ο χώρος λειτουργεί ως πεδίο που εγγράφονται σχέσεις εξουσίας, μνήμης, ταυτότητας και ετερότητας. Ο μεσαιωνικός χώρος, σύμφωνα με τον Foucault, αποτελεί τον χώρο εντοπισμού και οργανώνεται γύρω από ιεραρχημένους τόπους , με κάθε τόπο να έχει συγκεκριμένη θέση. Τη θέση του ιεραρχημένου συστήματος χώρων καταλαμβάνει ο απέραντος ομογενοποιημένος χώρος της σύγχρονης εποχής. Ο χώρος όμως αποιεροποιείται θεωρητικά και ο σύγχρονος άνθρωπος συνεχίζει να οργανώνει την καθημερινότητα του γύρω από πλέον κρυφές ιερότητες. Η αλλαγή αυτή της αντίληψης του χώρου επηρεάζει και το νεκροταφείο, που από ενσωματωμένο στην μεσαιωνική καθημερινότητα, μεταφέρετε

119

Το νησί των νεκρών

εκτός της πόλης. Ο θάνατος από ορατό και συνηθισμένο γεγονός στον Μεσαίωνα, αλλάζει και θεωρείται επικίνδυνος και τρομακτικός. Η απομάκρυνση των νεκρών από το κέντρο του αστικού ιστού, δεν συνιστά μόνο υγειονομική ή πολεοδομική μεταρρύθμιση, αλλά βαθύτερη πολιτισμική μεταβολή στη σχέση της κοινωνίας με την μνήμη και την απώλεια. Το νεκροταφείο μετατρέπεται σε έναν «άλλο χώρο». Στην συνέχεια ανάλυσης του κειμένου του Foucault, η έννοια της ετεροτοπίας χρησιμοποιείται ως ένα ενεργό χωρικό εργαλείο ανάγνωσης του αρχιτεκτονικού χώρου, ικανό να περιγράψει και να εξηγήσει αυτή την χωρική μεταβολή. Η ετεροτοπία , λοιπόν , αναγνωρίζεται ως ένας ιδιαίτερος τύπος χώρου που συγκεντρώνει και επανεξετάζει τις κανονικές χωρικές και χρονικές λογικές της κοινωνίας. Ο χώρος της ετεροτοπίας είναι ένας πραγματικός τόπος με συγκεκριμένη αρχιτεκτονική και λειτουργία. Μελετώντας τους «άλλους χώρους», κατανοούμε πως η κοινωνία οργανώνει και ελέγχει το διαφορετικό, το περιθωριακό και το μη κανονικό μέσα στο κοινωνικό σύνολο . Οι ετεροτοπίες δεν είναι απλώς γεωγραφικά σημεία , αλλά ένα ολόκληρο σύστημα σκέψης για το πως η κοινωνία αντιμετωπίζει την ετερότητα. Λειτουργούν ως κόμβοι που οργανώνονται και αλληλεπιδρούν οι διαδικασίες εξουσίας ώστε να καθορίζουν ποιος ανήκει στην κοινωνία , ποιος αποκλείεται, και με ποιον τρόπο. Συμπεραίνεται, ότι ο έτερος δεν απορρίπτεται , αλλά τοποθετείται σε ένα ειδικό , ιδιαίτερο πλαίσιο. Ανάμεσα σε όλους τους τόπους που αναφέρει ο Foucault ως ετεροτοπίες, επιλέγεται το νεκροταφείο ως πιο καθαρό και ταυτόχρονα σύνθετο ετεροτοπικό τόπο, καθώς αποτελεί χώρο ταυτόχρονης απουσίας και παρουσίας. Αυτός ο υπαρκτός ορισμένος χώρος, μέσα ή έξω από την πόλη , δημιουργεί ένα όριο μεταξύ ζωής και θανάτου.

Το νησί των νεκρών

120

Για να γίνει δυνατή η συστηματική ανάγνωση των ετεροτοπιών, ο Foucault, διατύπωσε έξι ετεροτοπικές αρχές, οι οποίες μέσω της ανάλυσης του νεκροταφείου όχι μόνο συνυπάρχουν αλλά και αλληλοενισχύονται. Σύμφωνα με την πρώτη αρχή το νεκροταφείο αποτελεί ετεροτοπία, καθώς καμία κοινωνία δεν λειτουργεί χωρίς ορισμένο χώρο για τους νεκρούς. Βάση της δεύτερης αρχής, η μεταβολή της θέσης του νεκροταφείου, επιβεβαιώνει ότι είναι ένας χώρος όπου επηρεάζεται από τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις. Στην συνέχεια, στην τρίτη αρχή , αρχιτεκτονικά στοιχεία όπως: ο τοίχος που το περικλείει , που ορίζει τα φυσικά και συμβολικά όρια, η είσοδος , που λειτουργεί ως κατώφλι μετάβασης από το χρόνο της πόλης στο χρόνο της μνήμης, συγκροτούν ένα περιβάλλον που ο θάνατος οικοδομείται. Τόσο οι εξωτερικές όσο και οι εσωτερικές διαμορφώσεις: οι διαδρομές, το πλήρες των τάφων , η βλάστηση , τα σύμβολα, αποτελούν διαφορετικά σκηνικά συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο. Η τέταρτη αρχή εκφράζεται μέσω της σχέσης του νεκροταφείου με τον χρόνο. Ο χρόνος μέσα σε ένα χώρο ταφής συσσωρεύεται ,παγώνει και αλλάζει. Όλες αυτές οι διαφορετικές χρονικότητες συγκεντρώνονται στο νεκροταφείο. Στην πέμπτη αρχή, το νεκροταφείο έχει ορατούς και μη κανόνες πρόσβασης, που ρυθμίζουν την μετάβαση από τον καθημερινό στον ετεροτοπικό χώρο. Τέλος, η έκτη αρχή εντοπίζεται στον διττό χαρακτήρα του νεκροταφείου, ως χώρου που απομονώνει τον θάνατο από την καθημερινή ζωή αλλά στην πραγματικότητα δεν αποχωρίζεται ποτέ την σχέση με αυτή. Στο τρίτο και τελευταίο κεφάλαιο επαληθεύεται , μέσω της ανάλυσης του παραδείγματος του νησιωτικού νεκροταφείου , San Michele , στην Βενετία , η θεωρία και οι ισχυρισμοί των δυο πρώτων κεφαλαίων. Βάσει των έξι αρχών, η ανάλυση κατέδειξε ότι στο San Michele, ενσωματώνονται ταυτόχρονα διαφορετικές μορφές μνήμης και ποικίλα χρονικά και χωρικά καθεστώτα τα οποία κρύβονται πίσω από ένα αυστηρά οριοθετημένο νησί. Το παρελθόν, το παρόν και η αναμονή του μέλλοντος συνυπάρχουν μέσα από τις επιγραφές, τα

121

Το νησί των νεκρών

υλικά και τις διαδρομές. Παράλληλα η σύγχρονη επέκταση του San Michele από τον David Chipperfield, αναδεικνύει ότι η ετεροτοπία δεν είναι στατική έννοια , αλλά ζωντανή χωρική συνθήκη. Η επέκταση δεν ακυρώνει την υπάρχουσα ιστορική ταυτότητα του χώρου, αλλά την ενισχύει. Έτσι το San Michele , αναδεικνύεται ως ένα «νησί των νεκρών» όχι μόνο γεωγραφικά αλλά και χωρικά , κοινωνικά και συμβολικά. Μέσα από τη διαχείριση της υλικότητας, του φωτός, της σκιάς, της κίνησης, του ήχου και του τοπίου, ο χώρος του νησιού μετατρέπεται σε βιωματικό περιβάλλον, ικανό να υποστηρίξει έναν εσωτερικό διάλογο του ανθρώπου με τον εαυτό του και τη μνήμη. Η σημασία της παρούσας ερευνητικής εργασίας έγκειται στην σύνδεση της φιλοσοφικής θεωρίας του χώρου με την αρχιτεκτονική πράξη. Η προσέγγιση του χώρου ως πεδίων σχέσεων ενθαρρύνει μια αρχιτεκτονική που αντιμετωπίζει τον χώρο ως φορέα εμπειριών, νοήματος και μνήμης. Αν και το San Michele αποτελεί εύγλωττο ετεροτοπικό παράδειγμα , η ερμηνεία της ετεροτοπίας και της χωρικής εμπειρίας περιλαμβάνει αναπόφευκτα στοιχεία θεωρητικής και ερμηνευτικής υποκειμενικότητας, όπως και το ίδιο το κείμενο «Des espaces autres». Οι περιορισμοί αυτοί όμως μπορούν να αποτελέσουν αφετηρία για μια διευρυμένη συγκριτική μελλοντική μελέτη ετεροτοπικών χώρων σε διαφορετικά πολιτισμικά περιβάλλοντα , εμπλουτίζοντας την θεωρητική κατανόηση. Εν κατακλείδι, η παρούσα έρευνα καταδεικνύει ότι το νεκροταφείο δεν αποτελεί παρωχημένο αρχιτεκτονικό τύπο, αλλά έναν από τους πιο κρίσιμους τόπους κατανόησης της σύγχρονης πόλης και κοινωνίας. Σε μια εποχή που ο αστικός χώρος χαρακτηρίζεται από επιτάχυνση και διαρκή αλλαγή , το νεκροταφείο λειτουργεί ως αντίρροπη χωρική συνθήκη, όπου υπάρχει παύση, διάρκεια και σταθερότητα. Ο χώρος των νεκρών δεν ανήκει στο παρελθόν ή στηρίζεται μόνο σε θεωρίες όπως αυτή του Foucault, αλλά επανεντάσσεται μέσω της σύγχρονης αρχιτεκτονικής.

Το νησί των νεκρών

εικόνα 36: το νεκροταφείο San Michele

122

123

Το νησί των νεκρών

Αν , τελικά, η ετεροτοπία είναι ο χώρος που φιλοξενεί ό,τι η κοινωνία δεν μπορεί να ενσωματώσει πλήρως, τότε μήπως οι συνθετικές χειρονομίες σχεδιασμού ενός χώρου ταφής, αποκαλύπτουν με τον πιο καθαρό τρόπο πως αντιλαμβανόμαστε την ζωή;

Το νησί των νεκρών

124

//βιβλιογραφία Ariès, P. (1981). The hour of our death (H. Weaver, Trans.). New York, NY: Alfred A. Knopf. Augé, M. (1995). Non-places: Introduction to an anthropology of supermodernity (J. Howe, Trans.). London: Verso. Bachelard, G. (1986). Το νερό και τα όνειρα: Δοκίμιο πάνω στη φαντασία της ύλης. Αθήνα: Χατζηνικολή. Βεν,Πωλ.(2011). Φουκώ: Η σκέψη του, η προσωπικότητα του(Γ. Καραμπέλας, Μετφρ.).Βιβλιοπωλείον της Εστίας. Γιανναράς, Χρήστος.( 2016). Ενθάδε - Επέκεινα:Απόπειρες οντολογικής εμηνευτικής. Ίκαρος Dehaene, M., & De Cauter, L. (Eds.). (2008). Heterotopia and the city: Public space in a postcivil society. London–New York: Routledge. Deleuze, G. (2005). Φουκώ (Τ. Μπέτζελος, Μετφρ.). Αθήνα: Πλέθρον. Eliade, M. (1959). The sacred and the profane: The nature of religion (W. R. Trask, Trans.). New York, NY: Harcourt, Brace & World. Eliade, M. (1958). Patterns in comparative religion (R. Sheed, Trans.). New York, NY: New American Library. Foucault, M. (1984). Of other spaces. Architecture / Mouvement / Continuité, 5, 46–49. Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). New York, NY: Pantheon Books.

125

Το νησί των νεκρών

Foucault, M. (1986). Οι λέξεις και τα πράγματα: Μια αρχαιολογία των επιστημών του ανθρώπου (Κ. Παπαγιώργης, Μετφρ.). Αθήνα: Γνώση. Foucault, M. (2016). Ο στοχασμός του έξω (Β. Πατσογιάννης, Μετφρ.). Αθήνα: Πλέθρον. Foucault, M. (2012). Ετεροτοπίες και άλλα κείμενα (Τ. Μπέτζελος, Μετφρ.). Αθήνα: Πλέθρον. Foucault, M. (1987). Εξουσία, γνώση και ηθική. Αθήνα: Ύψιλον. Foucault, M. (2011). Επιλογή από τα Dits et écrits (Θ. Λάγιος, Εισαγ. & Μετφρ.). Αθήνα: Στιγμή. Foucault, M. (1978). Ιστορία της σεξουαλικότητας 2: Η χρήση των απολαύσεων (Γ. Κωνσταντινίδης, Μετφρ.). Αθήνα: Ράππα. Gutting, G. (2006). Φουκώ: Όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε (Ν. Γαγκούνης, Μετφρ.). Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα. Harvey, D. (2009). Η κατάσταση της μετανεωτερικότητας: : Διερεύνηση των απαρχών της πολιτισμικής μεταβολής. (Χ. Λεμπεζάτοπουλος & Μ. Σπυριδάκης, Μετφρ.). Αθήνα: Μεταίχμιο. Hetherington, K. (1997). The badlands of modernity: Heterotopia and social ordering. London: Routledge. Hertzberger, H. (2005). Lessons for students in architecture. Rotterdam: 010 Publishers. Hoy, D. C. (Ed.). (1986). Foucault: A critical reader. Oxford: Blackwell.

Το νησί των νεκρών

126

Κουμαριανού, Μ. (2008). Μνημεία και νεκροί: Το φαντασιακό του θανάτου στη σύγχρονη Ελλάδα. Αθήνα: Δωδώνη. Lefebvre, H. (1991). The production of space. Oxford: Blackwell. Mumford, L. (1961). The city in history. New York, NY: Harcourt, Brace & World. Nora, P. (Ed.). (1997). Realms of memory: The construction of the French past (Vol. 2, A. Goldhammer, Trans.). New York, NY: Columbia University Press. Norberg-Schulz, C. (1980). Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. New York, NY: Rizzoli. Παπαγιώργης, Κώστας. (2018). Ζώντες και τενθεώντες. Εκδόσεις Καστανιώτη. Soja, E. W. (1996). Thirdspace: Journeys to Los Angeles and other real-and-imagined places. Cambridge, MA: Blackwell. Σταυρίδης, Σ. (1990). Η συμβολική σχέση με το χώρο : Πώς οι κοινωνικές αξίες διαμορφώνουν και ερμηνεύουν τον χώρο. Αθήνα: Κάλβος. Σταυρίδης, Σ. (1998). Οι χώροι της ουτοπίας και η ετεροτοπία. Ουτοπία, 31. Σταυρίδης, Σ. (1999). Προς μια ανθρωπολογία του κατωφλιού. Ουτοπία, 33. Σταυρίδης, Σ. (2006). Μνήμη και εμπειρία του χώρου. Αθήνα: Αλεξάνδρεια.

127

Το νησί των νεκρών

Stavrides, S. (2006). Heterotopias and the experience of porous urban space. In K. A. Franck & Q. Stevens (Eds.), Loose space. London: Taylor & Francis. Σταυρίδης, Σ. (2010). Μετέωροι χώροι της ετερότητας. Αθήνα: Αλεξάνδρεια. Στεφάνου, Ι., & Στεφάνου, Ι. (2000). Ο χώρος των νεκρών. Αθήνα: ΕΜΠ. Τερζόγλου, Ν.-Ι. (2009). Ιδέες του χώρου στον εικοστό αιώνα. Αθήνα: Νήσος. Turner, V. (1969). The ritual process: Structure and anti-structure. Ithaca, NY: Cornell University Press. van Gennep, A. (2016). Τελετουργίες διάβασης (Θ. Παραδέλλης, Μετφρ.). Αθήνα: Ηριδανός. Veyne, P. (2011). Φουκώ: Η σκέψη του, η προσωπικότητά του (Γ. Καραμπελιάς, Μετφρ.). Αθήνα: Εστία. Worpole, K. (2003). Last landscapes: The architecture of the cemetery in the West. London: Reaktion Books. Zumthor, P. (2006). Atmospheres: Architectural environments – surrounding objects. Basel: Birkhäuser. //πτυχιακές εργασίες Γαλάτη, Μ. (2012). Η χωρική γεωγραφία του θανάτου. Το ζήτημα του ορίου: Η εξέλιξη του ευρωπαϊκού κοιμητηρίου μέσα από τη τομή του αστικού περιβάλλοντος του Διαφωτισμού. Ερευνητική εργασία, Πολυτεχνείο Κρήτης, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών.

Το νησί των νεκρών

128

Γεωργοπούλου, Α. (2013). Η ετεροτοπία: ένας τόπος ορατότητας του ετέρου. Μια ερμηνεία των ετεροτοπιών του Michel Foucault με γνώμονα την προβληματική της εξουσίας και της γνώσης. Ερευνητική εργασία, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Κάβουρα, Χ., & Λάσκαρη, Ε. (2015). Υπερ-, πέρα-, μετατόποι. Ερευνητική εργασία, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Λούντζης, Γ. Δ., & Νικολαΐδη, Γ. (2020). Θεωρήσεις περί θανάτου και σύγχρονα σχεδιαστικά παραδείγματα χώρων ταφής. Ερευνητική εργασία, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Πολυτεχνείο Κρήτης. Επιβλ. Δ. Χατζησάββα. Μπούκουρη, Ε.-Β. (2019). Εντός του εκτός: κατειλημμένοι χώροι – διαβάσεις μιας ανεστραμμένης ετεροτοπίας. Διπλωματική εργασία, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Πολυτεχνείο Κρήτης. Στεφανίδου, Μ.-Ε. (2017). Βίωμα, μνήμη και χώρος: Η βιωματική σύλληψη της μνήμης στη σύγχρονη αρχιτεκτονική. Ερευνητική εργασία, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Συκιώτη, Μ. (2019). Σχέσεις μορφής και περιεχομένου στον αισθητικό χώρο: Μετάβαση από τη διαλεκτική στη διαφορά. Διπλωματική εργασία, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Πολυτεχνείο Κρήτης. Χουλιούμη, Α. (2021). Ο χώρος ως τελευταίο αποτύπωμα του ανθρώπου. Ερευνητική εργασία Ειδίκευσης, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

129

Το νησί των νεκρών

//διδακτορικές διατριβές Ζαβράκα, Δ. (2015). Η σχέση μεταξύ φυσικού και ανθρωπογενούς περιβάλλοντος: Το νεκροταφείο ως μεταβατικός τόπος στο έργο των Kienast & Vogt. Διδακτορική διατριβή, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Μεντζίνη, Μ. (2004). Οι πόλεις των νεκρών. Διδακτορική διατριβή, Σχολή Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Τομέας Πολεοδομίας– Χωροταξίας, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο. Πολυμενίδης, Γ. (2023). Το κοιμητήριο στον χώρο και στον χρόνο. Διδακτορική διατριβή, Πολυτεχνική Σχολή, Τμήμα Μηχανικών Χωροταξίας, Πολεοδομίας και Περιφερειακής Ανάπτυξης, Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Χατζησάββα, Δ. (2009). Η έννοια του τόπου στις αρχιτεκτονικές θεωρίες και πρακτικές: Σχέσεις φιλοσοφίας και αρχιτεκτονικής τον 20ό αιώνα. Διδακτορική διατριβή, Πολυτεχνική Σχολή, Τμήμα Αρχιτεκτόνων Μηχανικών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. //δικτυογραφία Αργύρης, Μ., 2012. Συζητώντας για την ετεροτοπία – οι χωροχρονικές εμπειρίες των «τεράτων». [Διαδίκτυο] Διαθέσιμο στο: <https://akea2011.com/2012/12/26/eterotopia/> [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026]. Γαβριηλίδης, Α. (2006). Η επικαιρότητα του Μισέλ Φουκώ. Θέσεις, 96 (Ιούλιος–Σεπτέμβριος). [Διαδίκτυο] Διαθέσιμο στο: <http://www.theseis.com/index.php?option=com_content&view=article&id=950:category-950&catid=20&Itemid=113> [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026].

Το νησί των νεκρών

130

Johnson, P. (2006). Unravelling Foucault’s “different spaces”. History of the Human Sciences 19, no4. [Διαδίκτυο] Διαθέσιμο στο: <https://www.academia.edu/74775096/Heterotopias_as_Urban_Public_Spaces> [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026]. Λυριντζής, Χ. (1995). Περί εξουσίας: Ο Φουκώ και η ανάλυση μιας επίμαχης έννοιας. The Greek Review of Social Research. [Διαδίκτυο] Διαθέσιμο στο: <https://ejournals.epublishing.ekt. gr/index.php/ekke/article/view/7254/6974> [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026]. Μπανιώκος, Γ. (2018). Η ζωή σαν έργο τέχνης – Ο Φουκώ για τη μέριμνα του εαυτού. [Διαδίκτυο] Διαθέσιμο στο: <https://merimnaeaftou.blogspot.com/2019/02/blog-post.html> [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026]. Pefanis, G. (2010). Περί σκηνών και ετεροτοπιών: Μια φουκωική ανάγνωση της θεατρικής σκηνής. Παράβαση, 10. [Διαδίκτυο] Διαθέσιμο στο: <https://www.academia.edu/40145687/_%CE%A 0%CE%B5%CF%81%CE%AF_%CF%83%CE%BA%CE%B7%CE%BD%CF %8E%CE%BD_%CE%BA%CE%B1%CE%B9_%CE%B5%CF%84%CE%B5 %CF%81%CE%BF%CF%84%CE%BF%CF%80%CE%B9%CF%8E%CE%BD_%CE%9C%CE%B9%CE%B1_%CF%86%CE%BF%CF%85%CE%BA%CF%89%CE%B9%CE%BA%CE%AE_%CE%B1%CE%BD%CE%AC%CE%B3%CE%BD%CF%89%CF%83%CE%B7_%CF%84%C E%B7%CF%82_%CE%B8%CE%B5%CE%B1%CF%84%CF%81%CE%B9 %CE%BA%CE%AE%CF%82_%CF%83%CE%BA%CE%B7%CE%BD%CE %AE%CF%82_> [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026].

131

Το νησί των νεκρών

//San Michele, Venice https://davidchipperfield.com/projects/san-michele-cemetery [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026] https://www.alessandroscarpamarta.it/isole-della-laguna/sanmichel-in-isola [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026] https://bonjourvenise.fr/en/san-michele/ [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026] https://www.wallpaper.com/architecture/san-michele-island-cemetary-venice-italy-david-chipperfield-architects [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026] https://www.sayhito-atlas.com/article/david-chipperfield-san-michele-cemetery-venice [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026] https://divisare.com/projects/391331-david-chipperfield-architects-emiliano-zandri-za-lorenzo-zandri-san-michele-cemetery-extension [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026] https://www.federicocovre.com/project/san-michele-cemetery-david-chipperfield-architects-2 [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026] https://www.nicolamuraro.it/blog/lisola-di-san-michele-il-misterioso-cimitero-di-venezia-e-le-sue-tombe-celebri/ [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026] https://www.comune.venezia.it/it/content/cimitero-smichele [Πρόσβαση 22 Ιανουαρίου 2026]

132

Το νησί των νεκρών

// κατάλογος εικόνων εικόνα 01:Το εξώφυλλο του περιοδικού Architecture Mouvement Continuité, όπου δημοσιεύτηκε το κείμενο “Des espaces autres” / Διαθέσιμη: https://www.adh.journal.mantova.polimi.it/issue/heritage-cities-and-exclusion/lecture/of-other-space εικόνα 02:διαγραμμα που το το εντός συναντά το εκτός, το ιερό αγγίζει το βέβηλο, το κοινωνικό συνδιαλέγεται με το υπαρξιακό. / προσωπικό αρχείο εικόνα 03:αξονομετρικό της μεσαιωνικής πόλης Cité de Carcassonne της Γαλλίας. / προσωπικό αρχείο εικόνα 04:Το «νεκροταφείο των αθώων» στο Παρίσι. / Διαθέσιμη: https://www.parismuseescollections.paris.fr/fr/musee-carnavalet/ oeuvres/le-cimetiere-et-eglise-des-innocents-en-1550-composition-retrospective#infos-principales εικόνα 05:Τοποθεσία του νεκροταφέιου στο Παρίσι. / Διαθέσιμη: https://fr.wikipedia.org/wiki/Fichier:Plan_de_Paris_vers_1550_ Halles.jpg εικόνα 06:Το παράδειγμα του καθρέφτη / Διαθέσιμη: https://foucault.info/documents/heterotopia/foucault.heteroTopia.en/ εικόνα 07:Michel Foucault / Διαθέσιμη: https://gr.pinterest.com/ pin/255227503859747920/ εικόνα 08:οικοτροφείο του 19ου αιώνα / Διαθέσιμη: https:// janeausten.co.uk/blogs/uncategorized/19th-century-learning-academies-boarding-schools-an-eyewitness-account

133

Το νησί των νεκρών

εικόνα 09:φυλακή / Διαθέσιμη: https://www.ft.com/content/1b899794-9178-11e7-a9e6-11d2f0ebb7f0 εικόνα 10:αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου με σύγχρονο σκηνικό / Διαθέσιμη: https://epidavros.gr/visitepidavros/ tour/%CF%84%CE%BF-%CE%B8%CE%AD%CE%B1%CF%84%CF%81 %CE%BF-%CF%84%CE%B7%CF%82-%CE%B5%CF%80%CE%B9%CE% B4%CE%B1%CF%8D%CF%81%CE%BF%CF%85/ εικόνα 11:περσικός κήπος / Διαθέσιμη: https://en.wikipedia.org/ wiki/Persian_gardens εικόνα 12: βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας/ Snohetta / Διαθέσιμη: https://www.bibalex.org/en/MediaGallery/Default/bainterior εικόνα 13: Spectators at the Woodstock Music and Art Fair in Bethel, New York, August 1969 / εφήμερου χρόνου ή γιορτής / Διαθέσιμη: https://www.britannica.com/event/Woodstock εικόνα 14: χαμάμ / Διαθέσιμη: https://muslimheritage.com/turkish-hammam/ εικόνα 15: οίκος ανοχής στο κέντρο της πόλης του Άμστερνταμ / Διαθέσιμη: https://tvxs.gr/life-plus/life/aytodiaxeirizomenos-oikos-anoxis-sto-amsterntam/ εικόνα 16: San Michele – Βενετία / Διαθέσιμη: https://divisare. com/projects/18411-david-chipperfield-architects-christian-richters-san-michele-cemetery εικόνα 17: τείχη / κυπαρίσσια / Διαθέσιμη: https://www.ottsworld. com/blogs/island-of-the-dead-venice/

Το νησί των νεκρών

134

εικόνα 18: οι τάφοι στο San Michele / Διαθέσιμη: https://www. flickr.com/photos/11602696@N00/8386659807 εικόνα 19: columbaria στο San Michele / Διαθέσιμη: https://www. atlasobscura.com/places/isola-di-san-michele εικόνα 20: το San Cristoforo della Pace και το San Michele, πριν ενωθούν / Διαθέσιμη: https://it.wikipedia.org/wiki/Veduta_di_ Venezia εικόνα 21: ένωση τον νησίων San Cristoforo della Pace και San Michele, Κι η μορφή του κατά τον 19ο αιωνα / Διαθέσιμη: http:// www.papergreat.com/2013/08/detail-shots-from-old-map-ofvenice.html εικόνα 22: το νεκροταφείο San Michele σήμερα / Διαθέσιμη: https://www.over-view.com/overviews/san-michele-island εικόνα 23: στοά στο εσωτερικό του νεκροταφείου / Διαθέσιμη: https://www.shutterstock.com/da/editorial/image-editorial/ cemetery-san-michele-located-homonymous-island-venetian-7450793d εικόνα 24: Χρήστος Μποκόρος: Πορεία προς το φως / Διαθέσιμη: https://www.elculture.gr/wp-content/uploads/2016/12/CHRISTOS-BOKOROS-kyparissi-dentro-mnimis.jpg εικόνα 25: σύνδεση του νησιού με την Βενετία με την προσωρινή γέφυρα / Διαθέσιμη: https://tourleadervenice.com/ponte-votivodi-san-michele-2025-venices-bridge-of-memory/ εικόνα 26: όψη του νησιού // τείχη / Διαθέσιμη: https://www. vvtours.it/san-michele-island-the-cemetery-of-venice

135

Το νησί των νεκρών

εικόνα 27: το Νησι των Νεκρών του Arnold Böcklin. / Διαθέσιμη: https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%91%CF%81%CF%87%CE%B5%C E%AF%CE%BF:Arnold_Boecklin_-_Island_of_the_Dead,_Third_Version.JPG εικόνα 28: νότια είσοδος στο νεκροταφείο / Διαθέσιμη: https:// www.insightvacations.com/blog/guide-san-michele-island/ εικόνα 29: νησί / καράβι-πλοίο / Διαθέσιμη: https://stock.adobe. com/search?k=%22venice+cemetery%22&asset_id=464832771 εικόνα 30: κάτοψη του νησιού / επέκταση από τον David Chipperfield / Διαθέσιμη: https://davidchipperfield.com/projects/san-michele-cemetery εικόνα 31: πανοραμική εικόνα του νεκροταφείου / Διαθέσιμη: http://www.minorsights.com/2016/02/italy-isola-di-san-michele-venice.html εικόνα 32: σχέση νέου τείχους με το παλιό / Διαθέσιμη: https://divisare.com/projects/391331-david-chipperfield-architects-emiliano-zandri-za-lorenzo-zandri-san-michele-cemetery-extension εικόνα 33: νέα στοά / οπτικές φυγές / Διαθέσιμη: https://divisare. com/projects/391331-david-chipperfield-architects-emiliano-zandri-za-lorenzo-zandri-san-michele-cemetery-extension εικόνα 34: νέα στοά / σκιές / Διαθέσιμη: https://divisare.com/ projects/391331-david-chipperfield-architects-emiliano-zandri-za-lorenzo-zandri-san-michele-cemetery-extension εικόνα 35: αυλή / Διαθέσιμη: https://divisare.com/projects/391331-david-chipperfield-architects-emiliano-zandri-za-lorenzo-zandri-san-michele-cemetery-extension

εικόνα 36: το νεκροταφείο San Michele / Διαθέσιμη: https://www. pixeoapp.com/photo-spots/europe/italy/cimitero-di-san-michele-in-venezia/ εικόνα εξώφυλλο: https://www.archilovers.com/projects/322064/ cimitero-venezia-isola-san-michele-by-david-chipperfield-architects-gallery?3452031