Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies, Online ISSN 2278-8808, SJIF 2016 = 6.17, www.srjis.com UGC Approved Sr. No.45269, SEPT-OCT 2017, VOL- 4/36
भ. कले माांच्मा वाभाजिक कामााचा अभ्माव वौ.
sauicata
यािू ऩलाय & अनुयाधा वशस्त्रफुद्धे, Ph. D.
टिलक महाराष्ट्र वळद्यापीठ गुऱिे कडी, पुणे,37
स्त्री शळषणाच्मा काभातीर मोगदानावाठी भ. कले माांना वन १ ९५८ वारी ‘बायतयत्न ‘ शा वलोच्च ऩुयस्त्काय प्राप्त झारा. त्माांचे स्त्री शळषणाचे कामा खयोखयच अिोड आशे . भांगरा आठरेकय ‘भशऴी ते गौयी’ (स्त्री शळषणाची लाटचार) (१ ९९९) मा ऩुस्त्तकात त्माांचा उल्रेख वभाि वुधायक अवा कयतात. वलधलाांवाठी शळषणाच्मा कामााची भुशूता भेढ योलतानाच खयतय त्माांच्मा वाभाजिक कामााची वरू ु लात झारी. वन १ ८९१ वारीभ. कले माांची ऩहशरी ऩत्नी याधाफाई माांचे ननधन झारे तेव्शा
त्माांना दव ु या वललाश कयण्माचा आग्रश कयण्मात आरा. ऩयां तुभ. कले त्मावाठी तमाय नव्शते. तयीशी ‘दव ु या वललाश केरा तय
वलधलेळीच कये न’ शा भार त्माांचा दृढ ननश्चम शोता आणण त्माप्रभाणे वन १ ८९३ वारी भाचा भहशन्मात भ.कले माांनी आनांदीफाई िोळी मा वलधलेळी ऩुनवलालाश केरा. वभािात एकच खऱफऱ उडारी. लताभान ऩरातून हटका झारी. कभाठ रोकाांनी त्माांना लाऱीत टाकरे. शीच त्माांच्मा वाभाजिक कामााची वुरूलात शोम. जस्त्रमाांना वभाि ल कुटुांफात दय्ु मभ दिााची
लागणक ू शोती. ऩण वलधलाांची जस्त्थती भार भयणाशूनशी बमांकय शोती. भ. कले माांनी ऩां. यभाफाईंचे वलधला शळषणाचे कामा िलऱून ऩाहशरे शोते. त्मातूनच प्रेयणा घेऊन त्माांनी त्माांच्मा ळायदावदनातीर वलधलेळी वललाश करून वभािाव एक आदळा उदाशयण घारून हदरे. त्मानांतय त्माांनी वलधला शळषणाचे कामा शाती घेतरे. म्शणिे प्रथभ वभाि वुधायक म्शणूनच त्माांच्मा
कामाारा वुरुलात झारी. मा वभािकामाातून ळैषणणक कामा घडत गेरे आणण स्त्रीवाषय, वफरा, स्त्लालरांफी फनरी. आऩरे
वांऩूणा आमुष्म त्माांनी स्त्री शळषणावाठी लेचरे ऩयां तु त्माच फयोफय ते वभाि कामा शी कयीत शोते. वलधलेळी ऩुनवलालाश शा
त्माांच्मा वभािक्ाांतीचा श्री गणेळा शोता. शळषण, वलधला ऩन ु वलालाश, रोकिागत ृ ी, अनाथ फाशरका श्रभाची स्त्थाऩना,
िातीबेदाव वलयोध , केळलऩनाव प्रनतफांध, प्रौढशळषण लगा , ननष्काभ-कभा-भठाची स्त्थाऩना, बाऊफीि ननधी उऩक्भ, वभतावांघ, वभाि प्रफोधन इ. अनेक वभाि उऩमोगी काभे त्माांनी केरी म्शणूनच ते एक वभाि वेलक ल वभाि वुधायकशी
शोते शे ननवलालाद वत्म आशे . दे ळातीर धभा वुधायणेचे ल वभाि वुधायणेचे वगऱे भशत्लाचे उऩक्भ ल शळषण वलऴमक लेगलेगऱे प्रमोग त्माांनी िलऱून ऩाहशरे. न्मा. यानडे माांचा उदायभतलादी वभाि वुधायणा वलचाय, गोऩाऱ गणेळ आगयकय
माांचा अभर ु ाग्र वध ु ायणा वलचाय आणण गोऩाऱकृष्ण गोखरे माांचा बायत वेलक वभाि माांचा ऩरयणाभ भ. कले माांच्मा
वलचायाांलय ल कृतीांलय झारा. भ. कलेमाांचे िीलन चरयर शे गेल्मा दोन ळतकातीर भशायाष्राच्मा वभािेनतशावातीर एक
भोराचा ल तेिस्त्ली अध्माम आशे माकडे दर ा करून चारणाय नाशी (खोरे २०१ ५)’. भारती दे ळऩाांडे म्शणतात ‘भ. कले ु ष म्शणिे भशायाष्राच्मा ळैषणणक ल वाभाजिक इनतशावाच्मा एकाक्ाांती कायकळतकाचे भूनताभांत वाषीदाय शोम.” कायण आऩल्मा प्रदीघा आमुष्माचा कण अन कण त्माांनी वभािवेलेवाठी, वभाि वुधायणेवाठी लेचरा. (१ ९९७)
Scholarly Research Journal's is licensed Based on a work at www.srjis.com वांळोधनाची उहिष्टे : 1) भ. कले माांच्मा वाभाजिक कामााचा अभ्माव कयणे. 2) भ. कले माांच्मा वाभाजिक कामााचे भूल्मभाऩन कयणे. वांळोधनऩद्धती: ऐनतशाशवक ल वलेषण. न्मादळा: ५० (ळैषणणक लऴा १ ९३७ ते १ ९७८) भ. कले स्त्री शळषण वांस्त्थेच्मा भािी वलद्मार्थन ा ी.
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Sau. Suchita Raju Pawar & Dr. Anuradha Sahastrabuddhe 7022 (Pg. 7021-7027) भाहशती वांकरनाचे वाधन: प्रश्नालरी वलऴम वलश्रेऴण : भ. कले माांनी फार लमातच त्माांच्मा गुरूिीांच्मा वाांगण्मालरून पालल्मालेऱात भांहदयात फवून गालातीर रोकाांना लताभान ऩर लाचून दाखलून वालािननक प्रश्नाांची रोकाांना भाहशती करून दे ण्माचे काभ वुरू केरे ‘शाच भाझा वालािननक काभातरा ऩहशरा धडा शोता’ अवे भ. कले आऩल्मा आत्भ लत्ृ तात शरहशतात. ऩहशरी ऩत्नी याधाफाई माांच्मा भत्ृ मन ु ांतय त्माांच्मा स्त्भयणाथा भरु ु ड गालातीर ळाऱे रा त्माांनी ऩाचळे रुऩमे इतकी यक्कभ हदरी ल त्माचा उऩमोग भुरुड गालात इांग्रिी शळषण ल स्त्री शळषणावाठी कयाला अळी अट घातरी. १ २ िून १ ८८३ च्मा केवयी अांकात वलधलाांच्मा जस्त्थती वांफांधी रृदम शे रालून टाकणाये एक ऩद प्रशवद्ध झारे. ते लाचून भ. कले माांचे वलधलाांफिरचे द:ु ख उन्भऱून आरे. ल वभस्त्त स्त्री िातीवलऴमी वशानुबूती ननभााण झारी. त्माांनी स्त्लत् वलधलेळी ऩुनवलालाश केरा. आणण वन 1 893 वारी ‘वलधला वललाशोत्तेिक भांडऱीची ’स्त्थाऩना करून वलधला ऩुनवलालाशाचे कामा शाती घेतरे. वलधलाांना ऩुन्शा वललाश कयता माला अवे उच्च वलचाय अवणाये आद्म प्रलताक ऩां. ईश्लय चांद्र वलद्मा वागय ल वलष्णू ळास्त्री ऩांडडत माांच्मा भागााने आऩल्मा कामााचा वलस्त्ताय कयण्मावाठी त्माांनी प्रमत्न केरे. वलधलाांच्मा वललाशावाठी उत्तेिन हदरे. एलढे च नव्शे तय ऩुनवलालाहशताांचे कुटुांफ भेऱे बयलरे. त्मातून अनेक वशकायी शभऱारे ल भ. कले माांच्मा मा कामााव शातबाय रागरा. दय ऩाच लऴाांनी एकदा ऩुनवलालाहशत कुटुांफाचा भेऱा बयत अवे. त्माभुऱे अनेक ऩुनवलालाश घडून आरे. ऩयां तु माभुऱे वभािाचा वलयोध लाढरा. वलधलाांनी ऩुन्शा वललाश कयणे तत्कारीन वभािाव भान्म नव्शते. वलधला वललाशाचे कामा रोक भतारा न दख ु ालता कयणे अवा वलचाय करून त्माांनी ‘वलधला वललाशोत्तेिक भांडऱी ‘ मा वांस्त्थेचे नाल फदरूनते ‘वलधला- वललाश- प्रनतफांधननलायक भांडऱी’ अवे केरे. म्शणिे वलधला वललाशाव उत्तेिन नको ऩण त्मावाठी अवरेरा प्रनतफांध वभािाने दयू कयाला अवा त्माचा अथा शोतो. शे वलचाय रोकाांऩमांत ऩोशचलण्माचे वभािकामा त्माांनी केरे. त्मावाठी ऩुनवलालाशाच्मा प्रश्नाांवांफांधी रोकाांभध्मे िागत ृ ी ननभााण केरी त्माांच्मा वलचायाांभध्मे भत ऩरयलता न व्शाले म्शणून प्रमत्न केरे. त्माभुऱे अनेक वलधलाांचे ऩुन्शा वललाश शोऊ ळकरे ल त्माांचे वलधलेचे कष्ट प्रद िीलन वांऩून त्माांना आनांदी िीलन िगण्माचे षण अनुबलता आरे. ऩुढे िाऊन त्माांनी ऩां. यभाफाईंचे कामा िलऱून अभ्मावरे . वलधलाांचे केलऱ ऩुनवलालाश करून जस्त्रमाांचा प्रश्न वभऱ ू वट ु णाय नाशी. त्माऩेषा त्माांना शळषण हदल्माव वलधलाांना कष्टभम जस्त्थतीतन ू फाशे य काढता मेईर अवा वलचाय करून भ. कले माांनी वलधला शळषणाच्मा कामााची नलीन धयु ा शाती घेतरी. शळषणाने भाणवाची फव ु द्ध ल वलचाय माभधे अभुराग्र फदर शोतो मा न्मामाने त्माांनी ऩां.यभाफाईंचे वलधला शळषणाचे कामा ऩुढे नेण्माचा प्रमत्न केरा ल १ ८९६ वारी ‘अनाथ फाशरका श्रभाची भांडऱी ‘शी वांस्त्था स्त्थाऩन करून स्त्री शळषणाच्मा कामााव वुरूलात केरी. मावाठी प्रथभ स्त्लत्िलऱचे ऩैवे खचा केरे. ऩुण्मात वदाशळल ऩेठेत ऩेरू गेट िलऱीर गोये लाड्मात केलऱ एका वलधलेव शळकलामरा वुरूलात केरी. ऩुढे माचे भहशरा वलद्मारमात रूऩाांतय झारे. वलधलाांवाठी लवनतगश ृ ाची वोम केरी. ऩत्नी आनांदीफाई माांचीशी भदत शभऱारी आणण स्त्री शळषणाचे कामा लेगाने लाढत गेरे. वलधलाांची वांख्मा शऱुशऱू लाढत शोती त्माांचा खचा बागलण्मावाठी ऩामऩीट करून लगाणी गोऱा केरी. ऩढ ु े लगाणी गोऱा कयण्माचे काभ त्माांची भेशुणी ऩालातीफाई आठलरे माांनी शाती घेतरे. अनाथ आश्रभाचे काभ भहशराांनी ऩुढाकाय घेऊन कयाले अळा वलचायाने भ. कले माांनी जस्त्रमाांना प्रोत्वाशन हदरे ल त्माांची मा काभावाठी भदत घेतरी . आनांदीफाई कले , ऩालातीफाई आठलरे, लेणूफाई नाभिोळी, काळीफाई दे लधय, आनांदीफाई भयाठे , दग ु ााफाई ककरोस्त्कय अळा अनेक जस्त्रमा वाषय झाल्मा ल भ . कले माांच्मा कामाात वाभालून गेल्मा. आश्रभाचे कामा िोभाने
