Scholarly Research Journal for Humanity Science & English Language, Online ISSN 2348-3083, SJ IMPACT FACTOR 2017: 5.068, www.srjis.com PEER REVIEWED JOURNAL, FEB – MAR, 2019, VOL- 7/32 ऩुणे ळशयातीर व्मालवायमक वभाजकामयकर्तमाांना अळावकीम वंस्थेभध्मे नोकयी कयताना मेणामाय वभस्मा ल र्तमाचे वंबाव्म ऩरयणाभ
एव. आम. कंु बाय1, Ph. D. & प्राची फरकलडे2 1
वशमोगी प्राध्माऩक अभबभत वलश्लवलद्मारम (बायती वलद्माऩीठ), वभाजवलसान केंद्र ,ऩुणे
2
वंळोधन भागयदळयक, वलद्मायनष्णात वलद्माथी, टिऱक भशायाष्र वलद्माऩीठ ,ऩुणे
Abstract
बायतीम वंस्कृतीचा वलचाय केरा तय शी अयतळम प्राचीन वंस्कृती आशे.बायतीम वंस्कृती भध्मे ऩूलीऩावूनच वभाजकामय शे वलवलध स्लरूऩाभध्मे अस्तीर्तलात अवल्माचे आढऱून मेत.े वभाज फदररा र्तमा प्रभाणे वभाजकामायच्मा स्लरूऩाभध्मे दे खीर फदर शोत गेरा. व्मालवायमक वभाजकामायची गयज बावू रागरी आणण मातूनच वभाजकामायचे भळषण दे णामायऱ अनेक ळैषणणक वंस्था उदमाव मेऊ रागल्मा.आज बायताभध्मे व्मालवायमक वभाजकामायची भळषण आणण प्रभळषण दे णामायाा अनेक ळैषणणक वंस्था अस्तीर्तलात आशे त.मा वंस्थांभापयत वलद्मार्थमाांना वभाजकामायचे सान ,भळषण ,प्रभळषण टदरे जाते.वभाजकामायचे भळषण दे ण्मावाठी वलवलध ताभवकांचे आमोजन केरे जाते.र्तमाचप्रभाणे षेत्रीमकामाय द्लाये र्तमांच्मा भधीर षभता कौळल्मांचा वलकाव केरा जातो.वदय ळैषणणक वंस्था द्लाये वभाजकामायच्मा वलवलध ळाखांचे भळषण टदरे जाते.मा वगळ्माभुऱे एक यनऩुण वभाजकामयकताय यनभायण शोण्मावा शातबाय रागत आशे.वभाजकामायचा वलकाव झाल्माभुऱे ते एक ऐच्च्िक कामय न याशता एक व्मलवाम म्शणून वभाजकामायचा वलकाव झारेरा टदवून मेतो.वभाजाभधीर वलवलध प्रकायच्मा वभस्मा वोडवलण्मावाठी वलवलध स्लरूऩाच्मा अळावकीम वंस्था मा कामययत आशे त.आज वभाजकामय शा इतय व्मलवामांप्रभाणे नालारूऩाव आरेरा टदवतो.ऩण अद्माऩशी इतय व्मलवामांप्रभाणे माचा वलकाव झारेरा टदवून मेत नाशी.मा वगळ्माचा ऩरयणाभ वभाजकामयकताय आणण अळावकीम वंस्था मांच्मालय झारेरा टदवून मेतो . ळेषणणक दृष्िीने वलचाय केरा अवता वलद्माऩीठ आणण प्रभळषण वंस्थेत लाढ ल र्तमांच्मा अभ्मावक्रभाभध्मे वद्म ऩरयच्स्थतीनुवाय वभानता अवाली .वलवलध वाभाच्जक वभस्मा ,वलऴमांलय वभाजकामायभधीर नलीन वंकल्ऩना ,वेभभनाय ,कॉन्पयन्व ,कामयळाऱांच्मा आमोजनाभुऱे वभाजकामयकते आणण वलद्मार्थमाांचा दृष्िीकोण वलकभवत शोण्माव भदत शोईर.ळावन आणण अळावकीम वंस्थांनी एकत्र मेऊन रोकांना वद्म ऩरयच्स्थयत भध्मे बेडवालणामायळ वभस्मा ळोधून र्तमालय काभ कयणे
आलश्मक आशे.
वभाजकामयकर्तमाांनी एक व्मालवायमक म्शणून व्मलवामाप्रती अवणाय्मा भूल्मांचे ऩारन कयणे गयजेचे आशे आणण व्मालवायमक म्शणून स्लत : ची ओऱख वभाजाभध्मे यनभायण कयणे गयजेचे आशे .वभाजकामयकर्तमाांने
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
डॉ. एव. आम. कुंबाय & प्राची फरकलडे (Pg. 8776-8782)
8777
स्लत : भधीर कौळल्म , गुण वलकभवत कयाले आणण काभाभध्मे आलश्मक अद्मालत गोष्िी जवे की वंगणक ,इंग्रजीचे सान ,वलवलध वलऴमालयीर लाचन मा गोष्िी आर्तभवात केल्मा तय र्तमाची वभाजाभध्मे प्रयतभा
वुधायण्माव यनच्श्चत भदत शोईर. भूऱ ळब्द – वभाजकामय ,वभाजकामयकताय , अळावकीम वंस्था ,वलद्माऩीठे ल प्रभळषण वंस्था
Scholarly Research Journal's is licensed Based on a work at www.srjis.com प्रस्तालना – वभाजकामााचा वलचाय केरा तय वभाजकामा शे बायताभध्मे पाय ऩूलीऩावुन अस्स्तत्लात शोते.वभाज फदररा तवे त्माचे स्लरूऩशी फदररे.लऴाानुलऴे वभाजकामााभध्मे फदर शोत गेरा ल आज वभाजकामा एक व्मलवाम म्शणून नालारूऩाव आरे आशे .वभाजकामा शे स्ल – इच्छे ने केरे जाते तेव्शा त्मारा स्लैस्च्छक वभाजकामा म्शणतात.तय जेव्शा वभाजकामा व्मलवाम म्शणन ू स्लीकायरा जातो अवा व्मलवाम ज्मा भध्मे नीतीत्त्ले
,भल् ू मे आणण भदत
कयण्माची मोग्म ऩध्दत अवते तेव्शा त्मारा व्मालवायमक वभाजकामा म्शणतात.वभाजकामााचे व्मालवायमकयण शोत अवताना अनेक अळावकीम वंस्था अस्स्तत्लात आल्मा. अळावकीम वंस्थेकडे दृष्टीळेऩ टाकरा तय अवे रषात मेते की वभाजाभध्मे भोठ्मा प्रभाणात मा वंस्था अस्स्तत्लात अवून त्माभध्मे कामा कयणाये कामाकते ज्मांना वभाजकामाकते अवे वंफोधरे जाते त्मांची वंख्मा शी अधधक आशे .तवेच मा वंस्थांकडून वभाजाभध्मे फशुतांळ प्रभाणात वभस्मा वोडवलण्माचे आणण वलकावात्भक कामा केरे जाते. मुनामटे ड स्टे ट भध्मे १ .५ दळरष अळावकीम वंस्था कामायत आशे त तय यशळमा भध्मे २ ,७७,००० अळावकीम वंस्था तय बायतात माचे प्रभाण अंदाजे २ दळरष आशे . (http://en. m. wikipedia.org/wiki/Nongovernmental_organization) कामायत अवणामााi मा अळावकीम वंस्थाचे प्रभाण ७
भशायाष्रात प्रत्मष
,८३५ आशे .
ngopartnershipsystem/maharashtra)
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
(www.
डॉ. एव. आम. कुंबाय & प्राची फरकलडे (Pg. 8776-8782)
8778
तयीशी वभाजकामा व्मलवामारा इतय व्मलवामांप्रभाणे स्लत : ची ओऱख शभऱारेरी नाशी.इतय व्मलवामांप्रभाणे दजाा आणण प्रयतष्ठा शभऱारेरी नाशी.आज फमाा चळा अळावकीम वंस्था अस्तीत्लात अवल्मा आणण त्माभध्मे कामा कयणामााभ व्मालवायमक वभाजकामाकत्माांची वंख्मा जयी जास्त अवरी तयी मा व्मलवामाची पायळी प्रगती झारेरी नाशी.तवेच व्मालवायमक वभाजकामाकत्माांना वभाजाभध्मे इतय व्मालवायमकांप्रभाणे स्लीकृती आणण शभऱणामााव दजाा भध्मे तपालत ददवून मेते.शे वभाजकामाकते जयी वभाजावाठी वभाजातीर रोकांवाठी कयी काभ कयत अवरे तयी शी त्मांना अनेक वभस्मांना वाभोये जाले रागते.वंळोधनकताा स्लत : व्मालवायमक वभाजकामाकताा अवल्माने त्माने मा वलऴमाची यनलड केरेरी आशे .वदय वंळोधनाभध्मे व्मालवायमक वभाजकामाकत्माांना अळावकीम वंस्थेत नोकयी कयताना मेणामााोो वभस्मेचे अध्ममन कयण्मात आरे आशे .मावाठी ऩुणे ळशयाभध्मे स्स्थत अवरेल्मा अळावकीम वंस्थेत कामायत अवणामााश व्मालवायमक वभाजकामाकत्माांचा वभालेळ कयण्मात आरा आशे . नभूना यनलड : अळावकीम वंस्थेभधीर ज्मांनी वभाजकामााचे शळषण घेतरे आशे ल दोन लऴााशून अधधक अनुबल अवणामााोावभाजकामाकत्माांची वशे तूक नभूना यनलड ऩद्धतीचा अलरंफ करून ३०० ऩैकी १ ५० म्शणजेच ५० टक्के स्री आणण ऩरु ु ऴ वभाजकामाकत्माांची यनलड कयण्मात आरी.त्माचप्रभाणे स्तरयत मादृस्च्छक नभूना यनलड ऩद्धतीचा लाऩय करून १ १ ६ अळावकीम वंस्थांभधन ू ३८ अळावकीम वंस्थांची म्शणजेच ३० % अळावकीम वंस्थांची यनलड भदशरा वलकाव आणण वक्ष्भीकयण
,फारवलकाव आणण फारवंगोऩन
प्रशळषण ,आयोग्म ,आददलावी शक्क आणण वलकाव
,शळषण आणण व्मालवायमक
,ग्राभीण /ळशयी वभुदाम वलकाव
वलकाव ,वी.एव.आय मा ८ बागांभध्मे वलबागणी कयण्मात आरी.
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
,मुलक
डॉ. एव. आम. कुंबाय & प्राची फरकलडे
8779
(Pg. 8776-8782)
वंळोधन आयाखडा : वदय वंळोधनावाठी लणानात्भक वंळोधन आयाखडा लाऩयण्मात आरा.कायण व्मालवायमक वभाजकामाकत्माांना अळावकीम वंस्थेत काभ कयताना मेणामााऩ वभस्मा आणण वभाजकामाारा इतय व्मलवामाप्रभाणे फयघतरे जात नाशी.माची मथाथा भादशती उऩरब्ध आशे .मा वंदबाातीर वभस्मांचे वललेचन प्रस्तुत कयण्मावाठी लणानात्भक वंळोधन आयाखडा भशत्लाचा आशे कयण वभाजकामाकत्माांना काभ कयताना मेणामााोी अडचणी
,इतय व्मलवामाच्मा तुरनेत शभऱणाये
लेतन आणण वोमी – वव ु लधा मांच्मातीर तपालत त्माचप्रभाणे वभाजकामाकत्माांच्मा शक्कांवाठी रढणामाा
वंघटनांचा आबाल इत्मादीचे लणानात्भक वललेचन प्रस्तुत कयामचे अवेर तय
त्माकरयता वलऴमाळी वंफंधधत लास्तवलक तथमांना कोणत्माशी एका लैसायनक तंर ऩद्धतीद्लाया एकत्ररत कयणे आलश्मक आशे .त्माभुऱे लणानात्भक वंळोधन आयाखडा वदय वंळोधनावाठी मोग्म आशे . तथम वंकरन – प्रश्नालरी ऩद्धतीचा उऩमोग करून तथम वंकरन कयण्मात आरे आशे .कायण उत्तयदाते शे शळक्षषत अवल्माने तवेच ऩूणल ा ेऱ म्शणजेच ८ ताव काभ कयत अवल्माने त्मांच्मा लेऱेचा आणण त्मांच्मा व्मस्त काभकाजाचा वलचाय करून तथम वंकरनावाठी प्रश्नालरीचा लाऩय कयण्मात आरा.तथम वंकरनारा वरु ु लात कयण्माआधी तमाय कयण्मात आरेल्मा प्रश्नालरीची ऩूला चाचणी घेण्मात आरी ल त्मा अनुऴंगाने प्रश्नालरी भध्मे वुधायणा कयण्मात आरी. अळावकीम वंस्थेचे स्लरूऩ ल वद्मस्स्थती – वदय अभ्मावावाठी वंळोधकाने ऩुणे ळशयातीर १ १ ६ अळावकीम वंस्थांऩैकी ३८
(३०
% ) अळावकीम वंस्थांची स्तयीत मादृस्च्छक नभूना यनलड ऩद्धतीचा लाऩय करून यनलड केरी.मा वंस्थांची त्मा कामायत अवणामाा
षेरांनुवाय त्मांची भदशरा वलकाव आणण वक्ष्भीकयण
,फारवलकाव आणण वंगोऩन ,शळषण आणण व्मालवायमक प्रशळषण ,आयोग्म ,आददलावी शक्क Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
डॉ. एव. आम. कुंबाय & प्राची फरकलडे (Pg. 8776-8782)
आणण वलकाव ,ग्राभीण / ळशयी वभुदाम वलकाव
,मुलक वलकाव , वी.एव.आय मा बागांभध्मे
वलबागणी कयण्मात आरी. ऩण ु े ळशय शे वलद्मेचे भाशे यघय
,वांस्कृयतक लायवा ,आम.टी.शफ मा
वलळेऴणांनी जयी ओऱखरे जात अवरे तयी ळशयातीर लाढती फखायलस्ती ळैषणणक वुवलधांचा आबाल
8780
,ळाऱा गऱती ल
, फेयोजगायी , भूरबूत वोमी – वुवलधांच्मा अबालाभुऱे ढावऱत
चाररेरी आयोग्म स्स्थयत ,अवंघदटत काभगाय आणण औद्मोधगक फेयोजगायी ,भदशरा अत्माचाय – ळोऴण आणण गुन्शे गायी मा वायख्मा वभस्मा दे खीर भोठ्मा प्रभाणालय बेडवालत आशे त.मा वभस्मा कभी कयण्मावाठी ककंला वभऱ ू नष्ट कयण्मावाठी अळावकीम वंस्थांची भोराची काभधगयी माभध्मे आशे . अळावकीम वंस्थेची कामा ल मोगदान – वंळोधंनाभध्मे यनलडण्मात आरेल्मा अळावकीम वंस्थांचा वलचाय केरा अवता काशी वंस्था मा त्मांना शभऱणाये अनुदान ल त्मा अनुदानाचा मोग्म वलयनमोग
, त्मांची
कामाऩद्धती ,उऩरब्ध अवरेरे भनुष्मफऱ आणण धोयणांची मोग्म आंफरफजालणी भुऱे मा काशी अंळी त्मांच्मा षेराभध्मे मळस्लीरयत्मा कामा कयीत आशे त.वभाजाभध्मे त्मांनी वकायात्भकरयत्मा स्लत:ची ओऱख आणण अस्स्तत्ल यनभााण केरे आशे .फशुतेक वंस्था भमााददत वाधन – वंऩत्ती ल भनुष्मफऱाच्मा आधाये दे खीर उत्तभ कामा कयीत आशे त.वद्मस्स्थतीत वंस्थांभध्मे तरुण कामाकयत्मांची आलश्मकता आशे ऩयं तु शी वंख्मा अद्माऩशी ऩयु े ळी नाशी. व्मालवायमक वभाजकामा ल अळावकीम वंस्था मांची वद्मस्स्थती – वभाजकामा शे जयी व्मलवाम म्शणन ू नालारूऩाव आरे अवरे तयी वभाजाभध्मे
,
वभाजातीर रोकानाभध्मे मा फद्दर फये चवे गैयवभज ददवून मेतात.तवेच वभाजकामा व्मलवाम म्शणून यनलडण्माचे प्रभाण तरुनांभध्मे कभी आशे .अद्माऩशी इतय व्मलवामा प्रभाणे वभाजकामाारा स्लीकृती शभऱारेरी नाशी.त्माभुऱे वभाजकामा व्मलवामाचा वलकाव कयणे गयजेचे आशे मावाठी वभाजकामााचे शळषण दे णामााश वलद्माऩीठांच्मा वंख्मेत लाढ कयणे ककंला Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
डॉ. एव. आम. कुंबाय & प्राची फरकलडे (Pg. 8776-8782)
याज्मांभध्मे जे नाभांककत अनुदायनत
8781
,वलना अनुदायनत वलद्माऩीठ आशे त त्मांनी वभाजकामा
वलबागाची यनशभाती वलद्माऩीठांभध्मे कयाली त्माभऱ ु े अळा व्मलवामाभध्मे उत्वक ु ता अवणामााम वलद्माथमाांना माचा पामदा शोईर.
अळावकीम वंस्थाचा वलचाय केरा अवता फशुतांळ
अळावकीम वंस्थांची कामाऩद्धती जयी उत्तभ अवरी तयी त्मांना अनुदान शभऱत नाशी ककंफगुणा ते शभऱारे तयी अत्मंत अल्ऩ अवते माचा ऩरयणाभ त्मांच्मा कामाषभता आणण प्रकल्ऩांलय झारेरा ददवून मेतो.तवेच अऩुये भनुष्मफऱ आणण वभाजातीर रोकांचा शभऱणाया कभी प्रयतवाद मा वगळ्माचाच ऩरयणाभ अळावकीम वंस्थांलय झारेरा ददवन ू मेतो. वभाजकामाकत्माांना बेडवालणामाा
वभस्मा ल त्माचे ऩरयणाभ –
वभाजकामााचे शळषण दे णामाा
वंस्थांच्मा वलशबन्न आबावक्रभ ल ऩद्धतींभऱ ु े
वलद्माथमाांच्मा सानाभध्मे तपालत ददवून मेते.मोग्म प्रशळषण दे णामााब वंस्थांची वंख्मा कभी अवल्माभुऱे प्रत्मष कामााभध्मे अडचणी यनभााण शोतात आणण यनऩुण ल कामाषभ कामाकते शभऱण्माव वंस्थेव अडचण शोते. वभाजकामाकते शे जयी उच्च शळक्षषत अवरे तयी इतय व्मालवायमकांप्रभाणे त्मांना शभऱणाया दजाा
,प्रयतष्ठा
, वभाजातीर त्मांची ओऱख मा भध्मे तपालत ददवून
मेते.त्माचप्रभाणे त्मांना शभऱणाये लेतन
,वोमी – वुवलधा माभध्मे लेतन ऩालती
,ऩी.एप
,लैद्मकीम वव ु लधा ,ऩेन्ळन मा भध्मे दे खीर तपालत ददवन ू मेते .काभाची अवयु क्षषतता आणण जादा काभ ल कभी भोफदरा
, लेऱेची अयनमशभतता
,रोकांचा त्मांच्मा कडे फघण्माचा
नकायात्भक दृष्टीकोण आणण कभी प्रयतवाद मा वायख्मा वभस्मांना त्मांना वाभोये जाले रागते. मा वला गोष्टींचा ऩरयणाभ त्मांच्मा कामाषभतेलय आणण शभऱणामााोे कामावभाधानालय शोतो.
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
डॉ. एव. आम. कुंबाय & प्राची फरकलडे (Pg. 8776-8782)
8782
वंदबा वूची : आगराले, (डॉ.) प्रदीऩ. (१ जानेलायी २०००).वंळोधन ऩद्धती ळास्त्रे आणण तंत्रे .नागऩूय : वलद्मा प्रकाळन. रककालय, (डॉ.) यनरप्रबा. (२००७).वभाजकामायची रूऩये ऴा .नागऩूय : ये खा प्रकाळन. रारदाव, (डॉ.) डड.के.प्रॅक्िीव ऑप वोळर रयवचय.जमऩूय ,टदल्री : यालय ऩच्ब्रकेळन. िांगवाऱे , (डॉ.) प्राजक्ता. (२०१०).व्मालवायमक वभाजकामय वलचायधाया ल इयतशाव .नागऩूय : भंगेळ प्रकाळन. िांगवाऱे , (डॉ.) प्राजक्ता. (२०००).व्मालवायमक वभाजकामय वंकल्ऩना आणण वैद्धांयतक सान .नागऩूय : श्री वाईनाथ प्रकाळन. फोतच्मा याभफाफु – बायतातीर वभाजकामय भळषणाभधीर वभस्मा आणण आव्शाने. (INTERNATIONAL JOURNAL OF MULTIDISCIPLINARY EDUCATIONAL RESEARCH. SSN : 2277-7881. VOLUME 1, ISSUE 3, AUG 2012)
शजया अनुऩ - वभाजकामायची बायतातीर वद्मच्स्थती (Current Issue : 13thFebruary 2016 - 19February 2016, i.e. No. 45)
नलोटदत वभाजकामयकर्तमाांना बेडवालणामायय वभस्मा . लेफवाईि : (http://socialwork. une. edu/resources/news/top-five-issues-that-modern-social-workersface/)
भवश दीनदमार - बायतातीर वभाजकामय भळषणातीर वभकारीन आव्शांनाचे वलश्रेऴण लेफवाईि : (http://www. academia. edu/17359449/Historical_Analysis_of_contemporary_ challenges_ to_Social_Work_Education_in_India_and_the_achievable_responses)
मादल अभभत कुभाय - वभाजकामय प्रभळषणाथीवाठीच्मा वंधध आणण आव्शाने लेफवाईि : (http://www. academia. edu/14778711/ Opportunities_and_Challenges_of_Social_work_Trainees)
दे वाई ,आनंद भारा (२००२) – वभाजकामय ऩद्धती भधीर कायखाना उद्मोग षेत्रातीर व्मालवायमक वभाजकामयकर्तमाांना लास्तवलक आणण आदळय वयलाभध्मे बावणाय्मा त्रुटि. ऩाथवाथी वलभरा (२०१३ ) – कनायिक आणण ताभभऱनाडू याज्मातीर वलळेऴ वंदबय अवरेल्मा मळस्ली अळावकीम वंस्थांच्मा वाभाच्जक वलतयण धोयणांचा अभ्माव. तीयभाये प्रबा (२०१३ ) – वभाजकामायच्मा भळषण दे णाय्मा वंस्था आणण वभाजकामय भळषकांची सान वलकावातीर बूभभका.
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies