Alles over Geschiedenis 35
DE MANNEN DIE DE SKYLINE VAN NEW YORK BOUWDEN WAT ALS ...
Koningin Victoria was vermoord?
DE VAL VAN DE ROMEINSE REPUBLIEK
Julius Caesar en de val van de Romeinse Republiek
JULIUS CAESAR DICTATOR VOOR HET LEVEN UIT NAAM VAN HET VOLK
NIET DISNEY-PROOF
10 afgewezen stoere prinsessen
KAREL DE GROTE
Alles over ‘de vader van Europa’
MYSTERIEUS!
GRUWELIJKHEDEN IN HET GESTICHT
HET TERREURBEWIND JOHN CHURCHILL, WINSTONS VAN TIMOER LENK ILLUSTERE VOORVADER
Nr. 035
HOE WAS HET LEVEN IN DE GOUDEN EEUW?
€ 5,99 AP
www.allesovergeschiedenis.com
DE NIJMEEGSE GIFMOORDEN VAN 1943
INHOUD Alles over Geschiedenis 35
FEATURES
36 Julius Caesar: het einde van de Republiek
De charismatische sterke man van Rome benoemde zichzelf tot dictator voor het leven.
46 De bouw van de Big Apple
Zo zag de iconische skyline van New York City eruit tijdens de bouw.
54 Het terreurbewind van Timoer Lenk
Het rijk van de Mongoolse ‘gesel Gods’ was gevreesd van Damascus tot Delhi.
62 Het is hier een gekkenhuis!
Vastgeketend en verstoten: het lot van krankzinnigen in vroeger tijden.
70 Churchill 1704
De 1e hertog van Marlborough was een grote inspiratie voor zijn nazaat Winston Churchill.
76 De gifmoorden van Nijmegen
In de Honig-fabriek werden tijdens WO II vijf mensen vergiftigd. Het is nog steeds een cold case.
88 Prinses DachtHetNiet
36
Deze 10 onbekende heldinnen zijn niet bepaald Disney-proof.
20 Karel de Grote 22 Tijdlijn
THEMA
Het leven van Karel de Grote.
24 Doe-het-zelf Versla de Saksen.
26 In vol ornaat
Een Karolingische ruiter.
28 Onder de loep
De Paltskapel in Aken.
30 In de schoenen van …
Ridder Roelant tijdens de Slag bij Roncevaux.
32 Hall of fame
De Karolingische renaissance.
34 5 opmerkelijke feiten over ... Karel de Grote.
4
76 DE NIJMEEGSE GIFMOORDEN
ELK NUMMER 06 Geschiedenis in beeld
De indrukwekkendste beelden bij historische gebeurtenissen.
12 Nieuws
Historische nieuwtjes, feitjes en weetjes.
14 Media
Meer lezen en films kijken? Probeer deze nieuwe publicaties.
16 Vraag & antwoord Antwoord op prangende geschiedenisvragen.
18 Agenda
De interessantste exposities van dit moment.
52 Survivalgids voor tijdreizigers
46 BOUW VAN DE BIG APPLE
CHURCHILL 1704
De Gouden Eeuw.
70
84 Wat als ...
Koningin Victoria was vermoord?
94 Zo maak je ... Nep-schildpadsoep.
95 Puzzel
Win mooie prijzen.
96 Historie vs. Hollywood Hacksaw Ridge.
98 Colofon
62 GEKKENHUIS Puzzel & win
95 Wil je nog meer
54 TIMOER LENK
KONINGIN VICTORIA
84
Bekijk het aanbod op pagina 82
Vraag & antwoord
Stel je vraag via
/AllesOverGeschiedenis of via CHRYSIPPOS
Nationaliteit: Grieks 279 v.Chr. – 206 v.Chr.
Chrysippos is geboren de Griekse stad Korte in Soloi – nu Turkije. Hij bio verhuisde als jongeman naar Athene, toen het geld van de familie werd geconfisqueerd door een lokale koning. Daar werd hij toonaangevend lid van de school van de Stoïcijnen en schreef hij meer dan 700 werken.
