Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies, Online ISSN 2278-8808, SJIF 2019 = 6.38, www.srjis.com PEER REVIEWED & REFERRED JOURNAL, NOV-DEC, 2019, VOL- 7/55
ठाणे जजल्ह्मातीर ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱाांचा तौरननक अभ्माव वलजम कोले1 & वलनोद यामऩुये2, Ph. D. 1
वांळोधक वलद्माथी, कवलमत्री फशीणाफाई चौधयी उत्तय भशायाष्ट्र वलद्माऩीठ, जऱगाांल भागगदळगक
2
Abstract
आददलावी वभजर वलकावाच्मा प्रलाशात वाभाऊन घेण्माच्मा दृष्ट्टीने आददलावी वभाजात शळषणाचा प्रवाय शोणे जरुयीचे आशे शे रषात घेऊन दे ळात आश्रभळाऱाांची मोजना इ. व. १९७२ ऩावून अांभरात आरी. काशी आश्रभळाऱा ळावनाभापगत ल काशी आश्रभळाऱा खाजगी अनुदाननत वांसथाांभापगत चारलल्हमा जात आशे त. प्रसतुत अभ्मावाद्लाये ठाणे जजल्ह्मातीर मा दोन्शी प्रकायच्मा आश्रभळाऱाांभधीर वलध्मार्थमाांना ऩुयलण्मात आरेल्हमा वोमी-वुवलधाांचा, ळैषणणक दजागचा तौरननक आढाला घेण्मात आरा अवून आश्रभळाऱाांतीर शळषकाांना जाणलणाऱ्मा वभसमाांलयशी बाष्ट्म केरेरे आशे.
Scholarly Research Journal's is licensed Based on a work at www.srjis.com १)
प्रसतालना –
आश्रभळाऱे ची मोजना इ.व. १९७२ ऩावून वुरु कयण्मात आरी, शी मोजना एकाजत्भक आददलावी वलकाव प्रकल्हऩाांतगगत वरु ु कयण्मात आरी. भशायाष्ट्रातीर ठाणे, नागऩयू , अभयालती ल नाशळक मा चाय अनतरयक्त आददलावी आमुक्त कामागरमाच्मा प्रकल्हऩाांतगगत एकूण २९ आददलावी वलकाव प्रकल्हऩाांच्मा भाध्मभातून मा आश्रभळाऱा वुरु आशे त.ळावकीम ल अनुदाननत अळा दोन्शी प्रकायच्मा आश्रभळाऱाांभधन ू अनेक आददलावी भुऱे-भुरी शळषण घेत आशे त. ळावकीम आश्रभळाऱाांचे वलग व्मलसथाऩन ल कामगलाशी ळावनाभापगत चारते तय अनुदाननत आश्रभळाऱा खाजगी वांसथाांच्मा भापगत चारते तय अनद ु ाननत आश्रभळाऱा खाजगी वांसथाांभापगत चारलल्हमा जातात. आददलावीांच्मा ळैषणणक वलकावाफाफत फाफत फऱ्माच अभ्मावकाांनी अध्ममानाद्लाये आऩरी ननयीषणे ल भते भाांडरी आशे त. काशी अभ्मावकाांच्मा भते ळावकीम ल अनद ु ाननत आश्रभळाऱाांच्मा वांदबागत कीध्मार्थमाांची ळैषणणक Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये (Pg. 13270-13279)
13281
प्रगती, ळाऱे तीर वोमी शववलधा, शळषकाांचे अध्ममन त्माांना जाणलणाऱ्मा वभसमा आणण आददलावी भर ु ाांच्मा ळैषणणक वलकाव वांफांधी अवणाऱ्मा अनेक फाफीच्मा दजागत तपालत ददवते. लासतलात अळी तपालत खयोखयच आशे का नाशी माची ऩडताऱणी कयण्माचे प्रभुख उदिष्ट्ट प्रसतुत अभ्मावाचे आशे. २)
वांदबग वादशत्माचा आढाला –
क)
ऩी. ए. नतकोणे, (२०१७), माांनी भशायाष्ट्राच्मा नाशळक जजल्ह्मातीर आश्रभळाऱाांचे वव्शे षण
केरे रेखकाच्मा भते, प्रचांड खचग करून वुद्धा मा बागात आददलावीांच्मा ळैषणणक वलकाव म्शणाला तवा झारा नाशी. मा अभ्मावाद्लाये रेखकाने आददलावीांच्मा ळैषणणक वलकाव वांफांधी गेल्हमा दोन दळकातीर वाांजयमकीम आकडेलायी दे खीर ददरी आशे . रेखकाच्मा भते, सलातांत्र्मोत्तय काऱात आददलावीांच्मा ळैषणणक गण ु ात्भक लाढीकडे पायवे रष ददरे गेरे नाशी. त्माभऱ ु े नाशळक बागातीर आददलावी वभाज ळैषणणकदृष्ट््मा आजशी भागावरेरा आशे. ख)
याष्ट्रीम अनुवूचचत जभाती आमोग, (२००९), माांच्मा लायीने भशायाष्ट्रातीर काशी
आश्रभळाऱे तीर आददलावीांच्मा शळषणाची व्मलसथा कळी आशे . मा फाफत वव्शे षण अभ्माव केरा शोता. मा अभ्मावाद्लाये आश्रभळाऱे तीर शळषणाचा दजाग, उऩरब्ध ळैषणणक वोमी-वुवलधा, ळैषणणक वादशत्म मा फाफत ऩयीषण केरे. मा वव्शे षणाद्लाये अवे रषात आरे कक, फशुताांळी आश्रभळाऱाांच्मा इभायतीचे फाांधकाभ दजेदाय नाशी तवेच इतय वोमी-वुवलधाांचा वुद्धा अबाल जाणलरा. तेथीर ळैषणणक दजाग दे खीर पायवा वभाधानकायक नवल्हमाचे ननदळगनाव आरे. ग)
एर. जी. कडगाऱे , (२००८), माांनी ळावकीम आश्रभळाऱाांभध्मे वलद्मार्थमाांना जाणलणाऱ्मा
वभसमा ल अडचणीांलय प्रकाळ टाकरा आशे . आददलावी वलद्मार्थमाांचे नाऩावाचे प्रभाण, गऱतीचे प्रभाण, ऩारकाांची उदावीनता आणण त्माांचा शळषणाप्रती अवरेरा नकायात्भक दृष्ट्टीकोन आणण आश्रभळाऱे तीर वोमी-वुवलधा मा फाफत टीकात्भक चचाग केरी आशे . घ)
उ. प्र. थोयात, (१९९३), माांनी नाशळक जजल्ह्माच्मा ददांडोयी तारुक्मातीर ननगडोऱ मा आददलावी
बागातीर ळावकीम आश्रभळाऱे चे ऩयीषण केरे. रेणखकेच्मा भते, मा ळाऱे त वलग वुवलधा ऩुयेश्मा Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये (Pg. 13270-13279)
13282
प्रभाणात ऩुयलल्हमा जात आशे त. मा ळाऱे तीर फशुताांळी वलद्माथी करा, क्रीडा, शळषण इत्मादी षेत्रात ननऩण ु अवरेरी आढऱून आरी. मा ळाऱे त आददलावी भर ु ाांच्मा वलाांगीण वलकावावाठी वलग शळषक वलऴेळ कष्ट्ट घेत अवल्हमाचे रेणखकेरा ददवून आरे. ङ)
इांदयळशा भडाली, (२००२), माांनी आश्रभळाऱा मोजने वलऴमी भादशती ददरी आशे . रेखकाने अवे
नभूद केरे आशे कक, आश्राषारा मोजनेभुऱे आददलावी बागातीर भुराांच्मा ळैषणणक वलकावारा गती शभऱारी आशे . रेखकाच्मा भते, आददलावीांच्मा ळैषणणक वलकावाच्मा कामगक्रभाभध्मे रोकाांचा वक्रीम वशबाग शला आणण अवे झारे तयच आददलावीांच्मा ळैषणणक वलकाव कामगक्रभ मळसली शोऊ ळकेर. ३)
अभ्मावाचे भशत्ल –
ळावकीम आश्रभळाऱाांची मोजना वरु ु झाल्हमा ऩावन ू ळावकीम ल अनइ ु दननत आश्रभळाऱाांभापगत आददलावी भुराांच्मा ळैषणणक वलकावाचे कामग अखांडऩणे वुरु आशे . काशी अभ्मावकाांच्मा भते ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱाांभध्मे वलवलध ऩातळमाांलय यापालती आशे त. ज्मा फाफीवांफांधी पयक जाणलत आशे त्मा फाफी म्शणजे वलध्मार्थमाांना ऩुयलण्मात मेणाऱ्मा ननलाव वुवलधा, बोजन, आयोग्म वलऴमक वुवलधा इत्मादी. ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱाांफाफत अधन ू भधन ू प्रवाय भाध्मभाांद्लाये टीकेची ्जोड उठलताना ददवते. आश्रभळाऱाांभधीर वभसमा, भग त्मा वलध्मार्थमाांच्मा ळैषणणक प्रगती वांफांधातीर अवो अथला वलध्मार्थमाांना ऩुयलल्हमा जाणामाग इतय बौनतक वोमी वुवलधाां वांफांधी अवो मा फिर लायां लाय चचाग शोताना ददवते. मा फाफत खये लासतल काम आशे शे शाणन ू घेण्माच्मा दृष्ट्टीने प्रसतत ु अभ्माव भशत्लाचा आशे . ४)
अभ्मावाची उदिष्ट््मे –
अ) ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर ननलाव, बोजन इत्मादी वुवलधा ऩुयेश्मा प्रभाणात उऩरब्ध आशे त का नाशी मा फाफत वलद्मार्थमाांची भते जाणून घेणे. आ) ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर शळषकाांच्मा शळकलण्माच्मा ऩद्धतीफाफत वलद्मार्थमाांची भते जाणून घेणे.
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये (Pg. 13270-13279)
13283
इ) ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर वलध्मार्थमाांच्मा ळैषणणक प्रगतीचा तौरननक आढाला घेणे. ई) ळावकीम ल अनद ु ाननत आश्रभळाऱे तीर शळषकाांना आददलावी भर ु ाांना शळकताना कोणत्मा वभसमा जाणलतात माची भादशती घेणे. उ) ळावकीम ल अनुदाननत अवळ आददलावी भुराांच्मा ळैषणणक वलकावावाठी कोणत्मा फाफीांलय वलळेऴत्लाने बय ददरा जातो शे जाणून घेणे. ५)
वांळोधन ऩध्दती –
प्रसतत ु अभ्मावाचे सलरूऩ शे लणगनात्भक ल ननदनात्भक अवे अवन ू प्राभय ु माने वव्शे षण ऩद्धतीलय आधायरेरे आशे . भुराखत अनुवुचीच्मा भाध्मभातून उदिष्ट्टाांना अनुवरून प्राथशभक भादशतीचे वांकरन ठाणे जजल्ह्मातीर ननलडण्मात आरेल्हमा २६ ळावकीम ल अनद ु ाननत आश्रभ ळाऱाांभधीर ३३९ वलध्माथी ल २६ शळषकाांनकडून कयण्माव आरे. वांकशरत केरेल्हमा प्राथशभक भादशतीचे वलश्रेऴण कयण्मावाठी ळेकडेलायी ऩद्धतीचा अलरांफ कयण्मात आर आशे . मादृजच्छक नभुना ननलड ऩद्धतीचा अलरांफ करून नभुना ननलड केरी आशे . (१८५ ळावकीम अनुदाननत वलद्माथी ल अनुदाननत आश्रभ ळाऱे तीर वलद्माथी ) १४ शळषक ळावकीम आश्रभळाऱे तून ननलडण्मात आरे तय १२ शळषक अनुदाननत आश्रभळाऱे तून ननलडरे. ६)
प्राथशभक भादशतीचे वलश्रेऴण-
ननलडण्मात आरेल्हमा आश्रभळाऱाांभध्मे बोजन, ननलाव आणण इतय ळैषणणक ववु लधा ऩयु े ळा प्रभाणात आशे त का नाशी मा फाफत वलद्मार्थमाांची भते काम आशे त माची भादशती ऩुढीर तक्त्मात दळगलरी आशे .
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये (Pg. 13270-13279)
13284
तक्ता क्र. १ आश्रभळाऱे त ऩुयलण्मात मेणाऱ्मा बोजन, ननलाव आननएत्र ळैषणणक वुवलधाांची उऩरब्धता. ळावकीम वलद्मार्थमाांचे भत
आश्रभळाऱा
अनुदाननत
एकूण
आश्रभळाऱा
लायं लारय
ळे.
लायं लारय
ळे.
लायं लारय ळे.
ता
प्रभाण
ता
प्रभाण
ता
प्रभाण
१ ८५
१ ००%
१ ५१
९८.१ %
३३६
९९.१ %
उऩरब्ध नाशीत
-
-
०३
१ .९%
०३
०.९%
एकूण
१ ८५
१ ००%
१ ५४
१ ००%
३३९
१ ००%
ऩुयेश्मा
प्रभाणात
ऩयु े श्मा
प्रभाणात
उऩरब्ध आशे त
ळावकीम आश्रभळाऱे तीर १००% वलद्मार्थमाांच्मा भते, आश्रभळाऱे भापगत ज्मा वोमी-ववु लधा (बोजन, ननलाव, ळैषणणक वुवलधा) ऩुयलल्हमा जातात त्मा ऩुयेळा प्रभाणात उऩरब्ध आशे त तय अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर ९८.१% वलद्मार्थमाांना मा वोमीवोमी-ववु लधा ऩयु े ळा प्रभाणात उऩरब्ध अवल्हमाचे नभद ू केरे आशे. एकुणात अळा वलद्मार्थमाांचे प्रभाण ९८.१% इतके आशे . माचाच अथग अवा की, आददलावी भुराांच्मा ळैषणणक वलकावावाठी ज्मा वोमी वुवलधा उऩरब्ध करून दे ण्मात आल्हमा आशे त त्मा वुवलधा दोन्शी प्रकायच्मा आश्रभळाऱाांभध्मे ऩुयेश्मा प्रभाणात उऩरब्ध आशे त. वोमी वुवलधाांच्मा उऩरब्धतेफाफत दोन्शी प्रकायच्मा ळाऱाांभध्मे पायळी तपालत ददवून मेत नाशी; जी तपालत आशे टी नगण्म सलरुऩाची आशे . आददलावी वलद्मार्थमाांना वलश्लावात घेऊन त्माांच्मा कराने त्माांना शळकलणे शी एक कौळल्हमाची फाफ आशे . आददलावी वलद्मार्थमाांची वाांसकृनतक, वाभाजजक, आणण कौटुांबफक ऩाश्लगबभ ू ी इतय वलद्मार्थमाांऩेषा शबन्न अवते. अळा ऩरयजसथतीत आश्रभळाऱे तीर शळषक कवे शळकलतात मा फाफत वलद्मार्थमाांची भते काम आशे त मा फाफतचा तऩळीर ऩढ ु ीर तक्त्मात नभद ू केरा आशे .
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये
13285
(Pg. 13270-13279)
तक्ता क्र. २ आश्रभळाऱे तीर शळषकाांच्मा शळकलण्माच्मा ऩध्दती फाफत भते. ळावकीम आश्रभळाऱा
वलद्मार्थमाांचे भत
अनुदाननत
आश्रभळाऱा
एकूण
लायं लारय
ळे.
लायं लारय
ळे.
लायं ला
ळे.
ता
प्रभाण
ता
प्रभाण
रयता
प्रभाण
१ ८५
१ ००%
१ ५२
९८.७%
३३७
९९.४%
वभजत नाशी
-
-
०२
१ .३%
०२
०.६%
चांगरे शळकलत नाशी
-
-
-
-
-
-
एकूण
१ ८५
१ ००%
१ ५४
१ ००%
३३९
१ ००%
खऩ ू च
चांगरे
शळकलरेरे
पायवे
शळकलतात
ळावकीम आश्रभळाऱे च्मा १००% वलद्मार्थमाांनी आणण अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर ९७.७% वलद्मार्थमाांनी अवे नभद ू केरे आशे की, त्माांच्मा ळाऱे तीर शळषक खऩ ू च चाांगल्हमा ऩद्धतीने शळकलतात, अनद ु ाननत आश्रभळाऱे तीर १.३% वलद्मार्थमाांनी अवे नभूद केरे आशे की, शळषकाांनी शळकलरेरे पायवे वभजत नाशी ककांला शळषकाांची शळकलण्माची ऩद्धत जया अलघड आशे , ऩयां तु एकुणात अळा वलद्मार्थमाांचे प्रभाण नगण्म आशे (०.६%). ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर शळषण घेणाऱ्मा वलद्मार्थमाांची ळैषणणक प्रगती जाणून घेण्माच्मा दृष्ट्टीने त्माांच्मा लावऴगक गुणाांच्मा टक्केलायीचे अलरोकन केरे अवता, जी भादशती शभऱारी त्माचा तऩळीर ऩुढीर तक्त्मात नभूद केरा आशे .
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये
13286
(Pg. 13270-13279)
तक्ता क्र.३ वलद्मार्थमाांच्मा लावऴगक गण ु ाांची टक्केलायी ळावकीम आश्रभळाऱा लावऴिक गुणांचे प्रभाण
लायं लारयता
अनुदाननत
एकूण
आश्रभळाऱा
ळे.
लायं लारय
ळे.
लायं लारय ळे.
प्रभाण
ता
प्रभाण
ता
प्रभाण
३०% ते ४०%
०९
४.८%
०३
१ .९%
१२
३.५%
४१ % ते ५०%
९७
२०%
६१
३९.६%
९८
२८.९%
५१ % ते ६०%
१ ३९
७५%
५८
३७.६%
१ ९७
५८.१ %
६१ % ते ७०%
-
३२
२०.७%
३२
९.४%
एकूण
१ ८५
१ ५४
१ ००%
३३९
१ ००%
१ ००%
ळावकीम आश्रभळाऱे तीर दयलऴी ५१% ते ६०% गुण शभऱलणाऱ्मा वलद्मार्थमाांचे प्रभाण ७५% अवून अनुदाननत अळा वलद्मार्थमाांचे प्रभाण ३७.६% इतके आशे ; तय एकुणात शे प्रभाण ५८% इतके आशे . ३०% ते ४०% गुण शभऱलणाऱ्मा ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर वलद्मार्थमाांचे प्रभाण अनुक्रभे ४.८% आणण १.९% इतके आशे . तवेच ळे. ४१% ते ५०% गुण शभऱलणाऱ्मा वलद्मार्थमाांचे प्रभाण ळावकीम आश्रभळाऱे त २०% आशे तय अनुदाननत आश्रभळाऱे त ३९.९% इतके अवरेरे ननदळगनाव आरे. दयलऴी ६१% ते ७०% गुण प्राप्त कयणाऱ्मा वलद्मार्थमाांचे अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर प्रभाण २०.७% इतके आढऱरे. ७०% ऩेषा अचधक गण ु शभऱणाये वलद्माथी दोन्शी प्रकायच्मा आश्रभळाऱे त आढऱून आरे नाशीत. अनुदाननत आश्रभळाऱे त दयलऴी ६१% ते ७०% ऩमांत गुण शभऱणाये वलद्माथी आशे त, भात्र ळावकीम आश्रभळाऱाांभध्मेइतके गण ु शभऱलणाये वलद्माथी आढऱून आरे नाशीत. आश्रभळाऱे तीर फशुताांळी वलद्माथी शे आददलावी वभाजातीर आशे त. त्माांची बाऴा, याशणीभान, वांसकृती, दै नांददन गयजा मा वलगय आददलावी वभाजाऩेषा ककती तयी लेगळमा आशे त, आणण रौककक अथागने शे रोक आजशी वलगच फाफतीत भागावरेरे अवल्हमाचे ददवून मेते. आश्रभळाऱाांच्मा भाध्मभातून आददलावी भुराांलय चाांगरे वांसकाय करून त्माांना वभाजाच्मा भुयम प्रलाशात आणण्माचे कामग तेथीर Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये
13287
(Pg. 13270-13279)
शळषक कयीत अवतात. ऩयां तु मा कामागत शळषकाांना अनेक वभसमा ल अडचणीांना वाभोये जाले रागते. मा वभसमा नेभक्मा कोणत्मा आशे त मा फाफतची भादशती ऩढ ु ीर तक्त्मात नभद ू केरी आशे. तक्ता क्र. ४ आददलावी भुराांना शळकलताना शळषकाांना जाणलणाऱ्मा प्रभुख अडचणी/वभसमा ळावकीम आश्रभळाऱा तऩळीर
अनुदाननत
एकूण
आश्रभळाऱा
ळे.
लायं लारय
ळे.
लायं लारय
ळे.
प्रभाण
ता
प्रभाण
ता
प्रभाण
०८
५७.१ %
०५
४१ .६%
१३
५०%
०२
१ ४.२%
०४
३३.३%
०६
२३%
अऩुयी जागा
-
-
-
-
-
अडचण/वभस्मा
०४
२८.५%
०३
२५%
०७
२६.९%
१४
१ ००%
१२
१ ००%
२६
१ ००%
लायं लारयता बाऴेची अडचण ळैषणणक
वाधनांचा
अबाल कोणतीशी नाशी एकूण
ळावकीम ल अनद ु ाननत आश्रभळाऱे तीर अनक्र ु भे ५७.१% ल ४१.६% शळषकाांनी अवे नभद ू केरे आशे की, आददलावी भुराांना शळकताना बाऴेची वभसमा ननभागण शोते. वलग वलऴम शे प्रभाणबूत भयाठीत अवल्हमाभुऱे आणण आददलावी भुराांची भातब ृ ावा शी त्माांची आददलावी फोरो बाऴा अवल्हमाभुऱे फऱ्माच लेऱा त्माांना काशी गोष्ट्टी वभजून वाांगणे कठीण शोते. ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर अनुक्रभे १४.२% ल ३३.३% शळषकाांच्मा भते ळैषणणक वुवलधाांचा अबाल शी एक भोठी वभसमा आशे. फशुताांळी लेऱा ळैषणणक वाधनाांचा लाऩय करून आददलावी भुराांना गणणत, ळासत्र मा वायखे वलऴम वभजून वाांगणे वोऩे ठयते. ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर अनुक्रभे २८.५% ल २५% शळषकाांनी कोणत्माशी प्रकायच्मा अडचणी जाणलत नाशीत. तौरननक दृष्ट््मा ऩादशजे अवता बाऴेची अडचण थोड्मापाय प्रभाणात दोन्शी प्रकायच्मा आश्रभळाऱे तीर शळषकाांना जाणलतात अवे ननदळगनाव Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये
13288
(Pg. 13270-13279)
आरे.एकुणात अळा शळषकाांचे प्रभाण ५०% इतके आशे . ळैषणणक वाधनाांचा अबाल शी वभसमा ळावकीम आश्रभळाऱे ऩेषा अनद ु ाननत आश्रभळाऱे तीर शळषकाांना अचधक जाणलत अवल्हमाचे ननदळगनाव आरे. आददलावी भुराांना शळकलताना कोणतीशी अडचण अथला वभसमा जाणलत नवणाऱ्मा ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर शळषकाांच्मा प्रभाणात पायळी तपालत नवल्हमाचे ददवून आरे. आददलावी भुराांच्मा शळषणणक वलकावावाठी ळाऱाांकडून प्राभुयमाने कोणत्मा फाफीांलय वलऴेळ बय ददरा जातो; मा फाफत जाणन ू घेणे शे प्रसतत ु अभ्मावाच्मा दृष्ट्टीने खऩ ू भशत्लाचे ठयते. म्शणन ू मा फाफत ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर शळषकाांकडून जी भादशती वांकशरत केरी टी ऩुएशीर तक्त्मात नभद ू केरी आशे . तक्ता क्र. ५ आददलावी भुराांच्मा ळैषणणक वलकाव प्रकीमेतीर बय ददरेल्हमा प्रभुख फाफी (फशुऩमागमी उत्तये ) ळावकीम आश्रभळाऱा
तऩळीर
लायं लारय
ळे.
लायं लारय
ळे.
ता
प्रभाण
ता
प्रभाण
ता
प्रभाण
०५
३५.७%
०३
२५%
०८
३०.८%
०२
१ ४.३%
०७
८.३%
०३
१ १ .५%
०३
२१ .४%
०४
३३.३%
०७
२६.९%
वोमी- ०३
२१ .४%
०४
३३.३%
०७
२६.९%
०६
४२.९%
०३
२५%
०९
३४.६%
०२
१ .१ %
-
-
०२
०.६%
प्रभाण ळैषणणक प्रकीमेअव अनुकूर लातालयणण
वव ु लधा
ल
शळषकांची गण ु लत्ता लयीर वलि फाफी
एकूण
ळे.
वलद्माथी-शळषक
चांगल्मा
आश्रभळाऱा
लायं लारय
शळषणाचा दजाि
व्मलस्थाऩन
अनुदाननत
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये (Pg. 13270-13279)
13289
आददलावी भुराांच्मा ळैषणणक वलकावाचे उदिष्ट्ट वाध्मा कयण्मावाठी शळषणाच्मा दजागलय प्राभुयमाने बय दे ण्मात मेतो, अवे ळावकीम आश्रभळाऱा ल अनद ु ाननत आश्रभळाऱे तीर अनक्र ु भे ३५.७% ल २५% शळषकाांनी नभूद केरे आशे . एकुणात अवे नभूद कयणामाांचे प्रभाण ३०.८% इतके आशे . शळषणाचा दजाग याखण्माच्मा दृष्ट्टीने वलद्माथी-शळषक माांचे प्रभाण मोग्म अवणे गयजेचे आशे . म्शणून वलद्माथी-शळषक माांचे प्रभाण ळाऱे भध्मे मोग्म कवे याशीर मालय वलळेऴ बय दे ण्मात मेतो, अवे ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर अनुक्रभे १४.३% ल ८.३% शळषकाांनी नभूद केरे आशे . ळाऱे त, ळैषणणक प्रकक्रमेव अनक ु ू र लातालयण ननभागण कयण्मालय अचधक बय दे ण्मात मेतो अवे,ळावकीम ल अनद ु ाननत आश्रभळाऱे तीर अनुक्रभे २१.४% ल ३३.३% शळषकाांनी नभूद केरे आशे . व्मलसथाऩन ल चाांगल्हमा दजागच्मा वोमी-ववु लधा ऩयु लण्मालयशी बय ददरा जात अवल्हमाचे ४२.९% ळावकीम आश्रभळाऱे तीर शळषकाांनी आणण २५% अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर शळषकाांनी नभूद केरे आशे . तौरननकदृष्ट््मा ऩाशता ळावकीम आश्रभ ळाऱे तीर भुराांच्मा ळैषणणक वलकावावाठी प्राभुयमाने शळषणाचा दजाग ल शळषणाची गुणलत्ता मा फाफीांलय अचधक बय दे ण्मात मेतो तय अनुदाननत आश्रभळाऱाांभध्मे शळषणाचा दजाग याखण्मा फयोफयच ळैषणणक प्रकक्रमेव अनुकूर लातालयणाची ननशभगती कयणे, चाांगरे व्मलसथाऩन आणण शळषकाांची गुणलत्ता लाढलणे मा फाफीांलय वलळेऴत्लाने बय दे ण्मात मेत अवल्हमाचे ददवून आरे. थोडक्मात अवे म्शणता मेईर कक दोन्शी प्रकायच्मा ळाऱाांभध्मे वलद्मार्थमाांच्मा ळैषणणक वलकावाच्मा दृष्ट्टीने वलगच फाफीांलय बय दे ण्मात मेत आशे . पयक एलढाच आशे कक, काशी फाफीांलय ळावकीम आश्रभळाऱे तीर अचधक बय ददरा जातो तय काशी फाफीांलय अनुदाननत आश्रभळाऱाांभध्मे अचधक बय ददरा जातो. ७) भशत्लाचे ननष्ट्कऴग अ) वलद्मार्थमाांकडून वांकशरत केरेक्मा प्राथशभक भादशतीलरून अवा ननष्ट्कऴग काढता मेतो कक आददलावी भुराांच्मा ळैषणणक वलकावावाठी ळावनाने ज्मा वोमी-वुवलधा भोपत उऩरब्ध करून ददल्हमा आशे त, त्मा अभ्मावावाठी ननलडण्मात आरेल्हमा ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱाांभध्मे ऩमागप्त प्रभाणात Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये (Pg. 13270-13279)
13290
उऩरब्ध आशे त. वोमी वुवलधाांच्मा उऩरब्धतते फाफत तौरननक दृष्ट््मा दोन्शी प्रकायच्मा ळाऱाांभध्मे पायळी तपालत ददवन ू आरी नाशी.. आ) आददलावी वलद्मार्थमाांकडून वांकशरत केरेल्हमा भादशतीलरून अवे ननदळगनाव आरे कक, ननलडण्मात आरेल्हमा जलऱऩाव वलगच ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱाांभधीर शळषक अध्माऩनाचे कामग उत्तभऩणे ऩाय ऩडत आशे त. त्माांनी शळकलरेरे वलद्मार्थमाांना वभजते. तौरननकदृष्ट््मा मा फाफत दोन्शी प्रकायच्मा आश्रभळाऱाांभध्मे पायळी तपालत आढऱून आरी नाशी. इ) आददलावी वलद्मार्थमाांची ळैषणणक प्रगती जाणन ू घेण्माच्मा दृष्ट्टीने त्माांना शभऱणाऱ्मा लावऴगक गुणाांच्मा टक्केलायीचे अलरोकन केरे अवता अवे ननदळगनाव आरे की, दोन्शी प्रकायच्मा ळाऱाांभधीर वलद्मार्थमाांना दयलऴी वलग वाधायणऩणे ४१% ते ५०% आणण ५१% ते ६०% दयम्मान गण ु शभऱतात. ६०% लय गुण शभऱलणाये वलद्माथी केलऱ अनुदाननत आश्रभळाऱे तच आढऱून आरे. ई) शळषकाांकडून वांकशरत केरेल्हमा भादशत लरून अवे ननदळगनाव आरे की, आददलावी वलद्मार्थमाांना शळकलताना बाऴेची अडचण प्राभुयमाने जाणलते. त्माच फयोफय ळैषणणक वाधनाांचा अबाल शी वभसमा दे खीर शळषकाांना शळकलताना जाणलतात. ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱे तीर खऩ ू च कभी शळषकाांना मा अडचणी/वभसमा जाणलत नवल्हमाचे ननदळगनाव आरे, उ) आददलावी भुराांच्मा ळैषणणक वलकावावाठी प्राभुयमाने कोणत्मा फाफीांलय वलळेऴ बय ददरा जातो मा वांदबागत जी भादशती शभऱणी त्मा लरून अवे ननदळगनाव आरे की, तौरननकदृष्ट््मा ळावकीम आश्रभळाऱे तीर भुराांच्मा ळैषणणक वलकावावाठी प्राभुयमाने शळषणाचा दजाग, शळषकाांचे अध्माऩन कौळल्हम ल गण ु लत्ता मा फाफीांलय आधीक बय ददरा जातो. दोन्शी प्रकायच्मा आश्रभळाऱाांभध्मे थोड्मापाय ळैषणणक प्रकक्रमेव अनुकूर लातालयणाची ननशभगती कयणे, चाांगरे व्मलसथाऩन ल वलद्मार्थमाांना चाांगल्हमा वोमी वुवलधा ऩुयलणे आणण शळषकाांच्मा गुणलत्ता लाढीलयशी बय दे ण्मात मेतो अवे ननदळगनाव आरे. मा लरून अवे म्शणता मेईर की, आददलावी भुराांच्मा ळैषणणक वलकावाच्मा दृष्ट्टीने वलग प्रकायचे प्रमत्न कयण्मात मेत आशे त. ८) वूचना –
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये (Pg. 13270-13279)
13291
क) आददलावी भुराांच्मा ळैषणणक वलकावात जे अडथऱे आशे त, ज्मा वभसमा आशे त त्माांचे ननयाकयण कयण्मावाठी ळावकीम सतयालय एक कामभसलरूऩी वाशभठी प्रत्मेक जजल्हशा सतयाांलय नेभाली. मा वशभतीने आश्रभळाऱाांना लायां लाय बेटी दे ऊन तेथीर वभसमाांचा ल अडचणीांचा वातत्माने आढाला घ्माला आणण त्मालय मोग्म त्मा उऩाममोजना कयाव्मात. ख) ळावन ऩातऱीलय, आददलावीांच्मा ळैषणणक वलकावावाठी सलातांत्र्म शळषण वलबाग सथाऩन करून मा वलबागारा सलामत्तता दे ण्मात माली जेणे करून वलकावात्भक कामगक्रभाांची अांभरफजालणी वलनावलरांफ कयता मेऊ ळकेर. ग) काशी आददलावी वभुदामाचा शळषणाप्रती अवरेरा नकायात्भक दृष्ट्टीकोन दयू कयण्मावाठी आणण वलद्मार्थमाांच्मा ळाऱा गऱतीचे प्रभाण कभी कयण्मावाठी ळावकीम धोयणाांभध्मे भोठ्मा प्रभाणालय फदर कयणे गयजेचे आशे . घ) कोणत्माशी प्रकायची आश्रभळाऱा चारलताना तेथीर वलद्मार्थमाांच्मा ळैषणीक ल बौनतक गयजाांचा वलगप्रथभ वलचाय व्शामरा शला. त्मावाठी ळावनाकडून ऩुयेळी ल ऩमागप्त प्रभाणात ननधीची तयतूद केरी ऩादशजे. च) शळषणाप्रती अवरेरा आददलावी ऩारकाांचा नकायात्भक दृष्ट्टीकोन दयू कयण्मावाठी, त्माांचे प्रफोधन शोणे गयजेचे आशे . मावाठी प्रशळक्षषत वभाजकामगकत्माांची भदत घेता मेऊ ळकेर शे काभ आश्रभळाऱाांच्मा भाध्मभातन ू कयता मेऊ ळकेर. ९) वायाांळ – सलतांत्र बायताच्मा घटनात्भक अचधकायानव ु ाय आददलावी वभाजारा वलग प्रकायच्मा शभऱून त्माांचा वलकाव झारा ऩादशजे. शळषण शे एक अवे भध्मभ आशे कक, ज्माद्लाये शे ळक्म आशे . म्शणून ळावनाने आश्रभळाऱा मोजने अांतगगत ग्राभीण आणण वलळेऴत् आददलावी भुराांना शळषणाची वोम उऩरब्ध करून ददरी. भशायाष्ट्रात ठाणे, नागऩूय, अभयालती ल नाशळकमा चाय जजल्ह्मात आश्रभळाऱा मोजना कामागजन्लत आशे . मा चाय जजल्ह्माांऩैकी केलऱ ठाणे जजल्ह्मात कामगयत अवणामाग ळावकीम ल Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
वलजम कोले & डॉ. वलनोद यामऩुये (Pg. 13270-13279)
13292
अनुदाननत आश्रभळाऱाांभध्मे आददलावी वलद्मार्थमाांना ऩुयलण्मात मेणाऱ्मा वलवलध वोमी-वुवलधाांच्मा फाफत ळावकीम ल अनद ु ाननत ळाऱाांभध्मे फयीच तपालत आढऱते, मारा सथरऩयत्ले अनेक कयणे अवू ळकतात. ऩयां त,ु ठाणे जजल्ह्मातीर ननलडण्मात आरेल्हमा ळावकीम ल अनुदाननत आश्रभळाऱाांच्मा फाफत ऩुयलण्मात मेणाऱ्मा वलग वोमी वुवलधाांच्मा वांफांधी पायश्मा तपालती आढऱून आल्हमा नाशीत. वांदबग आगराले प्रदीऩ, (२००४), ‘आददलावी वभाजाचे वभाजळासत्र,’ श्री वाईनाथ प्रकाळन, नागऩूय. गोये गोवलांद, (१९९७), ‘आददलावीांचे शळषण, वाकेत प्रकाळन,’ औयां गाफाद. गोये गोवलांद, (१९९८), ‘आददलावी वलकाव मोजना,’ ऩुणे आददलावी वलकाव प्रनतष्ट्ठान. भशायाष्ट्र ळावन, ‘आश्रभळाऱा वांदशता,’ आददलावी वलबाग. ऩानवे यभेळ, (२००८), ‘सलमांवेली वांसथा आणण आददलावी वलकाव,’ अथागवांलाद, खांड ५, अांक ४. कुरकणी ये णुका, (२००७), ‘आददलावी आश्रभळाऱे वांफांधी ळावकीम धोयणे: एक चचककसतक अभ्माव, शळषण आणण वभाज,’ अांक ३३, बायतीम शळषण वांसथा, ऩुणे. नतकोने, ऩी. आय, (२००५), ‘भशायाष्ट्र याज्मातीर आणण जभातीची ळैषणणक वाभाजजक आणण आचथगक ऩरयजसथतीची ऩाशणी’, आददलावी वांळोधन ऩबत्रका आददलावी वांळोधन ल प्रशळषण वांसथा, ऩुणे. ऩानवे, व्शी. जी., (२००१), ‘आददलावी वलकावात आश्रभळाऱाांचे मोगदान: चीककसतक अभ्माव’, आददलावी वांळोधन ऩबत्रका, आददलावी वांळोधन ल प्रशळषण वांसथा, ऩुणे. व्शी. फी. वत्मवावलत्री आणण शोकाये यी, ऩी. एभ., (२०१८), ‘आश्रभळाऱा वभसमा आणण आव्शानाांचा प्रबाल’ Bhagwat M. K., (2010), ‘Ashram Schools run by NGO’s,’ Economic and Political Weekly.
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies