Mójregion, Mojawspólnota, Mojeobywatelstwo
Lekcja
Tytuł: Mój region, moja wspólnota, moje obywatelstwo. Lekcja.
Prawa autorskie © FEIS, 2026
Projekt okładki, projekt i wykonanie graficzne: Wiktor Oleś
ISBN: 978-83-970707-1-4
Licencja: CC-BY 4.0
Publikacja powstała w ramach projektu „Let’s Do Civics. Regional Identity Edition”, który został objęty honorowymi patronatami:
Prezydenta Miasta Katowice
Dziekany Wydziału Nauk Społecznych UŚ
PROM Polskiej Rada Organizacji Młodzieżowych
Sfinansowane przez Unię Europejską. Wyrażone poglądy i opinie są jednak wyłącznie poglądami autora(ów) i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds. Edukacji i Kultury (EACEA). Ani Unia Europejska, ani EACEA nie mogą ponosić za nie odpowiedzialności.
Spis treści
Wstęp
Znaczenie pracy nad tożsamością regionalną w edukacji obywatelskiej. Komentarz merytoryczny i metodologiczny.
Współczesna edukacja obywatelska coraz częściej podkreśla, że postawy obywatelskie nie kształtują się wyłącznie poprzez przekazywanie wiedzy o instytucjach państwa czy mechanizmach demokracji. Równie ważną rolę odgrywa doświadczenie przynależności do wspólnoty oraz poczucie sprawstwa w najbliższym otoczeniu społecznym[1]. Z tego względu ważnym elementem edukacji młodych ludzi staje się refleksja nad własnym miejscem – regionem, miastem czy społecznością lokalną.
Tożsamość regionalna można rozumieć jako poczucie więzi z określonym miejscem oraz związanymi z nim doświadczeniami kulturowymi, społecznymi i historycznymi. Obejmuje ona zarówno elementy materialne, takie jak przestrzeń, krajobraz czy lokalne dziedzictwo, jak i niematerialne – język, tradycje, wartości, pamięć zbiorową oraz relacje społeczne W przypadku młodych ludzi region jest często pierwszą wspólnotą społeczną, z którą mogą się świadomie utożsamiać. Dlatego refleksja nad nim może stanowić ważny punkt wyjścia do rozmowy o szerszej odpowiedzialności obywatelskiej[2].
Z perspektywy pedagogicznej istotne jest, że kategoria regionu pozwala uczniom dostrzec związek między własnym doświadczeniem codzienności a abstrakcyjnymi pojęciami obecnymi w edukacji obywatelskiej, takimi jak wspólnota, dobro wspólne czy odpowiedzialność społeczna[3] W praktyce szkolnej często obserwuje się, że młodzież postrzega obywatelskość jako coś odległego – dotyczącego przede wszystkim polityki krajowej lub instytucji państwowych. Tymczasem działania obywatelskie zaczynają się najczęściej na poziomie lokalnym: w szkole, w dzielnicy, w organizacjach społecznych czy inicjatywach mieszkańców Praca nad tożsamością regionalną pozwala więc pokazać, że obywatelskość ma wymiar codzienny i praktyczny[4].
Istotnym aspektem takich zajęć jest również rozwijanie kompetencji społecznych i refleksyjnych. Analiza własnych skojarzeń z regionem, rozmowa o doświadczeniach rodzinnych czy wspólne tworzenie mapy tożsamości regionalnej umożliwiają uczniom dostrzeżenie, że przynależność do wspólnoty nie ma jednego uniwersalnego modelu. Różne osoby mogą postrzegać region przez pryzmat innych elementów – historii, języka, relacji społecznych czy osobistych wspomnień Tego rodzaju doświadczenie sprzyja rozwijaniu postawy otwartości oraz szacunku wobec różnorodności kulturowej i społecznej.
Jednocześnie praca nad regionalnością może stanowić ważny element budowania poczucia sprawstwa Badania nad partycypacją młodzieży wskazują, że młodzi ludzie chętniej angażują się w działania społeczne wtedy, gdy dotyczą one problemów widocznych w ich bezpośrednim otoczeniu Region, miasto czy dzielnica stają się wówczas przestrzenią, w której łatwiej dostrzec konkretne potrzeby i możliwości działania Dzięki temu młodzież może doświadczyć, że ich wiedza o miejscu, w którym żyją, może przekładać się na realne inicjatywy społeczne.
Zaproponowany przez nas scenariusz zajęć opiera się na podejściu charakterystycznym dla edukacji pozaformalnej. W przeciwieństwie do tradycyjnego modelu lekcji, w którym nauczyciel przekazuje gotowe treści, proponowane działania zakładają aktywne uczestnictwo uczniów i wspólne dochodzenie do wniosków Zastosowane metody –takie jak energizer ruchowy, praca w małych grupach, mapowanie skojarzeń czy projektowanie inicjatyw społecznych – sprzyjają uczeniu się poprzez doświadczenie, refleksję i dialog. Taka forma prowadzenia zajęć ma kilka istotnych zalet.
Po pierwsze, zwiększa poziom zaangażowania uczestników, ponieważ pozwala im odwoływać się do własnych doświadczeń i opinii. Po drugie, rozwijają kompetencje współpracy i komunikacji, które są kluczowe w edukacji obywatelskiej.
Po trzecie, umożliwia uczniom zobaczenie, że wiedza nie jest wyłącznie zbiorem faktów do zapamiętania, lecz narzędziem pozwalającym rozumieć rzeczywistość i podejmować działania
Szczególnie ważnym elementem scenariusza jest końcowe ćwiczenie polegające na opracowaniu pomysłu na inicjatywę obywatelską odwołującą się do regionalnej tożsamości Tego rodzaju zadanie przenosi refleksję z poziomu analizy na poziom działania.
Uczniowie mają okazję zastanowić się, w jaki sposób wiedza o własnym regionie może zostać wykorzystana do budowania wspólnoty, reagowania na lokalne potrzeby oraz wzmacniania wartości takich jak solidarność, odpowiedzialność czy współpraca.
Warto również podkreślić, że refleksja nad regionalnością w edukacji obywatelskiej powinna być prowadzona w sposób otwarty i włączający Celem takich zajęć nie jest budowanie poczucia wyższości jednego regionu nad innymi ani wzmacnianie podziałów, lecz rozwijanie świadomości, że różnorodność lokalnych doświadczeń stanowi część bogactwa wspólnoty narodowej i europejskiej.
W tym sensie tożsamość regionalna nie stoi w sprzeczności z tożsamością narodową czy europejską – może raczej stanowić jeden z jej fundamentów
-DrMałgorzataMyl-Chojnacka
prawnik, doktor nauk prawnych, adiunkt na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach Specjalistka w zakresie prawa międzynarodowego, w tym prawa międzynarodowego praw człowieka. Od ponad 10 lat zaangażowana w realizację projektów międzynarodowych z zakresu praw obywatelskich, edukacji regionalnej oraz ochrony praw osóbzindywidualnymipotrzebami
Przebieglekcji
Cel: Wprowadzenie uczestników w temat relacji między tożsamością regionalną a edukacją obywatelską oraz pokazanie, że przywiązanie do regionu może wzmacniać zaangażowanie obywatelskie, odpowiedzialność społeczną i współpracę w ramach całego państwa.
Wiek uczestników: 15–19 lat
Czas: Około 90 minut
Materiały: flipchart lub tablica, markery, samoprzylepne karteczki, kartki A4 lub A3, długopisy, wydrukowane karty pracy z pytaniami dla grup
I:Wprowadzenie(5minut)
Rozpocznij od krótkiego przywitania grupy i przedstawienia celu spotkania Wyjaśnij, że lekcja będzie dotyczyć tego, czym jest tożsamość regionalna, jak wpływa ona na codzienne życie młodych ludzi oraz w jaki sposób łączy się z postawą obywatelską. Warto od razu zaznaczyć, że rozmowa o regionie nie ma służyć dzieleniu ludzi, lecz lepszemu rozumieniu własnego miejsca, jego historii, kultury i potrzeb. Dzięki temu łatwiej dostrzec, że obywatelskość zaczyna się od najbliższego otoczenia: szkoły, dzielnicy, miasta i regionu
Można zapisać na tablicy pytanie otwierające:
Czy można jednocześnie silnie identyfikować się ze swoim regionem i czuć się częścią całego kraju?
Nie trzeba jeszcze udzielać odpowiedzi - pytanie ma otworzyć myślenie przed dalszą pracą.
II:Energizer:„Ruchome rogi–zczymkojarzymi sięregion?”(5minut)
Rozpocznij od wskazania czterech miejsc w sali i przypisz każdemu z nich jedno hasło:
ludzie, miejsce, tradycje, język
Następnie zadaj uczestnikom pytanie: „Z czym najbardziej kojarzy ci się twój region?” i poproś, aby przeszli do tego miejsca w sali, które najlepiej odpowiada ich skojarzeniu.
Kiedy uczestnicy ustawią się już w wybranych grupach, poproś ich, aby przez chwilę porozmawiali między sobą o tym, dlaczego wybrali właśnie tę odpowiedź. Następnie poproś kilka osób z różnych grup o krótkie wypowiedzi na forum.
Aby utrzymać dynamikę ćwiczenia, zadaj jeszcze jedno lub dwa dodatkowe pytania, np : „Co najbardziej buduje poczucie wspólnoty w regionie?” albo „Co twoim zdaniem najmocniej łączy region z obywatelskością?”. Za każdym razem poproś uczestników, aby ponownie wybrali miejsce w sali i przemieścili się do odpowiedniego rogu.
Na zakończenie krótko podsumuj ćwiczenie, zwracając uwagę na to, że region może kojarzyć się z różnymi elementami i że już samo to pokazuje, jak złożona i wielowymiarowa jest tożsamość regionalna.
III.Wstępmerytoryczny: „Mapamojejtożsamości” (10minut)
Cel: Uruchomienie refleksji nad tym, z czym uczestnicy kojarzą swój region i jakie elementy wpływają na ich poczucie przynależności.
Przebieg: Rozdaj uczestnikom po 3–4 samoprzylepne karteczki. Poproś, aby na każdej zapisali jedno skojarzenie z regionem, z którego pochodzą lub w którym mieszkają Mogą to być miejsca, zwyczaje, język, ludzie, wartości, wydarzenia, potrawy, symbole albo osobiste doświadczenia. Następnie poproś uczestników, aby przykleili karteczki na flipcharcie lub tablicy pod wspólnym hasłem:
„Z czego składa się moja regionalna tożsamość?”
Po zebraniu odpowiedzi wspólnie spójrzcie na powstałą „mapę”. Prowadzący zadaje kilka krótkich pytań:
Co powtarza się najczęściej?
Czy region kojarzy nam się bardziej z kulturą, historią, ludźmi czy codziennością?
Czy wszystkie osoby patrzą na region w ten sam sposób?
Czy można należeć do regionu, nawet jeśli nie zna się wszystkich jego tradycji?
Pomoc dla prowadzącego:
Na tym etapie nie chodzi o poprawne definicje, lecz o pokazanie, że tożsamość regionalna jest czymś żywym, złożonym i osobistym. Warto zaakcentować, że nie istnieje jeden „właściwy” sposób przeżywania regionalności.
IV.Częśćmerytoryczna: czymjesttożsamość regionalnaijakłączysięz obywatelskością?(25
minut)
Podziel uczestników na 3 lub 4 mniejsze grupy. Każda grupa otrzymuje jedno pytanie problemowe do omówienia. Po około 10–12 minutach grupy prezentują swoje wnioski.
Pytania dla grup:
Grupa 1: Czym jest tożsamość regionalna i co ją buduje?
Grupa 2: W jaki sposób znajomość własnego regionu może pomagać w byciu aktywnym obywatelem lub aktywną obywatelką?
Grupa 3: Jakie korzyści daje społeczeństwu szacunek dla różnorodności regionalnej?
Grupa 4: Jak dbać o lokalną lub regionalną tożsamość, nie wykluczając innych i nie tworząc podziałów?
Po prezentacjach prowadzący porządkuje odpowiedzi i dopowiada najważniejsze treści.
Pomoc dla prowadzącego:
Tożsamość regionalna to poczucie więzi z określonym miejscem, jego historią, kulturą, językiem, tradycją i ludźmi. Nie musi oznaczać zamknięcia na innych. Przeciwnie może wzmacniać odpowiedzialność za wspólnotę lokalną i uczyć szacunku wobec różnic.
Edukacja obywatelska pomaga rozumieć prawa, obowiązki, mechanizmy demokracji i sposoby wpływania na otoczenie.
W połączeniu z perspektywą regionalną staje się bliższa życiu młodych ludzi, bo odnosi się do miejsc i spraw, które są im znane.
W przypadku Śląska można wskazać, że region ma bogatą historię, silne poczucie wspólnoty, własne doświadczenia społeczne i kulturowe, a jednocześnie jest częścią Polski i współczesnej wspólnoty europejskiej. To dobry przykład, że lokalność i szersza wspólnota nie muszą się wykluczać.
V.Ewaluacja(5minut)
Na zakończenie poproś uczestników, aby każdy dokończył
jedno zdanie:
„Po tej lekcji bardziej rozumiem, że…”
albo
„Tożsamość regionalna i obywatelskość łączą się, ponieważ…”
Można zebrać kilka odpowiedzi na forum albo poprosić o zapisanie ich anonimowo na karteczkach
Następnie podsumuj lekcję, podkreślając, że:
znajomość własnego regionu pomaga lepiej rozumieć siebie i innych,
lokalna tożsamość może być źródłem dumy, odpowiedzialności i zaangażowania,
obywatelskość nie wyklucza regionalności, a dojrzała wspólnota potrafi łączyć różnorodność z jednością
VII.Element upowszechniający „Jestemzregionu,działam dlawspólnoty”(45minut)
/W formie pracy dodatkowej lub kontynuacji na drugiej lekcji/
Cel: Pokazanie, w jaki sposób tożsamość regionalna może stać się punktem wyjścia do działań obywatelskich.
Przebieg: Podziel uczestników na 4–5 osobowe zespoły. Każdy zespół otrzymuje zadanie przygotowania minipomysłu na działanie obywatelskie dla młodzieży w swoim regionie lub mieście.
Działanie ma łączyć dwa elementy:
odwołanie do lokalnej lub regionalnej tożsamości, odpowiedź na konkretną potrzebę społeczną, obywatelską lub edukacyjną.
Każda grupa opracowuje krótki plan, odpowiadając na pytania:
1. Jaki element regionalnej tożsamości chcecie wykorzystać?
2. Jaki problem lub potrzebę chcecie zauważyć?
3. Do kogo kierujecie działanie?
4. Na czym ma polegać wasza inicjatywa?
5. Jakie wartości obywatelskie będzie ona wzmacniać?
6. W jaki sposób wasz pomysł pokaże, że lokalność może łączyć, a nie dzielić?
Można podać przykładowe typy działań:
lokalna kampania społeczna, projekt szkolny, wystawa lub mapa wspomnień mieszkańców, międzypokoleniowe spotkanie o historii regionu, debata uczniowska o przyszłości miasta, akcja promująca lokalne dziedzictwo i zaangażowanie społeczne.
Po około 20 minutach każda grupa prezentuje swój pomysł w 2–3 minuty.
Następnie prowadzący moderuje krótką dyskusję:
Które pomysły najmocniej łączą regionalność z obywatelskością?
Co sprawia, że projekt jest otwarty i włączający?
Jak uniknąć sytuacji, w której regionalna duma zamienia się w zamknięcie na innych?
Czy takie działania mogłyby realnie odbyć się w szkole lub mieście?
Pomoc dla prowadzącego: W tym ćwiczeniu nie chodzi o perfekcyjny projekt, lecz o dostrzeżenie związku między „znam i rozumiem swoje miejsce” a „potrafię działać dla dobra wspólnego”. Dobrze, jeśli uczestnicy sami dojdą do wniosku, że obywatelskość nie zaczyna się wyłącznie na poziomie państwa, ale również bardzo lokalnie.
Krótkikomentarz metodyczny
Lekcja została oparta na metodach pozaformalnych: energizerze, pracy w grupach, dyskusji, tworzeniu własnych pomysłów i refleksji końcowej. Taka forma sprzyja aktywnemu uczestnictwu i pozwala młodym ludziom samodzielnie dochodzić do wniosków.
Temat regionalnej tożsamości został ujęty nie jako odrębny blok historyczno-kulturowy, ale jako punkt wyjścia do rozmowy o odpowiedzialności, wspólnocie, różnorodności i zaangażowaniu obywatelskim.
Dzięki temu lekcja może być wykorzystana zarówno w szkołach średnich, jak i podczas działań edukacyjnych prowadzonych przez organizacje społeczne.
Opublikacji
Niniejsza lekcja została opracowana jako dodatkowy rezultat oraz element upowszechniania rezultatów projektu “Let’s Do Civics. Regional Identity Edition”, nr 2025-1-PL01-KA151-YOU000298210.
Materiał powstał z myślą o nauczycielach, edukatorach i osobach pracujących z młodzieżą jako praktyczne narzędzie do prowadzenia zajęć z zakresu edukacji obywatelskiej z uwzględnieniem perspektywy regionalnej.
Sfinansowane przez Unię Europejską Wyrażone poglądy i opinie są jednak wyłącznie poglądami autora(ów) i niekoniecznie odzwierciedlają poglądy Unii Europejskiej lub Europejskiej Agencji Wykonawczej ds Edukacji i Kultury (EACEA) Ani Unia Europejska, ani EACEA nie mogą ponosić za nie odpowiedzialności