Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies, Online ISSN 2278-8808, SJIF 2019 = 6.380, www.srjis.com PEER REVIEWED & REFEREED JOURNAL, MAY-JUNE, 2020, VOL- 7/59
वद्मस्थथतीत आगयकयाांच्मा थरीवलचायाांचा भागोला ऩल्रली यवलांद्र चव्शाण
वांळोधन वलद्मार्थिनी (याज्मळाथर वलबाग ,वा. पुरे ऩुणे वलद्माऩीठ, ऩुणे) Scholarly Research Journal's is licensed Based on a work at www.srjis.com
प्राथतावलक: फेंथभ मभरप्रणीत व्मस्तत थलातांत्र्मलाद ल उऩमुतततालाद, थऩेन्वयप्रणीत उत्क्ाांतीलाद ल असेमलाद आणण मयु ोऩातीर प्रफोधन उत्कतय फवु िलाद ल वख ु लाद मा गोऩाऱ गणेळ आगयकयाांच्मा लैचारयक श्रिा शोत्कमा.म्शणूनच त्कमाांचे थरीवलऴमक प्रश्न ल वुचवलरेल्मा उऩाममोजना शे लैचारयक प्रेयणेचे पमरत आशे . आगयकयाांच्मा वाभास्जक वलचायात कुटुांफव्मलथथेचा प्राधान्माने वलचाय केरेरा आशे . त्कमाांच्मा भते ज्मा वभाजाची कुटुांफव्मलथथा वलथकऱीत झारी आशे तो वभाज प्रगती करू ळकत नाशी. त्कमा वभाजारा ऩयां ऩयागत वलचायाांतन ू फाशे य ऩडून काशी नले मळकण्माची फुवि शोत नाशी. म्शणून कुटुांफव्मलथथा वदृढ ऩामालय अबायरेरी अवाली.
कुटुांफव्मलथथेत स्थरमाांचे थथान काम अवाले , त्कमाांना मळषण दे णे
माांवायख्मा प्रश्नाांलय आगयकयाांनी वलचाय केरेरा आशे . आगयकयाांचे थरीवलऴमक वलचाय:
थलातांत्र्मऩल ू ि कारखांडात भाांडरेल्मा वभाजवध ु ायकाांच्मा
वलचायाांभध्मे एकवभानता ददवून मेत.े आधनु नक ळैषणणक वलचायवयणीभुऱे जीवलत थलातांत्र्म ल जीलनभूल्मे वलिवाभान्माांना ऩरयर्चत झारी. मुयोऩातन ू आरेल्मा वलचायधाया आणण नलमळक्षषत तरुणाांलय त्कमाचा झारेरा ऩरयणाभ. बायतीम वभाजयचनेत एकर कुटुांफऩिती शोती. कुटुांफात थरी-ऩुरुऴ शे दोन प्रभुख घटक शोते. त्कमाऩैकी थरीचे थलतांर अस्थतत्कत्कल ल नतचे व्मस्तत म्शणून अवरेरे थथान ऩुणऩ ि णे उऩेक्षषत शोते. बायतीम रोकवांख्मेतीर अध्माि बागाची बागीदाय अवरेरी थरी-वांख्मा वलऴभतेच्मा ल ऩायतांत्र्मात फांददथत शोती. स्थरजातीवलऴमी ल स्थरमाांच्मा अवाधायण गुणाांवलऴमी रोकाांत ऩुण्मफुिी नव्शती. मा आणण अळा प्रकायचा दृस्टटकोन, थरी द्ु खावलऴमीची वशानुबूती, अन्मामाची र्चडर्चड, न्माम मभऱलून दे ण्माची स्जद्द ल वभाजयचना ननकोऩ अवाली शा ध्माव मा वांमभश्र बालनाांतन ू थरी जीलनाचा वूक्ष्भ अभ्माव केरा. थरी Copyright © 2020, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
ऩल्रली यवलांद्र चव्शाण (Pg. 13947-13952)
13948
जीलनाचा वलाांगीण वलकाव व्शाला मावाठी अनेक उऩाम वच ु वलरे आशे त त्कमाभऱ ु े त्कमात स्जलांतऩणाफयोफयच ज्लरांतऩणाशी आरेरा आशे . अ. थरी-मळषणारा अग्र्भ: आगयकयाांनी थरी उन्नतीवाठी अनेक उऩाम वुचवलरे आशे त . त्कमात थरी-मळषणाचा उऩामाांलय वलोत्कतोऩयी बय ददरा आशे . १. थरी-ऩुरुऴ एकर मळषणाचा ऩुयथकाय : माभध्मे थरी-ऩुरुऴ एकर मळषणाचा आधनु नक ऩितीचा ऩुयथकाय केरा आशे . कुटुांफाच्मा वलाांगीण वलकावावाठी एकर मळषणाची आलश्मकता प्रनतऩादरी आशे . आगयकय म्शणतात,“स्थर ऩुरुऴाव एकर मळषण ददल्माभुऱे ककत्कमेक ऩुरुऴाांव घयी फवन ू भर ु े खेऱलण्माची , रग ु डी धण् ु माचे, बाांडी घावण्माचे,थलमांऩाक कयण्माचे, दऱणकाांडण कयण्माचे काभ कयाले रागरे तय त्कमारा आम्शी काम कयाले अवरी काभे स्थरमाांनीच कयाली शा काशी ईश्लयी ननमभ नाशी”१म्शणजेच कुटुांफातीर काभाची वलबागणीवि ु ा वभान तत्कत्कलालय झारी ऩादशजे अवा उच्च वलचाय वनातन काऱात भाांडणाये आगयकयाांचा दयू दृस्टटऩणा इथे ददवन ि णे रुजरेरा ू मेतो. शा वलचाय आता ळशयी बागात ऩण ू ऩ ददवून मेतो. शा त्कमाांचा वभतारषी उदायभतलादी वलचाय तत्कत्कल म्शणून जयी ळशयी बागात भान्म झारा अवरा तयी अांळत् फाशे यची काभे ऩुरुऴाांची ल घयातीर काभे स्थरमाांची अळा ऩुरुऴी वलचायारा अनेक स्थरमा फऱी ऩडरेल्मा ददवतात. १८८५ वारी आगयकयाांनी स्थरमाांच्मा मळषणातन ू भाांडरेरा वलचाय आजशी नततकाच प्रखय लाटतो. २. स्थरमाांच्मा प्राथमभक ते उच्च मळषणाची गयज: आगयकयाांच्मा काऱात थरी मळषणाफाफत अनतळम प्रनतकूर ऩयस्थथती अवताना त्कमाांनी भुरीांच्मा मळषणाची गयज वभाजारा तकिळुि ऩितीने वभजालून वाांर्गतरी आशे . मा थरी मळषणाफाफत वयकायचे कतिव्म वलऴाद कयताना ते म्शणतात,“गागीलाचतनली ककांला लडलाप्रनतमेमी अळा ऩूलक ि ारीन थरीमाांच्मा नालालरून ककांला याभामणभशाबायतादद ऩुयाणाांत अथला कामरदावबलबूत्कमाददकाांच्मा ग्रांथात थरी मळषणाचा जो अप्रत्कमष उल्रेख आरा अवेर त्कमालरून बयतखांडात फामकाांव मळषण दे ण्माचा ऩरयऩाठ शोता.”२अवा उल्रेख आगयकयाांनी करून झाळीच्मा रक्ष्भीफाईव याजकामि, ऩांडडता यभाफाई उच्च वलद्मा, भुकताफाईंनी तत्कत्कलसान वांऩादन केरे अवे दाखरे दे ऊन, “ककत्कमेक याजघयाण्माांतीर
स्थरमाांव
नतिनगामनलादनादद
कराांफयोफयच
Copyright © 2020, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
लाचनरेखनादद
करा
ऩल्रली यवलांद्र चव्शाण (Pg. 13947-13952)
13949