@aogeschiedenis
Kruisigden Romeinen ook vrouwen? De Romeinen gebruikten kruisigingen als meest extreme straf. Het was niet alleen een executie, maar ook een vorm van martelen en rituele vernedering. Met name serieuze misdaden zoals opstand en verraad werden bestraft met een kruisiging. De samenleving in die tijd zorgde ervoor dat vrouwen zelden in een positie verkeerden om dergelijke misdaden te plegen, maar het kwam wel voor. Toen politicus Lucius Pedanius Secundus in 61 n.Chr. werd vermoord door een van zijn slaven, eiste de senaat dat al zijn 400 huishoudslaven gekruisigd moesten worden als collectieve straf. Er waren protesten, deels omdat het merendeel van de slaven onschuldig was, maar ook omdat veel van die slaven vrouwen waren. Men hield dus niet van het kruisigen van vrouwen, maar de straffen werden desondanks uitgevoerd wanneer de wet en traditie er om vroegen.
Dit borstbeeld is gemaakt voordat Chrysippos de grappigste mop ooit bedacht.
Wat was de grap die er voor zorgde dat Chrysippos zich doodlachte? Volgens het verhaal van medefilosoof Diogenes Laërtius zag Chrysippos een ezel vijgen eten en zei hij dat het dier onverdunde wijn zou moeten krijgen om ze weg te spoelen, waarna hij zichzelf doodlachte. Als je dat geen geweldige grap vindt, komt dat mogelijk omdat je de context mist. Vijgen waren geen dierenvoedsel en in die tijd dronk men bijna alleen maar zwaar verdunde wijn. Chrysippos maakte dus een grap over de luxe maaltijd van de ezel door te zeggen dat er een goed glas wijn bij hoorde. Een moderne versie zou zoiets zijn als wanneer je hond een biefstuk uit de keuken heeft
gepakt en je reageert met: “Waarom geef je hem ook niet die twaalf jaar oude single malt whisky?” Het is overigens niet geheel onbelangrijk om te vermelden dat Chrysippos op dat moment 73 jaar oud was en zelf onverdunde wijn had gedronken op de 143e Olympiade. In een hedendaags overlijdensakte zou waarschijnlijk staan dat hij een hartaanval had gehad als gevolg van overmatig drinken. Het lachen kan de hartaanval hebben getriggerd, maar zelfs de oude Grieken zouden de grap niet bijzonder grappig hebben gevonden – tenzij ze dronken waren.
Het kruisigen van vrouwen was veel wreder dan in dit schilderij uit de 19e eeuw wordt voorgesteld.
Zomaar een dag: 30 maart 1282 ● De Siciliaanse Wanneer de kerkklokken beginnen te luiden op Paasmaandag, komen de Siciliaanse boeren in opstand tegen de Franse immigranten, in protest tegen het bewind van de in Frankrijk geboren koning Karel I van Engeland. 3000 Fransen worden gedood.
16
1296 ● Berwick Eduard I van Engeland vernietigt het grensstadje Berwick-upon-Tweed bij zijn eerste aanval op Schotland. Er sneuvelen 17.000 mensen in de slag en Schotland verliest een belangrijke handelshaven.
1842 ● Eerste verdoofde operatie De Amerikaanse chirurg Crawford Long voert de eerste operatie uit waarbij ether als verdovingsmiddel wordt gebruikt. Hij verwijdert met succes een tumor uit de nek van James Venable. Zijn doorbraak blijft twaalf jaar lang onopgemerkt.
1856 ● Vrede van Parijs De Krimoorlog tussen Rusland en het Britse Rijk komt ten einde met een verdrag dat van de Zwarte Zee neutraal gebied maakt en militaire aanwezigheid op de stranden verbiedt.
Vraag & antwoord
Hoe werd Engeland genoemd in de tijd van koning Arthur? Koning Arthur is een legendarisch figuur, al heeft niemand ooit overtuigend bewijs gevonden dat hij werkelijk heeft bestaan. Maar de Historia Britonum, geschreven ergens in de elfde eeuw door Nennius, plaatst hem in de late vijfde of vroege zesde eeuw. Dit is nadat de Angelen in Engeland arriveerden. De term ‘Engla londe’ (wat ‘land van de Angelen’ betekent) verschijnt echter pas in Beda’s Historia ecclesiastica gentis Anglorum in de negende eeuw. Elk koninkrijk dat tot die tijd beweerde meerdere kleine koninkrijken te hebben verenigd, zou op dezelfde manier naar het land hebben verwezen als de Romeinen daarvoor hadden gedaan: ‘Brittannië’.
Zelfs als Arthur heeft bestaan, zou hij nooit het harnas hebben gedragen zoals op dit wandkleed uit de veertiende eeuw.
Is het waar dat twee democratieën nog nooit elkaar de oorlog hebben verklaard?
Indische soldaten schieten richting de Pakistaanse grens in de buurt van Kargil in Kashmir.
In principe klopt dat, maar het is vooral een consequentie van het feit dat overheden steeds minder vaak democratieën waren als je terug gaat in de tijd. Er zijn ook tegenvoorbeelden: de Kargiloorlog in 1999 werd gevochten tussen India en Pakistan, die op dat moment allebei een democratie waren. Ecuador verklaarde in 1941 de oorlog aan Peru en in 1995 opnieuw, terwijl ze beide een democratie waren.
1867 ● Amerika koopt Alaska Rusland verkoopt Alaska aan de VS voor 7,2 miljoen dollar, maar het land is gedoemd om voor altijd gescheiden te blijven van de rest van Amerika wanneer Brits-Columbia vier jaar later aan Canada wordt toegevoegd.
1939 ● Vliegrecord Piloot Hans Dieterle verbreekt het snelheidsrecord voor Duitsland in een Heinkel He 100. Het prototype van het vliegtuig was ontworpen met het doel de snelst mogelijke snelheid te halen; hij haalde 747 km/u.
1949 ● Anti-NAVO rellen IJsland komt bij de NAVO en neemt daardoor deel aan de Koude Oorlog tegen de Sovjet-Unie. Duizenden burgers starten uit protest rellen bij het parlement. De politie gebruikt traangas om hen uit elkaar te drijven.
1981 ● President Reagan neergeschoten John Hinckley probeert Ronald Reagan te vermoorden vanwege zijn waanidee dat actrice Jodie Foster daarvan onder de indruk zal zijn. Reagan wordt in zijn borst geraakt, lijdt aan een geperforeerde long, maar weet volledig te herstellen.
17
JULIUS CAESAR EINDE VAN DE REPUBLIEK
J
De charismatische sterke man beloofde Rome weer groots te maken, maar werd uiteindelijk dictator voor het leven.
ulius Caesar werd in de maand juli van het jaar 100 v.Chr. geboren, maar in die tijd was de maand juli nog niet naar hem vernoemd en heette toen nog Quintilis. Carthago was in 146 v.Chr. verwoest en de macht van de Grieken in het oosten was nog maar beperkt, zodat de Romeinse Republiek heerste rond de Middellandse Zee. Maar het ging niet zo goed. Enkele maanden na Caesars geboorte leidde een politieke revolte tot een bloedbad in het Forum Romanum. Dat was echter niet de eerste geweldsexplosie. In 133 werd de populair politi-
36
Geschreven door DR. ADRIAN GOLDSWORTHY Dr. Adrian Goldsworthy studeerde aan de universiteit van Oxford. Hij schreef veel boeken over Romeinse historie, waaronder Caesar, De val van Rome en diverse historische romans. Zijn meest recente boek is De muur van Hadrianus.
cus Tiberius Gracchus met grof geweld doodgeslagen, evenals veel van zijn volgelingen. Het werd nog erger. Toen Caesar twaalf jaar was, stuurde een ontevreden generaal genaamd Sulla zijn legioenen naar Rome en nam hij de stad in. Daarbij doodde hij zijn tegenstanders en verder iedereen die hem in de weg stond. Sulla vertrok vervolgens voor een oorlog tegen Mithridates, de koning van Pontus (nu Noord-Turkije). Nauwelijks een jaar later werd Rome weer door een leger onder de voet gelopen, dit keer aangevoerd door vijanden die
Julius Caesar
waren ontsnapt, zich hadden gehergroepeerd en terugkeerden om bloedig wraak te nemen. Toen Sulla als overwinnaar terugkwam uit Pontus was de burgeroorlog in volle gang. Hij heroverde Rome in 82 v.Chr. en hing proscripties op in het Forum – lijsten met de namen van mensen die door iedereen gedood mochten worden. Als ze het hoofd van het slachtoffer overhandigden aan de autoriteiten, konden ze een deel van het bezit van de dode opeisen. De tiener Caesar was getrouwd met Cornelia, de dochter van Cinna, een van de grootste tegenstanders van Sulla. Toen Caesar weigerde te scheiden, werd hij ter dood veroordeeld. Maandenlang leefde hij als een voortvluchtige, totdat zijn familiebanden (en het simpele feit dat hij te jong en onbelangrijk was om de moeite van het vermoorden waard te zijn) hem de gratie opleverden waar hij al die tijd op had gehoopt.
Tijdelijke dictators
De Romeinse Republiek had geen formele grondwet en vertrouwde in plaats daarvan op een mix van wetten, tradities en gewoonten die het openbare leven draaiende hielden. Caesar zei ooit cynisch dat de ‘Republiek niets is’, maar hij liet zich toch vooral door tradities leiden en door het principe dat geen enkele persoon of groep ooit blijvend de allerhoogste macht zou bezitten. De hogere ambtenaren van de staat waren de twee consuls, die
Caesars naam is de oorsprong van de titels ‘tsaar’ en ‘keizer’ en 28 andere imperialistische titels wereldwijd.
“TOEN CAESAR WEIGERDE TE SCHEIDEN, WERD HIJ TER DOOD VEROORDEELD.”
37
n e e r ie h is t He
GEKKENHUIS Als je vroeger geestelijk ziek was, was de kans aanwezig dat je vastgeketend werd, in ijskoud water gezet, of met blarentrekken werd ‘behandeld’. Van echte zorg was eigenlijk geen sprake.
Kunstenaar William Hogarth maakte dit bekende schilderij van Bedlam begin 18e eeuw.
62
In het gesticht Een gekleurde gravure van Bethlam in Moorfields rond 1771.
D
e Nederlandse taal kent heel wat woorden voor mensen die afwijken van wat als ‘normaal’ wordt beschouwd. Van absurd tot zonderling met daartussen dwaas, getikt, imbeciel, knetter en krankzinnig, om er eens enkele te noemen. Maar ook al zijn er vast wat kanttekeningen te plaatsen bij hoe de geestelijke gezondheidszorg van nu ervoor staat, je mag je nog altijd gelukkig prijzen dat je niet enkele eeuwen eerder bent geboren. Het soort gedrag dat we tegenwoordig beschouwen als mentale ziekten, bestond in de oudheid ook al. Aristoteles had het honderden jaren voor Christus bijvoorbeeld al over ‘melancholie’, iets wat we tegenwoordig het label ‘depressie’ zouden geven. Dergelijke etiketjes zijn echter een relatief nieuwe uitvinding, want pas eind achttiende eeuw is men afwijkend gedrag gaan zien als medisch probleem. Voor die tijd werden mensen die beschouwd werden als ‘gestoord’ door de familie of de gemeenschap verzorgd. Alleen als de gekken daadwerkelijk een gevaar voor de omgeving vormden, werden ze tijdelijk opgesloten in aparte huizen. Het oudste ‘dolhuis’ ter wereld is het Bethlem Royal Hospital uit 1247 in Londen, beter bekend als Bedlam. In Nederland was het eerste dolhuis het Reinier van Arkel in Den Bosch, opgericht in 1442 voor zes ‘sinnelosen’. Dergelijke huizen waren echter niet bedoeld om mensen te behandelen, maar slechts om ze een tijd uit de maatschappij te verwijderen.
Heropvoeding
Vanaf de zeventiende eeuw trokken steeds meer mensen van het platteland naar de Europese steden om werk te vinden, wat in de steden steeds meer voor ordeproblemen zorgde. Waar de dolhuizen kleinschalige instituten waren, werden nu grote gestichten opgericht, zoals het Hôpital Général in Parijs in 1656. Hier werden ‘krankzinnigen’ opgesloten en onderworpen aan een strak dagelijks regime van dwangarbeid en religieuze activiteiten. Het doel was uiteindelijk om de dwazen te heropvoeden, zodat ze voldeden aan de heersende moraal. Het was ook in deze periode dat de gekkenhuizen echt berucht werden. In Bedlam werden mensen vastgeketend of opgesloten in hun cellen als ze gevaarlijk werden geacht of lastig voor anderen. Verder hadden ze relatieve vrijheid. Maar naarmate de zeventiende eeuw vorderde, kwamen er steeds meer klachten over corrupte medewerkers en slechte voeding. Sommige patiënten waren zelfs uitgehongerd. Bewoners kregen slechts twee maaltijden per dag, waarbij het eten voornamelijk bestond uit brood en vlees met maar weinig groenten. In die tijd geloofde men dat gekte verlicht kon worden met vet voedsel. Vanaf de jaren 1680 waren koude baden een gebruikelijke behandeling en werden patiënten onderworpen aan aderlating of het creëren van blaren op de huid om hen te genezen. Veel therapieën resulteerden in pijn, overgeven of diarree, en de blaren groeiden vaak uit tot nare brandwonden en zweren.
“Gestichten werden als dierentuinen voor mensen, voor het entertainment.”
63
Maak kennis met meer tijdschriften
Bestel jouw magazine op: www.fnl.nl