DEL I
Røtene
Eg var nokso ung fyrste gongen eg fekk koma inn på kontoret for å sitja der den siste økta av arbeidsdagen. So lenge eg sat i ro, fekk eg vera der og lytta til ljomen ifrå maskinene og desse underlege røystene og munnljodane mennene der laga under arbeidet. Eg må ha vore svært ung, i barneskulealder ein stad, og eg må ha vore oppteken av vaksenverda, det at vaksne karar sat i same sal og arbeidde med kvar si sak medan dei snakka lågt med seg sjølve eller kvarandre, eller song svakt og nynnande. Det kunne vera vår eller haust, dei røystene eg fann der inne, var utan omsyn til årstid. På den tida hadde eg ikkje noka større interesse verken for skriving eller for rekning, men eg trur eg var god til å høyra etter på ting som vart sagde. Det er slik eg minnest det, at eg vart lydhøyr når dei vaksne snakka, eg ville få med meg kva dei sa og snakka om. Det kunne vera på postkontoret eller på butikken, nede ved kaien der båtane låg, eller det kunne vera i kjellarlokala på prestebustaden, der farfar Mon jobba på det lokale skattesakskontoret. Det hende eg gjekk tidleg ifrå skulen berre for å få litt tid på kontoret, der eg kunne koma inn og setja meg når eg ville. Ifrå skulehuset til prestebustaden var vegen kort. Farfar Mon og dei andre karane sat med skrive og reknearbeidet som dei gjorde for dei lokale styresmaktene, og regelen var at eg gjekk rett inn utan å banka på, og utan eit
ord gjekk eg fram til stolen min som stod inntil veggen inst i kroken. Eg har framleis i eige ei av dei gamle skrivemaskinene som stod att på det gamle kontoret etter at dei flytta drifta lenger inn mot midten av øya, der ei samla leiing dreiv i nye kontorlokale ifrå det året eg tok til på ungdomsskulen. Dei flytta ifrå det gamle kontoret utan å ta med seg dei gamle skrive og reknemaskinene kontorfolka hadde nytta gjennom heile barndomen min, desse underlege maskinene med tastar for tal og bokstavar som eg var so oppteken av. Eg hadde ofte studert og fylgt med på korleis fingrane til kontorfolka sprang opp og ned og fram og attende mellom tastane, før handa skuva sidespaken mot høgre for å skifta line, slik at fingrane kunne halda fram med å leggja til nye tal og bokstavar. Kvar skrivemaskin gav ifrå seg ein klingeljod når valsen kom til endes i rykka sine mot venstre og ein måtte skuva den blanke vendehendelen mot høgre, medan valsen i same slengen vart skrudd nokre millimeter for å senda skrifta til ei ny line på papiret. Desse rare og avanserte maskinene kunne minna om instrument, dei gav ifrå seg rikeleg med ljodar, der slaga på skrivemaskintastaturet fekk spela på lag med knappeklikka ifrå reknemaskinene, og stundom kom dette spelet inn i korte augneblinkar av samklang, der ogso draget i valsespaken var med på å gje meg ei kjensle av takt og rytme. Det hadde ikkje noko med musikk å gjera, til det var ljodane altfor lite samstemde, men eg kunne kjenna bylgjer i det, at det fanst rørsler i desse ljodane som gjorde meg roleg. Det rare var at desse ljodane som kunne fylla heile romet, på same tid hadde ei ro over seg. Alle rørslene til dei som arbeidde på kontoret, laga ljodar som lagra seg som noko mjukt og stilt i meg.
Om eg ein gong skulle måtta klårgjera kva som fekk meg til å interessera meg for kontorarbeid, so kunne eg ha sagt at det ikkje hadde med det å skriva eller rekna å gjera, men med maskinene, det å skriva og rekna på maskiner, desse so presise, mekaniske apparata som i guteåra fanga merksemda mi og gjorde meg nyfiken på livet ved skrive og reknemaskinene. Alt ifrå guteåra av vart eg oppteken av alle slags kontormaskiner, og av den durkdrivne mekanikken som var med på å utgjera den krafta som fanst i trykte ord og tal på papir. Bokstavar og tal interesserte meg ifrå eg var berre gutungen, ikkje fordi eg skjøna dei, men heller fordi eg ikkje skjøna dei, og slik var det òg med desse kontormaskinene, at eg vart oppteken av dei utan å skjøna kvifor. Når eg såg farfar Mon sitja framføre ei maskin, anten det var ei reknemaskin eller ei skrivemaskin, kjende eg korleis eg vart trekt imot han og maskina og fingrane hans som rørde seg mellom tastane, og eg prøvde å sjå føre meg korleis det ville vera å skjøna det. Det var noko med maskinene som fekk meg til å vilja nærma meg, og når eg stundimellom gjekk heilt fram til ei av skrivemaskinene, so kjendest det framleis ikkje nær nok, eg ville endå nærare for å kunna sjå inn i sjølve maskineriet, inn på bokstavane i metall som var festa til stenger eller pinnar som kunne slå teikna fast i papiret med slagferdige ljodar. Det var noko med det å sitja framføre ei slik maskin, det å kunne handtera ei slik maskin, det såg ut til å liggja ei kraft og ei makt i det som eg ville koma nærare. Eller kanskje det berre var ljodane, ljodar som roa, ljodar som fanst der inne på det store kontoret. Eg gjekk ofte innom kjellarlokala i prestebustaden, og eg minnest so tydeleg at det var på den tida kjellarkontoret i prestebustaden skulle leggjast ned, at det var snakk
om det, at eg kom inn på kontoret og sette meg ned, og at eg då kunne høyra einkvan seia at det snart var slutt, at det snart var dei siste dagane på kontoret, og for sume var det snakk om at kontorarbeidet var slutt for godt, sidan ikkje alle i arbeidsstokken fekk vera med vidare til det nye storkontoret inne på Midtgard. Eg minnest so vel at det ikkje var alle som fekk vera med vidare inn på det store hovudkontoret på Midtgard, og at farfar Mon var ein av dei som ikkje hadde fått tilbodet om å vera med vidare, sidan han då var komen so høgt opp i alder. Det var ingen på kontoret i prestebustaden på Nordgard som sa noko om det, det vart ikkje nemnt med eit ord, det at farfar Mon ikkje var velkomen til å vera med vidare inn på storkontoret, men det låg under, det låg attom alt som vart sagt, det at han ikkje skulle vera med inn til det nye kontoret på Midtgard saman med dei andre. Eg gjekk i sjette klasse den siste vinteren, altso i det siste året på barneskulen, eg var tolv år, og den våren, den siste våren med kontoret i prestebustaden, vart eg tretten og gjekk inn i mitt fjortande år, og det har ofte hendt at eg har teke til å tenkja attende på den tida, for då kjennest det som eg framleis kan høyra ljodane og minnast luktene. Eg likte å sitja der, og då eg fekk høyra at kontoret skulle leggjast ned, tok eg til å gå dit oftare for å sitja der og høyra på ljodane ifrå skrive og reknearbeidet til dei som sat med rekneskap og likningsoppgåver. Eimen av tobakk gav meg ei eiga kjensle av velvære og lise. Eg likte so godt å koma inn i kontorlokala, å stiga inn til andre ljodar og lukter, der vaksne menn sat i fine dressar framføre fine maskiner, i lag med alle dei ulike tinga og detaljane som høyrer heime på slike kontor. Om eg ein gong skulle freista å gje meg i kast med ei utgreiing om korleis eg fann interesse for det å
setja meg ned framføre ei skrivemaskin for å skriva søknader, eller å setja opp eit budsjett og ein rekneskap, so måtte eg ha kome inn på ljodane. Vaksne karar sat og tikka og pikka på maskinene, samstundes som dei mumla, mol og røykte, ord og vendingar la seg over kontorlandskapet som ein song imellom båsane, det var som eit kor av ljodar utan anna tyding enn at dei gjorde meg roleg og fekk meg til å pusta og leva med i det. Ein mann kunne ropa ut i romet:
Fem kroner for ei skuffe med stein!
Og ein annan kunne svara i den andre enden:
Ti øre knappen, tjue kroner frakken!
Kanskje hadde eg tankar om at det kunne finnast ei framtid, at eg ein gong kunne finna ei meining med det å sitja slik og trykkja på tastane, at eg alt på det tidspunktet var i stand til å sjå framover mot ei tid som vaksen, men eg trur det vil vera rettare å seia at eg ikkje såg det koma, at alt skjedde av seg sjølv nærast.
Det var mykje som skjedde den vinteren i mitt trettande år, og på våren, då eg vart tretten og kom inn i mitt fjortande år, hadde eg vent meg til å gå i den gamle dressen til far, og snart fekk eg nye arbeidsoppgåver og tok til å tena pengar. Det var noko med det at far var mykje borte, medan eg var meir oppteken av berre å vera der eg var, eg trur eg såg etter plassar og rom der eg kunne få sitja i ro og fred. Det var i mai, i det fjortande året mitt, og eg kan ha tenkt på at kontoret i prestebustaden skulle leggjast ned, at verksemda i dei lokala ikkje skulle halda fram, men det er vel like truleg at eg ikkje tenkte so mykje på det, at eg på det tidspunktet ikkje var i stand til å tenkja so mykje på det at livet kom til å endra seg. Eg trur eg levde meir med i det, at alt det dei vaksne sa, sette seg som noko fast i meg, at
dørene skulle stengjast, at kontoret i prestebustaden skulle leggjast ned, alt det vart sagt so roleg og fredeleg at det berre la seg som ei rørsle eg ikkje kunne gjera noko med. Slik eg minnest det, heldt eg fram med å gå til kontoret, eg likte å vera der, å sitja i ro på ein stol og berre få med meg fingertrykka på tastatura. Det var noko med det å sitja slik og ikkje tenkja, berre lytta på livet i ljodane ifrå maskinmekanikken, bokstavane av metall som etter kvart fingertrykk mot tastane slo som svingslag mot papiret og sette ifrå seg svarte stolpar på det kvite arket. Eg såg det ikkje, eg såg ikkje teikna, men visste at dei var der, at det var teikn det handla om, teikn på papir, teikn eg ikkje skjøna, for eg skjøna det ikkje, ikkje på det tidspunktet, sjølv om eg longo hadde lært meg både tal og bokstavar, so skjøna eg ikkje tydingane som låg i eit skattemeldingsskjema eller i dei ulike likningspapira, ingenting av det dei heldt på med, skjøna eg, eg berre var der som ein som ikkje skjøna, ein som ikkje kunne noko av det dei andre kunne, eg var ein som skulle og ville læra, ein som sat der still i lære og venta.
Det var fyrst etter at dei gamle kontorlokala vart fråflytta tidleg i juni i det fjortande året mitt, då alle kontora vart samla i det nye leiingsbygget lenger sør på Midtgarden, som var den største bygda på øya, at eg fekk mi eiga maskin. Dei gamle kontora i prestebustaden stod stumme att, nett slik heile prestebustaden stod tom, sidan gamlepresten hadde gått bort og ordninga med at soknet tilbydde prestegard til prestane, var borte. Men roma var ikkje tome, att stod alle rekne og skrivemaskinene og kontormøblementet, som om kontoret og arbeidsstokken hadde teke ferie. Styret hadde flytta dei tilsette til det nye styringshuset som var plassert om lag midt på øya, i den bygda som heitte
Midtgarden, eller Midten på folkemunne, medan den gamle prestebustaden med bustadrom og kontorlokale i kjellaren stod der utan å vera i bruk. Eit stort hus med rom og møblar stod folketomt og fråflytta. Både farfar Mon og den gamle grannen og kollegaen Kolman Ol, eller Olman, som alle kalla han, var utan arbeid etter at dei ikkje fekk arbeida lenger på kontoret på grunn av alderen. Dei ville gjerne halda fram med å arbeida, men fekk ikkje lenger løyve til å arbeida for leiingskontoret, og difor tok dei over nokre av dei gamle skrive og reknemaskinene og delar av det gamle kontormøblementet i eik ifrå dei gamle kontorlokala i prestebustaden og installerte seg i kjellaren heime i gamlehuset.
Då farfar Mon skjøna at han ikkje fekk gå i lønt arbeid i dei nye kontorlokala leiinga hadde bygd på Midten, laga han heller sitt eige kontor. Han og Olman såg at dei nye kontora på Midten vart innreidde med nye møblar og nye maskiner, og skjøna at dei kunne ta med seg det dei trong av det gamle utstyret, når dei skulle setja i stand det nye kjellarkontoret i heimehuset. Eg var med og rydda kjellarromet mellom vaskebua og troppa opp til fyrste etasje. Me snikra hyller langs veggen for å halda orden på arkivet med ringpermar og papirmapper. Eg stod for frakta, kopla hengaren til traktoren og køyrde ned til prestebustaden, der me lyfta møblane opp på lasteplanet. Maskinene vart sette i pappkasser som fekk stå under bordet den korte vegen opp til gardstunet. Eg stansa traktoren utanfor kjellaren, framføre den vesle døra inn til vaskekjellaren. Saman med farfar Mon og Olman fekk eg lirka og lura dei gamle møblane gjennom den smale inngangen, forbi vaskebua og inn på det nye kontoret. Romet vart møblert med bord og stolar, og då dei to borda og dei fire stolane var plasserte slik dei to karane ville ha det, vart maskinene sette oppå borda. Farfar Mon og Olman sette seg i kvar sin stol, og farfar Mon såg på meg og sa at no kunne eg velja meg ein av dei to ledige plassane. Eg sette meg i ein stol, framføre ei skrivemaskin. Farfar Mon sa at no var den plassen min. Inst i romet stod det mørke skatollet. Farfar Mon
gjekk bort og drog opp dekselet, tok fram tre oskebeger. Farfar Mon tok fram ei pipe, la ho ned på bordet framføre meg, med pipegropa kvilande på oskebegeret.
Pipe? spurde han.
Eg vil heller rulla ein, sa eg.
Han sa han ikkje hadde rulletobakk, so han gav meg ein ferdigsigarett i staden. Me sat der i fred og ro og røykte. Eg røykte sigarett, medan dei to gamlekarane røykte pipe, og eg har tenkt på det, at om eg ein dag skulle finna på å setja meg ned for å notera litt om tilhøvet mitt til slike gamle kontormaskiner, so ville eg ha halde meg til korte stikkord, punkt for punkt, med vekt på ljodane i orda, klangen, for slik å prøva få fram noko av det som rørde meg so sterkt på den tida. Desse ljodane som førde meg nærare farfar Mon, han vart på eit vis som ein far for meg, farfar Mon, ein som var der og lærde meg korleis ting skulle gjerast. Og Olman var so nær og so vant med å leggja handa si på skuldra mi og klappa meg, han var som ein bestefar, nærast, so den nye tida med den nye arbeidsstokken på det nye kontoret i kjellaren på gamlehuset var på same tid som ein ny familie, der farfar Mon var far og Olman farfar, og mor var innom med mat av alle slag, ved sida av at ho tok seg av reinhaldet.
Olman såg eldre ut enn farfar Mon, men var visstnok på same alder. Olman hadde vakse opp uti Odineset og var endå meir skamfert over lippene enn det farfar Mon var. Det var ikkje so uvanleg på den tida då dei voks opp, at folk slo seg, at dei vart forma av skadar og slag, heller ikkje slåsting var uvanleg, å slå var som ein måte å prata på, hugsar eg at farfar Mon sa ein gong. Det å gå med kløyvd lippe var eit teikn på toleevne. Dei hadde båe spor av gamle sår og skar i lippene, men Olman hadde større kløfter og snakka
med eigne ljodar. Stundimellom kunne eg tenkja at det var nett so det lét ifrå fløyter og fugar. Det var som han hadde fleire munnar. Ifylgje farfar Mon kom det av ein vane dei hadde der ute, noko med å slå seg på munnen med ein kvit og berkt pinne når dei var sinte. Å gå med såre lipper og blod på haka var eit teikn på styrke, det å ikkje halda sinnet inne, men få det ut ved å skada munnen. Og pinnen, som ein gjekk med i lomma, skulle alltid vera tilsølt av fargetonane ifrå blodet. Odinesingane hadde møtt mykje motstand for levesettet sitt, og kulturen deira var prega av det, teiinga, nynninga, det å ikkje tala, men heller slå, syngja eller tralla. Det var noko med odinesingane og måten dei levde på, at ein måtte sjå på leveviset deira, som farfar Mon ein gong sa til meg, at stoda til ein stad kunne ein sjå ut ifrå livet til dei som levde der.
Kva når ingen lever der? spurde eg.
Då ser ein på dyra og fuglane, sa farfar Mon.
Men kva om det ikkje finst dyr og fuglar der? spurde eg.
Om det ikkje finst menneske eller dyr og fuglar der, so er det ingen stad å vera, svara farfar Mon.
Men det er vel ein stad for det? spurde eg.
Ein stad der ingen er, ja, svara farfar Mon.
Ingenstad heiter det, sa farfar Mon.
Odineset låg imellom dei ytste øysamfunna, kalla for utgarden eller utgardane. Det var eit område ingen kunne eiga i gamle dagar. Der hadde dei i uminnelege tider hatt sine eigne måtar, utan skule og utan styring utanfrå. Dei levde i hytter og skur meir enn i hus. Dei budde i hòler, hadde eg høyrt, berg med store nok sprekker til at ein kom seg inn, der romet kunne opna seg, der ein med levande eld gjorde det mogleg å leva. Og Olman var ein slags overgangsfigur
TORMOD HAUGLAND (f. 1962) debuterte med romanen Under i 1994 og har sidan gjeve ut romanar, noveller, dikt og dramatikk. I 2021 var han festspeldiktar ved Dei li erære festspela i Bergen. For romanen Sirenene (2024) vart Haugland kåra til vinnar av Ly ernes romanpris av NRK .
Forfa arportre : Linn Heidi Stokkedal Omslag: Egil Haraldsen | Exil Design
Ljodane er ein roman om ein ung gut som ikkje vil gå på skulen. Då Tormon er tolv–tre en år, vitjar han dagleg farfar Mon og kollegaen Olman på det lokale likningskontoret. Då farfar Mon og Olman ikkje lenger får arbeida der på grunn av alderen, lagar dei eit ny kontor i kjellaren på gamlehuset, der Tormon også vert se i arbeid. Han trur han kan koma seg unna ungdomsskulen ved å arbeida på kontoret, men folk frå skuleverket merkar fråværet og kjem for å henta han.
Far til Tormon, Argon, arbeider på eit dyrkingsfelt i utgardane i Odineset, der ingen før har drive jordbruk. Utgardane er forbode område, både for born og vaksne. Går ein dit, kan ein ikkje rekna med å koma a ende. Men ein dag får Tormon fylgja Olman ut i Odineset, der grø ene ligg som mørke graver.
Ljodane er ein drivande, gåtefull og hemningslaus roman og eit ny høgdepunkt i Tormod Hauglands forfa arskap.
