Beton 211 juni - juin 2011
Beton
211
Tijdschrift van de Federatie van de Betonindustrie - juni 2011 Verschijnt 5x per jaar: in januari, maart, juni, september en november
Revue de la Fédération de l’Industrie du Béton - juin 2011 Paraît 5 fois par an: en janvier, mars, juin, septembre et novembre
Prefab beton de keuze voor een duurzame toekomst
Le béton préfabriqué le choix d’un avenir durable
Prefab beton. Duurzaamheid krijgt vorm. Le béton préfabriqué. La durabilité mise en forme.
Afgiftekantoor Gent x - P2a9256
PREFABSTRUCTUREN IN SPANBETON
ontwerp | productie | transport | montage
STRUCTURES PRÉFABRIQUÉES EN BÉTON PRÉCONTRAINT
conception | production | transport | montage
nv Ergon sa | Marnixdreef 5 | B-2500 Lier tel. +32 (0) 3 490 04 00 | fax +32 (0) 3 489 23 27 | e-mail info@ergon.be | www.ergon.be
EBEMA
Streetline banden / bordures
Smooth Objects meubilair / meubles
Differado bestrating / pavage
Naturock bestrating / pavage
Megategels / Megadalles
Think concrete, create concrete, experience concrete
Ebema NV
Dijkstraat 3 B-3690 Zutendaal T +32 (0)89 61 00 11 Oostmalsesteenweg 204 B-2310 Rijkevorsel T +32 (0)3 312 08 47
www.ebema.com
sales@ebema.be
INHOUD SOMMAIRE
p.7 PROJECT Dagelijks duizenden pendelaars verwelkomen aan de Westelijke kant van Brussel, dat is de rol van ATLANTIS, een hedendaagse stadspoort die in de eerste plaats opvalt door haar soberheid. Maar ook het duurzaam verhaal van het project steelt de show. ATLANTIS kan pronken met het “BREEAM EUROPE For offices 2008”-certificaat, en dat als eerste van het Europese vasteland!
PROJET Accueillir chaque jour des milliers de navetteurs du côté ouest de Bruxelles, tel est le rôle d’ATLANTIS, une porte de ville contemporaine qui frappe de prime abord par sa sobriété. Mais le récit durable du projet vole également la vedette. Le projet ATLANTIS peut se targuer d’être le premier du continent européen à avoir obtenu le certificat “BREEAM EUROPE For offices 2008”!
p.14 DUURZAAMHEID De verschillende definities van duurzaamheid die circuleren scheppen verwarring, niet alleen bij het publiek maar ook bij de professionals. Deze verwarring wordt handig in stand gehouden door de partijdige communicatie van bepaalde pressiegroepen.
DURABILITE Les différentes définitions courantes de la durabilité génèrent la confusion, non seulement dans le public, mais également auprès des professionnels. Cette confusion est savamment entretenue par des techniques de communication partiales de certains groupes de pression.
p. 5 EDITO p. 6 PROJECT | PROJET Het ATLANTIS project, een duurzame gastvrouw voor Brussel Le projet ATLANTIS, un lieu d’accueil durable pour Bruxelles p. 39 Duurzaamheid | Durabilité Duurzaamheid: inspanningen van fabrikanten La durabilité: efforts de fabricants
Beton211
p. 48 INNOVATIE | innovation WIT CEMENT, een doordachte stap in een duurzaam infrastructuurbeleid Le CIMENT BLANC, un choix raisonné pour une gestion durable des infrastructures p. 52 TECHNIEK | TECHNIQUE EPD-fiches Milieu-impact wordt meetbaar Fiches EPD L’impact environnemental devient mesurable
2
p. 58 TECHNIEK | TECHNIQUE Machinaal bestraten Pavage mécanique p. 62 EVENTS Vlariodag 2011… Een succesvolle editie Journée vlario 2011… Une réussite p. 63 FEBE De bouwsector voert campagne tegen kwartsstof Le secteur de la construction mène campagne contre les poussières de quartz.
COLOFON COLOPHONE
beton 211 juni - juin 2011
Beton
Afgiftekantoor Gent x - P2a9256
211
Tijdschrift van de Federatie van de Betonindustrie - juni 2011 Verschijnt 5x per jaar: in januari, maart, juni, september en november Revue de la Fédération de l’Industrie du Béton - juin 2011 Paraît 5 fois par an: en janvier, mars, juin, septembre et novembre
Prefab beton de keuze voor een duurzame toekomst
Le béton Préfabriqué le choix d’un avenir durable
p.19
Prefab beton. Duurzaamheid krijgt vorm. Le béton préfabriqué. La durabilité mise en forme.
DUURZAAMHEID We worden tegenwoordig overstelpt door allerhande ecologische labels. Vaak nemen ze slechts een klein spectrum van het duurzaamheidsaspect in acht. Slechts door het totale pakket aan duurzaamheidsaspecten mee in rekening te nemen, en dat over de volledige levensduur van een product/ gebouw, kan men de duurzaamheid correct inschatten.
DURABILITE Nous sommes actuellement submergés de toutes sortes de labels écologiques. Ceux-ci ne considèrent souvent qu’un petit spectre de tous les aspects de la durabilité. La durabilité ne peut être évaluée qu’en tenant compte de la totalité des aspects de la durabilité, et ce sur toute la durée de vie d’un produit/d’un bâtiment.
p.59
HOOFDREDACTEUR - RéDACTEUR EN CHEF E. Dano REDACTIECOMITé - COMITé DE RéDACTION E. Dano (ED), A. Cleiren (AC), E. Deray (EDE), L. Donné (LDO), A. Hannaert (AH), J. Marinus (JM), K. Darras (KDA) REDACTIE - PUBLICITEIT RéDACTION - PUBLICITé K. Darras – R. Molla ADMINISTRATIE ADMINISTRATION FEBE Vorstlaan 68 Bd du Souverain 1170 Brussel/Bruxelles t. 02 735 80 15 - f. 02 734 77 95 mail@febe.be - www.febe.be LOS NUMMER - PAR NUMéRO 5
TECHNIEK
Verschijning - periodicité januari, maart, juni, september, november janvier, mars, juin, septembre, novembre
In de Autrichehavenweg in Westdorpe (NL) is aannemer Lareco bezig met de aanleg van een nieuw bedrijfsterrein van kranenbouwer Mammoet. Dit is een terrein van 75.000m² dat volledig wordt aangelegd in grijze betonstraatstenen 22 x 11 van Martens Beton.
verspreiding - diffusion Overheidsdiensten voor openbare werken, architecten, ingenieurs, studiebureaus, bouwondernemingen, prefabrikanten en alle gebruikers van geprefabriceerde betonproducten.
TECHNIQUE À l’Autrichehavenweg à Westdorpe (NL), l’entrepreneur Lareco aménage actuellement un nouveau terrain industriel pour le constructeur de grues Mammoet. Il s’agit d’un terrain de 75.000m² qui sera complètement recouvert de pavés en béton gris de 22 x 11 de la société Martens Beton.
Services de travaux publics, architectes, ingénieurs, bureaux d’études, entreprises de construction, fabricants de béton et tous les utilisateurs de produits préfabriqués en béton. vorm, druk en afwerking création, impression et finition Lannoo Drukkerij - www.lannooprint.be (103630) vertalingen traductions 3V-Translations, sàrl
ADverteerders Annonceurs BLEIJKO
47
LIThOBETON
CBR
25
MEGATON
DECOMO
64
ORCEM
4 cover 2 61
RONVEAUX
EBEMA
1
ERGON
cover 3
HEBEL
18
STRADUS
KORATON
38
VALCKE
cover 4
SIKA
27 31/37 33
3
verantwoordelijk uitgever éditeur responsable E. Dano Vorstlaan 68 Bd du Souverain 1170 Brussel/Bruxelles Cover ATLANTIS ©Marianne Hommersom
Beton211
EDITO EDITO
Beste lezer,
Cher lecteur,
Dit is het eerste in een reeks van drie speciale nummers ter gelegenheid van de 75ste verjaardag van FEBE.
Ce numéro constitue le premier de la trilogie des numéros spéciaux du 75ème anniversaire de la FEBE.
Zoals beloofd snijden we een thema aan dat bij ons al verschillende jaren centraal staat maar waarover we nog niet uitgebreid hebben gecommuniceerd, nl. duurzaamheid in de zin van duurzame ontwikkeling zoals gedefinieerd in het Brundtland-rapport.
Comme promis, il aborde un thème qui est au centre de nos préoccupations depuis plusieurs années mais sur lequel nous avons peu communiqué: la durabilité dans le sens du développement durable, défini dans le rapport Brundtland.
Wanneer u de artikels leest die in dit nummer aan het thema worden gewijd, zult u merken dat het om een omvangrijk en complex onderwerp gaat. Eigenlijk is geen enkel bouwmateriaal duurzaam uit zichzelf, alleen het gebruik van het materiaal kan duurzaam zijn (of niet). Net omdat het zo’n complex onderwerp is, worden ongegronde en soms ronduit leugenachtige slogans uitgestuurd om de gebruiker proberen te overtuigen.
A la lecture des quelques articles de ce numéro qui y sont consacrés, vous constaterez que le sujet est vaste et complexe. En réalité, il n’existe aucun matériau de construction durable par lui même. Seule son utilisation peut l’être, ou ne pas l’être. Parce que le sujet est complexe, des slogans sans fondement, voire mensongers sont utilisés pour convaincre l’utilisateur. Jamais, nous ne nous abaisserons à descendre au niveau du slogan et de l’information partielle ou partiale. Plus de 50 critères sont nécessaires pour définir complètement la durabilité d’un produit. Au cours des dernières années, les critères environnementaux ont particulièrement été étudiés et objectivés. Tel est le cas, par exemple, des émissions de CO2, qui sont aujourd’hui bien documentées et entrées dans la perception collective. Il ne se passe d’ailleurs pas de jour sans que des concepts comme le «zéro carbone», l’énergie grise ou le réchauffement climatique soient évoqués dans les média.
Wij zullen ons nooit verlagen tot dergelijke slogans of tot onvolledige of partijdige informatie. Om de duurzaamheid van een product volledig te definiëren moeten meer dan 50 criteria in aanmerking worden genomen. De afgelopen jaren zijn de milieucriteria vergaand bestudeerd en geobjectiveerd. Een voorbeeld zijn de CO2-emissies, waarover vandaag veel informatie beschikbaar is en die nu deel uitmaken van het collectief bewustzijn. Er gaat trouwens geen dag voorbij of er wordt wel ergens in de media gesproken van concepten zoals ‘zero carbon’, grijze energie of opwarming van het klimaat.
Il n’en va pas de même avec des critères de nature sociale ou économique. Quel est l’impact en matière de durabilité - ou plutôt de non - durabilité en l’occurrence - d’un bâtiment qui brûle parce qu’il est construit en matériaux combustibles ou qui s’effondre lors d’un tremblement de terre, même léger, parce qu’il est construit sans tenir compte de la sismicité locale?
Niet zo voor criteria van sociale of economische aard. Wat is de impact op het vlak van duurzaamheid – of in dit geval eerder ‘niet-duurzaamheid’ – van een gebouw dat brandt omdat het is opgetrokken uit brandbare materialen, of dat instort als gevolg van een (zelfs maar lichte) aardbeving omdat het is gebouwd zonder rekening te houden met de lokale seismische situatie?
Que dire par exemple des produits fabriqués dans des pays à bas salaire, sans protection sociale? Par leur masse, les produits en béton sont jusqu’à présent fabriqués localement avec des matières premières locales et des conditions de travail, certes exigeantes, mais parfaitement encadrées par des règlementations particulièrement sévères.
Wat te denken bijv. van producten die worden gefabriceerd in lagelonenlanden waar geen sociale bescherming bestaat? Als gevolg van hun gewicht worden betonproducten tot nu toe lokaal gefabriceerd met grondstoffen die plaatselijk te vinden zijn, in arbeidsomstandigheden die weliswaar veeleisend zijn maar die perfect worden afgebakend door bijzonder strenge reglementering.
Même dans le domaine environnemental, certains concepts, comme la biodiversité sont mal compris, ou exploités de façon mensongère: quel pourrait être l’impact positif sur la biodiversité de la destruction des forêts tropicales ou celui de planter une seule espèce sur de larges étendues? Une carrière en fin d’exploitation peut, par contre, devenir un lieu de biodiversité extraordinaire, permettant de retrouver une flore et une faune, parfois disparues depuis des décennies. Suffisamment d’exemples existent.
Zelfs op milieuvlak worden bepaalde concepten, zoals biodiversiteit, slecht begrepen of op een bedrieglijke manier opgevoerd: welke positieve impact zou de vernietiging van het tropisch regenwoud of het planten van slechts één soort op een grote oppervlakte kunnen hebben op de biodiversiteit? Een groeve die niet meer wordt gebruikt kan daarentegen plaats bieden aan een buitengewone biodiversiteit waar soms fauna en flora worden aangetroffen die al tientallen jaren waren verdwenen. Aan voorbeelden geen gebrek.
Parler de durabilité en quelques slogans, est, vous l’avez compris, cher lecteur, rien de moins que de la démagogie. Parce que nous voulons fournir une information sérieuse et documentée, nous sommes très conscients que nous ne ferons qu’effleurer le sujet dans ce numéro qui y est consacré. A suivre… donc.
Het mag duidelijk zijn: duurzaamheid reduceren tot enkele slogans is pure demagogie. Omdat we ernstige en onderbouwde informatie willen aanreiken, zijn we er ons maar al te goed van bewust dat we het onderwerp in dit nummer dat eraan gewijd is alleen maar zullen aanroeren. Wordt vervolgd dus.
Bonne lecture Le rédacteur en chef
Veel leesplezier! De hoofdredacteur
5
Beton211
PROJECT PROJET
Het ATLANTIS project, een duurzame gastvrouw voor Brussel
Le projet ATLANTIS, un lieu d’accueil durable pour Bruxelles Dagelijks duizenden pendelaars verwelkomen aan de Westelijke kant van Brussel, dat is de rol van ATLANTIS, een hedendaagse stadspoort die in de eerste plaats opvalt door haar soberheid. Maar ook het duurzaam verhaal van het project steelt de show. ATLANTIS kan pronken met het “BREEAM EUROPE For offices 2008”-certificaat, en dat als eerste van het Europese vasteland! Accueillir chaque jour des milliers de navetteurs du côté ouest de Bruxelles, tel est le rôle d’ATLANTIS, une porte de ville contemporaine qui frappe de prime abord par sa sobriété. Mais le récit durable du projet vole également la vedette. Le projet ATLANTIS peut se targuer d’être le premier du continent européen à avoir obtenu le certificat “BREEAM EUROPE For offices 2008”! Beton211
6
PROJECT PROJET
©Marianne Hommersom
Grondige aanpak De oorspronkelijke invulling van de site van maar liefst 1,5 hectare, gaf een desolate indruk. Meer dan een slordig schare was het niet. Zo vonden onder meer een vrachtwagengarage, drie tankstations en een carwash er hun vaste stek. Het lappendeken werd verder opgevuld met opslagplaatsen en werkhuizen. Midden in deze troosteloze situatie stonden twee mooie, historische koppelwoningen die ondanks hun verval nog heel wat charme en vergane glorie uitstraalden. Vandaag zijn zij de enige getuigen van hoe het ooit was.
Une approche approfondie L’utilisation, à l’origine, d’un site d’une ampleur d’un hectare et demi offrait une image de désolation. En effet, ce n’était rien de plus qu’un terrain négligé. On y trouvait notamment un garage de camions, trois pompes à essence et un car-wash. Ce patchwork a été complété plus tard par des entrepôts et des maisons ouvrières. Au milieu de ce spectacle consternant se trouvaient deux belles habitations jumelées et historiques qui, malgré leur décadence, disposaient encore d’un grand charme et reflétaient leur gloire passée. Elles sont aujourd’hui les seuls témoins de ce qui fut d’antan.
De miskende plek werd onder de loep genomen in het Gewestelijk Bestemmingsplan (GBP) en kreeg de stempel “Zone van algemeen belang”. De plek moest een opgelegde oppervlakte vrijhouden voor woningen, kantoren, een kinderdagverblijf en openbare ruimtes. Ook de aanleg van een nieuwe straat moest worden voorzien. Het voorontwerp van architectenbureau CERAU werd door het “Bureau de Recherche en Aménagement du Territoire”, kortweg BRAT, omgezet in Bijzonder Plan van Aanleg en verwierf zo een legaal karakter. Dit Bijzonder Plan van Aanleg zette de krijtlijnen uit. De bouwheer, de Brusselse projectontwikkelaar CODIC NV vroeg het architectenbureau CERAU, in samenwerking met DSW Architects, een eerste ontwerp te maken. De invulling van de opgelegde
L’endroit méconnu a été mis sous la loupe dans le cadre du Plan régional d’affectation du sol (PRAS) et a été qualifié de «Zone d’intérêt général». Il fallait y réserver une surface pour des logements, des bureaux, une crèche et des espaces publics. Il fallait aussi prévoir l’aménagement d’une nouvelle rue. L’avant-projet du bureau d’architecture CERAU a été converti en plan spécial d’aménagement par le «Bureau de recherche en aménagement du territoire» (le BRAT) et a acquis ainsi un caractère légal. Ce plan spécial d’aménagement en a défini les lignes directrices. Le maître d’ouvrage (le promoteur bruxellois CODIC SA) a demandé au bureau d’architectes CERAU, en collaboration 7
Beton211
PROJECT PROJET
architectuur- en landschapsregels was een gefundeerde evenwichtsoefening, in nauw overleg met de bouwheer, de architecten en de Gemeente Sint-AgathaBerchem.
©CERAU
Het hele project, met onder meer 83 appartementen ontworpen door het architectenbureau CERAU, vroeg 4 jaar bouwwerk en werd uitgevoerd in verschillende fases. Om geen onnodige tijd te verliezen tijdens de constructiefase gaf het bouwteam voor heel wat structuurelementen de voorkeur aan prefab beton. Dankzij de prefabricatie in optimale condities gebeurde het verwerken van de elementen, eenmaal geleverd op de werf, zeer snel. (Onderaan vindt u een overzicht van de gebruikte geprefabriceerde betonnen elementen.) Ondanks de grondige en gemeenschappelijke aanpak van de site, behoudt elk gebouw zijn eigenheid en karakter. Wanneer je de nieuwe straat van oost naar west oversteekt, ga je van een kleinschalige residentiële wijk naar een imposante grootstad esplanade met het monumentale werk ‘A’ van de Franse kunstenaar Stéphane Guiran.
©Marianne Hommersom
Beton211
Stadspoort Het ATLANTIS-project weet met zijn sobere klasse alle ogen op zich te richten aan de westelijke invalsweg van Brussel. Het opzet om op deze belangrijke verkeersader een aantrekkingspool voor wonen en werken te creëren is met brio ingevuld. Het vlotte verhuur is hiervan het ontegensprekelijke bewijs. Het hele complex bestaat uit maar liefst drie kantoorgebouwen en twee residentiële gebouwen, samen goed voor een totale vloeroppervlakte van 41.000 m². Een nieuwe aangelegde straat verdeelt de site in twee. Aan de ene zijde, nabij het BASILIX Shopping Center, vindt men het kantoorgebouw ‘Corner’, twee appartementsgebouwen ‘Les jardins’ en ‘Les Portes d’Ostende’ en de oude koppelwoning van begin 20ste eeuw. Het ‘Corner’-gebouw telt slechts vijf verdiepingen en sluit mooi aan bij de omliggende gebouwen en de behouden villa’s. Aan de overkant van de straat, langsheen de Brusselse Ring, bevinden zich twee kantoorgebouwen van elk tien verdiepingen, nl. ‘Access’ en ‘Bridge’. Het ‘Access’-gebouw kreeg zijn naam niet zomaar. De architectuur van het gebouw spiegelt de gebogen vorm van het bestaande kantoorgebouw van Volvo aan de overkant van de laan. Samen vormen de gebouwen een soort hedendaagse stadspoort. In de gebogen voorgevel van het 8
avec DSW Architects, de réaliser un premier plan. L’interprétation des règles d’architecture et d’aménagement imposées s’est avérée un exercice d’équilibre fondé en étroite concertation avec le maître d’ouvrage, les architectes et la commune de Berchem-SainteAgathe. Tout le projet, comprenant 83 logements conçus par le bureau d’architecture CERAU, a nécessité 4 ans de construction et a été exécuté en plusieurs phases. Afin de ne pas perdre de temps inutilement pendant la phase de construction, l’équipe de construction a privilégié le béton préfabriqué pour de nombreux éléments structurels. Grâce à la préfabrication dans des conditions optimales, le traitement des éléments, une fois livrés sur le chantier, a été très rapide (vous trouverez ci-dessous un aperçu des éléments en béton préfabriqué utilisés.) Malgré l’aspect solide et commun du site, chaque bâtiment conserve sa particularité et son caractère. Lorsque l’on traverse la nouvelle rue d’est en ouest, on passe d’un petit quartier résidentiel à une esplanade de métropole imposante avec l’œuvre monumentale «A» de l’artiste français Stéphane Guiran. Porte de ville Fort de son élégance sobre, le projet ATLANTIS sait attirer tous les regards du côté ouest de Bruxelles. L’intention de transformer cette artère en pôle d’attraction pour le logement et l’emploi a été concrétisée avec brio. La location rapide en est la preuve incontestable. L’ensemble du complexe se compose de trois immeubles de bureaux et de deux bâtiments résidentiels, qui représentent ensemble une superficie totale au sol de 41.000 m². Une nouvelle rue aménagée divise le site en deux. D’un côté, près du BASILIX Shopping Center, on trouve l’immeuble de bureaux «Corner», deux complexes d’appartements «Les jardins» et «Les Portes d’Ostende» et l’ancienne habitation jumelée du début du 20ème siècle. Le bâtiment «Corner» compte seulement cinq étages et se fond parfaitement à l’ensemble formé par les bâtiments voisins et les villas conservées. De l’autre côté de la rue, le long du ring de Bruxelles, se trouvent deux immeubles de bureaux de dix étages chacun, à savoir «Access» et «Bridge». Le bâtiment «Access» n’a pas été baptisé ainsi au hasard. L’architecture du bâtiment reflète la forme arquée de l’immeuble de bureaux existant de Volvo, de l’autre côté du boulevard. Ensemble, les bâtiments
PROJECT PROJET
9
Beton211
PROJECT PROJET
forment une sorte de porte de ville contemporaine. Dans la façade avant arquée du bâtiment «Access», les baies vitrées alternent avec les blocs de béton clivées. Ces blocs de façade dégagent une certaine massivité, sans paraître pesantes ou lourdes. Grâce à leur texture brute, elles renvoient à la porte de ville médiévale.
‘Access’-gebouw wisselen raampartijen af met gekliefde betonmetselstenen. Deze gevelstenen stralen een massiviteit uit, zonder log of zwaar over te komen. Door hun ruwe textuur zorgen ze voor een knipoog naar de middeleeuwse stadspoort. Duurzaam Duurzaamheid was geen initieel uitgangspunt voor de nieuwe invulling van de site, maar de bouwheer besefte al snel het belang van een duurzame uitwerking. Een duurzaamheidslabel zou het project nog meer opwaarderen. De ontwerpers, CERAU en DSW architects, dragen duurzaamheid al jaren hoog in het vaandel en het project werd dan ook naar deze filosofie ontworpen. Het BREEAM verhaal deed zijn intrede. “Maar waarvoor staat BREEAM eigenlijk?” BREEAM is het acroniem voor “Building Research Establishement Environmental Assessment Method”. Het is een milieucertificaat dat rekening houdt met de prestaties van een gebouw tijdens zijn volledige levenscyclus. BREEAM werd in het leven geroepen door BRE Global, een onafhankelijk certificatieorganisme dat standaarden ontwikkelt voor de internationale certificering van producten en diensten in termen van brandgevaar, veiligheid en duurzame ontwikkelingen. Deze methode werd ontwikkeld in 1990 en wordt continu aangepast in functie van de evoluerende technische prestaties en de strengste milieueisen. Eind 2008 werd zo de “BREEAM EUROPE For offices 2008” opgesteld voor het hele Europese grondgebied. BREEAM evalueert ontwikkelingen gaande van de planningfase over het ontwerp en de uitvoering tot na de constructie. Om dit certificaat te behalen moeten dus heel wat criteria worden vervuld. Het beperkt zich niet tot de energieprestaties van het gebouw, maar omvat onder meer ook criteria rond het comfort van de bewoners, de toegankelijkheid met het openbaar vervoer en de impact van het gebouw op zijn omgeving, en meer specifiek op de fauna en flora. Ook van de sanering van het terrein wordt een analyse gemaakt. Binnen dit kader ontvingen de gebouwen ‘Access’ en ‘Bridge’ van het ATLANTIS-project beiden de score “Very good”. Deze beoordeling is de totaalscore van de resultaten voor 9 onderwerpen en 103 domeinen die de BREEAM-methode beoordeelt:
Beton211
Durabilité La durabilité n’était pas un objectif au départ dans le cadre de la nouvelle utilisation du site, mais le maître de l’ouvrage a rapidement pris conscience de l’importance d’une réalisation durable. Un label de durabilité valorise davantage le projet. Les concepteurs (CERAU et DSW Architects) accordent une grande importance à la durabilité depuis des années et le projet a donc été conçu selon cette philosophie. L’histoire du BREEAM était née. «Mais que représente l’acronyme BREEAM?». BREEAM est l’acronyme de “Building Research Establishement Environmental Assessment Method”. Il s’agit d’un certificat environnemental qui tient compte des performances d’un bâtiment durant l’ensemble de son cycle de vie. La méthode BREEAM a été mise sur pied par BRE Global, un organisme de certification indépendant qui met au point des normes de certification internationale de produits et services en matière de risque d’incendie, de sécurité et de développements durables. Cette méthode, conçue en 1990, est modifiée en permanence en fonction des performances techniques qui évoluent et des exigences environnementales les plus strictes. Fin 2008, le “BREEAM EUROPE For offices 2008” a ainsi été mis en place pour tout le territoire européen. BREEAM évalue l’évolution, depuis la phase de planification à la construction en passant par la conception et la réalisation. Il est donc nécessaire de répondre à beaucoup de critères pour obtenir ce certificat. Cela ne se limite pas aux performances énergétiques du bâtiment, mais reprend également des critères relatifs au confort des habitants, à l’accessibilité des transports en commun et à l’impact du bâtiment sur son environnement (plus particulièrement sur la faune et la flore). L’assainissement des sols doit également faire l’objet d’une analyse. Dans ce cadre, les bâtiments «Access» et «Bridge» du projet ATLANTIS ont reçu la mention “Very good”. Cette évaluation est 10
PROJECT PROJET
©CERAU
©CERAU
le score total des résultats relatifs à 9 sujets et 103 domaines évalués selon la méthode BREEAM: - Programme multifonctionnel du projet: réparti sur 3 bâtiments, comprend le projet ATLANTIS, 83 logements, 30.000 m² de bureaux, des magasins et une crèche communale. - Transport: l’accessibilité du site par les transports en commun et la mobilité douce (à pied, en vélo, etc.) a été étendue. La gare ferroviaire de Berchem-Sainte-Agathe est également toute proche. De plus, les emplacements de parking ont été réduits pour ne pas engorger davantage le réseau routier. - Santé & bien-être: le confort et la santé des habitants et des utilisateurs, mais aussi ceux des riverains du projet, ont été pris en compte. En développant ce site, une partie a été restituée au propre comme au figuré à la commune de Berchem-Sainte-Agathe et à ses habitants. En interne, ce sont notamment la température (et sa régulation), l’éclairage et l’acoustique qui constituent des paramètres importants dans l’évaluation des bâtiments dans le domaine du confort. - Affectation des sols & écologie: un tour d’horizon a été fait quant à l’impact du projet sur la faune, la flore et la nature du sol. Tout a été mis en œuvre pour préserver la faune et la flore présentes en ces lieux ainsi que la nature du sol. - Management: la gestion du processus de construction a exigé des efforts supplémentaires de l’entrepreneur Bâtiments et Ponts Construction, en abrégé BPC, mais sa tâche a été facilitée par l’utilisation de béton préfabriqué. Les livraisons limitées et les petites distances de transport ont réduit l’impact négatif sur l’environnement et ont accéléré l’exécution. De même, une fois les bâtiments en service, les différentes procédures de fonctionnement seront prises en compte. - Énergie: les performances énergétiques et leur contrôle constituent encore un thème fondamental au sein de chaque contexte durable. Le béton préfabriqué n’est pas un isolant, mais son rôle dans l’évaluation de la consommation énergétique d’un bâtiment est important. En effet, grâce à son inertie thermique, le béton parvient à emmagasiner pas mal de chaleur (ou de froid) pour les libérer par la suite, ce qui génère un climat de vie et de travail agréable, avec une température
- Multifunctioneel programma van het project: verspreid over 3 gebouwen, omvat het ATLANTIS-project, 83 woningen, 30.000 m² kantoren, winkels en een gemeentecrèche. - Transport: de toegankelijkheid van de site met het openbaar vervoer en zachte mobiliteit (te voet, per fiets, ed.) is uitgebreid. Ook het treinstation van Sint-Agatha-Berchem ligt vlakbij. Bovendien werden de autoparkeerplaatsen beperkt om het wegennetwerk niet verder te belasten. - Gezondheid & welzijn: het comfort en de gezondheid van de bewoners en gebruikers werden in rekening gebracht, maar ook dat van de buurtbewoners van het project. Door het ontwikkelen van deze site wordt letterlijk en figuurlijk een deel teruggeschonken aan de gemeente Sint-Agatha-Berchem en zijn inwoners. Intern vormen onder meer de temperatuur (en de regeling ervan), de verlichting en de akoestiek belangrijke parameters bij het evaluatie van de gebouwen op vlak van comfort. - Bodemgebruik & ecologie: de impact van het project op de fauna, de flora en de bodemgesteldheid werd in kaart gebracht. Alles werd in het werk gesteld om aanwezige fauna, flora en de bodemgesteldheid niet te beschadigen. - Management: het beheer van het constructieproces vroeg extra inspanningen van de aannemer Bâtiments et Ponts Construction, kortweg BPC, maar door het gebruik van prefab beton was zijn taak net iets makkelijker. De beperkte leveringen en korte transportafstanden beperkten de negatieve impact op het milieu en hielpen de uitvoering sneller verlopen. Ook eenmaal de gebouwen in gebruik worden de verschillende werkingsprocedures in rekening gebracht. - Energie: de energieprestatie en de controle ervan is nog een fundamenteel thema binnen elke duurzame context. Prefab beton is geen isolator, maar zijn rol in de evaluatie van het energieverbruik van een gebouw is groot. Door zijn thermische inertie slaagt beton er namelijk in heel wat warmte (of koelte) op te slaan en deze dan met de tijd terug af te staan. Dit zorgt voor een aangenaam woon- en werkklimaat, met een vrijwel constante binnentemperatuur. Ook door de gevel uit te voeren met gesloten massieve delen en niet enkel beglazing stijgt de score van de evaluatie. 11
Beton211
PROJECT PROJET
©Marianne Hommersom - Water: de kwaliteit van het waterbeheer wordt op verschillende vlakken gemeten. Dit gaat van groene daken tot de terugwinning van regenwater in een regenwaterput voor het sanitair. Een deel van de verharding werd uitgevoerd in waterdoorlatende betonstraatstenen. Dit type betonstraatsteen zorgt ervoor dat het hemelwater tijdelijk gebufferd wordt in de structuur en zoveel mogelijk ter plaatse in de ondergrond infiltreert. Hierdoor worden enerzijds rioleringen ontlast en de kans op overstromingen aanzienlijk verkleind. Anderzijds wordt tegelijk de steeds verder dalende grondwaterstand op peil gehouden. - Materialen: de keuze van de materialen bij de constructie is uiteraard zeer belangrijk. De herkomst van de gebruikte materialen en hun grondstoffen moet voor elk onderdeel van het gebouw worden geanalyseerd. Ook de keuze voor robuuste materialen, zoals prefab betonnen elementen en trappen, verlengt de levensduur van de gebouwen wat eveneens resulteert in een hogere score. Ook het gebruik van gerecycleerde aggregaten in constructieonderdelen beïnvloedt de score in positieve zin. - Afval: het afvalbeheer tijdens de uitvoeringsfase en de exploitatie van de site wordt uitvoerig geanalyseerd. In constructiefase is de keuze voor prefab beton zeker aan te raden. Het levert namelijk aanzienlijk minder afval op. - Vervuiling: hieronder verstaat men het beheer van de historische vervuiling en de preventie van het risico op nieuwe vervuiling. De ATLANTIS-site kan worden beschouwd als een “Brownfield”. Brownfields is de naam die door OVAM gegeven wordt aan terreinen die door de aanwezige bodemverontreiniging niet meer gebruikt kunnen worden. Het gaat meestal over voormalige industriële terreinen, die door hun ideale ligging vaak wel in aanmerking komen voor een nieuwe bestemming. Door de voormalige activiteiten van de ATLANTIS-site was de bodem vervuild en was een grondige sanering ervan noodzakelijk.
-
-
-
-
intérieure pratiquement constante. De même, en réalisant la façade avec des parties massives fermées et pas uniquement du vitrage, le score de l’évaluation augmente encore. Eau: la qualité de la gestion de l’eau est mesurée à plusieurs niveaux, allant des toitures vertes à la récupération d’eau de pluie pour les sanitaires. Une partie du revêtement a été réalisée avec des pavés drainants en béton. Ce type de pavé en béton permet le stockage de l’eau de pluie dans la structure et son infiltration dans le sol. Ainsi, d’une part, les égouts sont déchargés et les risques d’inondations considérablement réduits. D’autre part, le niveau de la nappe phréatique en diminution permanente est maintenu. Matériaux: le choix des matériaux lors de la construction est évidemment primordial. L’origine des matériaux utilisés et des matières premières dont ils sont faits doit être analysée pour chaque partie du bâtiment. De même, le choix de matériaux robustes, notamment les éléments et les escaliers en béton préfabriqué, augmente la durée de vie des bâtiments, ce qui améliore le score. L’utilisation d’agrégats recyclés dans les éléments de construction influence également le score à la hausse. Déchets: la gestion des déchets pendant la phase d’exécution et l’exploitation du site a été analysée en détail. Durant la phase de construction, le choix du béton préfabriqué est fortement conseillé car il produit beaucoup moins de déchets. Pollution: il faut entendre par là la gestion de la pollution historique et la prévention du risque de nouvelle pollution. Le site ATLANTIS peut être considéré comme un “Brownfield”; ce nom est donné par l’OVAM aux terrains qui ne peuvent plus être utilisés en raison de la pollution des sols. Il s’agit généralement d’anciennes zones industrielles, qui entrent souvent en ligne de compte pour une réhabilitation en raison de leur situation idéale. Étant donné les anciennes activités du site ATLANTIS, le sol était pollué et un assainissement approfondi s’imposait.
Win-win Les raisons de faire évaluer un projet quant à son caractère durable et écologique peuvent être très variées. Certes, l’image de marque est importante pour les maîtres d’ouvrage, mais un label éco, dans ce cas le BREEAM, permet à toutes les parties concernées de sortir gagnantes. Pour le promoteur, le projet se «vend» plus facilement, les utilisateurs bénéficient d’un cadre agréable et peu énergétivore et l’environnement n’est pas en reste.
Win/Win De motieven om een project te laten evalueren op zijn duurzaam en ecologisch karakter kunnen heel divers zijn. Uiteraard speelt het imago voor bouwheren, maar uiteindelijk is een eco-label, in dit geval BREEAM, een win/winscenario voor alle betrokken partijen. Voor de ontwikkelaar “verkoopt” het goed makkelijker, de gebruikers krijgen een aangename en energiezuinige omgeving en het milieu heeft er alleen maar baat bij. (EDE)
(EDE)
Beton
211
12
PROJECT PROJET
Bouwpartners / Partenaires de construction:
Om de gebouwen te laten evalueren volgens de BREEAMmethode deed de opdrachtgever beroep op het onafhankelijk consultancy bureau B4F – Building for the future. JeanLouis Hubermont en Andromaque Galatopoulou houden zich dagelijks bezig met het adviseren van hun klanten bij het duurzaam bouwen en verbouwen van gebouwen. Pour faire évaluer les bâtiments selon la méthode BREEAM, le maître d’ouvrage a fait appel au bureau de consultance indépendant B4F – Building for the future. Jean-Louis Hubermont et Andromaque Galatopoulou se chargent quotidiennement de conseiller leurs clients dans le domaine de la construction et de la rénovation durables.
Architecten / Architectes: CERAU s.p.r.l. Wedrenlaan / Avenue des Courses 20 bus / bte 15 1050 Elsene T: 32 2 673 60 72 F: 32 2 673 01 46 cerau@cerau.be www.cerau.be DSW Architects sa Monrosestraat / Rue Monrose 33-35 1030 Brussel / Bruxelles T: 32 2 245 95 90 F: 32 2 343 97 01 info@dsw.be www.dsw.be
Het meeste efficiënte is deze analyse te doen van bij het voorontwerp. La méthode la plus efficace consiste à effectuer cette analyse lors de l’avant-projet.
Landschapsarchitecten / Architectes paysagistes: JNC International sa – Joining Nature and cities Alsembergsesteenweg / Chée d’Alsemberg 993 bus / bte 4 1180 Brussel/Bruxelles T: 32 2 347 56 60 F: 32 2 345 58 55 jnc@jnc.be www.jnc.be Hoofdaannemer / Entrepreneur principal: Bâtiments et Ponts Construction (BPC) Ter Hulpsesteenweg / Chée de la Hulpe 166 1170 Brussel / Bruxelles T: 32 2 663 60 00 F: 32 2 672 42 50 bpc@bpc.be www.bpc.be
Meer informatie over BREEAM vindt u op www.breeam.org en www.bre.co.uk Vous trouverez de plus amples informations au sujet de BREEAM sur www.breeam.org et www.bre.co.uk
Vous trouverez ci-dessous une liste des éléments utilisés en béton préfabriqué et de leurs fabricants, membres de la FEBE.
Hieronder vindt u de lijst van de gebruikte elementen in geprefabriceerd beton en de betreffende fabrikanten, lid van FEBE. Gevelelementen: Gekliefde betonmetselstenen www.febe.be (CREAMUR) Voor meer info Betonmetselstenen: Betonfabriek COECK NV – Niel -
Éléments de façade: Blocs en béton clivées www.febe.be (CREAMUR) Pour plus d’infos Blocs de maçonnerie en béton: Betonfabriek COECK NV – Niel -
www.coeck.be
Voorgespannen holle vloerelementen en structuurelementen: Ergon NV – Lier – www.ergon.be Trappen: Juma beton NV – Mechelen –
www.coeck.be
Eléments de plancher alvéolés Ergon NV– Lier – www.ergon.be Escaliers: Juma beton NV – Malines –
www.jumabeton.be
Breedplaten: Kerkstoel 2000+ NV – Grobbendonk –
BUILDING FOR THE FUTURE – B4F Gemeentelijke Godshuisstraat 223 B-1170 Brussel T +32 2 673 92 85 F +32 2 673 92 86 202 Route de Luxembourg L-7241 Bereldange T: +352 621 17 02 05 F: +352 337 555
www.jumabeton.be
Prédalles et prémurs: Kerkstoel 2000+ NV – Grobbendonk – www.kerkstoel.be
www.kerkstoel.be
Waterdoorlatende betonstraatstenen: Urbastyle NV – Doornik – www.urbastyle.com
Pavés en béton drainants: Urbastyle SA – Tournai – www.urbastyle.com
Betonstraatstenen voor de voetpaden Stradus Infra NV – Heusden-Zolder – www.stradus-infra.be
Pavés en béton pour trottoirs Stradus Infra NV – Heusden-Zolder –
13
www.stradus-infra.be
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
Duurzaamheid Durabilité
Beton211
Wat is duurzaamheid? De verschillende definities van duurzaamheid die circuleren scheppen verwarring, niet alleen bij het publiek maar ook bij de professionals. Deze verwarring wordt handig in stand gehouden door de partijdige communicatie van bepaalde pressiegroepen.
Qu’est ce que la durabilité? Les différentes définitions courantes de la durabilité génèrent la confusion, non seulement dans le public, mais également auprès des professionnels. Cette confusion est savamment entretenue par des techniques de communication partiales de certains groupes de pression.
Er bestaan in het Nederlands twee technische definities van duurzaamheid. De eerste heeft betrekking op de ‘levensduur van een product of systeem’ en wordt in het Engels vertaald als ‘durability’. De tweede definitie, die van ‘sustainability’, is van toepassing als het gaat om duurzame ontwikkeling zoals gedefinieerd in het Brundtland-rapport uit 1987. Het is in deze context dat begrippen zoals duurzaam bouwen en duurzaam produceren moeten worden gesitueerd.
Il existe en langue française deux définitions techniques de la durabilité. La première concerne la “durée de vie d’un produit ou système”. En anglais, elle se traduit par “durability”. La seconde définition, qui se traduit en anglais par “sustainability”, est celle à prendre en compte lorsque le sujet abordé concerne le développement durable, tel que défini dans le rapport Brundtland en 1987. Des notions comme la construction durable et la production durable s’inscrivent dans ce contexte.
14
DUURZAAMHEID DURABILITE
Een ander voorbehoud bestaat er in die context in om alleen te verwijzen naar de milieuaspecten van duurzaamheid. Deze tactiek is bijzonder sterk ontwikkeld door de producenten van hernieuwbare of alternatieve materialen.
Une autre restriction mentale, consiste dans ce contexte à ne se référer qu’aux aspects environnementaux de la durabilité. Cette tactique a été particulièrement développée par les producteurs de matériaux renouvelables, ou alternatifs.
In een context van duurzame ontwikkeling vereist een objectieve en volledige benadering echter dat ook rekening wordt gehouden met andere aspecten die ongetwijfeld even belangrijk zijn als het milieuaspect. Het gaat om het economische en het sociale aspect.
Pourtant, dans un contexte de développement durable, une approche objective et complète implique de prendre en compte d’autres aspects tout aussi importants que les aspects environnementaux. Il s’agit des aspects économiques et des aspects sociaux.
Het CEN gaat tegelijk in op deze drie fundamentele aspecten in zijn Technisch Comité 350 (CEN/TC 350). In LEnSE, een recent Europees onderzoeksproject onder leiding van het WTCB, komen maar liefst 57 belangrijke criteria naar voren waarmee rekening moet worden gehouden bij het inschatten van de duurzaamheid van een gebouw.
Le CEN, dans son Comité Technique 350 (CEN/TC 350) aborde ces trois aspects fondamentaux en parallèle. Un projet de recherche européen récent LEnSE, piloté par le CSTC, ne recense pas moins de 57 critères importants à prendre en compte pour une construction. Le tableau I en donne un aperçu.
Environmental
Social
Economic
Environmental risks, e.g.
Safety and security, e.g.
Building life cycle cost, e.g.
Health, e.g.
Financing
Comfort, e.g.
External costs, e.g.
■ energy ■ water ■ materials ■ land use
Well being, e.g.
Local economy, e.g.
Waste
Functionality, e.g.
Adding value, e.g.
Environmental management, e.g.
Social value, e.g.
■ climate ■ earthquakes ■ floods
■ indoor risks ■ burglary
Environmental toxicity ■ through outdoor air ■ through water ■ through soil
Effects on fauna and flora, e.g. ■ acid rain ■ eco-toxicity ■ eutrophication ■ biodiversity and local habitat
Resources
■ planning ■ data
■ indoor air quality ■ water quality ■ electro-magnetic fields
■ thermal ■ visual ■ acoustic ■ odour ■ micro-climate
■ construction ■ operation ■ maintenance ■ dismantling ■ land cost
■ health ■ risks ■ damages
■ amenities ■ transport
■ local employment
■ services ■ maintenance ■ flexibility ■ mixing living/working
■ Improving productivity - related to comfort conditions ■ increasing site value
■ equity ■ accessibility ■ privacy ■ working conditions ■ affordable housing ■ neighbouring properties
Cultural heritage, e.g. ■ architecture ■ image ■ history
Ethical issues, e.g. ■ ethical purchasing ■ probity ■ prompt payment Bron: LEnSEbuildings.com
15
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
Hoe duurzaamheid meten? Het heeft weinig zin om de duurzaamheid op productniveau te meten. Een product kan namelijk wel heel ‘ecologisch’ of milieuvriendelijk zijn, als de levensduur van dat product zo kort is dat het heel vaak moet worden vervangen kan de milieuimpact ervan op het einde van de rit zo groot zijn dat het een stuk minder interessant wordt dan andere oplossingen die op het eerste zicht minder gunstig lijken. Daarom moeten de bouwoplossingen met elkaar worden vergeleken. Valideo, het duurzaamheidslabel voor gebouwen ontwikkeld door SECO en het WTCB, is gebaseerd op zestien groepen criteria waarvan er slechts één betrekking heeft op de materialen. Andere labels of certificaties steunen op meer of minder criteria maar ook daar maken materialen er maar een klein deel van uit.
Comment mesurer la durabilité? Mesurer la durabilité au niveau du produit a peu d’intérêt. Un produit peut être très “écologique”, ou respectueux de l’environnement, mais sa durée de vie peut être si limitée que sa fréquence de remplacement peut être telle qu’au bout du compte son impact environnemental est totalement désavantageux par rapport à d’autres solutions a priori moins évidentes. Ce sont donc les solutions constructives qu’il convient de comparer. Valideo, le label de durabilité des bâtiments, développé par SECO et le CSTC, recense 16 familles de critères, dont un seul concerne les matériaux. D’autres labels ou certifications utilisent une série plus ou moins grande de critères, mais dans tous les cas, les matériaux n’en représentent qu’une faible partie.
De toename van het aantal (referentie)systemen die het licht zien, zowel op het domein van milieulabels als wat de evaluatie van de duurzaamheid of de milieucertificatie betreft (BREEAM, Valideo...), zorgt voor heel wat verwarring want elk systeem of label heeft zijn eigen regels en criteria, waardoor vergelijken onmogelijk is. Er moet echter wel op worden gewezen dat ongeacht het referentiesysteem, de criteria m.b.t. producten en materialen slechts een klein deel van het geheel vertegenwoordigen. Sommige van die labels kunnen zelfs als opportunistisch worden beschouwd omdat ze slechts op bepaalde materiaalgroepen betrekking hebben en gebaseerd zijn op criteria waarin subjectiviteit onmiskenbaar aanwezig is.
La multiplication des systèmes et référentiels qui sont en train de se mettre en place, tant dans le domaine des labels environnementaux, que dans l’évaluation de la durabilité ou de la certification environnementale ( BREEAM, Valideo......), crée une importante confusion, car chacun de ces systèmes ou labels définit ses propres règles et critères, ce qui rend toute comparaison impossible. Il convient toutefois de préciser que quel que soit le cadre référentiel, les critères liés aux produits et matériaux ne représentent qu’une faible partie de l’ensemble. Certains de ces labels peuvent même être qualifiés d’opportunistes, car ils ne s’adressent qu’à certaines familles de matériaux, sur base de critères dont la subjectivité est évidente.
In 2005 gaf de Europese Commissie het CEN de opdracht technische normen en documenten op te stellen met als doel om de duurzaamheidscriteria waarmee rekening moet worden gehouden bij de evaluatie van constructies eenvormig te maken en te objectiveren. Deze documenten worden momenteel opgesteld door Technisch Comité CEN/TC 350 ‘Duurzaamheid van constructies’.
En 2005 la Commission Européenne a donné mandat au CEN pour établir des normes et documents techniques destinés à uniformiser et à objectiver les critères de durabilité à prendre en compte dans l’évaluation des constructions. Le Comité technique CEN/TC 350 “Durabilité des constructions” prépare actuellement ces documents. Les travaux sont déjà très bien avancés pour la durabilité environnementale, parce que cette matière a été étudiée depuis de nombreuses années dans le monde entier. L’analyse de cycle de vie (LCA) permet de quantifier, avec un bon degré de précision, l’impact environnemental d’un produit. La déclaration environnementale de produit (DEP ou EPD en anglais) est un document qui permet de communiquer de manière standardisée les résultats de cette analyse aux interlocuteurs du producteur.
Wat duurzaamheid op milieuvlak betreft is het werk al flink opgeschoten omdat dit domein al vele jaren in de hele wereld wordt bestudeerd. Aan de hand van de levenscyclusanalyse (LCA) kan de milieu-impact van een product vrij precies worden gekwantificeerd. De milieuproductverklaring (EPD – ‘environmental product declaration’ in het Engels) is een document waarmee de resultaten van deze analyse op een gestandaardiseerde manier kunnen worden meegedeeld aan de gesprekspartners van de producent.
Quelle déclaration environnementale de produit? Il existe plusieurs niveaux de déclaration, qui prennent en compte, soit les aspects de production (“cradle to gate”), l’utilisation du produit jusqu’à la démolition du bâtiment (“cradle to grave”) ou l’utilisation du produit jusqu’à sa réutilisation ou son recyclage (cycle fermé ou “cradle to cradle”).
Welke milieuproductverklaring? Er bestaan verschillende verklaringsniveaus, die rekening houden met hetzij de productieaspecten (‘cradle to gate’), het gebruik van het product tot de afbraak van het gebouw (‘cradle to grave’) of het gebruik van het product tot zijn hergebruik of recyclage (gesloten cyclus of ‘cradle to cradle’).
Seule l’analyse de cycle de vie complet permet d’obtenir une information complète sur la vraie durabilité d’un produit. Seule cette analyse permet donc de juger efficacement un matériau de construction, par rapport à un autre, à partir du moment où il est intégré dans une construction.
Alleen op basis van de analyse van de hele levenscyclus kan een volledig beeld worden gekregen van de werkelijke duurzaamheid van een product. Alleen met deze analyse kan een bouwmateriaal op een efficiënte manier worden vergeleken met een ander zodra het deel uitmaakt van een constructie.
A titre d’exemple, un pavé en béton, produit localement aura un impact de durabilité plus faible, qu’un pavé en pierre naturelle extrait et produit en Extrême-Orient, qui doit être transporté sur plus de 10.000 km. Le dernier rapport du GIEC a en effet
Een voorbeeld: een betonnen straatsteen, die lokaal wordt geproduceerd, zal een kleinere duurzaamheidsimpact hebben dan een straatsteen in natuursteen die wordt gewonnen en
Beton211
16
DUURZAAMHEID DURABILITE
démontré que l’impact du transport maritime a largement été sous-estimé dans toutes les études précédentes, et ceci en ne prenant en compte que les aspects environnementaux. La prise en compte des aspects sociaux rend l’impact des produits de ces régions encore plus défavorable.
geproduceerd in het Verre Oosten en over meer dan 10.000 km moet worden vervoerd. In het laatste rapport van het IPCC werd namelijk aangetoond dat de impact van het vervoer over zee in alle eerdere studies zwaar werd onderschat, en dan wordt alleen nog maar rekening gehouden met de milieuaspecten. Wanneer ook rekening wordt gehouden met de sociale aspecten hebben de producten uit deze gebieden een nog ongunstiger impact.
La même approche vaut bien entendu pour les bois exotiques ou importés de pays lointains, les bois locaux étant par ailleurs très peu utilisés en construction.
Hetzelfde geldt natuurlijk ook voor exotisch hout of hout dat uit verre landen wordt ingevoerd. In de bouw wordt immers maar weinig gebruikgemaakt van lokaal hout.
Quels progrès à attendre? La déclaration environnementale de produit n’est qu’une première étape dans l’évaluation de la durabilité d’un matériau de construction, et donc à fortiori d’une construction.
Welke vooruitgang mag worden verwacht? De milieuproductverklaring is slechts een eerste fase in de evaluatie van de duurzaamheid van een bouwmateriaal en dus van een constructie.
Les critères sociaux et les critères économiques font actuellement l’objet d’études approfondies, tant pour les matériaux que pour les constructions elles-mêmes.
Momenteel worden diepgaande studies uitgevoerd met betrekking tot de sociale en economische criteria, zowel wat de materialen als de eigenlijke constructies betreft.
Un horizon assez lointain doit être envisagé avant de pouvoir intégrer un nombre suffisant de critères objectifs dans l’évaluation. Il est même probable que certains critères, par nature subjectifs, comme par exemple la sensation de confort, soient très difficiles à quantifier.
Het zal heel wat tijd kosten alvorens een voldoende aantal objectieve criteria in de evaluatie kan worden geïntegreerd. Het is zelfs waarschijnlijk dat bepaalde – van nature subjectieve – criteria, zoals het comfortgevoel, heel moeilijk zullen kunnen worden gekwantificeerd.
Avec le temps, la DEP devra évoluer vers une déclaration de durabilité dans une logique de cycle fermé. Un long chemin reste encore à parcourir Les études réalisées sur les critères environnementaux de nombreux matériaux ont démontré que dans un cycle de vie complet, il existe très peu de différences de l’un à l’autre. Les vraies différences se marquent sur les systèmes constructifs, et particulièrement lorsque la durée de vie du produit sans intervention est prise en compte. Ce critère est d’ailleurs très favorable au béton préfabriqué, puisque sa durée de vie peut être estimée à plus de cent ans sans interventions autres qu’un entretien léger.
De milieuproductverklaring zal mettertijd moeten evolueren naar een duurzaamheidsverklaring in het kader van een gesloten cyclus. Nog een lange weg af te leggen De studies over de milieucriteria van tal van materialen hebben aangetoond dat er in een volledige levenscyclus onderling maar heel weinig verschillen zijn. De echte verschillen duiken op in de bouwsystemen, en in het bijzonder wanneer rekening wordt gehouden met de levensduur van het product zonder enige interventie. Dit criterium is trouwens heel gunstig voor prefab beton aangezien de levensduur ervan mag worden geraamd op meer dan 100 jaar zonder interventie, op een licht onderhoud na.
Contrairement aux opinions reçues, l’intégration de critères économiques et sociaux objectifs , qui complèteront les critères environnementaux, devrait démontrer que les solutions à base de béton préfabriqué constituent une réponse appropriée aux exigences de la durabilité exprimées dans le rapport Brundtland: «le développement durable est un mode de développement qui répond aux besoins du présent sans compromettre la capacité des générations futures de répondre aux leurs.»
In tegenstelling tot wat over het algemeen wordt gedacht zou de integratie van objectieve economische en sociale criteria als aanvulling op de milieucriteria moeten aantonen dat oplossingen op basis van prefab beton een passend antwoord bieden op de duurzaamheidseis die in het Brundtlandrapport worden vermeld: “duurzame ontwikkeling is een ontwikkelingswijze die beantwoordt aan de behoeften van het heden zonder dat de capaciteit van de toekomstige generaties om aan hun behoeften tegemoet te komen op het spel wordt gezet”.
Plusieurs années seront néanmoins encore nécessaires au développement de ces critères sociaux et économiques. Entretemps, la DEP constitue une première réponse, certes partielle, aux légitimes questions des concepteurs et utilisateurs.
Het zal echter nog verschillende jaren duren om deze sociale en economische criteria te ontwikkelen. Intussen vormt de milieuproductverklaring een eerste – weliswaar gedeeltelijk – antwoord op de legitieme vragen van ontwerpers en gebruikers.
(ED)
(ED)
17
Beton211
3 en 1 avec HEBEL !
Hebel est une marque enregistrée du Groupe Xella
Résistant au feu, isolant et esthetique en même temps ?
HEBEL low energy panel
CC2/400 24 cm
0,39 W/m2K
REI 360
CC2/400 30 cm
0,31 W/m2K
REI 360
CC2/400 36,5 cm
0,26 W/m2K
REI 360
Les exigences concernant l’isolation thermique (PEB) ainsi que la règlementation en ce qui concerne la sécurité incendie (annexe 6) pour les bâtiments industriels sont en pleine évolution. Les dalles HEBEL permettent de répondre facilement à ces exigences, de plus en plus sévères et parfois contradictoires, grâce à la combinaison des qualités uniques du béton cellulaire. Les panneaux HEBEL CC2/400 de 24 cm permettent de construire des murs montrant en même temps une valeur U de 0,39 – plus performant encore que les exigences de la PEB – et une résistance au feu de minimum 360 minutes. Les possibilités de finitions des dalles HEBEL étant illimitées, les projets peuvent en outre se réaliser de façon très esthétique.
ADV
Xella BE nv/sa Kruibeeksesteenweg 24 • 2070 Burcht • T 03 250 47 70 F 03 250 47 07 • hebel-be@xella.com • www.xella.be • www.creatifpassif.be
Brandwerend, isolerend en esthetisch tegelijkertijd? Alleen met HEBEL!
xxxxx
16/05/11 16:58
Hebel is geregistreerde merk van de groep Xella
hebel-brandwerend.indd 1
HEBEL low energy panel CC2/400 24 cm
0,39 W/m2K
REI 360
CC2/400 30 cm
0,31 W/m2K
REI 360
CC2/400 36,5 cm
0,26 W/m K
REI 360
2
Zowel de eisen betreffende de thermische isolatie (EPB) als de normen inzake brandveiligheid (bijlage 6) voor industrie- en utiliteitsgebouwen verstrengen voortdurend. Met HEBEL kan men gemakkelijk aan deze, soms tegenstrijdige, eisen voldoen dankzij de unieke combinatie van kwaliteiten van cellenbeton. Zo bouw je met HEBEL-wandplaten CC2/400 van 24 cm muren met een U-waarde van 0,39 – ruim beneden de maximum toegelaten EPB-waarde – en een brandwerendheid van minimum 360 minuten. Bovendien zijn de afwerkingsmogelijkheden van de Hebel-platen onbeperkt, zodat esthetisch aantrekkelijke realisaties binnen bereik liggen. Xella BE nv/sa Kruibeeksesteenweg 24 • 2070 Burcht • T 03 250 47 70 F 03 250 47 07 • hebel-be@xella.com • www.xella.be • www.creatiefpassief.be
hebel-brandwerend.indd 1
16/05/11 16:58
DUURZAAMHEID DURABILITE
Duurzaamheid van gevels in architectonisch beton Durabilité des façades en béton architectonique We worden tegenwoordig overstelpt door allerhande ecologische labels. Vaak nemen ze slechts een klein spectrum van het duurzaamheidsaspect in acht. Slechts door het totale pakket aan duurzaamheidsaspecten mee in rekening te nemen, en dat over de volledige levensduur van een product/gebouw, kan men de duurzaamheid correct inschatten. We schetsen voor u het hele plaatje en staan even stil bij minder voor de hand liggende of minder bekende begrippen.
Nous sommes actuellement submergés de toutes sortes de labels écologiques. Ceux-ci ne considèrent souvent qu’un petit spectre de tous les aspects de la durabilité. La durabilité ne peut être évaluée qu’en tenant compte de la totalité des aspects de la durabilité, et ce sur toute la durée de vie d’un produit/d’un bâtiment. Nous avons ébauché une vue d’ensemble tout en évitant les concepts moins évidents ou connus.
Marriott Hotel – Gent – Arrow Architecture - Gent
19
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
Arteveldehogeschool – Gent – Crepain-Binst Architecture
Enkele reflecties De grote bouwheren van vandaag, zoals overheden en multinationals, verwachten van hun bouwprojecten dat ze een positief beeld uitstralen. Duurzaamheid is een belangrijk onderdeel van dat imago. Meer dan ooit wordt daarom gekozen voor beton als materiaal voor de gevels, omdat ze functie, gemak en hedendaagsheid combineren met complexe en dynamische vormgeving. Beton is blijvend en performant – een materiaal met onbeperkte mogelijkheden. Beton is een steenachtig materiaal dat in zo goed als elke denkbare vorm gegoten kan worden. Grote overspanningen geschikt voor de flexibele inrichting van burelen en winkelcentra kunnen op een brandveilige manier gerealiseerd worden. Dankzij hoge-sterktebeton en voorspanning worden slanke constructies gecreëerd. Kleuren en texturen zijn naar ieders smaak en portemonnee beschikbaar. Het duurzaamheidaspect speelt een belangrijke rol bij de keuze voor beton. Hierbij worden de reële prestaties over de ganse levensduur van het gebouw beschouwd, rekening houdend met energieverbruik, waterverbruik, gebruiksgeschiktheid (ook in de toekomst) en zelfs brandveiligheid. Duurzame
Beton211
20
Quelques réflexions Les grands constructeurs actuels, tels que les pouvoirs publics et les multinationales, attendent de leurs projets de construction qu’ils propagent une image positive. La durabilité fait partie intégrante de cette image. C’est pourquoi le choix se porte plus que jamais sur le béton comme matériau pour les façades car il allie fonctionnalité, facilité et modernité à une esthétique complexe et dynamique. Le béton est un matériau durable et performant aux possibilités illimitées. C’est un matériau à base de pierre qui peut être coulé dans toutes les formes imaginables. Il a une grande portée adaptée à l’aménagement flexible de bureaux et de boutiques, et cet aménagement se fait de façon ignifuge. Grâce au béton à haute résistance et précontraint, il est possible de créer des constructions élancées. Les couleurs et textures sont adaptées aux goûts de tout un chacun à des prix abordables. La question de la durabilité joue un rôle important dans le choix du béton. À cet égard, les performances réelles peuvent être évaluées pour toute la durée de vie du bâtiment, en tenant compte de la consommation énergétique, la
DUURZAAMHEID DURABILITE
AZ-Groeninge - Kortrijk – TV FDA Architecten-Baumschlager & Eberlee
consommation d’eau, la capacité d’utilisation (également à l’avenir) et même la sécurité incendie. Les bâtiments durables doivent être robustes, efficaces d’un point de vue énergétique, sains et confortables.
gebouwen moeten robuust, energie-efficiënt, gezond en comfortabel zijn. Duurzaamheid is een samenspel van enorm veel parameters. Bij gebrek aan totaalomvattende en uniforme rekentools en voorschriften die vergelijkbare materie opleveren, volgen hierna reflecties die de ontwerper moeten begeleiden in zijn denkproces bij het op zoek gaan naar nieuwe en duurzamere bouwmethodes. Al snel zal blijken dat beton hierbij niet over het hoofd gezien mag worden.
La durabilité découle de la convergence d’énormément de paramètres. À défaut d’outils de calcul globaux et uniformes et de prescriptions qui fournissent une matière comparable, voici quelques considérations qui doivent accompagner le concepteur dans son processus de réflexion lorsqu’il recherche de nouvelles méthodes de construction plus durables. On constate rapidement que le béton ne peut être négligé.
ONTWERP De bouwheer correct adviseren bij de keuze van duurzame materialen voor de bouw van zijn project is een nieuwe verantwoordelijkheid van de ontwerper. Het mag echter niet bij de keuze alleen blijven, hij moet er ook op toezien dat de vooropgestelde doelstellingen in verband met duurzaamheid bereikt worden, meer zelfs, gemaximaliseerd worden. Daarom is het erg belangrijk dat de ontwerper in een vroeg stadium in dialoog gaat en nauw samenwerkt met de fabrikant van gevelpanelen in architectonisch beton. De beste resultaten worden bereikt als deze samenwerking voortgezet wordt gedurende het volledige proces van ontwerp, ontwikkeling en uitvoering. De fabrikanten van gevelpanelen in architectonisch beton hebben een jarenlange ervaring in het begeleiden van voorschrijvers bij het ontwerpen van hun gevels. Tijdens de ontwikkeling van de gevelelementen kunnen de duurzaamheidaspecten mee opgenomen worden vanuit de expertise van de fabrikanten. Het is een eigen aan prefab dat beslissingen tijdig genomen moeten worden. Het nemen van doordachte beslissingen in een vroeg stadium van het ontwerp heeft een gunstige invloed op de duurzaamheid:
CONCEPTION Conseiller correctement le constructeur dans le choix de matériaux durables pour la construction de son projet est une nouvelle responsabilité pour le concepteur. Cependant, il ne doit pas se limiter au choix, mais il doit également veiller à ce que les objectifs fixés en matière de durabilité soient atteints, voire maximalisés. Il est dès lors très important que le concepteur engage un dialogue et une étroite collaboration avec le fabricant de panneaux de façade en béton architectonique à un stade précoce. Les meilleurs résultats sont obtenus lorsque cette collaboration se poursuit pendant tout le processus de la conception, du développement et de l’exécution. Les fabricants de panneaux de façade en béton architectonique ont des années d’expérience dans l’accompagnement des prescripteurs pendant la conception de leurs façades. Lors de la mise au point des éléments de façade, les aspects liés à la durabilité peuvent être repris en se fondant sur l’expertise des fabricants. Le préfabriqué a pour particularité d’imposer des décisions dans 21
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
les temps. La prise de décisions réfléchies à un stade précoce de la conception influence favorablement la durabilité: - Les matières premières disponibles localement sont privilégiées afin de réduire l’impact du transport et de soutenir l’économie locale - La conception des panneaux peut être optimisée en vue d’une production et d’un placement aussi efficaces que possible. - La production des éléments de façade peut être étudiée en fonction d’une utilisation optimale des matières premières, de la réutilisation des moules et de la finition. - La production peut être automatisée au maximum. - La consommation énergétique peut être réduite et le confort du travailleur amélioré en utilisant du béton auto-compactant et en permettant une cure naturelle. - La conception de la façade peut être adaptée en fonction de l’optimisation des livraisons sur le chantier afin de réduire le besoin de transport. - Les déchets et autres impacts négatifs sur l’environnement peuvent être réduits grâce à une meilleure coordination avec les autres éléments de construction. Parallèlement, il y a moins de déchets sur le chantier. - L’effet positif de l’inertie thermique sur la consommation énergétique pendant la phase d’utilisation du bâtiment peut être optimisé. L’impact favorable de la collaboration entre le fabricant et le concepteur peut être considérablement amélioré en concevant le panneau de façade de telle sorte qu’une quantité maximale des matériaux utilisés proviennent de fournisseurs qui eux aussi produisent de manière durable. Les membres de FEBELARCH se tiennent à votre disposition pour vous aider à faire les bons choix et à mettre au point des panneaux de façade qui constituent la solution la plus durable dans l’ensemble du bâtiment.
- De voorkeur kan uitgaan naar lokaal beschikbare grondstoffen om zodoende de impact van transport te verminderen en de lokale economie te steunen. - Het ontwerp van de panelen kan geoptimaliseerd worden voor een zo efficiënt mogelijke productie en plaatsing. - De productie van de gevelelementen kan bestudeerd worden in functie van het optimaal gebruik van grondstoffen, hergebruik van mallen en afwerking. - De productie kan zo veel mogelijk geautomatiseerd worden. - Het energieverbruik kan verminderd worden en het comfort van de arbeider verhoogd door gebruik te maken van zelfverdichtend beton en natuurlijke curing mogelijk te maken. - Het opzet van de gevel kan aangepast worden in functie van optimalisatie van de leveringen op de werf, zodat minder transport nodig is. - Afval en andere negatieve impacten op het milieu kunnen verminderd worden door een betere coördinatie met andere bouwdelen. Tegelijkertijd is er ook minder afval op de werf. - Het positieve effect van de thermische inertie op het energieverbruik in de gebruiksfase van het gebouw kan geoptimaliseerd worden. De gunstige impact van de samenwerking tussen fabrikant en ontwerper kan nog vele malen vergroot worden door het gevelpaneel op een zodanige manier te ontwerpen dat zoveel mogelijk materialen worden gebruikt die afkomstig zijn van leveranciers die op hun beurt ook duurzaam produceren. De leden van FEBELARCH staan u graag bij om de juiste keuzes te maken en gevelpanelen te ontwikkelen die in het geheel van het gebouw de meest duurzame oplossing vormen. DE UITVOERING Het energieverbruik tijdens de constructie van een gebouw is maar een fractie van de energieconsumptie tijdens de gebruiksfase van een gebouw. Tot voor kort werd hier niet veel aandacht aan besteed, maar de druk neemt toe om dit mee op te nemen in de duurzaamheidbalans. Naarmate we beter isoleren en het energieverbruik tijdens de gebruiksfase daalt, neemt het belang van de energieconsumptie tijdens de constructiefase immers toe. Een volledige geprefabriceerde wand waarbij isolatie en ramen ingebouwd worden tijdens de productie zorgt voor een belangrijke vermindering van het aantal arbeidshandelingen op de werf. Dankzij deze kostenefficiënte productiemethode gaat het bouwen snel, met minimale arbeid en maximale veiligheid. De energieefficiëntie schuilt in volgende punten: - Het aantal kraanmanipulaties wordt tot een minimum herleid - De werfkranen worden gebruikt, extra materiaal moet niet aangevoerd worden - De panelen worden maar één keer gemanipuleerd - Minder vochttoevoer aan de werf - Weinig energie is nodig, krachtig gereedschap overbodig - De kleine teams van het montagebedrijf werken en reizen samen, het aantal werkdagen op de werf is veel beperkter, heel wat brandstof door transport van arbeiders wordt zo bespaard Tijdens de opbouw is de werf veilig, proper en droog. De gevelelementen vormen direct na plaatsing een veiligheidsbarrière voor de werknemers. Na de montage volstaat het de voegen af te kitten en af te spoelen met gewoon water om ze op en top netjes op te leveren. Schadelijke chemicaliën komen hieraan niet te pas.
Beton211
L’EXECUTION La consommation énergétique pendant la construction d’un bâtiment ne représente qu’une fraction de celle consommée durant la phase d’utilisation de l’immeuble. Cet élément n’était guère pris en compte jusqu’il y a peu, mais la pression s’intensifie pour l’introduire dans le bilan de la durabilité. En effet, mieux nous isolons et plus nous réduisons la consommation énergétique pendant la phase d’utilisation, plus l’importance de la consommation énergétique durant la phase de construction augmente. Un mur entièrement préfabriqué, où l’isolation et les fenêtres sont intégrées pendant la production, permet une réduction importante du nombre d’opérations sur le chantier. Grâce à cette méthode de production économique, la construction est rapide, avec un travail minimal et une sécurité maximale. L’efficacité énergétique réside dans les points suivants: - Le nombre de manipulations avec la grue est réduit au minimum - Les grues de chantier sont utilisées, il ne faut pas amener de matériel supplémentaire - Les panneaux ne sont manipulés qu’une seule fois - Il y a moins d’apport de liquide sur le chantier - Il faut peu d’énergie, tout outillage puissant est superflu - Les petites équipes de l’entreprise de montage travaillent et voyagent ensemble, le nombre de jours de travail sur le chantier est fortement réduit, ce qui permet d’économiser beaucoup de carburant pour le transport des ouvriers Pendant la construction, le chantier est sécurisé, propre et sec. Les éléments de façade forment une barrière de sécurité pour les travailleurs directement après le placement. Après le montage, il suffit de rejointoyer et de rincer à l’eau claire pour que tout soit net. Les produits chimiques nocifs n’ont pas leur place dans ce cadre. 22
DUURZAAMHEID DURABILITE
Sandwichpaneel in architectonisch beton
Panneau sandwich en béton architectonique
fabriek
transport
werf
oplevering
usine
transport
De productie heeft plaats in tegen weersinvloeden beschermde ruimtes en in volgorde van levering
Het gevelpaneel wordt op de vrachtwagen geladen en “just-in-time” op de werf geleverd
Elk paneel wordt onmiddellijk op zijn definitieve plaats gehesen en gemonteerd
Een paar uur nadat het gevelpaneel de fabriek verliet, is het afgewerkt, met isolatie en ramen, op zijn plaats gemonteerd
La production est effectuée à l’abri des intempéries dans l’ordre de livraison
Le panneau de façade est chargé sur le camion et livré sur le chantier «juste-àtemps»
chantier Chaque panneau est immédiatement hissé et monté à son emplacement définitif
livraison Quelques heures après avoir quitté l’usine, le panneau de façade est parachevé, avec l’isolation et les fenêtres, et monté sur place
NAZORG EN ONDERHOUD TRAITEMENT ULTERIEUR ET ENTRETIEN Traditionele bouwmethode Werf Het werk op de werf is afhankelijk van het weer en vraagt geschoolde metsers
De muren worden steen per steen opgebouwd, wat heel wat afval en vuil veroorzaakt
Metsen van de dragende binnenwand en buitengevel
oplevering
Plaatsing van de ramen
Aanbrengen spouwankers en andere accessoires
Plaatsen van dorpels, lintelen,…
Bepleisteren van de binnenmuren
Voegen van het metselwerk en opkitten van de ramen
Plaatsing en bevestiging van de isolatiepanelen
De wand is nog steeds niet klaar, hij moet nog drogen en afgewerkt worden aan de binnenzijde
Méthode de construction traditionnelle chantier Le travail sur le chantier dépend des conditions atmosphériques et requiert l’intervention de maçons qualifiés
Les murs sont construits brique par brique, ce qui entraîne de nombreux déchets et détritus
Maçonnerie du mur porteur intérieur et de la façade extérieure
livraison
Pose des châssis
Placement de tiges d’ancrage et d’autres accessoires
Pose des seuils, linteaux,…
Plafonnage des murs intérieurs
Le mur n’est pas encore prêt, il doit encore sécher et être parachevé à l’intérieur
Rejointoiement de la maçonnerie et des châssis
Placement et fixation des panneaux isolants
L’entretien des panneaux de façade en béton architectonique est minime pendant toute leur durée de vie. Si les éléments en béton sont endommagés, ils sont en principe réparés. Il n’arrive que très rarement qu’il faille les remplacer. Leur solidité, durabilité et durée de vie sont prouvées par les nombreux bâtiments en béton préfabriqué qui sont encore en excellent état après de nombreuses années. La preuve la plus extrême est la coupole du Panthéon à Rome qui protège cette œuvre d’art depuis plus de 2.000 ans. Plus près de chez nous, à Bruxelles, les bâtiments de CBR, de l’ancienne CGER et BBL (Marnix), le centre culturel d’Auderghem, … sont des beaux exemples de la durabilité sans entretien des éléments de façade en béton architectonique. La technologie du béton, qui a beaucoup évolué depuis, garantit des façades dotées d’une durée de vie encore beaucoup plus longue. Grâce aux meilleures compositions, aux techniques de compactage, au béton auto-compactant, etc., des types de béton très compacts furent conçus avec une meilleure résistance aux influences extérieures. À cet égard, le béton poli bat tous les records car il ne laisse aucune chance aux impuretés et à l’altération, ses pores étant entièrement fermés.
Het onderhoud aan de gevelpanelen in architectonisch beton is over hun hele levensduur minimaal. In geval van schade aan de betonnen elementen worden deze in principe hersteld. Slechts zeer zelden wordt tot vervanging overgegaan. Het levende bewijs van hun robuustheid, duurzaamheid en lange levensduur zijn de vele gebouwen in prefab beton die na zo vele jaren nog steeds in prima conditie zijn. Het meest extreme bewijs hiervan wordt geleverd door de koepel van het Pantheon in Rome, die al meer dan 2.000 jaar dit kunstwerk beschermt. Dichterbij in Brussel zijn de gebouwen van CBR, van de voormalige ASLK en BBL (Marnix) te Brussel, het cultureel centrum van Oudergem, … mooie voorbeelden van de onderhoudvrije duurzaamheid van gevelelementen in architectonisch beton. De ondertussen enorm geëvolueerde betontechnologie staat borg voor gevels met een nog veel langere levensduur. Door verbeterde betonsamenstellingen, verdichtingtechnieken, zelfverdichtend beton en dergelijke, werden zeer compacte betonsoorten ontwikkeld die nog beter bestand zijn tegen omgevingsinvloeden. Gepolierd beton is op dit vlak het neusje van de zalm, vuil en verwering hebben door de volledig dichtgepolierde poriën geen vat. 23
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
Van der Meij college – Alkmaar – BRTArchitecten – foto Bernard Faber
DE GEBRUIKSFASE Veiligheid voor de gebruiker van een gebouw is een duurzaamheidaspect dat door geen enkel materiaal beter ingevuld wordt. Gevels in architectonisch beton zijn robuust en bieden vanaf de montage weerstand aan regendoorslag, inslaande wind en zelfs inbraak en chemische aanvallen. Beton is een inert bouwmateriaal dat geen gassen, toxische componenten of volatiel organische bestanddelen afgeeft. De binnenluchtkwaliteit wordt niet aangetast. Betonnen gebouwen vormen daarom een veilige leefomgeving die geen ademhalingziekten, astma of longkanker veroorzaken. De betonnen wanden kunnen zichtbaar blijven en moeten niet afgewerkt worden met materialen die wel een negatieve invloed hebben op de luchtkwaliteit. Architectonisch beton biedt een immens scala aan kleuren en texturen, zodat elke gewenste sfeer gecreëerd kan worden. De akoestische kwaliteit van gevels in beton is één van de vele bouwfysische eigenschappen die bijdragen aan het comfort van de bewoner, ook langs drukke verkeersaders en in de stadscentra. In onze hectische wereld maakt een rustige woonen werkomgeving deel uit van de duurzaamheidbeleving van een gebouw. Het enige aandachtspunt is het goed verzorgen van de voegdichtingen tussen de panelen, wat met een soepele kit eenvoudig te realiseren is. Nog betere resultaten kunnen bekomen worden door de betonoppervlakken een aangepaste vorm en textuur te geven voor een betere geluidsweerkaatsing of –absorptie.
LA PHASE D’UTILISATION La sécurité de l’utilisateur d’un bâtiment constitue un aspect de la durabilité qui ne peut être mieux satisfait par aucun autre matériau. Les façades en béton architectonique sont robustes et présentent une résistance à la pluie, au vent, voire aux cambriolages et aux agressions chimiques dès le montage. Le béton est un matériau de construction inerte qui ne dégage ni gaz, ni composants toxiques, ni composés organiques volatils. La qualité de l’air intérieur n’est pas affectée. C’est pourquoi les bâtiments en béton constituent un cadre de vie sûr qui ne cause pas de maladies respiratoires, d’asthme ou de cancer du poumon. Les murs en béton peuvent rester apparents et ne doivent pas être parachevés avec des matériaux qui ont une influence négative sur la qualité de l’air. Le béton architectonique offre une gamme immense de couleurs et de textures, ce qui permet de créer chaque ambiance souhaitée. La qualité acoustique des façades en béton est l’une des nombreuses caractéristiques physiques qui contribuent au confort de l’habitant, même le long d’artères fréquentées et dans les centres-villes. Dans notre monde très agité, offrir un environnement de vie et de travail calme fait aussi partie de l’idée de durabilité d’un bâtiment. Il convient simplement de veiller à réaliser soigneusement les joints entre les panneaux, ce qui se fait sans aucune difficulté à l’aide d’un mastic souple. Les résultats peuvent encore être optimisés en donnant une forme et une texture adaptées aux surfaces de béton pour une meilleure réflexion ou absorption acoustique.
LEVENSEINDE Op het einde van hun leven kunnen de betonpanelen volledig gerecycleerd worden, maar de meeste zullen zeer lange tijd gewoon als gevelpaneel in dienst blijven.
FIN DE VIE À la fin de leur vie, les panneaux en béton peuvent être entièrement recyclés, mais la plupart d’entre eux seront simplement utilisés comme panneaux de façade pendant très longtemps. 24
102345
Des engagements soliDes pouR un aveniR DuRaBle
CBR. le Ciment pouR un aveniR sûR Depuis des années, CBR fait plus que produire et livrer du ciment. CBR s’engage à vous livrer la meilleure qualité et des produits adaptés aux besoins actuels. De plus, nous nous engageons à établir un partenariat fort et dynamique avec nos clients et, aujourd’hui plus que jamais, grâce à l’éco-responsabilité. Dans notre processus de production et dans notre stratégie. Ainsi, nous construisons avec nos clients l’avenir des futures générations. Voilà CBR ! Hier, aujourd’hui et demain. CMYK
En savoir plus sur notre approche ? Rendez-vous sur www.eco-responsibility.be
DUURZAAMHEID DURABILITE
Prototype Workshop Groen Beton
CONCLUSIE Vergelijken van de duurzaamheid van materialen blijft hoe dan ook moeilijk en zal door zijn generiek karakter ook steeds onvolledig zijn. Zo worden bepaalde specifieke eigenschappen van een product niet opgenomen, waardoor een vertekend beeld ontstaat. Bekijken we vanuit dit oogpunt betonproducten, dan schiet elk systeem dat geen rekening houdt met brandwerendheid, levensduur of thermische inertie tekort. Een ander element dat meestal niet in rekening gebracht wordt en in het nadeel speelt van alle in fabriek vervaardigde producten, is dat er op de werf zo goed als geen afval is. De ontwerper zal deze aspecten toch mee op moeten nemen om tot een gebouw te komen dat in zijn geheel het meest duurzame is. Hiervoor moet soms gekozen worden voor op het eerste zicht minder duurzame materialen. Een goed gebouw is inderdaad meer dan de som van zijn samenstellend delen.
CONCLUSION La comparaison de la durabilité des matériaux reste extrêmement difficile et demeureras incomplète en raison de son caractère générique. Ainsi, certaines spécificités d’un produit ne seront pas prises en compte, ce qui donnera une image biaisée. Si nous considérons les produits en béton de ce point de vue, tout système qui ne tient pas compte de la résistance au feu, de la durée de vie ou de l’inertie thermique manque à ses devoirs. Un autre élément qui n’est généralement pas pris en considération, et qui joue pourtant en la faveur de tous les produits fabriqués en usine, est l’absence quasi totale de déchets sur le chantier. Le concepteur devra pourtant considérer tous ces aspects pour arriver à un bâtiment le plus durable dans son ensemble. Pour ce faire, il faudra parfois choisir des matériaux moins durables à première vue. En effet, un bon bâtiment, c’est plus que la somme de ses éléments constitutifs.
(JM) (JM)
26
Dit artikel haalt enkele minder bekende aspecten van duurzaamheid aan. Het is verre van volledig en haalt bewust niet de algemeen gekende voordelen van prefab beton op vlak duurzaamheid aan. In het najaar van 2011 verschijnt de volledige argumentatie in de vorm van een brochure met als titel “Duurzaamheid van gevels in architectonisch beton – Reflecties”. U kunt nu al uw exemplaar reserveren per mail (mail@ febe.be) of telefoon (02/735.80.15).
Cet article évoque quelques aspects moins connus de la durabilité. Loin d’être exhaustif, il ne cite délibérément pas les avantages communément admis du béton préfabriqué dans le domaine de la durabilité. À l’automne 2011, l’argumentaire complet paraîtra sous forme d’une brochure intitulée «Durabilité des façades en béton architectonique – Réflexions». Vous pouvez déjà réserver votre exemplaire par e-mail (mail@febe.be) ou par téléphone (02/735.80.15).
Maximale prestaties voor betonproducenten Optimaliseer het rendement in uw productie Uw uitdaging: Betonproductie met een constant hoog niveau van prestaties en kwaliteit met waarborging van efficiënte productie en leveringstermijnen. Onze oplossing: De Sika hulpstoffen voor beton zorgen voor een effficiënte betonproductie, vergemakkelijken de uitvoeringen met garantie van reproduceerbaarheid. Voor meer informatie over de Sika ViscoCrete® Technologie en/of over de betonhulpstoffen, neemt u contact met ons op op het telefoonnummer 02/726 16 85 of via info@be.sika.com.
Performances maximales pour les producteurs de béton Optimisez le rendement de votre production Votre défi: La production de béton avec un niveau élevé constant de performance et de qualité tout en garantissant le rendement de la productivité et les délais de livraison. Notre solution: Les adjuvants pour béton Sika permettent la production efficace de béton, facilitent la mise en oeuvre, tout en garantissant la qualité et la reproductibilité. Pour plus d‘information sur la Technologie Sika ViscoCrete® et/ou sur les adjuvants pour béton, contactez-nous sur le numéro de téléphone 02/726 16 85 ou via info@be.sika.com. Sika nv/sa | Rue Pierre Dupontstraat 167 | BE-1140 Evere T.: +32 (0)2-726 16 85 | F.: +32 (0)2-726 28 09 | www.sika.be | info@be.sika.com
INNOVATIE INNOVATION
De cirkel rond maken voor beton bestaan oplossingen
Boucler la boucle
les solutions existent pour le béton
Net zoals de opwarming van het klimaat is ook de uitputting van de natuurlijke hulpbronnen een wereldwijde uitdaging geworden. De meeste grondstoffen voor beton zijn overal ter wereld te vinden in bijna onuitputtelijke hoeveelheden, maar dat geldt niet noodzakelijk voor alle hulpbronnen die nodig zijn om een product van hoge kwaliteit te fabriceren. Het is dan ook noodzakelijk om onze hulpbronnen optimaal te beheren. Zoals voor zo veel materialen gebeurt dit seriegewijs, van de meest hoogwaardige tot de meest alledaagse toepassing. Het ultieme doel is om helemaal geen afval meer te produceren. Natuurlijk staat de fabrikant niet alleen in dit proces: het succes hangt af van de bijdrage van alle betrokken partijen. Jammer genoeg bestaan er heel wat oude gebouwen die ooit eens zullen moeten worden afgebroken en die alleen maar hun einde zullen kunnen vinden in de minst hoogstaande terugwinningstoepassingen. In een concept van duurzaam bouwen hebben alle spelers in de bouwkunst dan ook een belangrijke rol te spelen.
Beton211
28
L’épuisement des ressources naturelles est devenu, au même titre que le réchauffement climatique, un enjeu planétaire. Si les matières premières du béton sont pour la plupart disponibles en quantités quasiment inépuisables, partout sur la planète, il n’en va pas nécessairement de même de toutes les ressources nécessaires à la fabrication d’un produit de qualité. Gérer de manière optimale les différentes ressources est une nécessité. Cette gestion se réalise, comme pour de nombreux matériaux en cascade, de l’application la plus noble à la plus commune. Le but ultime est de supprimer totalement toute production de déchets. Le fabricant n’est bien entendu pas isolé dans ce processus; le succès dépend de l’intervention de toutes les parties concernées. Il existe malheureusement un gisement important de bâtiments anciens qu’il sera nécessaire de démolir un jour et qui malheureusement ne pourront trouver d’issue que dans les applications de revalorisation les moins nobles. Dans un concept de construction durable, tous les intervenants dans l’art de construire ont donc un rôle important à jouer.
INNOVATIE INNOVATION
Produceren met steeds minder materiaal De fabricage van betonproducten is de afgelopen decennia sterk geëvolueerd. Dankzij een betere technologische beheersing, zowel wat de grondstoffen (cement, granulaat, toeslagstoffen, wapeningsstaal...) als wat de kennis van de materialen betreft, worden fijnere en slankere constructies opgetrokken. Door de perfectionering van de berekeningsnormen wordt de wapening lichter, waardoor aanzienlijke hoeveelheden staal worden uitgespaard.
Une production de plus en plus économe en matériaux La fabrication des produits en béton a fortement évolué au cours des dernières décennies. Grâce à une meilleure maîtrise technologique, au niveau des matières premières (ciment, granulats, adjuvants, aciers d’armature…) ainsi qu’au niveau de la connaissance des matériaux, les constructions se font plus «fines», plus élancées. Par le perfectionnement des normes de calcul, les armatures se font plus légères, économisant des quantités importantes d’acier.
Daarnaast zijn nieuwe producten bedacht om verspilling van beton, zoals het resterende beton aan het einde van de dag, te vermijden. Enkele jaren geleden werd dit resterende beton nog gewoon als afval beschouwd, liet men het uitharden en werd het later gerecycled in de vorm van granulaat. Vandaag bestaan er producten om deze grondstoffen te valoriseren, bijvoorbeeld in de vorm van stapelbare blokken voor steun- of scheidingsdoeleinden.
De nouveaux produits ont été conçus pour éviter le gaspillage de béton, en fin de journée par exemple: il y a quelques années seulement, le béton de fin de journée était simplement mis au rebut, dans l’attente de durcir, et recyclé plus tard sous forme de granulats. Il existe aujourd’hui des produits qui permettent de valoriser ces matières premières, sous forme de blocs empilables de soutènement ou de séparation par exemple. Pendant la fabrication, les chutes humides sur machine sont immédiatement remises en production. Les produits fabriqués non conformes sont mis en attente jusqu’à leur concassage et réutilisés dans la fabrication de nouveaux produits. Cette réutilisation est autorisée dans les normes européennes, sans restrictions jusqu’à 10% en masse.
Tijdens de fabricage worden de natte resten in de machines meteen weer in het productieproces opgenomen. Nietconforme producten worden later vermalen en hergebruikt om nieuwe producten te maken. Dit hergebruik wordt toegestaan door de Europese normen, zonder beperkingen tot 10% van de massa. Vandaag recycleert een prefab fabriek alle afval en resten van de fabricage intern. Verschillende studies van universiteiten hebben trouwens aangetoond dat het hergebruik van gerecycleerde granulaten van eigen fabricage in nieuwe producten de mechanische sterkte van deze producten aanzienlijk verhoogt. Dit zou worden verklaard door het feit dat niet noodzakelijk alle cement in een product gebonden is en dat die binding wel tot stand komt door het cement opnieuw met water in contact te brengen.
Aujourd’hui, une usine de préfabrication recycle tous ses déchets et chutes de fabrication en interne. Plusieurs études universitaires ont d’ailleurs montré que la réutilisation de granulats recyclés de fabrication propres dans la production de nouveaux produits permettait d’augmenter de façon significative la résistance mécanique de ceux-ci. Ce phénomène trouverait son explication dans le fait que dans un produit, toute la quantité de ciment n’est pas nécessairement liée et que sa remise en contact avec de l’eau permet cette liaison.
Flexibel en demontabel bouwen In een tweede fase van het optimale beheer van de hulpbronnen speelt de ontwerper een doorslaggevende rol.
Construire flexible et démontable Dans une seconde étape de gestion optimale des ressources, le concepteur joue un rôle prépondérant.
In landen zoals Nederland werd tientallen jaren geleden het concept van industrieel, flexibel en demontabel bouwen ontwikkeld. Dit concept houdt in dat de constructie tijdens haar levensduur moet kunnen worden aangepast aan de nieuwe behoeften van de eigenaar en de gebruikers, bij voorkeur door bestaande elementen te demonteren en te hergebruiken.
Dans des pays comme les Pays-Bas, le concept de construction industrialisée, flexible et démontable a été développé il y a plusieurs décennies. Il implique que la construction doit pouvoir, pendant sa durée de vie, être adaptée aux besoins nouveaux du propriétaire et des utilisateurs, et ce de préférence par le démontage et la réutilisation des éléments existants.
29
Beton211
INNOVATIE INNOVATION
PRODUCT
PRODUIT
HERGEBRUIK ALS PRODUCT
REUTILISATION COMME PRODUIT
In dezelfde toepassing
Dans la même application
In een andere toepassing
Dans une autre application
RECYCLAGE VAN DE BESTANDDELEN
RECYCLAGE DES CONSTITUANTS
TERUGWINNING VAN ENERGIE
VALORISATION ENERGETIQUE
HERGEBRUIK VAN DE RESIDU’S
REUTILISATION DES RESIDUS
ONVERMIJDELIJK AFVAL
DECHET ULTIME
De logische opeenvolging van het duurzame gebruik van een product
La séquence logique de l’utilisation durable d’un produit
Met betrekking tot dit concept werd van 2004 tot 2008 in België een R&D-project uitgevoerd dat werd gesubsidieerd door het Vlaams Gewest en ontwikkeld door het WTCB en de Katholieke Universiteit Leuven. FEBE verleende er zijn medewerking aan, hoofdzakelijk op het vlak van communicatie. In BETON werd verschillende keren aandacht besteed aan het project, meer bepaald in het artikel ‘Industrieel, flexibel en demontabel bouwen: toekomstgericht ontwerpen’ dat verscheen in nummer 190 van maart 2007.
Ce concept a fait l’objet en Belgique, de 2004 à 2008, d’un projet de Recherche & Développement subsidié par la Région Flamande et développé par le CSTC et la Katholieke Universiteit Leuven. La FEBE y a apporté son soutien, essentiellement en matière de communication. BETON s’est intéressé à ce projet à plusieurs reprises, notamment dans l’article «Construction industrielle, flexible et démontable: la conception porteuse d’avenir», paru dans le numéro 190 de mars 2007.
In de praktijk is het concept nog niet vaak toegepast, in tegenstelling tot in Nederland. Er bestaan echter al enkele modelrealisaties zoals het gebouw van Barco View in Kortrijk, het dispatchingcentrum van Willebroek of nog verschillende gebouwen van de KUL in de Koning Boudewijnlaan in Leuven. De houding verandert echter en gedeeltelijke toepassingen, bijv. in vloeren, worden steeds talrijker. Op dezelfde manier maakt het gebruik van straatstenen de ondergrond gemakkelijk toegankelijk als bijv. kabels moeten worden vervangen. Met een minimum aan zorg kunnen de elementen worden weggehaald en teruggelegd en kan de verharding zijn functie terug uitvoeren.
Beton211
30
Sur le terrain, le concept n’a pas encore fait l’objet de nombreuses réalisations, contrairement à ce qui se passe au PaysBas. Il existe cependant déjà quelques réalisations exemplaires, comme le bâtiment de Barco View à Courtrai, le centre de dispatching de Willebroek ou plusieurs bâtiments de la KUL à Louvain, sur la Koning Boudewijnlaan. Toutefois, les mentalités évoluent et des applications partielles, notamment en planchers, se rencontrent de plus en plus régulièrement. Dans cette même optique, en pavage, l’utilisation de pavés permet d’accéder facilement au sous-sol, en cas de remplacement de câbles par exemple. Avec un minimum de soins lors de la dépose et de la pose, le revêtement peut
INNOVATIE INNOVATION
être remis en place et assurer sa fonction.
Een tweede hergebruikmogelijkheid, die nog minder vaak voorkomt maar perfect mogelijk is, bestaat in de demontage en het hergebruik op een andere site. Deze benadering vereist echter een uitstekende logistiek, vooral wat de inventaris van de gebruikte en beschikbare elementen betreft.
Une deuxième option de réutilisation encore moins fréquente, mais parfaitement envisageable: le démontage et la réutilisation sur un autre site. Cette approche nécessite néanmoins une logistique performante, notamment en matière d’inventaire des éléments utilisés et rendus disponibles.
Een laatste - en dit keer frequenter toegepast - voorbeeld van hergebruik ten slotte is het ‘uitkleden’ van de structuur bij een ingrijpende renovatie: alleen de structuur gevormd door de liggers, kolommen en vloeren wordt behouden terwijl alles eromheen volledig wordt weggehaald, gerecycleerd en vervangen door een nieuwe aankleding.
Enfin, dernier exemple de réutilisation rencontrée régulièrement cette fois, le désossage de la structure lors d’une rénovation lourde: seule la structure poutres-colonnes-planchers est maintenue, l’habillage est enlevé complètement, recyclé et remplacé par de nouveaux aménagements.
De ultieme oplossing: afbraak en recyclage De ultieme valorisatie van beton schuilt in de recyclage van de bestanddelen, aangezien energieterugwinning niet van toepassing is.
La solution ultime: la démolition et le recyclage La valorisation ultime du béton réside dans le recyclage de ses constituants, puisque le recyclage énergétique ne s’applique pas. Il existe en effet un certain nombre de cas où la démolition s’avère nécessaire. C’est plus particulièrement le cas de vieux bâtiments dont la structure ne convient plus aux besoins actuels et dont la rénovation serait à ce point coûteuse et les résultats peu probants qu’il est justifié, sur le plan de la durabilité, de reconstruire aux normes modernes.
Er zijn namelijk bepaalde gevallen waarin afbraak gewoon noodzakelijk is. Dat is in het bijzonder zo voor oude gebouwen waarvan de structuur niet meer aan de huidige behoeften voldoet en waarbij de renovatiekosten zo hoog zouden zijn en de resultaten zo weinig overtuigend dat het op het vlak van duurzaamheid verantwoord is om opnieuw te bouwen om aan de moderne normen te voldoen.
Le recyclage des matériaux constituants constitue alors la meilleure option. Plus la démolition sera sélective, meilleures seront les possibilités de recyclage comme matière première pour de nouveaux produits en béton. La démolition d’un pont par exemple, généralement constitué de béton armé préfabriqué ou
In dat geval is recyclage van de bestanddelen de beste optie. Hoe selectiever de afbraak, hoe groter de recyclagemogelijkheden als grondstof voor nieuwe betonproducten. De afbraak van een brug bijv., die over het algemeen bestaat uit prefab of ter
31
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
plaatse gestort gewapend beton, levert na verwijdering van de wapening en na vermaling vrij homogeen puin op dat bijv. kan worden gebruikt in de onderlaag van straatstenen of boordstenen. Bovendien bestaat in België sinds 1996 een certificatie van gerecycleerd granulaat die wordt georganiseerd door de vzw Copro.
coulé, produit des gravats relativement homogènes, après enlèvement des armatures et concassage, qui peuvent par exemple être utilisés dans la couche non esthétique de pavés ou bordures. Il existe par ailleurs en Belgique depuis 1996 une certification des granulats recyclés, organisée par l’asbl Copro.
Als laatste oplossing kan afbraakpuin dat weinig homogeen is of een veranderlijke samenstelling heeft probleemloos worden gebruikt voor wegfunderingen.
En dernier recours, les gravats de démolition très peu homogènes, ou de composition variable, peuvent être utilisés sans inconvénients en fondation routière.
Aangezien de oplossingen bestaan en er zich een markt heeft ontwikkeld, is er maar heel weinig gerecycleerd betongranulaat beschikbaar op de Belgische markt: meer dan 90% wordt daadwerkelijk gerecycleerd in duurzame toepassingen.
Parce que les solutions existent et qu’un marché s’est développé, il existe très peu de granulats recyclés en béton disponibles sur le marché belge: plus de 90% sont effectivement recyclés dans des applications durables.
Afval voorkomen De bouwsector heeft in enkele jaren tijd geleerd om het afvalvolume te verminderen en om het afval dat echt niet kan worden voorkomen te recycleren. Het afval als gevolg van afbraak stelt ons nog voor een grote uitdaging, die pas over vele jaren volledig zal worden vervuld: de gebouwen die vandaag worden afgebroken werden gebouwd in een tijd waarin niemand gaf om recyclage. Hoogwaardige recyclage wordt bemoeilijkt door combinaties van materialen die soms onmogelijk of in elk geval slechts tegen een hoge kostprijs van elkaar te scheiden zijn. Daarom moet van bij het projectontwerp rekening worden gehouden met de beperkingen van afbraak. Om elementen – ter plaatse of elders – te hergebruiken of componenten en grondstoffen te recycleren moet er vooraf grondig over zijn nagedacht en het is dan ook noodzakelijk om te bouwen met homogene materialen of materialen die gemakkelijk van elkaar kunnen worden gescheiden bij afbraak. Niettemin zijn er tal van concrete voorbeelden die aantonen dat aan deze vereisten perfect kan worden tegemoetgekomen dankzij het gebruik van prefab beton. (ED)
Beton211
32
Eviter les déchets. En quelques années, le secteur de la construction a appris à réduire le volume des déchets et à les recycler lorsqu’il est impossible de les éviter. Les déchets de démolition constituent encore un vrai défi, qui ne sera rencontré complètement que dans de nombreuses années; les bâtiments qui sont démolis aujourd’hui ont été construits à une époque où personne ne se préoccupait de recyclage. Les combinaisons de matériaux dont la séparation est parfois impossible, ou en tous cas coûteuse, rendent un recyclage noble plus difficile. C’est pourquoi, les contraintes de la démolition doivent être prises en compte dès la conception d’un projet. Réutiliser des éléments, sur place ou ailleurs, recycler les composants et matières premières nécessite une réflexion préalable approfondie; construire en matériaux homogènes ou qui peuvent être séparés aisément lors de la démolition devient une nécessité. De nombreux exemples concrets prouvent néanmoins que ces préoccupations peuvent parfaitement être rencontrées grâce à la construction en béton préfabriqué. (ED)
INNOVATIE INNOVATION
PREFAB BETON Vlamertinge 057-20 25 01
Geniet van de unieke architecturale vrijheid van prefab beton
Prefab betonstructuren funderingen - kolommen balken (tot 40m) - gevelpanelen gewelven (tot 12m) - trappen stortbetoncentrale Benor
Valcke bouwt voor alle sectoren van de industrie en diensten. U wenst een stockagehal, een productie- of bureelruimte te bouwen? We maken voor u een specifiek ontwerp dat aan uw wensen voldoet. De architecturale vrijheid van beton laat ons immers toe eindeloze mogelijkheden te creĂŤren. Met een uitgebreid aanbod van structuurelementen bouwen we hallen met vrije overspanning tot 40 meter en een vrije hoogte tot 20 meter. Onze realisaties zijn tegelijk imposant en aantrekkelijk. Altijd in de bouwstijl die de bouwheer en architect wensen. Overal doorheen het land zie en voel je in onze constructies de Valcke-degelijkheid en knowhow!
Rodenbachstraat 30 - 8909 Vlamertinge - T. 057-20 25 01 - F. 057-20 33 38 14 - info@valcke-prefab.be
www.valcke-prefab.be Beton
211
DUURZAAMHEID DURABILITE
CO2 Beton en CO2 Van alle hinder die de activiteiten van de mens veroorzaken, vormen broeikasgasemissies een van de grootste milieuuitdagingen aan het begin van deze eeuw, en dit waarschijnlijk nog gedurende verschillende decennia.
Le béton et le CO2 Parmi les nuisances générées par les activités humaines, les émissions de gaz à effet de serre représentent l’un des plus grands défis environnementaux de ce début de siècle, et ce sans doute pour plusieurs décennies.
Het belangrijkste broeikasgas is koolstofdioxide (CO2). Ongeveer drie vierde van de uitstoot van dit gas is het gevolg van de verbranding van fossiele brandstoffen, de rest van wijzigingen in het gebruik van de bodem. De productie van cement alleen is goed voor 7,7% van alle CO2-emissies in de wereld.
Le dioxyde de carbone (CO2) est le gaz à effet de serre le plus important. Environ les trois quarts de ses émissions proviennent de la combustion des carburants fossiles, le solde provenant des modifications dans l’utilisation des sols. La production de ciment représente à elle seule 7,7% des émissions mondiales de CO2.
Een andere grote uitdaging bestaat erin om gepaste huisvesting en infrastructuur van hoge kwaliteit te bieden aan de zeven miljard mensen die de wereldbevolking vandaag telt. Tegen 2050 zal dit cijfer ongetwijfeld tot 9 mil jard zijn opgelopen.
Offrir un logement décent et des infrastructures de qualité à une population mondiale de 7 milliards d’individus aujourd’hui, et sans doute 9 milliards vers 2050, est un autre grand défi.
Omdat het sterk, duurzaam en betaalbaar is en de samenstellende grondstoffen overal in vrijwel onuitputtelijke hoeveelheden aanwezig zijn, is beton bovendien het meest gebruikte bouwmateriaal ter wereld. Zo is de wereldproductie van cement sinds 1950 vertwaalfvoudigd. De wereldproductie van beton is nog sterker gegroeid en beloopt in de ontwikkelde landen 1,5 tot 3,0 ton per jaar per inwoner.
Parce qu’il est résistant, durable, économique et que ses matières premières sont disponibles en quantités quasi inépuisables partout, le béton est par ailleurs le matériau de construction le plus employé au monde. C’est ainsi que depuis 1950, la production mondiale de ciment a été multipliée par 12. La production mondiale de béton a encore progressé davantage et atteint dans les pays développés de 1,5 à 3,0 tonnes par habitant par an.
Als gevolg van zijn intrinsieke kwaliteiten is het bijna ondenkbaar om beton – zelfs maar gedeeltelijk – te vervangen. Geen enkele ernstige wetenschappelijke studie kan evalueren wat de impact van een dergelijke verandering zou zijn maar het staat vast dat de wereldproductie van staal ontoereikend zou zijn en dat alle bossen en wouden op onze planeet zouden moeten worden opgeofferd, wat dan weer tot andere onoplosbare milieuproblemen zou leiden. Het emissieprobleem zou helemaal niet zijn opgelost, waarschijnlijk zouden de emissies zelfs nog groter zijn.
Les qualités intrinsèques du béton font qu’il est difficilement imaginable de le substituer, même partiellement. Aucune étude scientifique sérieuse ne permet d’évaluer quel serait l’impact d’une telle politique, mais il est certain que la production mondiale d’acier n’y suffirait pas et que toutes les forêts de la planète devraient être sacrifiées, ce qui ne serait pas sans poser d’autres problèmes environnementaux insolubles. Le problème des émissions ne serait en aucune manière résolu, et il est même probable que les émissions seraient encore plus importantes.
De CO2-emissies van cement In juni 2009 publiceerde de World Business Council for Sustainable Development (WBCSD) een gedetailleerd rapport over
Les émissions de CO2 du ciment En juin 2009, le Conseil Mondial des Affaires pour le Développement durable a publié un rapport détaillé sur les
Beton211
34
DUURZAAMHEID DURABILITE
performances en CO2 de l’industrie cimentière dans le monde. Ce rapport, intitulé «Cement Industry Energy and CO2 Performance, Getting the Numbers right» fournit des informations intéressantes sur les émissions de CO2 dues à la fabrication du ciment.
de CO2-prestaties van de cementindustrie in de wereld. Dit verslag, ‘Cement Industry Energy and CO2 Performance, Getting the Numbers right’, biedt interessante informatie over de CO2-emissies die het gevolg zijn van de cementproductie. De productie van cement volgens het portlandprocedé was in 2006 verantwoordelijk voor een gemiddelde CO2-uitstoot van 866 kg per ton klinker. Naargelang van het procedé liggen de waarden tussen 842 tot 1.043 kg. Die laatste hoeveelheid, die het gevolg is van het natte procedé, is de enige technische oplossing voor bepaalde cementtypes. 540 kg is afkomstig van de chemische brandingreactie. Aangezien het om een chemische reactie gaat en de bestanddelen – klei en kalk – in een constante verhouding worden toegevoegd, blijft ook dit cijfer constant. Gemiddeld wordt 326 kg uitgestoten als gevolg van de verbrandingsgassen.
La fabrication du ciment, par le procédé Portland, a généré en 2006 en moyenne 866 kg d’émissions de CO2 par tonne de clinker. Selon le procédé, la fourchette va de 842 a 1043 kg. Cette dernière quantité, résultant du procédé par voie humide, représente la seule solution technique disponible pour certains types de ciments. 540 kg proviennent de la réaction chimique de calcination. Dans la mesure où il s’agit d’une réaction chimique et que les constituants, l’argile et le calcaire, sont ajoutés en proportions constantes, ce chiffre est lui aussi constant. En moyenne 326 kg étaient émis par les gaz de combustion.
Sinds de uitvinding van het portlandprocedé in 1824 is de technologie natuurlijk verfijnd en zijn de emissies sterk gereduceerd. Dankzij het gebruik van hydraulische bindmiddelen, zoals hoogovenslakken, konden de CO2-emissies per ton product aanzienlijk worden teruggebracht. In 2006 vertegenwoordigde de klinker gemiddeld zo’n 78% van een cementsamenstelling, met een emissie van 661 kg CO2 per ton. Ten opzichte van 1990 betekent dit een vermindering van 12% per ton cement, waarvan de helft het gevolg is van een verminderd brandstofverbruik en de helft van verbeterde betonsamenstellingen.
Il est évident que depuis l’invention du procédé Portland en 1824, la technologie a été optimisée et les émissions se sont fortement réduites. L’utilisation de liants hydrauliques, comme les laitiers de hauts - fourneaux, a permis de réduire significativement les émissions par tonne de CO2. En moyenne, le clinker représentait en 2006 quelque 78% d’une formulation de ciment , avec des émissions de 661 kg de CO2 par tonne. Par rapport à 1990, il s’agit d’une réduction de 12% par tonne de ciment, provenant pour moitié d’une réduction de consommation de combustible et pour l’autre moitié d’une évolution des formulations.
De cementindustrie heeft de afgelopen decennia ook geïnvesteerd in het gebruik van alternatieve brandstoffen zoals oude banden, ongeschikt diermeel, residu’s van de chemische industrie … Aangezien cementovens werken op een temperatuur van zo’n 1.500°C en het materiaal zeer lang in de oven blijft, bieden ze een uitstekende oplossing om organisch afval met een hoog calorisch vermogen te vernietigen. De verbrandingsgassen en -assen die worden gevormd zijn dezelfde als diegene die worden gevormd bij gebruik van de traditionele ovenbrandstoffen zoals olieresidu’s of kolen. Door de maatschappij te verlossen van hinderlijk organisch afval, dat in elk geval toch moet worden verbrand, besparen de cementfabrieken fossiele brandstoffen die steeds minder voorradig zijn, zonder dat de emissies toenemen. In de best presterende ovens kan tot 70% van de energie worden geleverd door dit type vervangingsbrandstof. Dit is ongetwijfeld een positieve zaak voor het milieu.
L’industrie cimentière a également, au cours des dernières décennies, investi dans l’utilisation de combustibles alternatifs, comme de vieux pneus, des farines animales déclassées, des résidus de fabrication chimiques… Parce qu’un four de cimenterie fonctionne à des températures de l’ordre de 1500 °C et que les temps de séjour de la matière y sont très longs, il offre une excellente solution pour la destruction de déchets organiques au pouvoir calorifique élevé. Les gaz de combustion et cendres formés sont les mêmes que ceux formés par les combustibles traditionnels des fours comme les résidus pétroliers ou le charbon. En débarrassant la société de déchets organiques, qui auraient de toute façon du être incinérés, les cimenteries économisent ainsi des combustibles fossiles de plus en plus rares, sans augmenter les émissions. Dans les fours les plus performants, 70% de l’énergie peut être fournie par ce type de combustible de substitution. Une contribution sans conteste positive pour l’environnement.
Reële vooruitzichten om de emissies terug te dringen De cementindustrie blijft zoeken naar oplossingen om haar emissies verder te verminderen. Een ander rapport van de WBCSD, ‘Cement Technology roadmap 2009 - Carbon emissions reductions up to 2050’, bevat verschillende denksporen die grondig worden onderzocht: cementtypes met lage koolstofemissies, een verbetering van het thermisch en elektrisch rendement, een groter gebruik van alternatieve brandstoffen, de vervanging van klinker en het opvangen en opslaan van CO2 zijn de meest beloftevolle denksporen. Sommige van deze denkpistes bevinden zich al in een vergevorderd stadium. De emissies van CEM III, een cementtype met een groot aandeel hoogovenslakken bedragen bijvoorbeeld minder dan 450 ton CO2 per ton cement, terwijl de prestaties vergelijkbaar zijn.
Des perspectives réelles de réduction des émissions L’industrie cimentière poursuit ses recherches pour réduire encore davantage ses émissions. Dans un autre rapport du WBCSD intitulé «Cement Technology roadmap 2009 - Carbon emissions reductions up to 2050», plusieurs pistes de recherches font l’objet de travaux approfondis: les ciments à faibles émissions de carbone, l’amélioration du rendement thermique et électrique, l’utilisation accrue de combustibles alternatifs, la substitution du clinker, le captage et stockage du CO2 sont les pistes les plus prometteuses et certaines sont déjà très avancées: le CEM III par exemple, un ciment qui contient une proportion importante de laitiers de haut fourneau voit ses émissions réduites à moins de 450 kg de CO2 par tonne, pour des performances sensiblement équivalentes.
Het ontwikkelingspotentieel van cementtypes met lage emissies is groot. Sommige oplossingen bevinden zich al in het stadium van de proefproductie. De eigenschappen van deze cementtypes zijn vergelijkbaar met die van portlandcement. Er is echter nog heel wat werk voordat het product op grote schaal kan worden gecommercialiseerd. Het is trouwens erg waarschijnlijk dat, als het tot een introductie komt, de evolutie slechts geleidelijk aan
Un potentiel important de développement de ciments à faible émission existe. Certaines solutions en sont déjà au stade du projet de production pilote. Les propriétés de ces ciments apparaissent comme similaires à celles du ciment portland. Beaucoup de travaux seront néanmoins encore nécessaires 35
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
avant leur commercialisation à grande échelle. Il est d’ailleurs probable que si introduction il y a, celle-ci se fera très progressivement. Le très sérieux bureau d’études Deloitte, dans ses «Technology Predictions 2010», entrevoit un grand potentiel de développement de ces ciments. Une des voies les plus prometteuses décrites dans ces rapports est un ciment à base de silicate de magnésium, qui aurait un impact carbone négatif, c’est-à-dire qu’il absorberait plus de CO2 qu’il n’en émet pour sa fabrication. Le rapport du WBCSD déjà cité, évoque également les géo polymères, à base de matières premières secondaires issues de l’industrie de l’énergie et de l’acier, combinés à des activateurs chimiques comme la soude caustique et la potasse. Ces produits ont déjà été commercialisés, mais pas à grande échelle.
zal gebeuren. Het studiebureau Deloitte ziet in zijn ‘Technology Predictions 2010’ een groot ontwikkelingspotentieel voor deze cementtypes. Een van de meest veelbelovende denksporen die in deze rapporten worden beschreven is een cementtype op basis van magnesiumsilicaat. Dit cement zou een negatieve koolstofimpact hebben, d.w.z. dat het meer CO2 zou absorberen dan er tijdens de productie wordt uitgestoten. Het eerder vermelde rapport van de WBCSD maakt ook gewag van geopolymeren op basis van secundaire grondstoffen afkomstig uit de energie- en de staalindustrie, gecombineerd met chemische activatoren zoals natriumhydroxide en kaliumhydroxide. Deze producten zijn al gecommercialiseerd maar niet op grote schaal. De CO2-emissies van beton Over de CO2-emissies van beton heerst heel wat onduidelijkheid. Allereerst worden cement en beton in tal van publicaties met elkaar verward, bijvoorbeeldin de USA, waar vaak over ‘cement blocks’ wordt gesproken terwijl het eigenlijk om betonblokken gaat. Zelfs het befaamde UNEP, de milieu-instelling van de Verenigde Naties, communiceert hierover nog misleidende informatie.
Les émissions de CO2 du béton Les chiffres en matière d’émission de CO2 du béton demeurent confus. En premier lieu, de nombreuses publications confondent ciment et béton, notamment aux Etats-Unis, où il est courant de parler de «cement blocks» lorsqu’il s’agit en réalité de blocs en béton. Même le très célèbre UNEP, l’organisme environnemental des Nations Unies, communique encore erronément à ce sujet.
Cement is een belangrijk bestanddeel van beton aangezien het de rol van bindmiddel speelt. Naargelang van het product bedraagt de concentratie ervan tussen 6 en 20%. De emissies ten gevolge van het cement liggen dus tussen 50 en 170 kg/ton beton. In de wetenschappelijke literatuur wordt gesteld dat deze cijfers tussen 60 tot 80% van de totale CO2-emissies uitmaken. Voor gewapende producten ligt dit percentage iets lager aangezien de emissies als gevolg van het staal significant zijn. Bovendien is er nog onzekerheid omdat de afstand waarover het product tussen de fabriek en het bouwterrein wordt vervoerd ook een niet-verwaarloosbare rol kan spelen. Het netwerk van prefab fabrieken is echter heel dicht, zodat het altijd mogelijk is om het passende product op een redelijke afstand van het bouwterrein te vinden, meestal op minder dan 50 km, zelden op meer dan 200 km. Dit is niets vergeleken met de afstanden afgelegd door andere bouwmaterialen, die over wel duizenden kilometers worden vervoerd.
Le ciment est un constituant important du béton, puisqu’il en est le liant. Sa concentration selon les produits se situe entre 6 et maximum 20%. Les émissions dues au ciment se situent donc entre environ 50 et 170 kg/tonne de béton. La littérature scientifique indique que ces chiffres représentent entre 60 et 80% des émissions totales de CO2. Dans le cas des produits armés, l’impact du ciment se situe à un pourcentage plus faible puisque les émissions dues à l’acier son significatives. Par ailleurs, une incertitude subsiste, dans la mesure où la distance de transport du produit entre l’usine et le chantier peut également jouer un rôle non négligeable. Mais comme le réseau des usines de préfabrication est très dense, il est toujours possible de trouver le produit adapté à une distance raisonnable du chantier, le plus souvent à moins de 50 km, et rarement au-delà de 200. On est ici très loin des distances parcourues par d’autres matériaux de construction, transportés sur plusieurs milliers de kilomètres.
Betonsoorten met hoge prestaties zijn verantwoordelijk voor de hoogste emissies per ton, maar dankzij hun mechanische sterkte kan de massa ervan aanzienlijk worden verminderd, zodat in fine de emissies per functionele eenheid (strekkende meter ligger, m² vloer) lager liggen. Zo kon bijv. de doorsnede van kolommen in 25 jaar tijd worden gehalveerd.
Les bétons à haute performance sont ceux dont les émissions par tonne sont les plus élevées, mais leurs qualités de résistance mécanique sont telles qu’il est possible de réduire fortement leur masse, ce qui permet in fine de réduire les émissions par unité fonctionnelle (mètre-courant de poutre, m2 de plancher). En 25 ans, les sections des colonnes ont par exemple pu être divisées par deux.
CO2-opname aan het einde van de levensloop Beton is van nature onderworpen aan een chemische oppervlaktereactie, recarbonatie genaamd. De complexe calciumhydraten reageren met het CO2 waardoor opnieuw calciumcarbonaat wordt gevormd. Deze reactie verloopt uiterst traag omdat ze zich alleen voordoet aan het oppervlak in contact met de lucht, waardoor het tientallen of zelfs honderden jaren duurt alvorens een beduidende diepte in het compacte beton wordt bereikt.
Une reprise de CO2 en fin de vie Le béton est naturellement sujet à une réaction chimique de surface, la recarbonatation. Les hydrates complexes de calcium réagissent chimiquement avec le CO2 pour reformer du carbonate de calcium. Cette réaction est extrêmement lente car elle ne se produit qu’à la surface en contact avec l’air et prend des dizaines sinon des centaines d’années pour atteindre une profondeur significative dans un béton compact.
Een recente Deense wetenschappelijke studie heeft aangetoond dat bij de afbraak van een bouwwerk, wanneer de elementen worden vermalen om het granulaat te recycleren, na enkele maanden ongeveer de helft van de hoeveelheid CO2 die bij het branden werd uitgestoten terug kan worden gebonden d.i. meer dan een kwart van de oorspronkelijke emissies. Deze chemische recombinatie is vanzelfsprekend een pluspunt van het product aangezien de vrijgekomen gassen gedeeltelijk opnieuw worden ingesloten en op een duurzame of zelfs definitieve manier worden gebonden.
Beton211
Une étude scientifique danoise récente a démontré que lors de la démolition d’un ouvrage, lorsque l’on broie les éléments pour en recycler les granulats, en quelques mois, environ la moitié de la quantité de CO2 émise lors de la cuisson peut être fixée, soit plus du quart des émissions d’origine. Cette recombinaison chimique est bien entendu à mettre au crédit du produit, puisque les gaz libérés sont partiellement recapturés et fixés de façon durable, sinon définitive.
36
DUURZAAMHEID DURABILITE
Conclusie De broeikasgasemissies die worden veroorzaakt bij de productie van beton bevinden zich op een vergelijkbaar niveau als die van andere materialen, maar als rekening wordt gehouden met de levensduur van de producten en de gebruikte hoeveelheden per functionele eenheid, ziet men dat de totale impact heel wat minder groot is. Dankzij de voortdurende technologische vooruitgang kunnen de emissies bovendien steeds verder worden teruggedrongen.
En conclusion Alors que les émissions de gaz à effet de serre causés par la fabrication du béton se situent à des niveaux comparables aux autres matériaux, lorsque l’on prend en compte la durée de vie des produits et les quantités utilisées par unité fonctionnelle, la technologie progresse encore. Ces progrès permettent de réduire régulièrement les émissions. La proximité des sources d’approvisionnement et des marchés est un autre avantage puisqu’elle limite les distances de transport et donc la consommation de carburants fossiles
Een ander voordeel is de nabijheid van de grondstoffen en de markt, aangezien de transportafstand wordt beperkt en bijgevolg het verbruik van fossiele brandstoffen wordt verminderd.
Les bétons de haute, voire très haute performance, permettent de réduire les sections des produits, et donc de réduire à la fois la consommation de matières premières et les émissions, par rapport, non seulement aux bétons traditionnels, mais également par rapport aux autres matériaux.
Betonsoorten met hoge of zelfs zeer hoge prestaties maken het mogelijk om de doorsnede van de producten te verkleinen waardoor zowel het grondstoffenverbruik als de emissies worden verminderd, niet alleen in vergelijking met traditioneel beton maar ook in vergelijking met andere materialen.
Enfin, des développements prometteurs de nouveaux ciments performants sont en cours.
Ten slotte zijn de huidige ontwikkelingen met het oog op nieuwe cementsoorten met hoge prestaties veelbelovend.
Autant de raisons d’espérer, à court, moyen et long terme une réduction progressive des émissions de gaz à effet de serre dans la production des produits en béton, pour atteindre, qui sait des bétons à «carbone zéro».
Reden genoeg dus om te hopen dat de uitstoot van broeikasgassen bij de productie van betonproducten op korte, middellange en lange termijn verder zal afnemen en dat ‘zero carbon’ beton misschien wel binnen handbereik is.
(ED)
Sources principales: • World Business Council for Sustainable Development • Deloitte
(ED) STRADUS INFRA NV
Voornaamste bronnen:
• World Business Council for Sustainable Development Dellestraat 41 - 3550 Heusden-Zolder • Deloitte
t 013 530 500 - f 013 550 544 - e info@stradusinfra.be www.stradusinfra.be
Vorm geven aan uw straatbeeld
Donner forme
straatmeubilair - maatwerk
Dalles - pavés - éléments linéaires
à votre conception de la rue
Tegels - stenen - lineaire elementen - verkeersdrempels
ralentisseurs de vitesse
mobilier urbain - sur mesure
i
n
f
r
a
STRADUS INFRA NV Dellestraat 41 3550 Heusden-Zolder t 013 530 500 f 013 550 544 e info@stradusinfra.be
www.stradusinfra.be 37
Beton211
SAMEN BETER BOUWEN MIEUX CONSTRUIRE ENSEMBLE
© Agence Linéal - 33 (0)3 20 41 40 76
NEED A RELIABLE PARTNER ?
Sedert 1953 produceert RECTOR combinatie vloeren (potten-en balken systeem).
Depuis 1953 RECTOR, produit des planchers porteurs à poutrelles et entrevous.
Sinds enkele jaren hebben wij nieuwe combinatievloeren op de markt gebracht.
Récemment, nous avons mis de nouveaux types de planchers sur le marché.
Lichte oplossingen met voorgespannen balken en houten vulstenen voor plaatsing met of zonder schoren.
Des solutions légères à base de poutrelles précontraintes et d’entrevous en bois à poser avec ou sans étais.
RECTOLIGHT renovatie Ideaal voor de van een en het plaatsen d on af pl verlaagd
Ontdek al onze vloeroplossingen. Découvrez nos solutions planchers sur www.rector.be
RECTOLIGHT tion Idéal en rénova ion at fix la ur po et nd d’un faux-plafo
TM
KORATON NV - Visserskaai 26 - 8500 Kortrijk - Tel. 056/23 07 11 - Fax 056/22 79 63 - rector.benelux@koraton.be - www.rector.be
DUURZAAMHEID DURABILITE
Duurzaamheid: inspanningen van fabrikanten
La durabilité: efforts de fabricants Wanneer u deze editie van BETON doorneemt, komt u heel wat begrippen rond duurzaamheid tegen. Een duurzame leef- en woonwereld kan enkel worden gerealiseerd wanneer al deze theorie in de praktijk wordt omgezet. De leden van FEBE zetten zich voortdurend in voor een beter milieu. We sommen hier een aantal van hun duurzame initiatieven op.
En parcourant cette édition de la revue BETON, vous constaterez qu’elle regorge de concepts relatifs à la durabilité. La réalisation d’un cadre de vie et d’un habitat durables n’est possible que lorsque tous ces principes théoriques sont appliqués dans la pratique. Les membres de la FEBE s’évertuent perpétuellement à offrir un meilleur environnement. Dans cet article, nous nous sommes contentés d’énumérer quelques exemples d’initiatives prises dans le domaine de la durabilité. La liste des actions et des fabricants n’est pas exhaustive, mais elle vous offre un aperçu réel du caractère durable de «notre» industrie du béton préfabriqué.
Deze lijst van acties en fabrikanten is niet limitatief, maar geeft u een reëel overzicht van “onze” duurzame prefab betonindustrie.
39
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
GRONDSTOFFEN
Matières premières
Dankzij het efficiënt dimensioneren en door gebruik te maken van het principe van voorspanning heeft Echo minder materiaal nodig voor de productie van zijn elementen. Dit resulteert in een zuiniger verbruik van grondstoffen, waardoor ook het transport vermindert.
Un dimensionnement efficace et l’application du principe de précontrainte ont permis à Echo de réduire sa consommation de matériaux lors de la production. Il en résulte une utilisation plus efficace des matières premières et par conséquent une diminution des coûts de transport.
Door verschillende maatregelen vermindert Marlux/ Stradus Infra het cementverbruik. Op die manier tracht het bedrijf zijn CO2-footprint te verlagen.
L’entreprise Marlux/Stradus Infra réduit sa consommation de ciment, par le biais de diverses mesures. L’entreprise tente ainsi de réduire son empreinte carbone.
Grind is beperkt beschikbaar, daarom vervangt Ebema het door secundaire grondstoffen zoals puin, slakken, …
Le gravier étant disponible de manière limitée, Ebema le remplace par des matières premières secondaires telles que les gravats, les résidus, …
Energieproductie
Productiehallen hebben vaak zeer grote dakoppervlaktes en lenen zich daardoor perfect tot het gebruik van fotovoltaïsche panelen. Tienduizenden vierkante meters zijn dan ook al aangelegd en heel wat projecten zijn nog in uitvoering. De hoeveelheid CO2-uitstoot zal hierdoor aanzienlijk dalen.
Production énergétique
La superficie de la toiture des halls de production étant souvent très étendue, elle se prête parfaitement au placement de panneaux photovoltaïques. Des dizaines de milliers de mètres carrés ont déjà été posés et de nombreux projets sont toujours en cours de réalisation. Ceci permettra de réduire considérablement la quantité des émissions de CO2.
CRH Belgium voorziet de plaatsing van zonnepanelen op 8 productielocaties. Concreet betekent dit dat een totale oppervlakte van 80.000 m2 voorzien zal worden van zonnepanelen. Tezamen genereren de zonnepanelen een energiecapaciteit van 2,5 Mwp. Het ecologische effect is dat hun CO2 uitstoot hierdoor met zo’n 675 ton op jaarbasis gereduceerd wordt!
CRH Belgium prévoit le placement de panneaux solaires sur huit lieux de production. Concrètement, cela signifie qu’il faudra prévoir une surface totale de 80.000 m² pour ces panneaux solaires. Conjointement, ils génèrent une capacité énergétique de 2,5 Mwp. L’effet écologique qui en découle est une réduction des émissions de CO2 d’approximativement 675 tonnes par an.
Bij Loveld zorgt de installatie reeds voor 70% van de energiebehoefte. Het grootste grondpark van Vlaanderen bevindt zich bovendien op de site van één van de FEBE-leden. Verhelst bouwmaterialen wekt in totaal 4 megawatt elektriciteit op voor eigen gebruik. Het bedrijf draait op zonnige dagen volledig op groene elektriciteit, tijdens de weekends en verlofperiodes wordt elektriciteit aan het net aangeboden, goed voor de elektriciteitsvoorziening van 1350 gezinnen. Op het dak van de nieuwe productiehal van de breedplatenfabriek werd een uniek systeem van zonnepanelen voor België toegepast. Aangezien de staalconstructie geen grotere belasting kon
Chez Loveld, l’installation fournit déjà 70% des besoins énergétiques. En outre, le plus grand parc au sol de Flandre se trouve sur le site de l’un des membres de la FEBE. Verhelst bouwmaterialen produit au total 4 mégawatts d’électricité pour sa propre consommation. Les jours de soleil, l’entreprise tourne entièrement à l’électricité verte. Les week-ends et en période de vacances, l’électricité produite est offerte au réseau et permet d’alimenter quelque 1350 ménages en électricité. Sur le toit du nouveau hall de production de l’usine de prédalles, un système de panneaux solaires unique en Belgique a été installé. La charpente métallique ne pouvant supporter de charge plus lourde, la tôle ondulée a été retirée et les panneaux solaires servent à présent de toit. Utiliser ses propres éoliennes pour produire son électricité n’est plus une idée réservée à l’avenir. Ainsi, l’entreprise Martens Beton prévoit 3 éoliennes afin de produire son électricité sur son site d’Oosterhout (NL). Le reste de l’électricité est produit grâce à des turbines à gaz. La chaleur résiduelle de ces turbines est utilisée pour réchauffer les bâtiments et les usines en hiver, et pour les refroidir en été. La combustion du gaz permet
Beton211
40
DUURZAAMHEID DURABILITE
d’atteindre un rendement de 90%, contre seulement 40% pour une centrale énergétique normale (la chaleur résiduelle s’échappant en outre dans l’environnement dans ce cas).
verdragen, werden de bestaande golfplaten weggenomen en vormen de zonnepanelen het nieuwe dak. Ook het gebruik van eigen windmolens is geen toekomstmuziek meer. Zo voorziet Martens Beton op zijn site in Oosterhout (NL) in zijn eigen energieverbruik door 3 windmolens. Het overige deel van de elektriciteit wordt opgewekt door gasturbines. De restwarmte van deze gasturbines wordt gebruikt voor (‘s winters) de verwarming van gebouwen en fabrieken en (‘s zomers) voor de koeling. Hierdoor levert de verbranding van het gas een rendement op van 90%, waar een reguliere energiecentrale een rendement heeft van slechts 40% en de rest als restwarmte loost in het milieu.
Verhelst bouwmaterialen est l’un des fabricants qui utilisent le sol et l’air pour réchauffer et refroidir leurs nouveaux bureaux. Une pompe à chaleur géothermique et une pompe à chaleur à air ont été installées à cet effet. Outre une réduction des émissions de CO2, ce système permet également de limiter les dépenses. Parmi les entreprises qui appliquent un ou plusieurs de ces systèmes, citons notamment: Betonfabriek Coeck - Beton De Clercq – Echo – Ergon - Loveld – Marlux / Stradus Infra – RBB - Verhelst bouwmaterialen
Verhelst bouwmaterialen is één van de fabrikanten die voor de verwarming en koeling van zijn recente nieuwbouw burelen gebruik maakt van grond en lucht. Een grond- en luchtwarmtepomp werden hiervoor geïnstalleerd. Dit werkt niet alleen een reductie van de CO2-uitstoot in de hand maar is ook nog eens budgetvriendelijk.
Gestion de l’eau
3 aspects: - Récupération et utilisation de l’eau de pluie pour la production ayant pour but d’éviter toute utilisation de l’eau potable. Cette eau constitue une bonne alternative tant d’un point de vue économique que d’un point de vue écologique. Les sources d’eau potable, qui se font toujours plus rares, sont ainsi moins sollicitées, et la différence se voit également dans le portemonnaie. En outre, l’eau de pluie est une eau douce, ce qui évite les dépôts de calcaire dans les canalisations et rallonge par conséquent la durée de vie de celles-ci. - L’eau utilisée lors du processus de production est réutilisée après purification. Le rejet de l’eau usée est ainsi limité au maximum. - Autre possibilité: neutraliser le pH des eaux usées avant de les rejeter.
Passen één of meerdere systemen, onder meer, toe: Betonfabriek Coeck - Beton De Clercq – Echo – Ergon - Loveld – Marlux / Stradus Infra – RBB - Verhelst bouwmaterialen
Waterbeheer
3 aspecten: - Opvang en gebruik van regenwater voor de productie met als streefdoel geen enkel gebruik van drinkwater. Zowel om economische als ecologische redenen is dit een goed alternatief voor het gebruik van drinkwater. De steeds schaarser wordende drinkwaterbronnen worden ontlast en ook in de portemonnee ziet men het verschil. Hemelwater is bovendien zacht water, waardoor kalkaanslag in de leidingen vermeden wordt, met een langere levensduur als gevolg. - Hergebruik van proceswater, dat na zuivering terug gebruikt wordt. Zo wordt lozing zoveel mogelijk uitgeschakeld. - Andere mogelijkheid: afvalwater pH-neutraal maken en daarna pas lozen.
La grande majorité des membres de la FEBE ont déjà adopté ces mesures dans le cadre de leur processus de production. Certains vont même plus loin et utilisent également l’eau de pluie dans leurs sanitaires. Parmi les entreprises qui ont recours à ces procédés, citons notamment: Altez / LG products - Beton De Clercq - Decomo - Echo - Ergon - Loveld - Marlux / Stradus Infra - Martens Beton - Prefaxis - RBB - Structo - Van Der Velden Beton Verhelst bouwmaterialen
Het overgrote deel van de FEBE-leden neemt reeds deze maatregelen in hun productieprocessen. Sommigen gaan zelfs nog een stapje verder en gebruiken ook regenwater voor de aansturing van hun sanitair.
Protection de l’espace public
Passen dit, onder meer, toe: Altez / LG products - Beton De Clercq - Decomo - Echo - Ergon - Loveld - Marlux / Stradus Infra - Martens Beton - Prefaxis - RBB - Structo - Van Der Velden Beton Verhelst bouwmaterialen
La durabilité ne se limite pas aux matières premières ou au processus de production, d’autres facteurs tels que le confort acoustique, la santé et l’esthétique jouent également un rôle. C’est pourquoi les fabricants prennent des mesures pour protéger à la fois leurs propres travailleurs et les habitants des environs contre les nuisances éventuelles.
41
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
Decomo et Structo ont installé un écran vert tout autour de leur terrain, lequel sert non seulement à retenir le bruit et la poussière, mais est en plus esthétique. Toujours dans l’optique de retenir la poussière, ils ont aussi placé des filtres sur tous leurs silos à ciment. Un revêtement dur imperméable a également été posé sur les pistes à essence pour protéger le sol contres d’éventuels incidents ou fuites.
Vrijwaring van de omgeving
Duurzaamheid stopt niet bij de grondstoffen of het productieproces, ook andere factoren zoals akoestisch comfort, gezondheid en esthetiek spelen een rol. De fabrikanten nemen daarom ook maatregelen om zowel hun eigen werknemers als de buurtbewoners te vrijwaren van deze mogelijke overlasten.
L’entreprise Betonfabriek Coeck est même allée plus loin en investissant dans un tunnel pour vélos. En effet, la voie publique traverse leur terrain, ce qui représente parfois un danger pour les cyclistes. Grâce à ce tunnel, financé à 40% par Betonfabriek Coek, les cyclistes peuvent désormais poursuivre leur route en toute sécurité dans un cadre agréable.
Decomo en Structo voorzagen rond hun gehele bedrijfsterrein een groenscherm, dat niet alleen dienst doet als geluids- en stofvanger maar ook mooi oogt. Om stof tegen te houden voorzien ze bovendien stoffilters op al hun cementsilo’s. Op de tankpistes werd een vloeistofdichte verharding aangelegd ter bescherming van de bodem bij eventuele lekken of incidenten.
Echo accorde une attention particulière à la limitation des nuisances sonores. C’est pourquoi leurs sites de production satisfont largement à toutes les normes Vlarem relatives au son, et plus même: ils sont 5dB(A) sous les valeurs imposées. Même le bruit des camions entrants et sortants est inclus dans cette réduction.
Betonfabriek Coeck ging zelfs nog een stapje verder en investeerde in een fietstunnel. De openbare weg doorkruist immers hun terrein, wat niet altijd de veiligste situaties oplevert voor de fietsers. Dankzij de tunnel, waarvan 40% door Betonfabriek Coeck gefinancierd werd, kunnen de fietsers nu op een aangename en veilige manier hun route verder zetten.
La gestion des zones vertes sur le site de Verhelst bouwmaterialen s’effectue sans pesticides.
Echo hecht veel aandacht aan het beperken van geluidsoverlast. Hun productiesites voldoen daarom ruimschoots aan alle Vlaremnormen voor geluid, meer zelfs; ze blijven 5 dB(A) onder de opgelegde waarden. Zelfs het geluid van de aan- en afrijdende vrachtwagens is hierin inbegrepen
Recyclage/réutilisation du béton
Les matières premières primaires naturelles ne sont pas inépuisables. La quantité totale de gravats de béton est estimée à environ 15 millions de tonnes par an en Belgique, soit plus d’1 tonne par habitant. Ils représentent ainsi 41% de l’ensemble des déchets de construction. Les fabricants de la FEBE tentent de réduire cette quantité de déchets en réutilisant autant que possible les éventuels restes de béton issus de la production ou de produits défectueux. Le béton humide est directement réutilisé, tandis que les produits durcis sont d’abord cassés et tamisés. Les granulats obtenus peuvent être utilisés en interne comme matière première pour un nouveau chargement de béton, mais aussi à l’extérieur de l’usine, pour construire des fondations, par exemple.
Het beheer van de groenzones op de site van Verhelst bouwmaterialen gebeurt zonder pesticiden.
Recyclage/hergebruik beton
Natuurlijke primaire grondstoffen zijn niet onuitputtellijk. De totale hoeveelheid betonpuin wordt in België jaarlijks geschat op ongeveer 15 miljoen ton, of meer dan 1 ton per landgenoot. Dat is 41% van de totale stroom bouwafval. De fabrikanten van FEBE proberen deze afvalberg te verkleinen door zoveel mogelijk betonafval, ontstaan tijdens de productie of afkomstig van foutief geproduceerde producten, te hergebruiken. Nat beton wordt direct hergebruikt, verharde producten worden gebroken en gezeefd. De ontstane granulaten kunnen intern gebruikt worden als grondstof voor een nieuwe lading beton maar ook extern voor bijvoorbeeld onderfunderingen.
Divers fabricants s’efforcent même d’isoler à nouveau l’eau des granulats pour pouvoir les réutiliser séparément. Loveld prévoit également le remplacement de son système d’aspiration pour pouvoir récupérer le sable de grenaillage. Parmi les entreprises qui prennent des mesures de ce type, citons notamment: Ebema - Echo - Loveld - Marlux / Stradus Infra - Martens Beton - Prefaxis - RBB - Van Der Velden Beton - XELLA BE NV / XELLA SILICAAT
Verschillende fabrikanten doen zelfs inspanningen om het water en de granulaten terug te scheiden en beiden apart te hergebruiken. Loveld voorziet bovendien de vervanging van hun afzuigsysteem om straalzand te kunnen recupereren. Passen dit, onder meer, toe: Ebema - Echo - Loveld - Marlux / Stradus Infra - Martens Beton - Prefaxis - RBB – Stradus Aqua - Van Der Velden Beton - XELLA BE NV / XELLA SILICAAT
Beton211
Gestion des déchets
À l’heure actuelle, il serait impensable de ne pas trier ses déchets. Tous nos fabricants trient donc soigneusement leurs déchets, tant dans leurs bureaux que dans leurs halls de production.
42
DUURZAAMHEID DURABILITE
Afvalbeheer
De dag van vandaag is het ondenkbaar om afval ongescheiden te storten. Al onze fabrikanten passen dan ook een verregaande gescheiden afvalsortering toe, zowel voor hun burelen als hun productiehallen.
Transport
Le transport est responsable d’une grande quantité d’émissions nocives, et ce tout au long du processus de production d’éléments en béton, allant de l’approvisionnement en matières premières au transport des éléments finis.
Transport
Les fabricants de la FEBE tentent de réduire ces émissions au maximum à l’aide de diverses mesures.
Het transport is tijdens het volledige productieproces van betonnen elementen, gaande van de aanvoer van de grondstoffen tot het transporteren van de afgewerkte elementen, verantwoordelijk voor heel wat schadelijke emissies.
De nombreux sites de production se situent par exemple le long d’un canal et les matières premières sont donc acheminées autant que possible par bateau. En cas de transport par route, les camions utilisés sont modernes et satisfont à des normes strictes. En outre, la plupart des déplacements s’effectuent au niveau local, ce qui permet une réduction des distances à parcourir et donc des émissions nocives.
De fabrikanten van FEBE proberen deze daarom zo veel mogelijk te beperken, door verschillende maatregelen. Veel van de productiesites liggen bijvoorbeeld langs een kanaal en zoveel mogelijk van de grondstoffen worden dan ook per schip aangevoerd. Indien men over de weg vervoert, gebeurt dit met moderne vrachtwagens die voldoen aan strenge normen. Bovendien gebeuren de meeste transporten lokaal, waardoor de transportafstanden en de veroorzaakte emissies beperkt zijn.
Certains fabricants vont même plus loin et prennent également des mesures pour rendre leurs déplacements internes aussi écologiques que possible. Ainsi Decomo a-t-il notamment remplacé tous ses chariots élévateurs au diesel par des camions électriques. Betonfabriek Coeck est parvenue à limiter ses déplacements internes en camion autant que possible en mettant en œuvre un système de transport astucieux reposant sur l’utilisation de tapis roulants.
Sommige fabrikanten gaan zelfs nog een stapje verder en nemen ook maatregelen om hun interne transporten zo milieuvriendelijk te maken. Decomo heeft bijvoorbeeld al zijn heftrucks op diesel vervangen door elektrische transportwagens. Betonfabriek Coeck slaagt erin interne vrachtwagenbewegingen zoveel mogelijk te beperken door een goed doordacht transportsysteem met rollenbanden.
Parmi les entreprises qui ont recours à ce type de procédés: Betonfabriek Coeck - Decomo - Echo - Marlux / Stradus Infra - Martens Beton - Verhelst bouwmaterialen NV
Passen dit, onder meer, toe: Betonfabriek Coeck - Decomo - Echo - Marlux / Stradus Infra - Martens Beton - Verhelst bouwmaterialen NV
Mesures favorisant l’économie d’énergie
Besparende maatregelen
Une entreprise peut adopter de nombreuses mesures pour économiser l’énergie. Quel qu’en soit le motif, ces économies profiteront toujours à l’environnement.
Er zijn talloze maatregelen die een bedrijf kan treffen om energie te besparen. Wat ook de reden is, het milieu heeft er steeds baat bij.
Ergon, Loveld et Prefaxis, entre autres, ont pu réduire leur consommation d’électricité grâce à un système d’éclairage basse consommation et à des bandes perméables à la lumière placées sur la façade et/ou le toit. En plus des économies d’énergie, la lumière du jour améliore également le confort des travailleurs de manière considérable.
Onder meer Ergon, Loveld en Prefaxis beperken hun elektriciteitsverbruik door energiezuinige verlichting en voorzagen lichtdoorlatende stroken in gevel en/of dak. Naast het gewonnen daglicht verhoogt dit het comfort van de werknemers aanzienlijk. Door continue monitoring slaagt Decomo erin zijn water-, stroom- en gasverbruik optimaal bij te sturen. Marlux/Stradus Infra neemt vrijwillig deel aan een jaarlijkse verbruiksaudit en verbetert waar nodig. RBB liet in zijn administratieve gebouwen zelfs een volledige energiestudie uitvoeren met infraroodcamera’s om de zwakke punten qua isolatie op te sporen. Maatregelen om deze op te lossen zullen dit jaar nog genomen worden.
Par le biais d’un monitoring continu, Decomo parvient à contrôler sa consommation d’eau, d’électricité et de gaz de manière optimale. Marlux/Stradus Infra se porte volontaire pour faire réaliser un audit énergétique chaque année et prend des mesures correctrices quand nécessaire. RBB a même commandé une étude énergétique complète dans ses bâtiments administratifs, menée à l’aide de caméras infrarouges permettant de détecter les zones les moins bien isolées. Des mesures
Ook op niveau van machines en materieel worden heel wat stappen genomen. Veel oude, milieuonvriendelijke toepassingen worden bewust vervangen door duurzame alternatieven. 43
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
seront prises cette année pour améliorer l’isolation de ces différentes zones.
Milieubewuste bedrijfsgeest stimuleren
De nombreux efforts sont également fournis dans le domaine des machines et du matériel. Ainsi, de nombreuses infrastructures vétustes et polluantes ont été remplacées sciemment par des alternatives durables.
Een duurzaam leef- en woonomgeving creëren vraagt om een inspanning … van iedereen! Arbeider of CEO, elk lid van het bedrijf moet zijn steentje bijdragen. Stimulerende maatregelen kunnen hierbij helpen.
Stimuler la conscientisation écologique de l’esprit d’entreprise
Zo worden de werknemers van RBB en Van der Velden Beton die met de fiets naar het werk komen hiervoor beloond.
Créer un environnement et un habitat durables requiert des efforts… de la part de tout le monde! Ouvrier comme CEO, chaque membre de l’entreprise doit apporter sa pierre à l’édifice. Des mesures d’incitation peuvent y aider.
Betonfabriek Coeck stimuleert zijn personeel door hen de mogelijkheid te bieden om aan zeer gunstige tarieven thuis zonnepanelen te leggen. Dergelijk initiatief kan op heel wat weerklank van de medewerkers rekenen en is een zeer groot succes!
Ainsi, chez RBB et Van der Velden Beton, les employés qui viennent travailler à vélo sont récompensés. Betonfabriek Coeck encourage son personnel en lui offrant la possibilité de faire installer des panneaux solaires chez lui à un tarif très avantageux. Cette initiative est accueillie très favorablement parmi les collaborateurs et remporte un franc succès!
De medewerkers van de betonfabrikanten blijven ook up-to-date over nieuwe technologieën en worden bijgeschoold via opleidingen en workshops. Deze behandelen thema’s als energiebesparing, milieuvriendelijke toepassingen, e.d. Voor Verhelst bouwmaterialen is ook de vakbekwaamheid van hun chauffeurs een prioriteit. Ze volgen een cursus in het kader van de wettelijke vakbekwaamheid van chauffeurs. Een onderdeel hiervan is de eco-drive cursus waarbij het aanpassen van het rijgedrag, het brandstofverbruik doet dalen. Bovendien verbetert een dergelijke cursus de schadestatistiek en wordt de slijtage van auto-onderdelen en banden verlaagd.
Les collaborateurs des fabricants de béton sont également tenus informés des progrès technologiques par le biais de formations et d’ateliers. Ceux-ci portent sur des thèmes tels que l’économie d’énergie, les applications écologiques, etc. Pour Verhelst bouwmaterialen, la compétence professionnelle de ses chauffeurs est également une priorité. Ils suivent des cours dans le cadre de l’aptitude professionnelle légalement requise. Une partie du cours est consacrée à l’éco-conduite, au cours de laquelle l’automobiliste apprend à modifier sa conduite afin de réduire sa consommation de carburant. En outre, ce type de cours contribue également à améliorer les statistiques en matière de sinistres et à ralentir l’usure des pièces et des pneus auto.
Ook het wagenpark van de betonfabrikanten, lid van FEBE, wordt onder de loep genomen. Zo kiezen ze bewust voor groene bedrijfswagens met beperkte CO2-uitstoot. De werknemers worden gestimuleerd maar ook in de watten gelegd! Hun werkcomfort blijft primordiaal; er worden maatregelen genomen in verband met ergonomie, beperking van stof, veiligheid, de temperatuur in de fabriek, enz.
Le parc automobile des fabricants de béton membres de la FEBE est également passé au crible. Ainsi, ces derniers s’évertuent à opter pour des voitures écologiques qui émettent moins de CO2.
Ergon is stelselmatig alle poetsmiddelen voor de mechanische onderdelen aan het vervangen door oplossingen op basis van bacteriën (+- 250 liter). Hoe klein de inspanning ook lijkt, ze dragen allen bij tot een beter milieu, of het nu gaat om Fairtrade koffie of kuisproducten met een ecologisch label, elke stap telt!
Les travailleurs sont encouragés à faire des efforts mais ils sont également chouchoutés! Leur confort de travail demeure primordial; des mesures sont prises en matière d’ergonomie, de réduction de la poussière, de sécurité, de température dans l’usine, etc. Ergon remplace systématiquement tous les produits d’entretien destinés au nettoyage des pièces mécaniques par des solutions à base de bactéries (+- 250 litres). Même si ces efforts semblent inconséquents, ils contribuent à un environnement plus sain; qu’il s’agisse de boire du café équitable ou d’opter pour des produits d’entretien disposant d’un label écologique, chaque geste compte!
Duurzame certificaten
Decomo, Echo en Kerkstoel 2000+ zijn houder van het ISO 9001-certificaat. De ISO 9001:2008 is een norm die eisen stelt aan het kwaliteitsmanagementsysteem van de onderneming. Zo moet bijvoorbeeld volgens deze standaard, het kwaliteitsbeleid op papier staan en moet dit gecommuniceerd worden naar alle medewerkers. Decomo, Echo en Kerkstoel 2000+ zorgen voor het verhogen van de klantentevredenheid door te voldoen aan de eisen en wensen van hun klanten en aan de
Beton211
44
DUURZAAMHEID DURABILITE
Certificats durables
Decomo, Echo et Kerkstoel 2000+ sont certifiés ISO 9001. La norme ISO 9001:2008 fixe des exigences relatives au système de management de la qualité de l’entreprise. Ainsi, selon cette norme, la politique de gestion de la qualité doit être définie par écrit et communiquée à tous les collaborateurs. Echo et Kerkstoel 2000+ sont parvenues à améliorer leur satisfaction client en répondant aux souhaits et aux exigences de leurs clients ainsi qu’en respectant les exigences légales qui s’appliquent aux produits fabriqués au sein de leur entreprise. Elles supervisent également les processus de production et sont en mesure de le prouver. Elles ont obtenu la certification après avoir été soumises à un audit externe démontrant qu’elles répondent aux exigences standard. Cette certification indique aux clients de ces fabricants que ceux-ci appliquent une gestion de la qualité réfléchie et structurée (soin, maîtrise et sécurité).
wettelijke eisen die van toepassing zijn op de producten van hun onderneming. Daarnaast beheersen ze de bedrijfsprocessen en kunnen ze dit aantonen. Nadat een externe audit heeft plaatsgevonden, hebben ze het certificaat ontvangen, waaruit blijkt dat zij voldoen aan de eisen van de standaard. Dit is een teken voor de fabrikanten en hun klanten dat ze op een vooraf gestelde en gestructureerde manier aan kwaliteitsmanagement (zorg, beheersing en borging) doen. Decomo en Kerkstoel 2000+ zijn ook de trotse houders van het ISO 14001 certificaat. ISO 14001 is één van de normen van de ISO 14000 serie en wordt wereldwijd toegepast om milieumanagementsystemen op te zetten en te certificeren. Met behulp van dit milieuzorgsysteem kunnen de milieurisico’s beheerst en indien mogelijk verminderd worden. De milieurisicoanalyse is het belangrijkste onderdeel van de norm. Bij deze analyse wordt beoordeeld wat de milieurisico’s zijn voor alle vormen van mogelijke vervuiling. Vervolgens dienen de beheersmaatregelen vastgesteld te worden, die vervolgens in een milieuplan verwerkt worden.
Decomo et Kerkstoel 2000+ sont également les fières détentrices du certificat ISO 14001. La norme ISO 14001 fait partie de la série ISO 14000 et est appliquée dans le monde entier pour mettre sur pied et certifier des systèmes de gestion de l’environnement. Le soutien de cet organe de gestion permet de contrôler les risques environnementaux, voire même de les réduits. L’analyse des risques environnementaux constitue la partie la plus importante de cette norme. Elle permet en effet d’identifier les risques environnementaux que comporte chaque forme de pollution éventuelle. Des mesures de gestion sont ensuite définies et intégrées dans un plan environnemental.
Bovendien behaalde Kerkstoel 2000+ het OHSAS 18001 certificaat. OHSAS 18001 is een specificatie voor Occupational Health and Safety (OHS) Management Systems (zorgsystemen inzake gezondheid en veiligheid op het werk) en het stelt organisaties in staat hun bedrijfsrisico’s te beheersen en hun prestaties te verbeteren. Het biedt ook een richtlijn met betrekking tot een effectiever beheer van de veiligheids- en gezondheidsaspecten van OHSAS 18001 binnen de bedrijfsactiviteiten van Kerkstoel 2000+ door een zorgvuldige ongevallenpreventie, risicobestrijding en inzet voor het welzijn van zijn medewerkers.
Enfin, Kerkstoel 2000+ a obtenu la certification OHSAS 18001. La spécification OHSAS 18001 (Occupational Health and Safety Assessment Series, système de management de la santé et de la sécurité au travail) permet aux organisations de gérer leurs propres risques et d’améliorer leurs prestations. Elle contient également des lignes directrices en vue d’une gestion plus efficace des aspects liés à la santé et à la sécurité de l’OHSAS 18001 dans le cadre des activités de l’entreprise, par le biais d’une prévention poussée contre les accidents, d’une gestion des risques et d’un engagement en faveur du bien-être des travailleurs.
De nieuwe kantoren van de Willy Naessens Group werden volledig ontworpen vanuit de idee van een CO2-arm gebouw. Hiervoor werd niet alleen een aantal energiebesparende maatregelen getroffen, ook de materiaalkeuze werd grondig bestudeerd en de architectuur van het gebouw geoptimaliseerd. Men kan immers pas het totale plaatje beoordelen als men zoveel mogelijk fasen in de levenscyclus van de gebruikte producten beschouwt.
Les nouveaux bureaux de l’entreprise Willy Naessens Group ont été entièrement conçus dans l’optique d’en faire des bâtiments pauvres en CO2. À cet effet, des mesures favorisant l’économie d’énergie ont été prises, les matériaux ont été choisis avec soin et l’architecture du bâtiment a été optimisée. En effet, il n’est possible d’évaluer l’ensemble que si un maximum d’étapes du cycle de vie des produits sont prises en considération.
Ontwerp Het ontwerp van het gebouw is zo opgevat dat de energiebehoefte maximaal gereduceerd wordt door de vorm, oriëntatie en gevelopbouw. De ramen met aangepaste zontoetredingsfactor aan de oost- en westkant laten passieve zonnewarmte toe, terwijl buitenzonweringen oververhitting voorkomen. De U-waardes van de gebruikte materialen laten toe een K-peil van 30 te bereiken.
Conception La forme, l’orientation et la construction de la façade ont été conçues de manière à réduire au maximum les besoins énergétiques. Les fenêtres à facteur solaire adapté placées sur les côtés est et ouest laissent pénétrer la chaleur passive du soleil, tandis que la protection solaire extérieure évite la surchauffe. Les valeurs U des matériaux utilisés permettent d’atteindre un niveau K de 30.
Materiaalkeuze Het gebouw is opgevat als een industrieel concept en de gebruikte materialen zijn hieraan aangepast. Voor de wanden gebruikte men bijvoorbeeld sandwichpanelen zonder afwerking,
Choix des matériaux Le bâtiment a été conçu comme un concept industriel et les matériaux utilisés ont été choisis dans cette optique. Ainsi, pour les parois, des panneaux sandwiches sans finitions ont été 45
Beton211
DUURZAAMHEID DURABILITE
piektemperatuur vertraagd tot 6 uur 30 °C 6-8 °C verschil tussen externe en interne piektemeperaturen
15 °C dag
nacht
dag
interne temperaturen bij veel thermische massa interne temperaturen bij weinig thermische massa externe temperaturen
om verschillende redenen: de lange levensduur en het feit dat deze panelen voor 98% recycleerbaar zijn waren doorslaggevende factoren.
utilisés, et ce pour différentes raisons: leur longue durée de vie et le fait que ces panneaux sont recyclables à 98% ont notamment été des facteurs déterminants.
Technieken Betonkernactivering Twee verdiepingen in het gebouw zijn uitgerust met dit innovatieve concept, dat gebruik maakt van het warmte- of koudeaccumulerend vermogen van de betonmassa om zo een aangenaam binnenklimaat te verkrijgen. Overdag wordt de ruimtetemperatuurstijging gedempt en de piek in de tijd vertraagd, terwijl ’s nachts de betonnen welfsels afgekoeld worden door de warmtepomp die in vrije koeling draait tijdens de daluren. Hiervoor worden in de constructieve betonnen vloeren of wanden leidingen aangebracht waardoor water of lucht kan stromen. Het systeem laat toe een reductie op de totale milieulasten ten gevolge van energiegebruik te reduceren met ruim 55%.
Techniques Activation du noyau de béton Deux des étages du bâtiment ont adopté ce concept innovant, qui met à profit la capacité d’accumulation de chaleur ou de froid de la masse de béton pour créer un climat intérieur agréable. La journée, l’augmentation de la température ambiante est freinée et le pic est retardé dans le temps, tandis que la nuit, les hourdis en béton sont refroidis par la pompe à chaleur qui tourne en refroidissement libre en heures creuses. À cet effet, des canalisations sont intégrées dans les sols ou les parois en béton pour permettre à l’eau et à l’air de circuler. Grâce à ce système, les charges environnementales totales résultant de la consommation énergétique peuvent être réduites de plus de 55%.
Verwarming en koeling De warmteproductie van het project gebeurt door middel van een bivalente verwarmingsinstallatie bestaande uit een warmtepomp en een condenserende ketel. De verhoudingen worden geoptimaliseerd ten opzichte van de nominale behoefte. Het betreffende systeem laat toe 1kW elektrische energie om te zetten in 4,5kWh warmte. Met een extra warmtewisselaar wordt vrije koeling toegepast zonder de werking van de warmtepomp. Deze koeling gebeurt via de betonkernactivering, koelplafonds en het vloerverwarmingssysteem dat als klimaatvloer werkt. Indien nodig kan in de zomer aanvullend kan actieve koeling gebruikt worden.
Chauffage et refroidissement Dans le cadre de ce projet, la production de chaleur s’effectue par le biais d’une installation de chauffage bivalente, qui consiste en une pompe à chaleur et une chaudière à condensation. Les rapports sont optimisés par rapport au besoin nominal. Ce système permet de convertir 1kW d’énergie électrique en 4,5 kW de chaleur. Avec un échangeur de chaleur supplémentaire, le refroidissement libre est appliqué sans que la pompe à chaleur ne fonctionne. Ce refroidissement s’effectue par le biais de l’activation du noyau de béton, de plafonds froids et du système de chauffage au sol qui fait office de sol climatique. Le cas échéant, le refroidissement actif peut également être utilisé en été.
Verlichting De verlichting in het gebouw werd ontworpen op basis van onderstaande principes: • optimale benutting van het daglicht • daglichtsturing van de verlichting waar het opportuun is • voorschakelapparatuur op de verlichtingstoestellen • aanwezigheidsdetectie • garanderen van het comfort van de gebruiker • optimaal rendement van de verlichtingstoestellen
Éclairage L’éclairage du bâtiment a été conçu sur la base des principes suivants: • exploitation optimale de la lumière du jour • commande crépusculaire là où cela s’avère opportun • ballasts sur les luminaires • détecteurs de mouvement • garantir le confort de l’utilisateur • rendement optimal des luminaires
Overige maatregelen Het hemelwater wordt maximaal gerecupereerd en opgeslagen. Dit grijs water wordt gebruikt voor de spoeling van alle toiletten en urinoirs en voor het onderhoud van de groen- en parkeerzones. Ook de plaatsing van fotovoltaïsche panelen is nog voorzien.
Autres mesures L’eau de pluie est récupérée et stockée au maximum. Cette eau grise est ensuite utilisée pour le nettoyage des toilettes et des urinoirs et pour l’entretien des espaces verts et du parking. Le placement de panneaux photovoltaïques est également prévu.
Beton211
46
PROJECT PROJET
NIEUW! BLEIJKOBRIGHT® DUURZAAM VERNIEUWEND
Laat uw stenen stralen! Bleijkobright® Graag presenteren wij onze nieuwste serie betonproducten! Dat de vraag naar duurzame, energiebesparende oplossingen groeit, mag duidelijk zijn. Om hierin te voorzien ontwikkelden wij Bleijkobright®; een serie betonproducten met bijzonder goede lichtreflecterende eigenschappen, o.a. door het toepassen van
D E TA A L VA N O P E N R U I M T E S
een speciale agregatenmix. Aanzienlijke besparingen kunnen worden gehaald uit het plaatsen van minder lichtmasten, of het dimmen van de lichtbronnen. Met Bleijkobright® laat u uw stenen stralen. Natuurlijk overdag,
BETONSTENEN
maar vooral ook ‘s avonds en dan met minimale lichtaanvoer!
BETONTEGELS
Voor meer verhelderende informatie neemt u contact op met het
LINEAIRE ELEMENTEN
Bleijko Verkoopteam.
STRAATMEUBILAIR RIOLERINGSSYSTEMEN
Bleijkobright®
47
Bleijko Betonindustrie B.V.
Bleijko Roeselare N.V.
Mariadijk 6a
Beurtkaai 4
NL-4588 KJ Walsoorden
8800 Roeselare België
Tel +31 (0)114 - 68 40 00
Tel +32 (0)51-26 83 20
Fax +31 (0)114 - 68 23 80
Fax +32 (0)51-25 45 83 211
Ontdek! Creëer! Bezoek: www.bleijko.com
Beton
INNOVATIE INNOVATION
WIT CEMENT,
een doordachte stap in een duurzaam infrastructuurbeleid
Le CIMENT BLANC,
un choix raisonné pour une gestion durable des infrastructures Beton is een sterk, vuurbestendig, economisch en beschermend materiaal met een lange levensduur. Het is bovendien recycleerbaar. Al deze eigenschappen maken dat beton perfect aansluit bij het concept van duurzaam bouwen. Wit-cementbeton biedt daarbij een aantal extra troeven om te scoren op het vlak van duurzaamheid. Le béton est un matériau solide, résistant au feu, économique et protecteur qui a une longue durée de vie. De par ses propriétés, le béton s’intègre parfaitement au concept de construction durable. Le béton de ciment blanc offre en outre de nombreux avantages supplémentaires sur le plan de la durabilité.
Beton211
48
INNOVATIE INNOVATION
Yves Mataigne, account manager CBR Blanc, nous explique:
Yves Mataigne, account manager CBR Wit, heldert het een en ander voor ons op:
«Le ciment blanc contribue directement à la sécurité. Il ne s’agit pas uniquement de la sécurité routière mais également de la sécurité d’un point de vue social; dans les deux cas, sa luminosité accrue permet de renforcer la visibilité. La luminosité du béton se manifeste à travers le ciment blanc; des études ont démontré qu’il y a une différence de luminosité considérable par rapport aux autres types de ciment».
“Wit cement draagt rechtstreeks bij aan de veiligheid. Denk hierbij niet enkel aan verkeersveiligheid, maar ook aan sociale veiligheid, in beide gevallen staat helderheid voor zichtbaarheid. De helderheid in beton kan gerealiseerd worden met wit cement, studies tonen een aanzienlijk verschil met andere cementtypes.”
Helder en veilig De helderheid van cement wordt gemeten door middel van een spectrofotometer met lichtbron D65 en wordt uitgedrukt in% t.o.v. een referentie bariumsulfaat. Enkele voorbeelden:
Lumineux et sûr La luminosité du ciment se mesure au moyen d’un spectrophotomètre, avec une source lumineuse D65, et est exprimée en% par rapport à la référence du sulfate de baryum. Quelques exemples:
Cementtype
Helderheid in%
Type de ciment
Luminosité en%
CEM II/ A-LL 42,5 N
84
CEM II/ A-LL 42,5 N
84
CEM I 52,5 N
83
CEM I 52,5 N
83
CEM I 52,5 R
85
CEM I 52,5 R
85
Ter vergelijking: de gemiddelde helderheid van een grijs portlandcement CEM I 42,5 N is lager dan 35%.
À titre de comparatif, la luminosité moyenne d’un ciment portland gris CEM I 42,5 N est inférieure à 35%.
Het grote veiligheidsvoordeel van deze helderheid kan ingezet worden in het verkeer. Yves Mataigne: ”Een betere zichtbaarheid van stoepranden, verkeersdrempels, trottoirbanden voor rotondes en verkeersgeleiders draagt bij tot een beter leesbare signalisatie. Betonstraatstenen in heldere kleuren laten een duidelijke indeling toe, waarbij elke weggebruiker op slag ziet welke ruimte voor hem voorzien is. Witte geleidetegels voor slechtzienden, helderblauwe tegels voor het aanduiden van fietspaden of parkeerplaatsen voor mindervaliden, … allen
Le gros avantage de cette luminosité accrue se situe au niveau de la sécurité routière. Yves Mataigne: «Une meilleure visibilité des bords des trottoirs, des ralentisseurs de vitesse, des bordures spéciales pour ronds-points et des systèmes de régulation du trafic contribue à une signalisation plus lisible. Les pavés en béton de couleurs lumineuses entrainent une division plus claire et permettent aux usagers d’immédiatement repérer l’espace qui lui est réservé. Des dalles de repérage blanches pour les malvoyants, des dalles bleu vif pour indiquer les pistes cyclables 49
Beton211
INNOVATIE INNOVATION
bereiken ze hun doel door toepassing van wit cement. Dankzij de toepassing van heldere kleuren verbetert echter niet alleen de verkeersveiligheid, ook de sociale veiligheid wordt hierdoor aanzienlijk bevorderd. Hoe hoger de lichtreflectie, hoe groter het veiligheidsgevoel van zwakke weggebruikers op een sombere regenachtige dag, bij valavond of ’s nachts. De helderheid blijft immers in alle weersomstandigheden behouden. Hierdoor kan men bovendien de lichtintensiteit van aanwezige lichtbronnen met 1 categorie verminderen, een extra troef in de reductie van het energieverbruik en de CO2-uitstoot.”
ou les emplacements de parking réservés aux handicapés, … Tous atteignent leur but grâce à l’application de ciment blanc. L’utilisation de couleurs lumineuses contribue non seulement à un renforcement de la sécurité routière, mais améliore aussi considérablement la sécurité d’un point de vue social. Plus la réflexion de la lumière est accrue, plus l’usager faible se sent en sécurité par un jour sombre et pluvieux, en soirée ou la nuit. En effet, cette luminosité ne faiblit pas, quelles que soient les conditions climatiques. Ceci permet également de réduire l’intensité des points lumineux existants d’une catégorie, ce qui constitue un atout supplémentaire dans le cadre de la réduction de la consommation énergétique et des émissions de CO2».
Luchtzuiverend Buiten de veiligheid, draagt wit cement ook bij aan een duurzamere omgeving. Stikstofoxiden (NOx, een verzamelnaam voor stikstofmonoxide (NO) en stikstofdioxide (NO2)) zijn veroorzakers van heel wat verschijnselen die nadelig zijn voor de gezondheid en het milieu. Deze stoffen worden gevormd bij verbranding van brandstoffen en worden o.a. uitgestoten door fabrieken, elektriciteitscentrales en vrachtauto’s. Ze zijn niet alleen bij inademing zeer belastend voor de luchtwegen, ze dragen ook bij aan verzuring, eutrofiëring en fotochemische ozonvorming, 3 van de 5 impactindicatoren waarvan in het EPDverhaal sprake is.
Purification de l’air Outre la sécurité, le ciment blanc contribue également à la création d’un environnement plus durable. Les oxydes d’azote (ou NOx, regroupant le monoxyde d’azote (NO) et le dioxyde d’azote (NO2)) sont responsables de nombreux phénomènes nuisibles pour l’homme et l’environnement. Ces substances sont produites lors de la combustion de combustibles et sont libérées dans l’atmosphère par les usines, les centrales électriques et les camions, entre autres. Elles ne sont pas uniquement nocives pour les voies respiratoires en cas d’inhalation, elles sont également à l’origine de phénomènes tels que l’acidification, l’eutrophisation et la formation d’ozone photochimique, 3 des 5 indicateurs d’impact dont il est question dans les fiches EPD.
Yves Mataigne vertelt: TioCem wit-cementbeton producten bezitten een uitgesproken luchtzuiverende werking. TioCem®–cement wordt verkregen door zorgvuldige toevoeging van nano-titaandioxidecristaline. Deze toevoeging geeft het cement fotokatalytische eigenschappen. Veel chemische verbindingen in de atmosfeer, dus ook de schadelijke,
Beton211
Yves Mataigne poursuit: «Le béton de ciment blanc de TioCem® exerce une dépollution prononcée de l’air. Ce ciment est obtenu par l’adjonction de 50
INNOVATIE INNOVATION
nanocristaux de dioxyde de titane. Cette combinaison donne au ciment des propriétés photocatalytiques. De nombreuses liaisons chimiques présentes dans l’atmosphère, y compris celles qui sont nocives, se décomposent sous l’effet de la lumière, et plus particulièrement des rayons UV. Cependant, ce processus appelé photolyse, se déroule lentement. Mais la présence de photocatalyseurs permet d’accélérer le processus. À la surface des photocatalyseurs se forment des liaisons hautement réactives capables d’oxyder les substances nocives organiques et inorganiques, telles que le monoxyde d’azote ou le dioxyde d’azote. La lumière du jour suffit pour enclencher ce processus. Le ciment TioCem®est déjà utilisé pour la fabrication de pavés, de bandes de trottoirs et d’écrans antibruit et contribue ainsi à une meilleure qualité de l’air. L’utilisation de ce ciment dans les façades est cependant judicieuse, et nous continuerons à encourager cette application à l’avenir».
worden onder invloed van licht afgebroken, in het bijzonder door blootstelling aan UV-licht. Dit proces, dat fotolyse heet, verloopt echter traag maar kan door fotokatalysatoren behoorlijk worden versneld. Op het oppervlak van deze fotokatalysatoren worden hoogreactieve verbindingen gevormd die organische en anorganische schadelijke stoffen, zoals stikstofmonoxide of stikstofdioxide, kunnen oxideren. Daglicht volstaat om dit proces te activeren. TioCem® wordt reeds toegepast in straatstenen, trottoirbanden en geluidsschermen en levert zo een positieve bijdrage aan de luchtkwaliteit van de omgeving. Het gebruik in gevels is echter ook zeer zinvol en zeker een toepassing die we in de toekomst moeten blijven stimuleren.”
Het wetenschappelijk bewijs voor de werkzaamheid van de nanodeeltjes titaandioxide in cement als reductiemiddel voor de stikstofbelasting is geleverd in het Europese PICADA-project (Photocatalytic Innovative Coverings Application for Depolution Assessment). In een proefopstelling van een stratenplan (1:5) werden uitlaatgassen van een verbrandingsmotor langs wanden gevoerd die men vooraf bestreken had met een fotokatalytische cementmortel. De meetgegevens toonden aan dat door het gebruik van deze cementmortel de emissies van NOx 40 tot 80% gereduceerd konden worden. De eerste proeven op in situ toepassingen te Parijs, Bergamo, Zweden, Nederland,… bevestigen deze meetgegevens. De fotokatalytische activiteit hangt bovendien af van het soort oppervlak. Voor straatstenen blijken gestraalde oppervlakken bijvoorbeeld beter te scoren dan geslepen oppervlakken. Onderstaande tabel illustreert dit.
La preuve scientifique de l’efficacité des nanoparticules de dioxyde de titane présentes dans le ciment en tant qu’agents réducteurs d’azote a été fournie par le projet européen PICADA (Évaluation du pouvoir dépolluant de revêtements photocatalytiques innovants). Dans une configuration de test en forme de plan de ville (1:5), des murs revêtus d’un mortier à base de ciment photocatalytique ont été exposés aux gaz d’échappement d’un moteur à combustion. Les données obtenues ont démontré que l’utilisation de ce mortier permet une réduction des émissions de NOx de l’ordre de 40 à 80%. Les premiers tests effectués sur des applications in situ à Paris, à Bergame, en Suède, aux Pays-Bas, etc. confirment ces données. L’action photocatalytique dépend également du type de surface. Pour ce qui est des pavés, les surfaces grenaillées semblent enregistrer de meilleurs résultats que les surfaces polies, comme l’illustre le tableau cidessous:
NO× reductie door straatstenen met TioCem in de toplaag Oppervlaktebehandeling
NO× - reductie [mg/m²h]
Geen
2,1
Gestraald
2,3
Geslepen
1,9
Traitement de la surface
NO× - réduction [mg/m²h]
Gewaterstraald
2,2
Aucun
2,1
Grenaillé
2,3
Poli
1,9
Lavé
2,2
Réduction de NO× par les pavés avec du béton de TioCem à la surface
Luchtstroomsterkte 5l/min; UV-A Intensiteit 2000 µW/cm³; 550 ppb NO× in de toegevoerde lucht
Courant d’air 5l/min; UV-A Intensité 2000 µW/cm³; 550 ppb NO× dans l’air alimenté
“We kunnen stellen dat al deze producttechnische voordelen de keuze voor wit-cementbeton een interessante en budgettair verantwoorde keuze voor infrastructuurbeheerders maakt, voornamelijk in stedelijke omgeving. Ook dit is een belangrijk aspect van een doordacht en duurzaam infrastructuurbeleid.”
«Nous pouvons dès lors conclure que les avantages techniques font du béton de ciment blanc un choix intéressant et économique pour les gestionnaires d’infrastructures, principalement en ville. Il s’agit là d’un aspect essentiel de toute gestion durable et réfléchie des infrastructures».
(LDO)
(LDO)
51
Beton211
TECHNIEK TECHNIQUE
EPD-fiches
Milieu-impact wordt meetbaar
Fiches EPD
L’impact environnemental devient mesurable Van de 3 duurzaamheidspijlers – milieu, sociaal en economisch - is het milieugedeelte momenteel het verst gevorderd. De CEN/TC 350 is bezig met het opstellen van een Europese norm die duidelijk definieert welke parameters in rekening gebracht moeten worden als men de milieu-impact van een product wil kwantificeren. Deze norm, de EN 15804, zal vanaf eind 2011 toegepast kunnen worden. De prefab betonsector bereidt zich alvast voor.
Parmi les 3 piliers de la durabilité – environnemental, social et économique - c’est le volet environnemental qui est actuellement le plus avancé. La CEN/TC 350 se charge de rédiger une norme européenne qui définit clairement les paramètres à prendre en compte afin de quantifier l’impact environnemental d’un produit. Cette norme, la EN 15804, pourra être appliquée à partir de fin 2011. Le secteur du béton préfabriqué s’y prépare.
De belangrijkste doelstelling van de norm is ervoor te zorgen dat men gecontroleerde en vergelijkbare informatie kan opstellen rond de milieuimpact van een product. Hiervoor werd een gestandaardiseerde fiche in het leven geroepen; de Environmental Product Declaration (EPD). Bij het opstellen van een EPD-fiche bestudeert men aan de hand van een levenscyclusanalyse (LCA) de milieu-impact van een product doorheen een aantal vastgelegde fasen van zijn levensduur.
L’objectif principal de la norme est de veiller à rédiger des informations contrôlées et comparables sur l’impact environnemental d’un produit. Pour ce faire, une fiche standardisée a été créée: l’Environmental Product Declaration (EPD). Pour rédiger une fiche EPD, on étudie l’impact environnemental d’un produit durant plusieurs phases déterminées de sa durée de vie à l’aide d’une analyse du cycle de vie (ACV).
De EN 15804 is geen geharmoniseerde norm, dus er is geen verplichting om hem toe te passen binnen de CE-markering. De norm kan echter wel aan de basis liggen van een vrijwillige certificatie van bouwproducten op milieugebied.
Beton211
52
La norme EN 15804 n’est pas une norme harmonisée. Il n’est donc pas obligatoire de l’appliquer dans le marquage CE. Toutefois, elle peut servir de base à une certification volontaire des produits de construction dans le domaine environnemental.
TECHNIEK TECHNIQUE
Toolbox: de EPD-fiche
Toolbox: la fiche EPD
Levensfasen Elk product doorloopt verschillende levensfasen, die gekoppeld worden aan 3 systeemgrenzen: • Cradle to gate: ontginnen en behandelen van grondstoffen, eventueel hergebruik van grondstoffen, transport van de grondstoffen naar de productiesite, productie, verpakking. • Cradle to grave: cradle to gate + transport naar de bouwplaats, constructiefase, gebruik doorheen de nuttige levensduur en afbraakfase. • Cradle to cradle: cradle to grave + recyclage, hergebruik, inclusief transport naar de plaats waar de recyclage plaatsvindt.
Phases de vie Chaque produit parcourt plusieurs phases de vie qui sont associées à 3 limites du système: • Cradle to gate: exploitation et traitement des matières premières, réutilisation éventuelle des matières premières, transport des matières premières vers le site de production, production, conditionnement. • Cradle to grave: cradle to gate + transport vers le chantier, phase de construction, utilisation durant la durée de vie utile et la phase de démolition. • Cradle to cradle: cradle to grave + recyclage, réutilisation, incluant le transport vers le lieu où le recyclage a lieu.
Bij elke fase wordt rekening gehouden met het aanleveren van alle hulpmaterialen, energie en water, het transport, eventuele overschotten tijdens de bouw en de behandeling van het ontstane afval.
Il faut tenir compte à chaque étape de la livraison des accessoires, de l’énergie et de l’eau, du transport, des éventuels surplus pendant la construction et du traitement des déchets produits.
RESOURCES ACQUISITION: MATERIAL RESOURCES, ENERGY
RESOURCES ACQUISITION: MATERIAL RESOURCES, ENERGY
transport
transport
transport
RAW MATERIAL PRODUCTION
RAW MATERIAL PRODUCTION
RAW MATERIAL PRODUCTION
PRODUCT MANUFACTURING
PRODUCT MANUFACTURING
PRODUCT MANUFACTURING
transport
transport
DISMANTLING/DEMOLITION
MAINTENANCE DISMANTLING/DEMOLITION
transport
transport
PRODUCT USE IN BUILDING transport
MAINTENANCE
transport
PRODUCT USE IN BUILDING transport
PRODUCT USE IN BUILDING transport
RESOURCES ACQUISITION: MATERIAL RESOURCES, ENERGY
MAINTENANCE DISMANTLING/DEMOLITION transport
PRODUCT RECYCLING
PRODUCT RECYCLING
PRODUCT RECYCLING
Cradle to gate
Cradle to grave
Cradle to cradle
Voor het behalen van een EPD-certificaat zal voorlopig enkel de ‘cradle to gate’ een verplichte fase zijn. Voor de meeste producten geeft dit echter een onvolledig beeld omdat de productiefase meestal slechts verantwoordelijk is voor een klein deel van de ontstane emissies, zeker voor een product als beton, dat een zeer lange levensduur heeft. Bovendien speelt de functie van deze elementen in het gebouw waarin ze terecht komen een belangrijke rol.
Pour obtenir le certificat EPD, seule la phase ‘cradle to gate’ est obligatoire pour l’instant. Pour la plupart des produits, cela donne toutefois une idée incomplète car la phase de production est en général seulement responsable d’une petite partie des émissions produites, surtout dans le cas d’un produit tel que le béton qui dispose d’une très longue durée de vie. De plus, la fonction de ces éléments dans le bâtiment dans lequel ils sont utilisés joue un rôle essentiel.
Gedeclareerde eenheid – functionele eenheid Bij het opstellen van een EPD-fiche gaat men uit van een bepaalde referentie-eenheid van het product, de gedeclareerde eenheid. Dit kan bijvoorbeeld 1m² betonstraatstenen of 1m³ betonblokken zijn. Deze eenheid houdt geen rekening met de toepassing van het product in een gebouw en geldt enkel wanneer één bepaalde fase van de levenscyclus van het product geanalyseerd wordt. Ze wordt gebruikt voor producten die op verschillende manieren kunnen worden toegepast.
Unité déclarée – unité fonctionnelle Pour rédiger une fiche EPD, il convient de partir d’une certaine unité de référence du produit (l’unité déclarée). Il peut s’agir, par exemple, d’1 m² de pavés en béton ou d’1 m³ de blocs de béton. Cette unité ne tient pas compte de l’utilisation du produit dans un bâtiment et s’applique uniquement lorsque l’on analyse une certaine phase du cycle de vie du produit. Elle est utilisée pour les produits qui peuvent être utilisés de différentes manières. Toutefois, si l’on veut évaluer l’ensemble du cycle de vie d’un produit ou comparer plusieurs alternatives, il faut tenir compte de la fonction ou des prestations du produit dans le bâtiment pour lequel il sera utilisé. On évalue donc un produit par quantité de prestation fournie et non par quantité de produit. Dans ce cas, c’est l’unité fonctionnelle qui est utilisée. Quelques exemples: 1 m² de mur portant, 1 m² de revêtement qui suffit pour une catégorie de circulation déterminée, …
Wanneer men echter de volledige levenscyclus van een product wil beoordelen of verschillende alternatieven onderling wil vergelijken, moet men rekening houden met de functie of de prestaties van het product in het gebouw waarvoor het zal gebruikt worden. Men beoordeelt een product dus per hoeveelheid geleverde prestatie en niet per hoeveelheid product. In dit geval gebruikt men de functionele eenheid. Voorbeelden 53
Beton211
TECHNIEK TECHNIQUE
L’utilisation d’une unité fonctionnelle est toujours associée à une durée de vie de référence. Un produit peut donc avoir un faible impact environnemental, toutefois s’il a une courte durée de vie, les remplacements fréquents rendent l’impact global considérable.
zijn 1m² dragende muur, 1m² bestrating die voldoet voor één welbepaalde verkeerscategorie, … Het gebruik van een functionele eenheid is steeds gekoppeld aan een referentielevensduur. Een product kan dan wel een kleine milieu-impact hebben, als zijn levensduur kort is kan zijn totale impact toch groot zijn door het feit dat het vele malen vervangen moet worden.
Le résultat Le résultat d’une fiche EPD n’est pas un résultat global. En deux mots, un produit ne peut pas obtenir un 5/10 ou un 10/10 en ce qui concerne la durabilité environnementale. Il doit répondre à une série de paramètres et il n’y aura pas de considération particulière pour un paramètre au détriment d’un autre.
Het resultaat Het resultaat van een EPD-fiche is niet één globaal resultaat. Een product kan dus niet kortweg 5/10 of 10/10 scoren voor milieuduurzaamheid. Het moet voldoen aan een reeks parameters en er gebeurt geen weging voor wat betreft het onderlinge belang van de verschillende parameters.
Data / Données INPUT DATA
OUTPUT DATA
RAW MATERIALS [kg/functional or declared unit] (cf. EN15804 table 5)
IMPACT INDICATORS (cf. EN15804 table 3)
• Use of renewable material resources other than primary energy
Global Warming Potential – climate change
……… [kg/functional or declared unit]
……… [kg CO2-Equiv/…]
• Use of renewable energy resources - primary energy
……… [kg/functional or declared unit]
……… [kg CFC-11 Equiv/…]
• Use of non renewable energy resources - primary energy split into use of coal, lignite, natural gas, uranium, secondary fuels
Acidification of land and water sources
……… [kg SO2 Equiv/…]
……… [kg/functional or declared unit]
Ozone Depletion – destruction of stratospheric ozone layer
Eutrophication ……… [kg PO4 Equiv/…]
Formation of tropospheric ozone photochemical oxidants
WATER [kg/functional or declared unit]
……… [kg C2H4 Equiv/…]
WASTE TO DISPOSAL [kg/functional or declared unit] (cf. EN15804 table 6)
Non-hazardous: ………………………………… Hazardous: ………………………………… Hazards on human health: (optional, if an accepted national or international model for the determination of toxicity impact is available)
Exemple du volet des données d’une fiche EPD ‘cradle to gate’ telle qu’elle est rédigée par la fédération des producteurs de matériaux de construction (PMC)
Voorbeeld van het data-luik van een ‘cradle to gate’ EPD-fiche zoals opgesteld door de federatie van de bouwmaterialenproducenten (BMP)
We beperken ons tot het luik ‘cradle to gate’, die momenteel de enige verplichte fase is bij het opstellen van een EPD-fiche.
Nous nous limiterons au volet ‘cradle to gate’, qui est pour l’instant la seule phase obligatoire lors de la rédaction d’une fiche EPD.
Aanvoer van grondstoffen, energie en water Tijdens elk productieproces worden een aantal grondstoffen, energie en water verbruikt. De grondstoffen en de energie worden opgesplitst in hernieuwbaar en niet-hernieuwbaar.
Acheminement des matières premières, de l’énergie et de l’eau Pendant chaque processus de production, on consomme plusieurs matières premières, de l’énergie et de l’eau. Les matières premières et l’énergie sont scindées en renouvelables
Beton211
54
TECHNIEK TECHNIQUE
Uit de verschillende levenscyclusanalyses kan men de totale hoeveelheid afleiden en de bijdrage aan de uitputting van grondstoffen en energiebronnen bepalen.
et non renouvelables. Les différentes analyses du cycle de vie permettent d’en déduire la quantité totale et de déterminer la contribution à l’épuisement des matières premières et des sources d’énergie.
Impactindicatoren De Environmental Product Declaration meet 5 ecologische impacten: het potentieel voor opwarming van de aarde, de kans op verzuring van bodem, lucht en water, op eutrofiëring, op ozondepletie en op fotochemische ozonvorming.
Indicateurs d’impact L’Environmental Product Declaration mesure 5 impacts écologiques: l’impact en terme de réchauffement climatique, le risque d’acidification du sol, de l’air et de l’eau, le risque d’eutrophisation et de formation d’ozone photochimique.
1. Potentieel voor opwarming van de aarde [kg CO2 equivalent] Sinds het begin van de 20ste eeuw is de gemiddelde temperatuur op aarde gestegen met 0,74°C(1). De belangrijkste oorzaken van dit verschijnsel zijn door menselijke activiteit veroorzaakte broeikasgassen zoals koolstofdioxide (CO2), methaan (CH4) en distikstofmonoxide (N O). Deze stoffen ontstaan o.a. bij het verbranden van fossiele brandstoffen en bij bepaalde industriële activiteiten.
1. Potentiel pour le réchauffement climatique [kg équivalent CO2] Depuis le début du 20ème siècle, la température moyenne de la terre a augmenté de 0,74°C(1). Les principales causes de ce phénomène sont les gaz à effet de serre produits par l’activité humaine comme le dioxyde de carbone (CO2), le méthane (CH4) et le monoxyde de diazote (N2O). Ces substances sont notamment produites par la combustion de combustibles fossiles et par certaines activités industrielles.
Elk broeikasgas heeft zijn eigen aardopwarmingsvermogen. Zo is de impact van N2O bijvoorbeeld 310 keer groter dan die van dezelfde hoeveelheid CO2, rekening houdend met een referentieperiode van 100 jaar(2). Om de impact van de verschillende gassen met elkaar te kunnen vergelijken, berekent men het CO2-equivalent door de bijdrage van elk gas te vermenigvuldigen men zijn respectieve equivalentiefactor.
Chaque gaz à effet de serre a son propre impact sur le réchauffement climatique. Ainsi, l’impact du N2O est par exemple 310 fois plus élevé que celui de la même quantité de CO2, si l’on prend en considération une période de référence de 100 ans(2). Afin de pouvoir comparer l’impact des différents gaz, on calcule l’équivalent CO2 en multipliant la contribution de chaque gaz par son facteur d’équivalence respectif. Contribution en pour cent des différents gaz à effet de serre, en tenant compte de leur facteur d’équivalence CO2. Source IPCC, Climate Change 2007: synthesis report
Bron: IPCC, Climate change 2007: synthesis report
Procentuele bijdrage van de verschillende broeikasgassen, rekening houdend met hun CO2-equivalentiefactor
F-gases
N2O
CH4
CO2(deforestation, decay of biomass, etc)
CO2 (other)
CO2 fossil fuel use
1,10% 7,90%
14,30%
56,60% 17,30%
2,80%
55
Beton211
TECHNIEK TECHNIQUE
Les conséquences éventuelles du changement climatique sont une augmentation du nombre d’inondations, une sécheresse locale, l’affectation des écosystèmes, la multiplication des conditions atmosphériques extrêmes et le changement des modèles de précipitations, etc …
Mogelijke gevolgen van de klimaatverandering zijn een toename van het aantal overstromingen, plaatselijke droogte, aantasting van ecosystemen, toename van extreme weersomstandigheden en verandering van neerslagpatronen, enz… Belangrijke veroorzakers van broeikasgassen tijdens de productie van beton zijn het transport en de productie van cement en staal.
Les principaux responsables des gaz à effet de serre pendant la production de béton sont le transport et la production de ciment et d’acier.
2. Verzuring van lucht, bodem en water [kg SO2 equivalent]
2. Acidification de l’air, du sol et de l’eau [kg équivalent SO2]
De voornaamste veroorzakers van dit fenomeen zijn stikstofoxiden (NOx), zwaveldioxide (SO2) en ammoniak (NH3). Deze stoffen worden o.a. uitgestoten door fabrieken, elektriciteitscentrales en (vracht)auto’s en komen via de lucht of het water in de bodem terecht.
Les principaux responsables de ce phénomène sont les oxydes d’azote (NOx), le dioxyde de soufre (SO2) et l’ammoniac (NH3). Ces substances sont notamment émises par les usines, les centrales électriques et les voitures (et camions) et pénètrent dans le sol par l’air ou l’eau.
Beperkte hoeveelheden zuur kunnen door de bodem op natuurlijke wijze worden geneutraliseerd. Grotere hoeveelheden zorgen echter voor verzuring, waardoor bepaalde voedingsstoffen voor bomen en planten niet meer in voldoende mate aanwezig zijn. Tegelijk tast het zuur het wortelstelsel van de plant aan, waardoor ze de resterende voedingsstoffen in de bodem minder goed kan opnemen. In het water heeft verzuring een gelijkaardig effect; het ecosysteem van vijvers en meren wordt verstoord en bepaalde dieren en planten sterven.
De faibles quantités d’acide peuvent être neutralisées de manière naturelle par le sol. Cependant, des quantités plus importantes entraînent une acidification qui provoque une raréfaction de certains nutriments pour les arbres et les plantes. Parallèlement, l’acide touche le système radiculaire de la plante qui peut donc moins bien absorber les nutriments restants dans le sol. Dans l’eau, l’acidification a un effet similaire: l’écosystème des étangs et des lacs est perturbé et certains animaux et plantes meurent.
Verzuring wordt tijdens de productie van beton o.a. veroorzaakt door transport, de productie van cement en staal en de ontginning van bepaalde granulaten waarbij springstof gebruikt wordt.
Pendant la production de béton, l’acidification est notamment provoquée par le transport, la production de ciment et d’acier et l’exploitation de certains granulats où l’on utilise des explosifs.
3. Eutrofiëring [kg PO4- equivalent]
3. Eutrophisation [kg équivalent PO4]
Eutrofiëring is het verschijnsel waarbij, door toevoer van een overmaat aan voedingsstoffen zoals fosfaten en nitraten, bepaalde soorten een sterke groei en vermeerdering ondergaan. Dit leidt tot uitroeiing van andere soorten, met een sterke afname van de soortenrijkheid of biodiversiteit als gevolg. Eutrofiëring treedt bijvoorbeeld op in zoet water waar door uitspoeling veel meststoffen in terecht komen. Dit zorgt o.a. voor een sterke algenbloei, sterke schommelingen in het zuurstofgehalte, vertroebeling van het water en een kortere levensduur van meren doordat er relatief veel sedimentatie optreedt.
L’eutrophisation est le phénomène où certaines espèces subissent une forte croissance et multiplication en raison d’un apport excessif de nutriments, notamment des phosphates et des nitrates. Il en résulte une extermination d’autres espèces, ce qui entraîne une diminution considérable de la richesse des espèces ou de la biodiversité. L’eutrophisation apparaît par exemple en eau douce où de nombreux engrais arrivent par érosion. Elle provoque une augmentation de la quantité d’algues, des variations de la teneur en oxygène, des eaux troubles et elle réduit la durée de vie des lacs puisqu’il y a une sédimentation relativement importante.
Ozon is zowel aanwezig in de troposfeer, de laag die het dichtst bij de aarde ligt (van 0 tot zo’n 15 km), als in de stratosfeer, de laag die er vlak buiten ligt (van +- 15 tot 50 km). Het effect van ozon in beide lagen is echter absoluut niet vergelijkbaar.
L’ozone est présent dans la troposphère, la couche la plus proche de la terre (de 0 à 15 km) et dans la stratosphère, la couche située juste au-dessus de la troposphère (de +- 15 à 50 km). Cependant, l’effet de l’ozone sur les deux couches n’est absolument pas comparable.
In de stratosfeer wordt ozon op natuurlijke wijze aangemaakt en zorgt het ervoor dat de aarde beschermd wordt tegen schadelijke UV-stralen van de zon. De concentratie aan ozon is van nature het grootst in de buitenste schil van de troposfeer. Dit gebied wordt dan ook de ozonlaag genoemd.
Dans la stratosphère, l’ozone est produit de manière naturelle et assure une protection de la terre contre les rayons UV néfastes du soleil. La concentration d’ozone est naturellement la plus forte dans la couche extérieure de la troposphère. Par conséquent, cette zone est appelée la couche d’ozone.
In de troposfeer wordt ozon echter veroorzaakt door menselijke activiteiten en industrie en is de stof veroorzaker van luchtvervuiling, smog, beschadigingen aan bomen en andere vegetatie.
Dans la troposphère, toutefois, l’ozone est lié aux activités humaines et à l’industrie et la substance est responsable de la pollution de l’air, du smog, des dégradations des arbres et de la végétation.
Beton211
56
TECHNIEK TECHNIQUE
4. Ozondepletie: verdunning/afbraak van de stratosferische ozonlaag [kg CFK11 equivalent]
4. Déplétion ozonique: amincissement/dégradation de la couche d’ozone stratosphérique [kg équivalent CFK11]
Bepaalde chemicaliën zoals chloorfluorkoolstofverbindingen (CFK’s) komen onafgebroken in de stratosfeer terecht en worden hier ontbonden onder invloed van UV-licht. De Cl- die bij deze reactie vrijkomen, reageren met het in de stratosfeer aanwezige ozon, waardoor de hoeveelheid ozon vermindert. De ozonlaag wordt hierdoor dunner en laat meer schadelijke UV-straling door.
Certains produits chimiques, comme les composés hydrocarbures chlorofluorés (CFC), arrivent en permanence dans la stratosphère et y sont décomposés sous l’effet de la lumière UV. Le Cl- qui est libéré lors de cette réaction réagit avec l’ozone présent dans la stratosphère, ce qui réduit la quantité d’ozone. La couche d’ozone devient donc plus fine et laisse passer plus de rayons UV néfastes.
5. Fotochemische ozonvorming [kg Ethyleen-equivalent (C2H4)]
5. Formation d’ozone photochimique [kg équivalent éthylène (C2H4)]
Wanneer de troposfeer (de omgevingslucht) verontreinigd wordt met ozon (O3), spreekt men van fotochemische luchtverontreiniging. Deze stof ontstaat op warme dagen onder invloed van zonlicht, wanneer stikstofoxiden (NOx) en nietmethaan vluchtige organische stoffen (NMVOS) aanwezig zijn.
Lorsque la troposphère (l’air ambiant) est polluée par l’ozone (O3), on parle de pollution photochimique. Cette substance apparaît par temps chaud sous l’influence de la lumière du soleil lorsque des oxydes d’azote et des composés organiques volatils non méthaniques (COVNM) sont présents.
NOx is de verzamelnaam voor NO2 en NO en wordt gevormd door oxidatie van stikstof uit de lucht bij verbranding van brandstoffen. NMVOS komen vrij door verdamping of verbranding van brandstoffen en door verdamping van oplosmiddelen.
NOx, la dénomination commune pour NO2 et NO, est formé par oxydation de l’azote présent dans l’air suite à la combustion de combustibles. Les COVNM se libèrent par évaporation ou combustion de combustibles et par évaporation de solvants.
Een beperkte hoeveelheid ozon wordt op natuurlijke wijze afgebroken, maar dit volstaat niet. In aanwezigheid van luchtverontreiniging, meer bepaald van reactieve koolwaterstoffen (NMVOS) en onder de vereiste meteorologische omstandigheden (zonlicht en hoge temperatuur) wordt enerzijds een supplementaire productie van NO2 aangemaakt en wordt anderzijds de afbraak van ozon door NO sterk afgeremd. Dit resulteert in een netto aangroei van ozon.
Une quantité d’ozone limitée se décompose de manière naturelle, mais cela ne suffit pas. En présence de pollution de l’air, et plus précisément d’hydrocarbures réactifs (COVNM) et sous l’influence des conditions météorologiques requises (soleil et température élevée), on assiste d’une part à une production plus élevée de NO2 et d’autre part, au ralentissement considérable de la décomposition de l’ozone par le NO. Cela implique une augmentation nette de l’ozone.
Onder andere transport en de productie van cement zijn veroorzakers van fotochemische ozon tijdens de productie van betonproducten.
Les responsables de l’ozone photochimique pendant la production de produits en béton sont notamment le transport et la production de ciment.
Afval Het ontstane afval wordt geclassificeerd in 3 categorieën: schadelijk, niet-schadelijk en radioactief afval. De totale hoeveelheden zijn eenvoudig af te leiden uit de verschillende levenscyclusanalyses.
Déchets Les déchets produits sont classés en 3 catégories: dangereux, non dangereux et radioactifs. Les quantités totales sont simplement déduites des différentses analyses du cycle de vie.
(1) IPCC, Climate change 2007: synthesis report (2) http://unfccc.int/ghg_data/items/3825.php
(1) IPCC, Climate change 2007: synthesis report (2) http://unfccc.int/ghg_data/items/3825.php
(LDO)
(LDO)
57
Beton211
TECHNIEK TECHNIQUE
Machinaal bestraten Pavage mécanique In de Autrichehavenweg in Westdorpe (NL) is aannemer Lareco bezig met de aanleg van een nieuw bedrijfsterrein van kranenbouwer Mammoet. Dit is een terrein van 75.000m² dat volledig wordt aangelegd in grijze betonstraatstenen 22 x 11 van Martens Beton. Op het terrein worden zware kranen alvorens ze verstuurd worden naar de klant gemonteerd en uitgetest. Om het werk voor de plaatsers te verlichten, gebeurt de plaatsing van de betonstraatstenen volledig machinaal. Het werk gaat op die manier ook aanzienlijk sneller vooruit. Een ploeg van 3 personen kan dagelijks zo’n 500m² plaatsen.
À l’Autrichehavenweg à Westdorpe (NL), l’entrepreneur Lareco aménage actuellement un nouveau terrain industriel pour le constructeur de grues Mammoet. Il s’agit d’un terrain de 75.000m² qui sera complètement recouvert de pavés en béton gris de 22 x 11 de la société Martens Beton. Ce terrain servira à monter et à tester de lourdes grues avant qu’elles ne soient expédiées aux clients. Pour alléger la tache des ouvriers, la pose des pavés s’effectue entièrement à la machine. Ceci permet aussi de réaliser le travail beaucoup plus rapidement. Une équipe de trois personnes peut poser quelque 500 m² de pavés par jour. Nous résumons pour vous la pose à l’aide de quelques photos.
We vatten de aanleg voor u samen met enkele foto’s.
Beton211
58
TECHNIEK TECHNIQUE
De stenen worden geproduceerd in het juiste legverband, met aangepaste mallen
Elke m² wordt met een klem opgepakt en op de juiste plaats gelegd. Twee vaste en twee beweegbare zijden zorgen dat de stenen goed bij elkaar blijven. Doordat deze klem de stenen bij elkaar duwt, sluiten deze mooi op elkaar aan en is een goede stabiliteit van de bestrating verzekerd. Het enige minpunt aan deze manier van plaatsen is dat de stenen niet gemengd worden, waardoor eventueel kleurverschillen kunnen ontstaan. Op een dergelijk terrein telt echter vooral de functionaliteit van de verharding en is dit dus helemaal geen probleem.
Les pavés sont produits dans le bon appareillage, au moyen de moules adaptés.
Zodra de bisschopsmutsen en enkele rijen stenen handmatig geplaatst zijn, kan het machinale werk van start gaan.
Chaque m² est saisi au moyen d’une pince et placé au bon endroit. Deux côtés fixes et deux côtés mobiles veillent à ce que les pavés demeurent bien les uns contre les autres. Comme cette pince maintient bien les pavés ensemble, ceux-ci sont bien jointifs, assurant ainsi une bonne stabilité au revêtement. Ce procédé a pour seul désavantage que les pavés ne soient pas mélangés, si bien que des différences de couleur pourraient éventuellement apparaître. Mais pour un tel terrain, ceci ne constitue aucun problème puisque c’est surtout la fonctionnalité du revêtement qui importe.
Dès que les mitres et quelques rangées de pavés ont été posées à la main, la pose mécanique peut débuter.
Net zoals bij handmatige plaatsing werkt men steeds van op de reeds geplaatste stenen, om de straatlaag niet te beschadigen.
Per m² moeten slechts 2 stenen handmatig bijgeplaatst worden. Seuls 2 pavés doivent être posés à la main par m².
Comme pour la pose manuelle, il faut toujours travailler à partir de la surface déjà pavée pour ne pas endommager la couche de pose.
(LDO)
(LDO)
Martens beton fait partie du groupe international Martens d’Oosterhout aux Pays-Bas. L’histoire de ce groupe remonte à 1881 et depuis, le groupe est opérationnel dans divers domaines comme les systèmes d’égouttage et les produits de pavage en béton. Martens produit environ 2 million de m² de pavage sur ses sites. Il s’agit aussi bien de pavages décoratifs pour les particuliers que de pavages pour espaces publics ainsi que de centaines de milliers de m² de revêtement industriel. Martens fait partie du groupe de fabricants du Benelux qui a de l’expertise dans la pavage mécanique, pour entre autres, les projets de ports. Leur force réside dans la qualité des produits mais aussi dans la capacité d’exécuter des projets de grande envergure en fonction des exigences de ses clients.
Martens beton is onderdeel van de internationaal opererende Martens groep uit Oosterhout In Nederland. De geschiedenis van de groep gaat terug tot 1881 en sindsdien is de groep werkzaam in diverse branches zoals betonnen riolering systemen en bestratingsmaterialen. Op 2 sites produceert Martens om en nabij 2 miljoen vierkante meter bestrating. Dit is zowel sierbestrating voor de particulier, openbare verharding en ook vele honderdduizenden vierkantemeters industriële verharding. Martens behoort tot de selecte groep producenten in de Benelux die sterk is in machinale bestratingen, voor onder andere havenprojecten. Die sterkte zit in de kwaliteit van de producten maar ook in de kwaliteit om de logistiek van grote projecten naar wens van de klant uit te voeren.
59
Beton211
EVENTS EVENTS
Dag van de openbare ruimte opnieuw een succes Journée de l’espace public, à nouveau un succès Op 23 en 24 maart was FEBESTRAL zoals elk jaar aanwezig op de Dag van de Openbare Ruimte, met een stand die volledig in het teken stond van de steeds toenemende wateroverlast en de mogelijke oplossingen met waterdoorlatende betonstraatstenen. Niet alleen was op de stand een proefvak aangelegd met 10 verschillende soorten waterdoorlatende stenen, de bezoekers konden ook in primeur de nieuwe software voor waterdoorlatende bestratingen uittesten. Dit kon op heel wat interesse rekenen, net zoals de (alcoholvrije) cocktailbar op de stand! We vatten de beurs voor u samen met enkele sfeerbeelden. (LDO
Beton
211
60
Ces 23 et 24 mars derniers, FEBESTRAL était, comme chaque année, présent à la Journée de l’ Espace Public. Son stand était entièrement consacré aux problèmes de plus en plus croissants causés par les inondations et aux solutions offertes par les pavés drainants. Non seulement, le stand comportait une surface d’essais recouverte de 10 différentes sortes de pavés drainants, mais les visiteurs pouvaient également tester en primeur le nouveau software pour les pavages drainants. Ce dernier rencontra un vif intérêt tout comme le cocktail bar (sans alcool) du stand! Vous trouverez ci-après quelques images qui illustrent bien l’atmosphère. (LDO)
FLASH FlLASH
Challenge of Climate Thinking
CO2-neutraal cement
61
Orcem BV Graanweg 22a Postbus 6067 4780 LX MOERDIJK Nederland Tel.: +31 168 382 324 Fax: +31 168 382 331 info@orcem.nl www.orcem.be Beton211
EVENTS EVENTS
Vlariodag 2011… Journée vlario 2011… Een succesvolle editie Une réussite Op 29 maart 2011 vond de jaarlijkse Vlario-dag plaats in Antwerp Expo. Dit jaar was het een bijzondere editie voor zowel FEBELCO als VLARIO, die er beiden hun verjaardag vierden.
Cette année, la Journée Vlario s’est tenue le 29 mars à l’Antwerp Expo. Cette année, il s’agissait d’édition particulière tant pour FEBELCO que pour VLARIO, qui ont toutes deux célébré leur anniversaire respectif lors de cet événement annuel.
FEBELCO is als vereniging al 30 jaar actief en heeft naar aanleiding hiervan haar stand dit jaar in een feestkleedje gestoken. U kon op onze stand genieten van een heerlijk glaasje cava, terwijl een goochelaar en een cartoonist animatie brachten. De aanwezigen konden deelnemen aan onze wedstrijd en zo kans maken om één van de drie I-pads te winnen. De 3 winnaars werden ter plaatse verloot door dhr. Hubert De Cramer, voorzitter van VLARIO. De winnaars van deze I-pads zijn: Dhr. Jo De Coninck, technisch adviseur dienst Wegen, Bruggen en Waterlopen Dhr. Gerry Peeters, directeur Molse Bouwonderneming Dhr. Maarten Cromphout, landmeter Goen Studiebureau Nogmaals proficiat aan de winnaars en dank aan de vele mensen die hebben deelgenomen aan onze wedstrijd.
FEBELCO y a ainsi fêté ses 30 ans d’activité en tant que groupement et son stand miroitait une ambiance festive. Les visiteurs ont pu jouir d’un petit verre de Cava, tandis qu’un prestidigitateur et un cartooniste se sont chargés de l’animation. De plus, les personnes présentes ont pu participer à notre concours et tenter de remporter l’un des trois I-pads proposés. Les noms des trois gagnants ont été tirés au sort place par M. Hubert De Cramer, président de VLARIO. Les gagnants de ces I-pads sont: M. Jo De Coninck, conseiller technique du service «Wegen, Bruggen en Waterlopen» M. Gerry Peeters, directeur Molse Bouwonderneming M. Maarten Cromphout, géomètre Goen Studiebureau Nous tenons une nouvelle fois à féliciter les gagnants et à remercier les nombreuses personnes qui ont participé à notre concours.
Proficiat ook aan VLARIO met hun twintigjarig bestaan! Hun feesteditie werd dit jaar geopend door niemand minder dan Vlaams Minister-President Kris Peeters. De voorbije 20 jaar is VLARIO uitgegroeid tot een onmisbaar overlegplatform voor de rioleringssector. Daarbij is de Vlariodag het jaarlijkse trefpunt voor de specialisten en de geïnteresseerden van de sector. Naast een ruim gamma aan producten en informatie dat wordt voorgesteld, is het voornamelijk een ontmoetingsplaats voor alle actieve actoren uit de sector. Het evenement trok dit jaar meer dan 650 bezoekers.
Toutes nos félicitations également à VLARIO pour son 20ème anniversaire! La personne qui a inauguré cette édition festive n’était autre que le Ministre-Président flamand Kris Peeters en personne. En 20 ans, VLARIO est devenue une plateforme de concertation indispensable pour le secteur des systèmes d’égouttage. Dans ce cadre, la Journée Vlario constitue désormais un rendez-vous annuel pour les spécialistes et les intéressés du secteur. Outre le large éventail de produits et d’informations proposé, il s’agit essentiellement d’un lieu de rencontre pour tous les acteurs actifs au sein de ce secteur. Cette année, cet événement a attiré plus de 650 visiteurs.
(AC)
(AC)
Beton
211
62
FEBE FEBE
De bouwsector voert campagne tegen kwartsstof
Le secteur de la construction mène campagne contre les poussières de quartz.
Het NAVB, het preventie-instituut van de bouwsector, is gestart met een grootscheepse preventiecampagne tegen kwartsstof.
Le CNAC, l’institut de prévention de la construction, a lancé une grande campagne de prévention contre les poussières de quartz.
Als geen beschermingsmaatregelen worden genomen, kan het kwartsstof dat vrijkomt bij het zagen, kloven of slijpen van heel wat bouwmaterialen, waaronder beton, diep in de longen doordringen en zich vastzetten op de longblaasjes. Langdurige blootstelling kan leiden tot chronische bronchitis, longemfyseem of zelfs longkanker. Er bestaan nochtans eenvoudige preventiemiddelen.
En l’absence de protection, les poussières de quartz libérées lors du sciage, du clivage ou du meulage de nombreux matériaux de construction, dont le béton, peuvent pénétrer profondément dans les poumons et s’incruster dans les alvéoles pulmonaires. Une exposition prolongée peut conduire à une bronchite chronique, un emphysème pulmonaire voire à un cancer du poumon. Des moyens de prévention simples existent pourtant. La campagne est ambitieuse et veut réduire de moitié l’exposition à la poussière de quartz en un an, ainsi qu’augmenter de 50 % la prise de conscience chez les travailleurs et leurs employeurs sur les risques encourus. Des objectifs secondaires ont été fixés, visant à réduire à la fois les émissions de poussières et à augmenter l’utilisation des moyens de protection individuelle. Des informations complémentaires peuvent être obtenues en consultant le site du CNAC : http:// cnac.constructiv.be Le secteur du béton est également concerné par le sujet, même si l’exposition dans les usines est moins élevée que sur chantier, essentiellement parce que la plupart des opérations qui génèrent des fines poussières respirables se déroulent en voie humide. Dès 2005, 15 secteurs industriels européens, représentés par leurs associations européennes, dont l’association européenne de l’industrie du béton préfabriqué, le BIBM et les syndicats européens de ces secteurs, ont signé un accord social visant à promouvoir des mesures de réduction de l’exposition des travailleurs à la poussière de silice cristalline (autre nom de la poussière de quartz). Des informations utiles et des recommandations pratiques, destinées à ces quinze professions peuvent être trouvées sur le site www.nepsi.eu
De campagne is ambitieus: de blootstelling aan kwartsstof in een jaar tijd met de helft verminderen en 50% meer werknemers en werkgevers bewustmaken van de risico’s. Secundaire doelstellingen zijn vastgelegd om zowel de stofemissies terug te dringen als het gebruik van individuele beschermingsmiddelen te bevorderen. Meer informatie is te vinden op de NAVBwebsite: http://navb.constructiv.be/. Ook de betonsector is betrokken, al ligt de blootstelling in fabrieken lager dan op bouwterreinen, voornamelijk omdat bij de meeste operaties waarbij inadembaar fijn stof vrijkomt natte procedés worden toegepast. In 2005 ondertekenden vijftien Europese industriesectoren, vertegenwoordigd door hun Europese organisaties, waaronder de Europese vereniging van de prefab betonindustrie (BIBM), en de Europese vakbonden van deze sectoren een sociaal akkoord ter bevordering van maatregelen om de blootstelling van werknemers aan kristallijn silica (een andere naam voor kwartsstof) te beperken. Op www.nepsi.eu vindt u nuttige informatie en praktische aanbevelingen voor deze vijftien beroepen. (ED)
(ED)
Erratum BETON 210 In het artikel ‘Mensenwerk in prefab beton’ in de editie 210 slopen enkele belangrijke fouten. Een aantal correcties die in de Nederlandse tekst gebeurden, werden door de redactie niet opgenomen in de Franse versie. U kan de correcties van de tekst raadplegen via www.febe.be De redactie biedt zijn oprechte excuses aan aan Dirk Buffel en de firma ALKERN VOR BETON.
Erratum BETON 210 Quelques erreurs importantes subsistaient dans l’article “Une carrière dans le béton préfabriqué” dans l’édition 210. Des erreurs qui avaient été rectifiées dans le texte en néerlandais n’ont pas été corrigées dans la version en français. Vous pouvez consulter la version corrigée sur notre site www.febe.be La rédaction s’excuse sincèrement auprès de Monsieur Dirk Buffel et la société ALKERN VOR BETON.
63
Beton211
PREFABSTRUCTUREN IN SPANBETON
ontwerp | productie | transport | montage
STRUCTURES PRÉFABRIQUÉES EN BÉTON PRÉCONTRAINT
conception | production | transport | montage
nv Ergon sa | Marnixdreef 5 | B-2500 Lier tel. +32 (0) 3 490 04 00 | fax +32 (0) 3 489 23 27 | e-mail info@ergon.be | www.ergon.be
Beton 211 juni - juin 2011
Beton
211
Tijdschrift van de Federatie van de Betonindustrie - juni 2011 Verschijnt 5x per jaar: in januari, maart, juni, september en november
Revue de la Fédération de l’Industrie du Béton - juin 2011 Paraît 5 fois par an: en janvier, mars, juin, septembre et novembre
Prefab beton de keuze voor een duurzame toekomst
Le béton préfabriqué le choix d’un avenir durable
Prefab beton. Duurzaamheid krijgt vorm. Le béton préfabriqué. La durabilité mise en forme.
Afgiftekantoor Gent x - P2a9256