मळकवलण्माची रूदढ अवेर. ”३ अवे वांर्गतरे आशे . अळा ऩितीने आगयकयाांनी थरी मळषणाची ऩयां ऩया आऩल्माकडे उऩरब्ध अवल्माचे दाखरे दे ऊन तकिळुि ऩितीने ऩटलून ददरे आशे . प्राथमभक मळषण लाथतवलक ऩाशता भुराांऩेषा भुरीव वलळेऴ जरुयीचे आशे अवे त्कमाांनी प्रनतऩादरे आशे . “ज्मा थरीलय आऩण आऩत्कम वांगोऩणाचे एलढे जफाफदायीचे काभ वोवऩलरे नतरा अषयळरू अवू दे णे शे अत्कमांत अशीतकायक आशे अवे आम्शाव लाटते.”४अळा कठोय ळब्दाांत थरीमळषण वलयोधकाांलय टीका केरी आशे . आज भुरीांचे प्राथमभक मळषण व्मलशायात वलिभान्म झारे आशे . ग्राभीण बागातशी प्राथमभक मळषण शतकाचे झारे आशे . आगयकयकारीन वभाजव्मलथथेत शे वलचाय भाांडणे मथामोग्मच शोते. वध ु ायकाांच्मा रेखणीचा प्रबाल ननस्श्चतच भान्म कयाला रागेर. त्कमाचा ऩरयणाभ म्शणून थरी मळषणाचा भागि वलि थयातीर स्थरमाांवाठी भोकऱा झारा आशे . ३. रोकवांख्मेचा लाढता बाय : थलातांत्र्मऩल ि ाऱात थरी मळषणाव वलयोध कयणाऱ्मा रोकाांनी ू क वभाजात अनेक चक ु ीचे गैयवभज ऩवयवलरे शोते. मा वलयोधारा न जभ ु ानता आगयकयाांनी घयकाभ ल आऩत्कम वांगोऩन स्थरमाांनीच केरे अवे कोणाराशी मवि कयता मेणाय नाशी, अळी वललेकलादी बूमभका भाांडरी. प्रत्कमेक थरीरा आऩल्मारा ककती आऩत्कम अवालीत माचा ननणिम घेण्माचे थलातांत्र्म अवाले अवे प्रनतऩादन कयताना, “थरीमाांप्रभाणे ऩरु ु ऴाांनाशी प्रवत ु ी लैयाग्म शोण्माचा वांबल अवता तय उबमताच्मा वांभमाने फयाच बूबाय कभी शोतो.” त्कमाकाऱी आयोग्म वुवलधाांची उऩरब्धता नवणे ककांला अबालाभुऱे प्रजनन वांख्मा जाथत शोती. ऩरयणाभी वलि भुराांच्मा वांगोऩणाचा बाय एकट्मा थरीराच वोवाला रागे. आज २१ व्मा ळतकाच्मा वुरुलातीऩमांत रोकवांख्मा भोठ्मा प्रभाणात लाढरी आशे . ऩयां तु आगयकयाांचे वलचाय आऩण अांर्गकायरे अवते तय कदार्चत रोकवांख्मा ननमांत्ररत शोऊन वलसानलादी वभाजाची ननमभिती झारी अवती. ४. थरी वलऴमक दट ु प्ऩी बमू भका: वभाजातीर कते ऩरु ु ऴ धभािचा दाखरा दे त स्थरमाांना अधाांगीनी म्शणतात. ऩयां तु प्रत्कमष व्मलशायात नतरा दय्ु मभ बूमभका ददरी जाते. शा दट ु प्ऩीऩणा आगयकयाांच्मा काऱात आजच्माऩेषा ककतीतयी ऩटीने जाथत शोता. त्कमालेऱी टीका कयणे अऩरयशामि शोते. आज शा वलचाय भशायाटरात कारफाह्म भानरा जात अवरा तयी उत्कतय बायतात भोठ्मा प्रभाणालय अद्माऩशी वभाजात ऩडदा ऩिती अलरांत्रफरी जात अवल्माचे ददवते. Copyright © 2020, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
ऩल्रली यवलांद्र चव्शाण (Pg. 13947-13952)
13950
फ ) वललाश ऩित : आगयकयाांच्मा काऱात थरी उन्नतीरा ल थलातांत्र्माव फाधा आणण्मावाठी अनेक अननटट रूढी-ऩयां ऩया प्रचमरत शोत्कमा. अळालेऱी आगयकयाांनी याटराच्मा वलाांगीण प्रगतीवाठी याजकीम वुधायणेऩेषा वाभास्जक वुधायणेव अग्र्भ ददरा. त्कमावाठी उदायभतलादी भल् ू म ल मळषणाची आलश्मकता प्रनतऩादन केरी आशे . मा त्कमाांच्मा दृटटे ऩणाचा अनब ु ल बायताच्मा थलातांत्र्मातनांतय ऩदशल्माच लऴी दशांद-ू कोड त्रफराच्मा रूऩाने आऩणाव आरा. आगयकयाांनी आऩल्मा वभाजवुधायणेत वलोच्च थथान कुटुांफवांथथेरा ददरे आशे . १. वांभतीलय आधारयत वललाश ऩित: थरी आत्कभवन्भान ल प्रनतटठे च्मा दृटटीने वललाशवांथथेचा आधाय शा ऩयथऩय वांभती शाच अवरा ऩादशजे अवे म्शणणे शोते. म्शणन ू च मा तत्कत्कलाची ऩामभल्री कयणाऱ्मा अननटट रूढी-ऩयां ऩयाांना आगयकयाांनी कडाडून वलयोध केरा. आगयकयाांनी वलि ठयवलरेल्मा वललाशाांना फारवललाश अवे उऩशावाने म्शां टरे आशे . “थलमांलयाव वांभती अवल्माने फारवललाशाचे खांडन म्शणजे थलमांलयाचे भांडन.”५अवे आगयकय म्शणतात. वद्मस्थथती रषात घेता वललाशवांथथेभध्मे थलमांलय तत्कत्कल रुजरेरे ददवते. शी एक जभेची फाफ आशे . ऩयां तु शे प्रभाण ळशयी बागाऩुयते भमािददत आशे . वांभती तत्कत्कलाचे शे रोण अनेक खेडोऩाडी लगि, जाती ल थथय मा लतऱ ुि ात रुजण्माची गयज आशे . वांभतीलय आधारयत ककांला प्रीती वललाश अवल्माव आजशी कुटुांफातीर नाकत्कमािभऱ ु े मवनवाक प्रलत्कृ ती डोके लय काढताना ददवते. माचे लाथतललादी र्चरण आऩल्मारा ‘वैयाट’वायख्मा अनेक र्चरऩटातन ू ऩाशालमाव मभऱत आशे . लत्कृ तऩराांच्मा भाध्मभातन ू शी अळा अनेक फातम्मा लाचालमाव मभऱतात. मालरून प्रश्न ऩडतो की वभाज आधनु नकतेकडे खये च लाटचार कयताना ददवतो का? आगयकयाांनी भाांडरेरे वलचाय आजशी उद् फोधक ठयतात. २. फार वललाशाव फांदी : वललाश वांथथेचा आधाय वांभती शाच अवरा ऩादशजे अळी आगयकयाांची आग्रशी बूमभका अवल्माने त्कमाकाऱी ननभािण झारेल्मा फारवललाश प्रनतफांधक कामद्माचे वभथिन केरे. फारवललाशाने स्थरमाांची ऩरयऩण ू ि लाढ न झाल्माने त्कमाचे दटु ऩरयणाभ प्रवांगी कुटुांफ, वभाजारा बोगाले रागतात. त्कमाांनी न्मामाच्मा तत्कत्कलाव अनुवरून फारवललाश ऐलजी प्रौढ वललाशाचा ऩुयथकाय केरा आशे . फारवललाशाचा र्धतकाय कयताना ते म्शणतात, “जी थलमांलये नाशीत त्कमाांना आम्शी फारवललाशच वभजतो.”६भुरीरा थलत्चा ऩती मभऱलण्माचा अर्धकाय, भशायाटर फारवललाश ननऴेध भांडऱाची थथाऩना कयण्माचे वच ु लन ू अल्ऩ लमातीर भर ु ा-भर ु ीांचे Copyright © 2020, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
ऩल्रली यवलांद्र चव्शाण (Pg. 13947-13952)
13951
वललाश न कयण्माची ळऩथ घेण्माव वाांर्गतरे . थरीरा एक भाणव ू म्शणन ू जगता माले मावाठी त्कमाांनी फारवललाशाव वलयोध केरा. आज एकीकडे थरीरा दे लता म्शणामचे आणण नतचे ळोऴण कयामचे शा दाांमबकऩणा ददवून मेतो. त्कमाभुऱे आगयकयाांनी भाांडरेल्मा वलचायाांचा दै नांददन जीलनात लाऩय कयणे आलश्मक आशे . ३. घटथपोट, ऩुनवलिलाश आणण केळलऩण: आगयकयाांच्मा काऱात वलधला ऩुनवलिलाश फांदी, वती प्रथा ल केळलऩण माभुऱे वलधला स्थरमाांच्मा द्ु खाव अांतच नवे. मा अननटठ ल अभानुऴ रूढीवलरुि ३ भाचि १८९० च्मा ‘वुधायकात’‘अजून तरय वालध व्शा!’ मा रेखात आगयकायाांनी केळलऩण चारीवलरुि ब्राह्भण लयगाव इळाया केरा आशे .“ज्मा रोकाांत केळलऩणाची चर आशे त्कमा जातीांतीर म्शणजे ब्राह्भणलगािनी फये च रोक आधनु नक मळषणाच्मा जोयाने स्थरमाांलय शोणाया जुरूभ ऩाशण्माव ददलवानुददलव नाखऴ ु शोत आशे त. शा काम शो वांतोऴाचा बाग आशे ?”७ केळलऩणाची चार आज ऩण ू ि वांऩटु टात आरी आशे . काशी स्थरमा वभाज ननांदेथतल ऩन ु वलिलाशाव धजालत नाशीत. घटथपोटाफाफतीतशी अवाच अनब ु ल मेतो. मामळलाम स्थरमाांचे आर्थिक थलालरांफन ल वुयक्षषतता माभुऱे स्थरमा अन्माम वशन करून आमुटम कांठतात. त्कमाभुऱे स्थरमाांच्मा अन्मामावलरुि थरी शतक ल वभाज प्रफोधनाची नततकीच आलश्मकता आशे . क) वदोऴ कुटुांफ व्मलथथा : आगयकयाांनी कुटुांफव्मलथथेवलऴमीचे वलचाय अनतळम र्चककत्कवक ल वललेकननटठ आशे त. आगयकयाांच्मा काऱात कुटुांफात थरीलयीर अन्माम ल अत्कमाचायाचे प्रभाण आजच्मा ककतीतयी ऩटीने जाथत शोते. मारा कभी अर्धक प्रभाणात घयातीर स्थरमाांच जफाफदाय अवत. मालय उऩाम म्शणून कुटुांफातीर प्रत्कमेक व्मततीव चाांगरे मळषण ल थलातांत्र्म मभऱारे ऩादशजे अवे वाांर्गतरे.एक प्रश्नावलऴमी ते म्शणतात , “दोऴ वावला वुनाचा नाशी तो एक व्मलथथेचा आशे . मा व्मलथथेत ऩरयलतिन झाल्मामळलाम थरीची थरीऩावून शोणायी छ्ऱलणूक तरय कळी थाांफणाय?” आजच्मा काऱात थरी दशांवाचायाचे प्रभाण फशुवांख्मेने कभी झारे आशे . भयाठलाड्मात भार अजन ू शी शुांडा प्रथेची चार ल थरीभ्रण ू शत्कमेव अनेक कायणाऩैकी एक कायण दशांवाचायाव ननमभत्कत ठयत आशे . म्शणूनच आजशी ऩूणऩ ि णे आगयकयाांचे वलचाय वभाजात रुजरे नाशी अवे म्शणाले रागे.. स्थरमाांच्मा व्मस्ततत्कत्कलारा रूढी-ऩयां ऩयाांनी घातरेल्मा ळांख ृ रा काढून टाकून त्कमाांच्मालय शोणाऱ्मा अत्कमाचायारा ठे चन ू त्कमाांचे जीलन उन्नत कयण्माचे कामि कयणे वध्मा काऱाची गयज फनरेरी आशे . Copyright © 2020, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
ऩल्रली यवलांद्र चव्शाण (Pg. 13947-13952)
13952
वांदबिग्रांथ: नातू भ.गां. ल दद.म. दे ळऩाांडे, ‘आगयकय लाङ्भम खांड-१’ भ.या. वा. आणण वांथकृती भांडऱ, भुांफई, ऩटृ ठ२०१ उनन. ऩटृ ठ-१९५ तरैल ऩटृ ठ- १९५ उनन. ऩटृ ठ-१९२ उनन. ऩटृ ठ -२८४ ६. तरैल ऩटृ ठ-२८४ उनन. ऩटृ ठ-११८-११९
Copyright © 2020, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies