PRATHAM VA DVITIY VARSH B. ED. VIDYARTHI SHIKSHKANCHYA BHAVNIK BUDDHIMATTECHA TULNATMAK ABHYAS

Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies, Online ISSN 2278 8808, SJIF 2021 = 7.380, www.srjis.com PEER REVIEWED & REFEREED JOURNAL, JULY AUGUST, 2022, VOL 10/72 Copyright © 2022, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies प्रथम व द्वितीय वर्ष बी.एड्. द्ववद्याथी द्विक्षकाांच्या भावद्विक बुद्धिमत्तेचा तुलिात्मक अभ्यास प्रा. अद्विलिारायणद्विघोट1 & राजमािेकस्तूर, Ph. D. 1सहाय्यकप्राध्यापक , डॉ . एम .ए . खानकॉलेजऑफएज्युकेशन(बी .एड्.), मंचर Paper Received On: 25 AUGUST 2022 Peer Reviewed On: 31 AUGUST 2022 Published On: 01 SEPTEMBER 2022 स्वतःचा सर्ाांगीण वर्कास आवण सामावजक आर्श्यकतांचीपुती करून जीर्न सफल बनवर्ण्यासाठीमनुष्य जीर्नातभार्नेसअनन्य साधारणमहत्वआहे आपलेकुटुंब , वमत्रआवण समाजातीलसहजवशक्षण , औपचाररकआवणअनौपचाररकवशक्षणातूनमनुष्यआपल्यामनातीलभार् भार्ना आवणवर्चारांच्याअवभव्यक्तीसाठीआवणविमागीसंप्रेषणासाठीभाषा र् भार्नेसअनन्य साधारणमहत्वआहे . साल्वीर्मेअरयांच्यामतेआपल्यावर्चारर्कृतींसाठीभार्नांचायोग्यउपयोग करणेर्तसेवशकवर्णेयाचासंबंधभार्वनकबुद्धिमत्तेशीअसल्यानेवर्द्यार्थी , वशक्षकांचीभार्वनक पररपक्वता , अवभव्यक्ती , भार्नाव्यर्स्र्थापनर्इतरांच्याभार्नासमजूनघेण्यासाठीभार्वनकबुद्धिमत्ता जाणूनघेणेगरजेचेआहे त्यामुळे वर्द्यार्थीवशक्षकांची(ST) भार्वनकबुद्धदिमत्तावर्कवसतझाल्यास व्यक्तीच्यात्याच्यामागाातीलअडर्थळेसर्ाांच्यासहकायाानेिूरकरूनसमाधानर्यशवमळतेयासाठी संशोधकानेपेठे, हैिर् धर यांच्याचाचणीिारे भार्वनकबुद्धिमत्ताजाणून घेऊनसहकायाात्मक अध्ययनावधवितकायाक्रमाच्या (CLP) अंमलबजार्णीने EQ मध्येसकारात्मकबिलविसूनआला . संशोधकानेप्रर्थमर्वितीयर्षाबीएड् वर्द्यार्थीवशक्षकांचीभार्वनकबुद्धिमत्ताजाणूनत्याचातुलनात्मक अभ्यासकेलाआहे मुख्यसांज्ञा: भार्वनकबुद्धिमत्ता(EQ), वर्द्यार्थीवशक्षक(ST) प्रस्ताविा वर्द्यार्थ्ाांना भार्ी आयुष्यात स्वतःच्या पायार्र उभे करणारे बी. एड्. वर्द्यार्थी वशक्षक भार्वनकदृष्ट्या सक्षम असार्ेत त्यांचे भार्वनक पातळीर्र स्वतःर्र वनयंत्रण Abstract

प्रा .अवनलनारायणवनघोट&डॉ .राजमानेकस्तूर Pg. 17467 17473 17468 Copyright © 2022, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies असार्े. भार्वनक पररपक्वता, समायोजन क्षमता, तडजोड, जुळर्ून घेणे ही यशस्वी जीर्नास आर्श्यक बाब त्यांच्यात वर्कवसत व्हार्ी. वशक्षकास कुशल नेतृत्वािारे वर्द्यार्थी र् इतर वशक्षकांशी आंतरवक्रया र् संघटन कौशल्य वर्कसनासाठी भार्वनकदृष्ट्या सक्षमता गरजेची आहे. विघाकाळ आनंििायी आयुष्य जगणे र् इतरांना आनंियुक्त सहभागिेण्यासाठीर्बी.एड्. अभ्यासक्रमराबवर्ण्यासाठीर्ेगर्ेगळ्याभागातूनम्हणजेच शहरी, ग्रामीणतसेचपुद्धलंगी, स्त्रीवलंगीर्प्रर्थमर्वितीयर्षााचे बीएड् प्रर्ेवशतवर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्ता वर्कसनाची संशोधकास भासली. त्यामुळे संशोधकास अध्यापन काया र् अध्यापन सावहत्याचा र्ापर करताना प्रर्थम र्षा र् वितीय र्षा वर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्ता जाणून त्याचा तुलनात्मक अभ्यास करणे संशोधकास गरजेचेर्ाटले. सांिोधिाचीगरज 1) भार्वनकबुद्धिमत्ताजाणूनघेतल्यासवर्द्यार्थीवशक्षकर्त्यांच्याभार्ीवर्द्यार्थ्ाांनाही पुढीलकारवकिीतभार्वनकबुिीमत्तामावहतझाल्यानेत्याचाउपयोगहोईल. 2) हे वर्द्यार्थी वशक्षक मनाप्रमाणे न घडल्यास वकंर्ा एखािे काम पुन्हा करार्े लागल्यास एकिम अस्वस्र्थ बनून एकाकी बसणे, आजारी पडणे असे प्रकार र्ाढतात. (चव्हाण 1999, पीएच.डी.) 3) वर्द्यार्थी वशक्षकांर्र कामाचा ताण र्ाढल्यास भार्वनकदृष्ट्या संतुलन वबघडल्याने नकोतीकृतीघडते. (गोलमन 1995) 4) संशोधकास भार्वनक बुद्धिमत्ता जाणून घेणे अध्यापन सुलभतेसाठी, िजेिार कामासाठीगरजेचेर्ाटते. (अर्चर- 2010, पीएच.डी.) 5) काही शालेय वर्द्यार्थीही एकलकोंडे, स्माटाफोन गेम्स, व्यसनात गुरफटलेले विसतात र् पावहजे ते वमळाले नाही तर वर्ध्वंसक प्रर्ृत्ती र्ाढते यार्र हे बीएड् वर्द्यार्थी वशक्षक त्यांच्या सर्ाच भार्ी वर्द्यार्थ्ाांच्या भार्वनक बुद्धिमत्ता जाऊन घेऊन त्यांच्या अध्ययनासाठीस्ववनयंत्रणवशकर्तील. (तार्रे 2010, पीएच.डी.)

प्रा .अवनलनारायणवनघोट&डॉ .राजमानेकस्तूर Pg. 17467 17473 17469 Copyright © 2022, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies सांिोधिाचेमहत्व A. प्राध्यापक 1) प्रस्तुत संशोधनातून प्राध्यापकास भार्वनक बुद्धिमत्ता कमतरतेमुळे मागे पडलेल्या वर्द्यार्थ्ाांचीमावहतीवमळेल. 2) सिर संशोधनातून प्राध्यापकांस भार्वनक बुद्धिमत्ता जाणून तुलनात्मक अभ्यास करतायेईल 3) सिर संशोधनातून प्राध्यापकास भार्वनक बुद्धिमत्ता जाणून र् त्याच्या वर्कसनासाठीउपाययोजनाकरतायेतील. B. वर्द्यार्थीवशक्षक : 1) सिर संशोधनातून प्रर्थम र् वितीय र्षा बी. एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांस आपली भार्वनक बुद्धिमत्ता वकती आहे, हे समजेल र् त्यातून भार्वनक बुद्धिमत्ता वर्कसनाचे महत्वसमजेल 2) सिर संशोधनातून प्रर्थम र् वितीय र्षा बी. एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांच्या भार्वनक बुद्धिमत्तेचातुलनात्मकअभ्यासकरूनउपाययोजनेचेमहत्वसमजेल. C. भावीद्ववद्याथी 1) भार्वनक बुद्धिमत्तेच्या तुलनात्मक अभ्यास र् उपायांमुळे भार्ी वर्द्यार्थ्ाांतील एकलकोंडेपणाकमीहोऊनस्व ओळख, स्व वनयंत्रण, स्व संर्ेिनार्ाढेल 2) घातक व्यसने, गेम्स, स्माटाफोन, टी.व्ही. यांचा ओढा कमी होऊन अध्ययनाची गोडीर्ाढेल. समस्यािीर्षक प्रर्थम र् वितीय र्षा बी.एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांच्या भार्वनक बुद्धिमत्तेचा तुलनात्मक अभ्यास. सांिोधिाचीउद्विष्ट्ये 1) वशक्षकवशक्षणसंस्र्थेतीलवर्द्यार्थीवशक्षकांचीभार्वनकबुद्धिमत्ताशोधणे.

प्रा .अवनलनारायणवनघोट&डॉ .राजमानेकस्तूर Pg. 17467 17473 17470 Copyright © 2022, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies 2) प्रर्थम र् वितीय र्षा बी. एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्तेचा तुलनात्मक अभ्यासकरणे. 3) प्रर्थम र् वितीय र्षा बी. एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्तेचा तुलनात्मक अभ्यासकरूनत्यार्रउपाययोजनासुचवर्णे. सांिोधिपररकल्पिा प्रर्थम र् वितीय र्षा बीएड् वर्द्यार्थी वशक्षकांच्या भार्वनक बुद्धिमत्तेत लक्षणीय फरक आढळूनयेईल. िून्यपररकल्पिा : प्रर्थमर्वितीयर्षा बी.एड्. वर्द्यार्थीवशक्षकांच्याभार्वनकबुद्धिमत्तेत लक्षणीयफरकआढळूनयेतनाही. पूवषसांिोधिाचाआढावा: या संशोधन अभ्यासासाठी पाटील नवलनी (2007), जोशी सुवप्रया (2003), तार्रे मवनषा (2010), बोराटे मनोज (2010), अर्चर सीमा (2010), खानवर्लकर कल्याणी (2011), काळे भाऊसाहेब (2017), हेरकळ सुरेंद्र (2019), पाटील प्रवणता (2016), कांबळे केतन (2021) यांच्या पूर्ा संशोधनांचा अभ्यास केला. तर भार्वनक बुद्धिमत्ता जाणून घेऊन तुलनात्मक अभ्यासासाठी नाईक संजय (2001) भार्वनक बुद्ध्ांक र् भार्वनक बुद्धिमत्ता, वसंह िवलप (2008) भार्वनक बुद्धिमत्ता, आलेगार्कर प.म. (2000) प्रगत क्रीडा मानसशास्त्र सिर संिभा ग्रंर्थ र् पूर्ा संशोधनांचा अभ्यास करण्यात आला यार्रून असे आढळून आले की, भार्वनक बुद्धिमत्ता या घटकांर्र संशोधन झाले आहे. पण प्रर्थम र् वितीय र्षा बी.एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्ता जाणून त्याचा तुलनात्मकअभ्याससंशोधकासआढळलानाही. सांिोधिकायषपिती सावर्त्रीबाई फुले पुणे वर्द्यापीठाशी संलग्न पुणे, नगर र् नावशक येर्थील 134 तुकड्या र् 110 महावर्द्यालयांतून प्रत्येक वजल्ह्यातील प्रत्येकी चार अध्यापक महावर्द्यालयांतील सर्ा तुकड्यांतील प्रत्येकी 50 अशा 550 बी.एड्. प्रवशक्षणार्थींची वनर्ड कोणताही पक्षपात न

प्रा .अवनलनारायणवनघोट&डॉ .राजमानेकस्तूर Pg. 17467 17473 17471 Copyright © 2022, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies करता जनसंख्येतील सर्ाच घटकांना वनर्डीची समान संधी िेणाऱ्या संभाव्यता आधाररत लॉटरीपितीनेवनर्डकेली. संशोधकाने प्रर्थम पेठे, हैि र् धर यांच्या प्रमावणत भार्वनक बुद्धिमत्ता चाचणी ज्याची वर्श्वसनीयता 0.86 आहे र् मापन वर्धानांना पूणातः सहमत (5), सहमत (4), अवनवित (3), असहमत (2), पूणातः असहमत (1) अशी 34 वर्धाने या चाचणीत आहेत. या प्रर्थम र् वितीय र्षा वर्द्यार्थी वशक्षकांची पेठे, हैि र् धर यांच्या प्रमावणत भार्वनक बुद्धिमत्ता चाचणीने सर्ेक्षण पितीने भार्वनक बुद्धिमत्ता वर्षयक पूर्ा चाचणी घेतली र् त्याचा तुलनात्मक पितीने अभ्यास केला. अशा सर्ेक्षण र् तुलनात्मक विपितींचा संशोधकानेप्रस्तुतसंशोधनातर्ापरकेलेलाआहे. प्रर्थम र् वितीय र्षा या िोन्ही गटांची भार्वनक बुद्धिमत्ता चाचणी घेऊन भार्वनक बुद्धिमत्ताचाचणीिारे फरकजाणूनघेतला. साांद्धख्यकीद्ववश्लेर्ण 134 तुकड्या र् 110 महावर्द्यालयांतून प्रत्येक वजल्ह्यातील प्रत्येकी चार अध्यापक महावर्द्यालयांतील सर्ा तुकड्यांतील प्रत्येकी 50 अशा 550 प्रर्थम र् वितीय र्षा बी.एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्ता चाचणीतील प्राप्ांकांची केंद्रीय प्रर्ृत्ती, वर्चलनशीलतार् t value 550 प्रथम व द्वितीय वर्ष बी. एड. द्ववद्याथी द्विक्षक भावद्विक बुद्धिमत्ता चाचणीचे तुलिात्मकद्ववश्लेर्ण Students Categories Students Mean S.D. T Value All 1st Year 251 136 14.8 5.241 All 2nd Year 299 142.67 12.33 सारणीर्रून असे विसून येते की, प्राप् t-value i.e. 5.241 (df = 49) ही table tvalue 2.00 पेक्षा जास्त असल्याने 0.05 सार्थाकता स्तरार्र सार्था आहे. याचा अर्था शून्य पररकल्पनेचा त्याग केला र् संशोधन पररकल्पनेचा स्वीकार केला. तसेच If P value < α

प्रा .अवनलनारायणवनघोट&डॉ .राजमानेकस्तूर Pg. 17467 17473 17472 Copyright © 2022, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies ० ५० १०० १५० २०० २५० ३०० प्रथम वर्ष ववद्याथी िक्षक द्वितीय वर्ष ववद्याथी िक्षक ववद्याथी मध्यमान = 0.05, then Reject H0 Here, P = 0.00 < α = 0.05 याचा अर्था शून्य पररकल्पनेचा त्याग केला र् संशोधन पररकल्पनेचा स्वीकार केला. म्हणजेच प्रर्थमर्वितीय र्षा बी.एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांच्या भार्वनक बुद्धिमत्तेचा तुलनात्मक अभ्यास केला असता प्रर्थम र्षाापेक्षा वितीय र्षा वर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्ता जास्त असल्याने प्रर्थम र् वितीयर्षावर्द्यार्थीवशक्षकांच्याभार्वनकबुद्धिमत्तेतफरकआढळला. प्रथमवद्वितीयवर्षद्ववद्याथीद्विक्षकभावद्विकबुिीमत्तादिषद्ववणाराआलेख द्विष्कर्ष 1. प्रर्थम र्षा बी एड् वर्द्यार्थी वशक्षकांच्या भार्वनक बुद्धिमत्तेचे मध्यमान 136 तरवितीयर्षाबी. एड्. वर्द्यार्थीवशक्षकांच्याभार्वनकबुद्धदिमत्तेचेमध्यमान 142.67 आहे. 2. या वर्द्यार्थी वशक्षकांच्या भार्वनक बुद्धिमत्ता चाचणीर्रून वितीय र्षा बी. एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धदिमत्ता प्रर्थम र्षा बी. एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांच्या तुलनेतअवधकआढळते. 3. प्राप् t value i.e. 5.242 (df = 49) ही table t value 2.00 पेक्षा जास्त असल्याने 0.05 सार्थाकता स्तरार्र सार्था आहे म्हणजेच प्रर्थम र् वितीय र्षा बी एड् वर्द्यार्थीवशक्षकांच्याभार्वनकबुद्धिमत्तेतलक्षणीयफरकआढळला.

प्रा .अवनलनारायणवनघोट&डॉ .राजमानेकस्तूर Pg. 17467 17473 17473 Copyright © 2022, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies चचाष 550 प्रर्थम र् वितीय बी.एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्ता चाचणी नंतर प्रर्थम र् वितीय बी.एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांच्या भार्वनक बुद्धिमत्तेचा तुलनात्मक अभ्यास करता भार्ी वशक्षक म्हणून काम करणार असलेल्या वर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्ता जाणून तुलनात्मक अभ्यासातून भार्वनक बुद्धिमत्ता वर्कसनाची गरज संशोधकासविसूनआली प्रर्थम र् वितीय बी.एड्. वर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्तेची तुलना करता प्रर्थमर्षा वर्द्यार्थीनव्याने प्रर्ेवशतझाले असूनबी.एड्. अभ्यासक्रमएकमेकांच्यासांवघक, गट, सहकायाार्रच अर्लंबून असल्याने यावर्द्यार्थी वशक्षकांची भार्वनक बुद्धिमत्ता अजून वर्कवसत करणे संशोधकास गरजेचे र्ाटले. यासाठी सहकायाात्मक, पयार्ेवक्षत, गट, सांवघक अध्यापन र् अध्ययनाची उपाययोजना केल्यास भार्वनक बुिीमत्ता वर्कसनात भरपडूनअध्ययनासमितहोईल, असेसंशोधकासर्ाटते संदर्भसूची आगाशे , लवलता(2010) सहकायाात्मकअध्ययन: गटअध्यापन(प्रर्थमआर्ृत्ती ) पुणे: पुणेवर्द्यार्थीगृह प्रकाशन आलेगार्कर , प .म . (2000) प्रगतवक्रडामानसशास्त्र . पुणे: कॉन्टीनेन्टलप्रकाशन बापट , भा .गो . (1996) मूल्यमापनआवणसंख्याशास्त्र . पुणे: द्धव्हनसप्रकाशन वभंताडे , वर्रा . (2009) शैक्षवणकसंशोधनपितीपुणे: वनत्यनूतनप्रकाशन वसंह , िवलप(2005) भार्वनकबुद्धिमत्तएकव्यर्सावयकमागािशान(प्रर्थमआर्ृत्ती ) पुणे : डायमंड पद्धिकेशन https://positivepsychologyprogram.com (06/09/2022) लेख: What is Emotional intelligence and how to improve it? https://www.ihhp.com (07/09/2022) लेख: What is Emotional intelligence, Daniel Goleman https://study.com (08/09/2022) लेख: What is cooperative learning? definition & methods. www.behavioradvisor.com (09/09/2022) लेख: Cooperative learning in the classroom : How to do it?