चारू अवताना भ. गाांधी ल इतयशी अनेक भान्मलयाांनी ऩुण्मात मेऊन आश्रभारा बेटी
हदल्मा. भ. कले माांच्मा कामााचे कौतक झारे. भर ु ु ीांची वांख्मा लाढत गेरी. ननभानष्ु म हशांगण्माच्मा भाऱालय
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Sau. Suchita Raju Pawar & Dr. Anuradha Sahastrabuddhe 7023 (Pg. 7021-7027) वलद्मार्थन ा ीांभुऱे एक लवाशत ननभााण झारी. वलधलाांच्मा केळलऩनाराशी त्माांनी वलयोध केरा. आणण वलधलाांची भानशवकता फदरण्माव वुरूलात केरी. आऩरी वलधला भेशुणी ऩालातीफाई आठलरे माांना लमाच्मा चाऱीळीनांतय वकेळाशोण्माव प्रलत्ृ त केरे ल इतय वलधलाांना उदाशयण घारून हदरे की ज्माभुऱे वलधलाांना केळलऩनावायख्मा अननष्ठ रूढीांऩावून दयू कयता आरे. केळलऩन शा वलधलाांच्मा िीलनातीर अनत बमांकय प्रवांग शोता. ऩयां तु भ. कले माांच्मा वलचायाांभुऱे वलधलाांच्मा वलचायाांलय चाांगरा ऩरयणाभ झारा ल काशी हठकाणी वलधलाांनी केळलऩनाव नकाय हदरा. अनाथ फाशरका श्रभाचे ऩढ ु े हशांगणे स्त्री शळषण वांस्त्थेत रूऩाांतय झारे. वांस्त्थेची हदलवेंहदलव प्रगती चारू शोती. वन १ ९३९ भधे वांस्त्थेने आणखी एक वभािोऩमोगी उऩक्भ शाती घेतरा. ऩरयत्मक्ता जस्त्रमाांना शळषण दे ऊन स्त्लालरांफी फनवलणे आणण िुव्शे नाइर कोटााभापात मेणामाा ऩोयक्मा भुराभुरीांची याशण्माची ल शळषणाची वोम कयण्माचा प्रमोग वुरू केरा. अळा ऩोयक्मा भुराांकरयता वयववून डेजव्शड पांडातून स्त्लतांर नलीन लवनतगश ृ फाांधरे. आिशी अळा १ २० वलद्मार्थन ा ी वांस्त्थेत शळषण घेत आशे त. आश्रभातीर भुरीांलय उत्तभ वांस्त्काय व्शालेत म्शणून काशी उऩक्भ याफवलरे. दययोि वकाऱी प्राथाना ल यारी वलाभुरीांना एकर करून बक्ती, ऩयभाथा, लैयाग्म मावलऴमाांची काशी ऩद्मे म्शणणे, उऩदे ळ ऩय ऩौयाणणक ग्रांथाचे लाचन कयणे अवा ननत्मक्भ शोता. तवेच वांवायाऩमोगी काभे लाटून दे ऊन कयलून घेतरी िात अवत. वलधलाांफयोफय कुभारयका लवुलाशवनी वलद्मार्थन ा ीशी आश्रभातीर मेऊ रागल्मा तेव्शा वलाभुरीांवाठी नलीन ळाऱा भ. कलेमाांनी वुरू केरी. ४भाचा१ ९०७योिी रकडी ऩुरािलऱ िुन्मा लाड्मात वशाभुरीांना प्रलेळ दे लून ऩहशरी ळाऱा काढरी. शळषणावाठी मेते अवरेल्मा ऩारकाांकडून भुरीांचे लम लीव लऴे शोईऩमांत रग्न कयणाय नाशी अवे लदलून घेत अवत. त्मावाठी ब्रह्भचमापांडाची कल्ऩना आभरात आणरी. त्माभुऱे कुभारयकाांच्मा रग्नाची लमोभमाादा लाढण्माव भदत झारी ल फारवललाशाव प्रनतफांध कयता आरा. माचफयोफय प्रौढ भुरीांना शळषण शभऱाले म्शणून शी भ. कले माांनी प्रमत्न केरे. त्माांचा शा प्रमोग शी मळस्त्ली झारा. स्त्री शळषण वलऴमक भ. कले माांचे वलचाय अांत्मत दयू दळी शोते स्त्रीने शळषण घ्माले ऩयां तु तेलढ्मालय थाांफून न यशाता इतय जस्त्रमाांनाशी शळषणावाठी वशकामा कयाले अवे त्माांना लाटत शोते. मा तत्लानुवाय काभ कयण्माची तमायी अवरेल्मा जस्त्रमाांचा एक वांघ ननभााण कयाला शी कल्ऩना त्माांच्मा भनात आरी. १ ९०८ वारी त्मावाठी त्माांनी’ ‘ननष्काभ- कभा- भठाची’ स्त्थाऩना केरी. माचा भुख्म शे तू शे की, आश्रभातीर भुरीांनी वलद्मावांऩादन करून आऩल्मा दे ळबर्गनीांच्मा उऩमोगी ऩडाले, आश्रभावायख्मा वांस्त्थाांना भदत कयाली, स्त्लाथा त्मागाच्मा बालनेने आऩरे आमष्ु म स्त्री शळषणाच्मा कामाारा अऩाण कयाले, आणण खयोखय अळा वलद्मार्थन ा ी तमाय झाल्मा. ननष्काभ-कभा-भठाची लाटचार वरू ु झारी. अनेक वेवलका ननभााण झाल्मा. ऩढ ु े शा भठ आश्रभात वभावलष्ट झारा. ऩयां तु त्माभुऱे भ. कले माांना स्त्री शळषणाच्मा कामााव ननस्त्लाथा बालनेने भदत कयणामाा जस्त्रमा शभऱाल्मा .ऩुढे अनाथा श्रभ, भहशरा वलद्मारम ल ननष्काभ-कभा-भठ शभऱून ‘भहशरा श्रभ„ अवे वुमोग्म नाल ळाऱे रा शभऱारे िी ळाऱा आिशी ४५०० शिाय वलद्मार्थन ा ीवश उत्तभरयत्मा चारू आशे . स्त्री शळषण, वलधला शळषण, गयीफ गयिू, अळा अवांख्म भुरीांच्मा शळषणावाठी वभािाकडून ननधी िभा कयाला मा शे तूने फाऩूवाशे फ र्चऩऱूणकय माांच्मा कल्ऩनेतून ‘बाऊफीि पांड’ शी मोिना ननभााण झारी. वलद्मार्थन ा ीांनी वभािातीर उदायदात्माांऩमात िाऊन शळषणावाठी लगाणी िभलाली शा उऩक्भ पामदे ळीय ठयरा. आि ९० लऴे ‘बाऊफीि ननधी ‘ शा उऩक्भ अवलयत ऩणे चारू आशे . लऴाबयातीर िभलरेरा ननधी वांस्त्थेव अऩाण कयण्मात मेतो. २० डडवेंफयमा हदलळी’ बाऊफीि ननधी वभऩाण वोशऱा’ वािया केरा िातो. भुरीांना केलऱ ळारेम शळषण दे ऊनच भ.कले थाांफरे नाशीत .तय ऩयदे ळाप्रभाणे आऩल्मा दे ळातशी जस्त्रमाांना उच्च शळषण शभऱाले म्शणून त्माांनी १ ९१ ६ वारी भहशरा वलद्माऩीठाची कल्ऩना भाांडरी िऩान भधीर भहशरा वलद्माऩीठाची ऩाशणी करून, बायतात आऩल्मा बाऴणाद्लाये शे वलचाय रोकाांऩमांत ऩोशचलरे आणण जस्त्रमाांना उच्च शळषण शभऱाले म्शणून “अणखर बायतलऴीम भहशरा वलद्माऩीठाची”स्त्थाऩना केरी. त्मावाठी स्त्लतांर‘ अभ्माव क्भ तमाय केरा. भातब ू शळषण घ्माले अवा आग्रश धयरा. ृ ाऴेतन
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Sau. Suchita Raju Pawar & Dr. Anuradha Sahastrabuddhe 7024 (Pg. 7021-7027) जस्त्रमा ऩदलीचे शळषण घेऊ रागल्मा. वुरूलातीरा वलयोध झारा ऩयां तु नांतय त्माचे भशत्त्ल वभािाव ऩटरे. आणण अनेकाांनी ऩाहठां फा हदरा वलळेऴत् ठाकयवी कुटुांफी माांना कडून वलद्माऩीठावाठी बयघोव दे णगी शभऱारी. आणण वलद्माऩीठाव भूता स्त्लरूऩ प्राप्त झारे. भ. कले माांनी दे ळबय प्रलाव करून भहशरा वलद्माऩीठाचे भशत्त्ल रोकाांऩमांत ऩोशोचलरे . आणण भुरी वाषय , स्त्लालरांफी, वषभ, धाडवी फनू रागल्मा. त्माांचे स्त्री शळषणाचे स्त्लप्न वाकाय झारे. अनेक भुरीांभधे वभािवेलेची आलड ननभााण झारी, जस्त्रमाांभधे स्त्लालरांफन, वशकामा, आत्भवलश्लाव, जिि, र्चकाटी अवे वद्गुण वांक्शभत झारे ज्माचा पामदा ऩढ ु े िाऊन कुटुांफव्मलस्त्था, वभाि व्मलस्त्था ल दे ळाराशी झारा. वन १ ९३६ भधे भ. कले माांनी ‘भशायाष्र-ग्राभप्राथशभक-शळषण-भांडऱ’ स्त्थाऩन करून ळशयी बागाप्रभाणे ग्राभीण बागातीर जस्त्रमाांनाशी शळषणाची वांधी शभऱाली म्शणून प्रमत्न केरे. भशायाष्रात एकूण ५० ळाऱा वुरू झाल्मा. खेडग े ालात वाषयता प्रवाय व्शाला शा मा भागीर शे तू शोता. १ ९३५ ते १ ९४७ ऩमांत त्माांचे शे काभ चारू याहशरे. १ ९३८ भ. कले माांच्मा ८० व्मा लाढहदलवाननशभत्त भुरीांवाठी एक नलीन उऩक्भ वुरू केरा. ळशयी बागातीर भुरीांना कक्डा प्रकायात वांधी शभऱाली म्शणून ‘ऩूना गल्वा स्त्कूर स्त्ऩोटा व ् अवोशवएळन’ नालाची वांस्त्था स्त्थाऩन केरी त्मा भाध्मभातून दयलऴी वलवलध कक्डास्त्ऩधाा आमोजित केल्मा िात अवत शळषणाफयोफय भुरीांना खेऱातशी वशबागी शोता आरे. त्माभऱ ु े भर ु ीांचा वलाांगीण वलकाव झारा. वतत ८० लऴे ह्मा स्त्ऩधाा चारू आशे त. भ. कले माांचा भर ु गा य. धो. कले माांनी त्मालेऱी वभाि स्त्लास्त्थावाठी कुटुांफ ननमोिनाचेकामा शाती घेतरे मावाभाजिक कामाावशी त्माांनी ऩाहठां फा हदरा. वभािातीर ऩीडडत , रयतीऩयां ऩयाांनी नाडरेल्मा स्त्रीचा उद्धाय शे च त्माांनी आऩरे कामाषेर भानरे लमाच्मा ८० लऴाानांतयशी ते ळाांत फवरे नाशीत. तय वभािात वभतेच्मा तत्लाचा प्रवाय कयण्मावाठी त्माांनी वन १ ९४४ वारी ‘वभता वांघाची’ स्त्थाऩना केरी. त्मा वांफांधी भ.कले आऩल्मा आत्भलत्ृ तात म्शणतात “आऩणारा शभऱारेरे स्त्लातांत्र्म िय हटकलामचे अवेर तय आऩल्मा शाडीभाळी णखऱरेरा िातीम लाद प्रथभ नष्ट केरा ऩाहशिे त्माभुऱे वभािाचीच नव्शे तय वफांध दे ळाची शानी शोणाय आशे . मा िातीम लादाच्मा भऱ ु ाळी धाशभाक बालना ल रूढीांचे दडऩण अवल्माने त्मा नष्ट कयण्माकरयता योटीफेटी व्मलशायवयााव वुरू झारा ऩाहशिे . धभा शा ऩरयलतानीम आशे शी वभिूत ऩटलून दे ऊन शा िातीम लाद नष्ट केरा तयच ऩुढीर काऱात तयणोऩाम आशे .” उहिष्ट क् 1: भ. कले माांच्मा वाभाजिक कामााचा अभ्माव कयणे. भ. कले माांचे आत्भचरयर ल िीलन चरयरे अभ्मावल्मानांतय त्माांच्मा वाभाजिक कामााची वखोर भाहशती शभऱारी. त्मानव ु ाय त्माांचे वाभाजिक कामा थोडक्मात: १ )१ ८८९- भरू ु ड पांडाची स्त्थाऩना २)१ ८९१ - भुरुड गालात इांग्रिी ळाऱा वुरू ३)१ ८९३- वलधला ऩुनवलालाश ४)१ ८९३- वलधला वललाशोत्तेिक भांडऱीची स्त्थाऩना ५)१ ८९६- अनाथ फाशरका श्रभाची भांडऱी स्त्थाऩना ६)१ ९०७- भहशरावलद्मारमाची स्त्थाऩना ७)१ ९०७- प्रौढ
शळषण
लगा वरु ु
८)१ ९०८- ननष्काभ-कभा-भठाची स्त्थाऩना वलद्माऩीठ ९)१ ९१ ६- बायतलऴीम भहशरा वलद्माऩीठाची स्त्थाऩना १ ०)१ ९१ ७- अध्मावऩका वलद्मारमाची स्त्थाऩना १ १ )१ ९१ ८-बाऊफीि पांड वुरू १ २)१ ९३६- भशायाष्र-ग्राभ-प्राथशभक-शळषण-भांडऱाची स्त्थाऩना
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Sau. Suchita Raju Pawar & Dr. Anuradha Sahastrabuddhe 7025 (Pg. 7021-7027) १ ३)१ ९३८- ऩूनागल्व स्त्कूरस्त्ऩोटा व ् अवोशवएळन १ ४)१ ९४४-वभता वांघाची स्त्थाऩना उहिष्टक् 2: भ. कले माांच्मा वाभाजिक कामााचे भूल्मभाऩन कयणे. प्रश्नालरीच्मा आधाये भ.कले माांच्मा वाभाजिक कामााचे भूल्मभाऩन – प्रश्न १ - भशऴी कले माांचे कामा खारीरऩैकी कोणत्मा फाफतीत भशत्लाचे लाटते? ऩमााम
अ. ळैषणणक
फ. वाभाजिक
क. कौटुांबफक
ड. आर्थक ा
क्.
ऩमााम
टक्केलायी(% )
अ
ळैषणणक
८८
फ
वाभाजिक
९८
क
कौटुांबफक
७८
ड
आर्थक ा
६८
अथाननलाचन: उऩयोक्त आरेखालरून अवे रषात मेते की भ.कले माांचे कामा ळैषणणकदृष्टमा भशत्लाचे लाटते ल त्मा खारोखार त्माांचे कामा वाभाजिक दृष््माशी भशत्लऩण ू ा ठयते. स्त्ऩष्टीकयण : भ.कले माांचे स्त्री शळषणाचे कामा अिोड आशे . ऩयां तु त्मा फयोफय त्माांनी वभािवेला ल वभािवुधायणेवशी प्राधान्म हदरे त्माभुऱे त्माांचे वाभाजिक कामाशी रषणीम ठयते .
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलाात िास्त्त
Sau. Suchita Raju Pawar & Dr. Anuradha Sahastrabuddhe 7026 (Pg. 7021-7027) प्रश्न २ - भशऴी कले वांस्त्थेत शळषण घेतल्माभुऱे कोणता पामदा झारा ? ऩमााम अ. अथाािन ा
फ. वांस्त्काय
क. कौटुांबफक िफाफदायी
ड. व.वेला,फचत इ. गुण.
क्
ऩमााम
टक्केलायी(% )
अ
अथाािन ा
८२
फ
वांस्त्काय
९०
क
कौटुांबफक िफाफदायी
९०
ड
व.वेला,फचत इ. गुण
८२
अ ि क ड
म.कळे संस्थेतीऱ शऴक्षणथमल ु े झथऱेऱे फथयदे स.सेळथ,िचत इ.गुण कौंटुबिकजिथिदथरी संस्कथर अथथाजन 78
80 Series2
82
84
86
88
90
92
Series1
अथाननलाचन : भ. कले स्त्री शळषण वांस्त्थेत शळषण घेताना भुरीांलय शळषणाफयोफय वांस्त्काय झारे शे हदवून मेत.े अळा वुवांस्त्कायाांभुऱे जस्त्रमा आऩल्मा कुटुांफाची िफाफदायी उत्तभ रयतीने ऩाय ऩाडू ळकल्मा अवे लाटते. स्त्ऩष्टीकयण: उत्तभ वांस्त्कायाांफयोफय कुटुांफाची मोग्म दे खबार जस्त्रमा करू ळकल्मा. माशळलाम अथाािन करून वांवायारा शातबाय रालू ळकल्मा. आऩल्मा कुलतीप्रभाणे वभािवेला कयाली ल फचतीची वलम झारी. ९०%जस्त्रमाांनी उत्तभ वांस्त्काय ल कौटुांबफक िफाफदायी
रालण्मावशी भदत
ऩाय ऩाडण्मावाठी शळषण उऩमोगी ठयरे अवे भत
नोंदलरे आशे . ननष्कऴा: एकांदयीत तत्कारीन वभािातीर वलवलध वभस्त्माांची िाण ठे ऊन भ.कले माांनी स्त्री शळषण, वलधला ऩुनवलालाश, प्रौढशळषण, केळलऩनाव प्रनतफांध, िातीबेद ननभर ूा न, वांस्त्कायषभ उऩक्भ, ननष्काभ-कभा-भठ, भहशरा वलद्मारम, भहशरा लवनतगश ृ , भातब ृ ाऴेव प्राधान्म, वभािाशबभुख अभ्मावक्भ भहशरा वलद्माऩीठाची स्त्थाऩना ,वभानतेचा प्रवाय अळा अनेक भशत्लऩूणा गोष्टीांचा दयू दळीऩणे वलचाय करून त्मावांफांधी तन-भन-धन अऩाण करून अवलयत कामा केरे. त्मात त्माांना अबत ा ळ शभऱारे. त्माांच्मा मा अतर ू ऩल ू म ु नीम कामााफिर बायत वयकायने त्माांना वन १ ८५८ भधे ‘बायतयत्न’ शा वलोच्च ऩुयस्त्काय दे ऊन त्माांचा गौयल केरा. १ ४ िून १ ९९६ योिी वांस्त्थेच्मा ळतक भशोत्वली कामाक्भात अध्मषीम बाऴणातून वलधान ऩरयऴदे चे वबाऩती भा. िमांतयाल हटऱक माांनी भ.कले माांचा ऩुढीर ळब्दात गौयल केरा ते म्शणारे “रोकभान्म कभामोगी शोते तय भशऴी कले वभमोगी शोते. त्माांनी वभानतेचा ध्माव घेतरा शोता. स्त्री-ऩुरूऴ,
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Sau. Suchita Raju Pawar & Dr. Anuradha Sahastrabuddhe 7027 (Pg. 7021-7027) िाती-िभाती, वुख-द:ु ख मातीर बेदाबेदाांलय भात कयण्माचा त्माांचा ननधााय शोता तो त्माांनी कामभ ठे लरा. “भ. कले स्त्री शळषणाचे प्रणेते मा ऩुस्त्तकात भारती ताई दे ळऩाांडे शरहशतात “भ. कले कोण शोते? शळषक? प्राध्माऩक? वभािवेलक? वभािशळषक? वभािवुधायक? की आधुननक वांत; खयां तय ते वला काशी शोते. “स्त्री शळषणाच्मा कामााफयोफयच भ.कले माांनी वभािवुधायणेचे शी काभ केरे. म्शणून ते भशऴी शी शोते आणण वभाि वुधायक शी”. वांदबावूची: दे ळऩाांडे भारती ,स्त्री शळषणाचे प्रणेते भशऴी कले ,भशऴी कले स्त्री –शळषण वांस्त्था ,ऩण ु े ळतक भशोत्वल प्रकाळन (१ ९९७)
आत्भलत्ृ त ल चरयर ,कले ल ऩटलधान ,बास्त्कय धोंडो कले ,र्चटणीव ,भशऴी कले स्त्री शळषण वांस्त्था (१ ९५८) स्त्भयणणका –ळताब्धी लऴा २००६-२००७ ,भहशराश्रभ शामस्त्कूर ,कलेनगय ऩुणे ५२
खोरे वलकाव ,भशऴी धोंडो केळल कले,भेिेजस्त्तक ऩब्रीशळांग शाउव ,ठाणे ,द्वलतीम आलत्ृ ती (ऑक्टो २०१ ५) कले आनांदीफाई ,भाझे ऩयु ाण ,भशऴी कले स्त्री शळषण वांस्त्था ,ऩण ु े ,चतथ ु ा आलत्ृ ती (२०१ ४)
आठरेकय भांगरा ,भशऴी ते गौयी (स्त्री शळषणाची लाटचार ),यािशां व प्रकाळन ,ऩुणे ,प्रथभालत्ृ ती (१ ९९९)
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies