Scholarly Research Journal for Humanity Science & English Language , Online ISSN 2348-3083, SJ IMPACT FACTOR 2016 = 4.44, www.srjis.com UGC Approved Sr. No.48612, DEC-JAN 2018, VOL-5/25
अनुवूचित जाती ल अनुवूचित जभातीच्मा वलद्यार्थमााच्मा बालचनक ऩरयऩक्लतेिा अभ्माव (भुख्माध्माऩकाांच्मा दृष्टीकोनातून)
गुणलांत वोनोने , Ph. D.
प्रस्तुत वांळोधनािे उद्दे ळ 1) अनु. जाती ल अनु. जभातीच्मा वलद्यार्थमााच्मा बालचनक ऩरयऩक्लतेिा ळोध घेणे 2) अनु. जाती ल जभातीतीर ग्राभीण ल ळशयी बागातीर वलद्याथी ल वलद्याथीनीिम ् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेिे तुरनातभ ् क भाऩन कयणे, चनधाारयत कयण्मात आरे. आणण 1) अनु. जाती ल अनु. जभातीच्मा वलद्यार्थमााच्मा बालचनक ऩरयऩक्लतेिा ळैषणणक वांऩादनालय ऩरयणाभ शोतो. 2) बालचनक ऩरयऩक्लतेिा वलद्यार्थमााच्मा वलाांगीण वलकावालय ऩरयणाभ शोतो गृशीतके चनणित कयण्मात आरी. प्रस्तुत वांळोधनाकरयता लणानात्भक वांळोधन ऩद्धतीतीर वलेषण ऩद्धतीिी चनलड कयण्मात आरी. प्रस्तुत वांळोधन ळाऱे वी वांफांचधत अवल्माने ळारेम वलेषण ऩद्धतीिी चनलड कयण्मात आरी. प्रस्तुत वांळोधनाकरयता वुगभ मादृणच्िक नभुना चनलड ऩद्धतीतीर रॉटयी ऩद्धतीिा उऩमोग न्मादळा चनलडीकरयता कयण्मात आरा. प्रस्तुत वांळोधनाकरयता मलतभाऱ णजल्यातीर उच्ि प्राथचभक ळाऱे तीर 20 भुख्माध्माऩकाांिी न्मादळा म्शणून चनलड कयण्मात आरी. प्रस्तुत वांळोधनाकरयता वांळोधक चनचभात भुराखत प्रारूऩानुवाय भुख्माध्माऩकाांच्मा भुराखती घेण्मात मेलून भाहशती वांकचरत कयण्मात आरी. वांकचरत भाहशतीिे वलश्लेऴण ल अथाचनलािन कयण्माकरयता ळेकडे लायी वाांणख्मकीम तांत्रािा अलरांफ कयण्मात आरा. त्माआधाये ऩुढीर चनष्कऴा भाांडण्मात आरे. 1) बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल नवरेरम ् ा वलद्याथम ्ा ािा तम ् ाांिम ् ा लतानालय वलऩयीत ऩरयणाभ शोतो. बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल नवरेरम ् ा वलद्याथम ्ा ात भुराांऩेषा भुरीांिे प्रभाण अचधक आढऱू न आरे. 2) ळशयी बागात ग्राभीण बागाऩेषा बालचनक ऩरयऩक् लतेिे प्रभाण अचधक आढऱू न आरे. 3) ळशयी ल ग्राभीण बागात अनु. जातीतीर वलद्याथम ्ा ाभधम ् े बालचनक ऩरयऩक् लतेिे प्रभाण अचधक आढऱू न आरे. 4) कौटु ां वफक लातालयणािा अबाल, बालचनक दखर न घेणे, वाभाणजकीकयणािा अबाल, बालचनक दभन, वाभाणजक-आचथाक वत ् य इ. कायणे बालचनक अऩरयऩक् लतता अचधक अवणम ् ािी अवू ळकतात. 5 ) अनु. जाती ल अनु.जभातीतीर वलद्याथम ्ा ाऩैकी अनु. जातीतीर वलद्याथम ्ा ाांत बालचनक ऩरयऩक् लतेिे प्रभाण अचधक आढऱरे. 6) अनु. जाती ल अनु.जभातीतीर अऩरयऩक् लतेत भुराांऩेषा भुरीांिे प्रभाण अचधक आढऱरे. 7) ग्राभीण बागातीर चळषणािा कभी प्रवाय, णिमाफद्दरिा दृवष्टकोन, कुटु ां फ, ळाऱा Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6847
ल वभाजातीर लातालयण इ. घटकािा प्रबाल भुरीांिम ् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेलय ऩडतो 8) बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल नवरेरे वलद्याथी बालचनकदृऴट् मा अणस्थय अवतात अवे भोठमा प्रभाणालय हदवून आरे. 9) कौटु ां वफक लातालयण, ळैषणणक वुवलधाांिा अबाल, आचथाक-वाभाणजक ऩरयणस्थती, वबोलतारिा ऩरयवय, अांधश्रद्धा लमोभमाादा, ळैषणणक लातालयण, वाभाणजक-वाांवक ् ृ चतक घटक, अचळषीतऩणा, त्रमवथ ् ऩणािी लागणूक, कुऩोऴण, अवांवक ् ृ तऩणा इ. घटक बालचनक अऩरयऩक् लतेव कायणीबूत ठरु ळकते. 10) अनु. जाती ल अनु. जभातीिम ् ा वलद्याथम ्ा ािम ् ा बालचनक अऩरयऩक् लतेिा तम ् ाांिम ् ा ळैषणणक वांऩादन, ळारेम वभामोजन ल बाली जीलनालय ऩरयणाभ शोतो अवे हदवून आरे. 11) अनु. जाती ल अनु. जभातीतीर वलद्याथम ्ा ािी बालचनक ऩरयऩक् लता, ळारेम लातालयणात वलकवीत शोऊ ळकते अवे भुख्माधम ् ाऩकाांना लाटत अवरे तयी ळारेम चळषक भागादळान कयीत नाशी अवे फशुताांळ भुखम ् ाधम ् ाऩकाने भत लम ् क् त केरे. 12) भुखम ् ाधम ् ाऩक चळषकाांिा वशकामा दृवष्टकोन, वलवलध उऩक्रभािे आमोजन, लम ् विभतल् वलकावाकरयता उऩक्रभ, ळाऱे त याफवलरम ् ाव वलद्याथम ्ा ाांिी बालचनक ऩरयऩक् लता वलकचवत कयता मेते. 13) वलद्याथम ्ा ाांिम ् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेिम ् ा वलकावाकरयता भुखम ् ाधम ् ाऩकाद्वाया खारीर प्रमतन ् केरे जातात अवे भत लम ् क् त केरे - प्रवांगानुरुन मोग्म भागादळान, ळैषणणक लातालयण चनचभाती, आचथाक भदत, वल् त:िे ळुद्ध आियण, चळषकाकडू न भाहशती वांकरन, चळषक-ऩारक वबेिे आमोजन, वभामोजनाकडे रष दे णे, ळैषणणक चित्रऩट ऩाशणम ् ाव प्रेयणा दे णे, आदळा लम ् विफद्दर भाहशती दे ऊन वलद्याथम ्ा ात प्रेयणा ल वप ् ु ती चनभााण कयणे, खेऱ, क्रीडा, भनोयां जन, ळैषणणक वशर, वन ् ेशवांभेरन मात वशबाग घेणम ् ात प्रोतव ् ाशन दे णे इ. ऩारयबावऴक ळब्द :
अनुवूचित जाती, अनुवूचित जभाती, ग्राभीण, ळशयी, वलद्याथी, बालना,
ऩरयऩक्लता, बालचनक ऩरयऩक्लता. Scholarly Research Journal's is licensed Based on a work at www.srjis.com
प्रस्तालना : प्रतम ् ेक वलद्याथम ्ा ाांिम ् ा वांऩूणा लम ् विभतल् ािा वलकाव कयणे शे चळषणािे धम ् ेम वलाभानम ् झारे आशे . लैिारयक, फौवद्धक, भानचवक, नैचतक, ळायीरयक, करातभ ् क, बालचनक अवा वला प्रकायिा वलकाव ! वलकावाकरयता ऩरयऩक् लतेिे भशतल् अननम ् वाधायण आशे . ऩरयऩक् लतेिा वलद्याथम ्ा ाांिम ् ा ळैषणणक वांऩादन, वभामोजन, लम ् विभतल् वलकावालय ऩरयणाभ शोतो. कौभामाालवथ ् ेिम ् ा काऱात अनेक ळयीय-भानव ऩरयलतानािा बालचनक ऩरयऩक् लतेिम ् ा वलकावालय प्रबाल ऩडतो. अनु. जाती ल
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6848
अनु. जभातीतीर वलद्याथम ्ा ाांिम ् ा वाभाणजक, कौटु ां वफक, ळैषणणक, ऩाळल्ा बूचभिा प्रबाल तम ् ाांिम ् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेिम ् ा वलकावालय शोतो. बालनाांिा अथा (Meaning of Emotion) गोडानाच्मा भते, „बालना हक्रमाांिे उत्तेजक आशे , ऩण बालनेत पि उत्तेजना नवते तय आणखीशी काशी प्रहक्रमा अवतात.‟ फेयोन, फना ल कैन्टोवलजच्मा भते,„बालनेिा वांफांध एका अळा आत्भचनष्ठ बालनेळी / बालचनक अलस्थेळी अवतो. ज्माभुऱे लैचळष््मऩूणा लतानशी घडते.‟ आथाय टी जचवाल्ड के अनुवाय, „वांलेग ळब्द हकवी बी प्रकाय वे आलेळ भें आने, बडक उठने अथला उत्तेणजत शोणे की दळा को वुिीत कयता शै ।‟ ऩरयऩक्लतेिा अथा (Meaning of Maturaty) – शयरॉक ( 1981) च्मा भते,„ व्मिीच्मा आनुलांचळक गुणािे मथाकार प्रगटीकयण शोणे शे ऩरयऩक्लन शोम.‟ भॅकॅडरेव (Macandless 1961) च्मा भते, „कारऩयत्ले हकांला लमानुवाय व्मिीिा वलकाव शोत जाणे म्शणजे ऩयीऩक्लन शोम.‟ बालचनक ऩरयऩक्लता (Emotional Maturaty) “An Adult level of emotional control and expression as opposed to children emotionalbehavior.”- Encyclopedic Dictionary of psychology “बालनाांना मोग्मप्रकाये लाल दे लून त्माांना मोग्म प्रभाणात प्रदचळात कयणे, माराि बालचनक ऩरयऩक्लता म्शणतात.” “आमुष्मातीर कोणत्माशी प्रवांगारा वाभोये जाण्मािी बालचनक चवद्धता म्शणजे बालनीक ऩरयऩक्लता शोम.” अनुवूिीत जाती विटीळ वांवदे ने बायतीम ळावन वलऴमक इ.व. 1935 िा जो कामदा वांभत केरा, त्मात „अनुवूचित जाती‟ शा ळब्दप्रमोग प्रथभ लाऩयण्मात आरा. बायतीम घटनेच्मा करभ 341 नुवाय,“ज्मा Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6849
जाती, लांळ ला जनजाती अथला जाती मािे बाग अथला त्मातीर गट माांिा अनुवूचित जाती म्शणून उल्रेख केरा अवेर, त्माि वाभाणजक गटाांना„अनुवूचित जाती‟अवे भानरे जाईर.” अनुवूिीत जभाती “
बायतीम याज्मघटनेच्मा करभ 342 (1) नुवाय याष्डऩतीांनी घोवऴत केरेल्मा जभातीांना
„अनुवूचित जभाती‟ अवे वांफोधरे जाते. मात वलावाधायणऩणे एकाकी, डोंगयालय ल जांगरात याशणाये ल ज्माांना आधुचनक वांस्कृ ती ल जीलन ऩद्धतीिा जलऱजलऱ ऩरयिम शोलू ळकरा नाशी अळाांिा वभालेळ आशे . चगयीजन ल आहदलावी अळा नालानेशी ते ओऱखरे जातात. भशायाष्डातीर शरफा, लायरी, गोंड अळी मा ठऱक गटािी नाले आशे त. वांळोधन वलऴमािी गयज ल भशत्ल चळषणाद्वाये लम ् विलय वुवांवक ् ाय शोऊन लम ् वििम ् ा बालनाांिे वनभ ् ागीकयण लश् ालमाव शले. भानली जीलनािे लवत्र् वलवलध बालना, करऩ् ना, वलिायाांिम ् ा वलवलधयां गी धागम ् ाांनी वलणरेरे आशे „ऩक् लता‟शी नैवचगाक फाफ आशे . ती आऩरम ् ा इिि ् े नुवाय वाधम ् करून घेता मेणम ् ािी लवत ् ु नाशी. मा वांफांधात डॉ. आयनॉरड् चगझेर ( Dr.Arnold Gesell) माांनी जुऱमा भुराांलय जो प्रमोग केरा तो भागादळाक आशे . मा प्रमोगालरून ळायीरयक ऩरयऩक् लतेिा अधम ् मनालय ऩरयणाभ शोतो शे वऩ् ऴट् शोते‟. अनु. जाती ल जभाती शा वभाजघटक आचथाक, वाभाणजक, वाांवक ् ृ चतक, ळैषणणक, भानचवक, बालचनकदृऴट् मा फऱ्माि काऱाऩमांत लांचित शोता. अनु. जाती ल जभातीतीर वलद्याथम ्ा ाांिी बालचनक ऩरयऩक् लता तुरनातभ ् कदृऴट् मा कभी अवरम ् ाने तम ् ाांिा ळैषणणक वांऩादनालय ऩरयणाभ शोतो. ग्राभीण ल ळशयी बागातीर लातालयणािा वलद्याथम ्ा ाांिम ् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेलय ऩरयणाभ शोतो. मा वलवलध प्रळन ् ाांिे ळावत्र् ीम उतत ् य ळोधणम ् ािम ् ा गयजेतून वांळोधन वलऴमािी चनलड कयणम ् ात आरी. वलद्याथी, चळषक, ऩारक, भुखम ् ाधम ् ाऩक माांना बालचनक ऩरयऩक् लतेिम ् ा वलकावाकरयता प्रवत ् ुत वांळोधन भशतल् ऩूणा ठयणाय आशे . बालचनक ऩरयऩक् लतेिम ् ा वलकावाकरयता कौटु ां वफक, वाभाणजक, ळारेम लातालयण ऩोऴक फनवलणम ् ाकरयता उऩमुक्त ठयणाय आशे . वलद्याथम ्ा ाांिम ् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेिम ् ा वलकावाकरयता कोणकोणते उऩक्रभ याफलाले माकरयता उऩमुक्त ठयणाय Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6850
आशे . तातऩ् मा, प्रवत ् ुत वांळोधन भानवळावत्र् ीम, वाभाणजक, ळैषणणक ल बालचनक ऩरयऩक् लतेिम ् ा वलकावाकरयता भशतल् ऩूणा ठये र, अवे वांळोधकािे प्राभाणणक भत आशे . वांळोधनािी उहद्दष््मे प्रस्तुत वांळोधनावाठी खारीर उहद्दष््मे चनधाारयत कयण्मात आरी. i.
अनु. जाती ल अनु. जभातीच्मा वलद्यार्थमााच्मा बालचनक ऩरयऩक्लतेिा ळोध घेणे.
ii.
अनु. जाती ल जभातीतीर ग्राभीण ल ळशयी बागातीर वलद्याथी ल वलद्याथीनीिम ् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेिे तुरनातभ ् क भाऩन कयणे, चनधाारयत कयण्मात आरे.
गृशीतके 1.
अनु. जाती ल अनु. जभातीच्मा वलद्यार्थमााच्मा बालचनक ऩरयऩक्लतेिा ळैषणणक वांऩादनालय
ऩरयणाभ शोतो. 2.
बालचनक ऩरयऩक्लतेिा वलद्यार्थमााच्मा वलाांगीण वलकावालय ऩरयणाभ शोतो.
वांफांचधत वाहशत्मािा ल वांळोधनािा आढाला प्रस्तुत वांळोधनाकरयता वांफांचधत वाहशत्मािा ल वांळोधकाांच्मा 24 ऩूला वांळोधनािा आढाला घेण्मात आरा. वांळोधन ऩद्धतीिी चनलड प्रस्तुत वांळोधन मलतभाऱ णजल्यातीर उच्ि प्राथचभक ळाऱे तीर इमत्ता आठलीभध्मे अध्ममन कयणाऱ्मा अनु.जाती ल अनु. जभातीच्मा वलद्यार्थमाांच्मा बालचनक ऩरयऩक्लतेिा अभ्माव भुख्माध्माऩकाांच्मा दृष्टीकोनातून कयालमािा अवल्माभुऱे भुख्माध्माऩकाांच्मा भुराखती घेलून भाहशती वांकरन कयण्मात आरी. अनु. जाती ल अनु. जभातीतीर वलद्यार्थमााच्मा बालचनक ऩरयऩक्लतेिा ग्राभीण ल ळशयी बागाच्मा वांदबाात तुरनात्भक अभ्माव शोणे आलश्मक आशे शी वभस्मा ळारेम स्तयालयीर अवून माफाफत वद्याणस्थती जाणून घ्मालमािी अवल्माभुऱे ळारेम/ वलद्यारम वलेषण ऩद्धतीिा अलरांफ कयण्मात आरा. न्मादळा Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6851
प्रस्तुत वांळोधनावाठी मलतभाऱ णजल्यातीर मलतभाऱ, नेय, दायव्शा, हदग्रव, ऩुवद, उभयखेड, आणी, भशागाांल, घाटां जी, कऱां फ, फाबूऱगाल, याऱे गाांल, ऩाांढयकलडा, लणी, भाये गाांल, झयी जाभणी मा 16 तारुक्माांऩैकी 10 तारुक्मािी चनलड कयण्मात आरी. मा 10 तारुक्मातीर प्रत्मेक तारुक्मातून एका ग्राभीण ल एका ळशयी ळाऱे िी चनलड कयण्मात आरी. ग्राभीण बागातून 10 ळाऱा ल ळशयी बागातून 10 ळाऱािी चनलड कयण्मात आरी. 10 तारुक्मातून उच्ि प्राथचभक ळाऱे तीर ळैषणणक वत्र 2007-2008 भधीर कामायत भुख्माध्माऩकाांिी चनलड कयण्मात आरी. वांळोधनािी वाधने प्रस्तुत वांळोधनात भाहशती वांकरनाकरयता भुख्माध्माऩकाांच्मा भुराखतीिा उऩमोग कयण्मात आरा. भाहशती वांकरन, वलळर ् ेऴण ल अथाचनलािन प्रस्तुत वांळोधनाकरयता वांळोधक चनचभात प्रारुऩानुवाय भुख्माध्माऩकाांच्मा भुराखती घेलून भाहशती वांकचरत कयण्मात आरी. वांकचरत भाहशतीिे वलश्लेऴण ल अथाचनलािन कयण्माकरयता ळेकडे लायी वाांणख्मकीम तांत्रािा अलरांफ कयण्मात आरा. वायणी क्र. 1 ळशयी बागातीर अनु. जाती ल अनु. जभातीतीर वलद्याथम्ा ाांिम ् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेिे प्रभाण दळावलणायी वायणी अ.क्र. 1
प्रचतवाद अनु. जाती
प्रचतवादक वांखम ् ा 14
ळेकडा प्रभाण (%) 70
2
अनु. जभाती
06
30
एकूण
20
100
लयीर वायणीलरुन अवे चनदळानाव मेत की 70% भुखम ् ाधम ् ाऩकाांिम ् ा भते, ळशयी बागाभधम ् े अनु. जाती ल अनु. जभातीतीर वलद्याथम ्ा ाांऩैकी अनु. जातीतीर वलद्याथम ्ा ाांभधम ् े बालचनक ऩरयऩक् लतेिे प्रभाण जावत ् आशे . तय 30% भुखम ् ाधम ् ाऩकाांिम ् ा भते, अनु. जभातीतीर वलद्याथम ्ा ाांिे प्रभाण जावत ्
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6852
आशे . मालरुन अवा चनऴक ् ऴा चनघतो की, ळशयी बागाभधम ् े अनु. जाती ल अनु. जभातीतीर वलद्याथम ्ा ाऩैकी अनु. जातीतीर वलद्याथम ्ा ाांभधम ् े बालचनक ऩरयऩक् लतेिे प्रभाण जावत ् आशे .
100 90 80
70%
70%
70
अनु.जाती
60
अनु.जभाती
50 40
30%
30%
अनु.जाती अनु.जभाती
30 20 10 0
आरेख क्र. 1 ग्राभीण ल ळशयी बागातीर अनु. जाती ल अनु. जभातीतीर वलद्याथम्ा ाांिम् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेिे प्रभाण दळावलणाया आरेख लयीर आरेखालरून अवे चनदळानाव मेते की, ग्राभीण ल ळशयी बागातीर अनुवूचित जभातीतीर वलद्याथम ्ा ाांऩेषा अनु. जातीतीर वलद्याथम ्ा ाांिी बालचनक ऩरयऩक् लता अचधक अवते. वायणी क्र. 2 अनु. जाती ल अनु. जभातीिम् ा वलद्याथम्ा ाांना बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल फनवलणम् ाव चळषकाांना ळारेम वत ् यालय आमोणजत वलवलध उऩक्रभात वशबागी करु घेणम ् ाव वाांगतात - प्रचतवाद दळावलणायी वायणी अ.क्र. 1
प्रचतवाद शोम
प्रचतवादक वांखम ् ा 16
ळेकडा प्रभाण (%) 80
2
नाशी
04
20
एकूण
20
100
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6853
20% शोम
80%
नाशी
आरेख क्र. 2 अनु. जाती ल अनु. जभातीिम् ा वलद्याथम्ा ाांना बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल फनवलणम् ाव चळषकाांना ळारेम वत ् यालय आमोणजत वलवलध उऩक्रभात वशबागी करुन घेणम ् ाव वाांगतात - प्रचतवाद दळावलणाया आरेख लयीर वायणी ल आरेखालरुन अवे चनदळानाव मेते की, 80% भुखम ् ाधम ् ाऩक शे अनु. जाती ल अनु. जभातीिम ् ा वलद्याथम ्ा ाांना बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल फनवलणम ् ाव ळारेम वत ् यालय आमोणजत वलवलध उऩक्रभात वशबागी करुन घेणम ् ाव चळषकाांना वाांगतात. तय 20% भुखम ् ाधम ् ाऩक शे अनु. जाती ल अनु. जभातीिम ् ा वलद्याथम ्ा ाांना बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल फनवलणम ् ाव ळारेम वत ् यालय आमोणजत वलवलध उऩक्रभात वशबागी करुन घेणम ् ाव चळषकाांना वाांगत नाशी. लयीर वायणी ल आरेखालरुन अवा चनऴक ् ऴा चनघतो की, अचधकाांळ भुखम ् ाधम ् ाऩक शे अनु. जाती ल अनु. जभातीिम ् ा वलद्याथम ्ा ाांना बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल फनवलणम ् ाव ळारेम वत ् यालय आमोणजत वलवलध उऩक्रभात वशबागी करुन घेणम ् ाव चळषकाांना वाांगतात.
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6854
चनष्कऴा : „अनुवूचित जाती ल अनुवूचित जभातीच्मा वलद्यार्थमााच्मा बालचनक ऩरयऩक्लतेिा अभ्माव (भुख्माध्माऩकाांच्मा दृष्टीकोनातून)‟, मा वलऴमालयीर प्रवत ् ुत वांळोधन वलऴमािे चनऴक ् ऴा भाांडत अवताांना
उिि ्
प्राथचभक
ळाऱे तीर
भुख्माध्माऩकाांकडू न
वांळोधक
चनचभात
प्रारुऩानुवाय
भुख्माध्माऩकाांिी भुराखत घेणम ् ात आरी ल ऩुढीर चनऴक ् ऴा भाांडण्मात आरे. 1.
बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल नवरेरम ् ा वलद्याथम ्ा ािा तम ् ाांिम ् ा लतानालय वलऩयीत ऩरयणाभ शोतो.
बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल नवरेरम ् ा वलद्याथम ्ा ात भुराांऩेषा भुरीांिे प्रभाण अचधक आढऱू न आरे. 2.
ळशयी बागात ग्राभीण बागाऩेषा बालचनक ऩरयऩक् लतेिे प्रभाण अचधक आढऱू न आरे.
3.
ळशयी ल ग्राभीण बागात अनु. जातीतीर वलद्याथम ्ा ाभधम ् े बालचनक ऩरयऩक् लतेिे प्रभाण
अचधक आढऱू न आरे. 4.
कौटु ां वफक लातालयणािा अबाल, बालचनक दखर न घेणे, वाभाणजकीकयणािा अबाल,
बालचनक दभन, वाभाणजक-आचथाक वत ् य इ. कायणे बालचनक अऩरयऩक् लतता अचधक अवणम ् ािी अवू ळकतात. 5.
अनु. जाती ल अनु.जभातीतीर वलद्याथम ्ा ाऩैकी अनु. जातीतीर वलद्याथम ्ा ाांत बालचनक
ऩरयऩक् लतेिे प्रभाण अचधक आढऱरे. 6.
अनु. जाती ल अनु.जभातीतीर अऩरयऩक् लतेत भुराांऩेषा भुरीांिे प्रभाण अचधक आढऱरे.
7.
ग्राभीण बागातीर चळषणािा कभी प्रवाय, णिमाफद्दरिा दृवष्टकोन, कुटु ां फ, ळाऱा ल
वभाजातीर लातालयण इ. घटकािा प्रबाल भुरीांिम ् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेलय ऩडतो. 8.
बालचनकदृऴट् मा ऩरयऩक् ल नवरेरे वलद्याथी बालचनकदृऴट् मा अणस्थय अवतात अवे भोठमा
प्रभाणालय हदवून आरे. 9.
कौटु ां वफक
लातालयण,
ळैषणणक
वुवलधाांिा
अबाल,
आचथाक-वाभाणजक
ऩरयणस्थती,
वबोलतारिा ऩरयवय, अांधश्रद्धा लमोभमाादा, ळैषणणक लातालयण, वाभाणजक-वाांवक ् ृ चतक घटक,
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6855
अचळषीतऩणा, त्रमवथ ् ऩणािी लागणूक, कुऩोऴण, अवांवक ् ृ तऩणा इ. घटक बालचनक अऩरयऩक् लतेव कायणीबूत ठरु ळकते. 10.
अनु. जाती ल अनु. जभातीिम् ा वलद्याथम ्ा ािम ् ा बालचनक अऩरयऩक् लतेिा तम ् ाांिम ् ा ळैषणणक
वांऩादन, ळारेम वभामोजन ल बाली जीलनालय ऩरयणाभ शोतो अवे हदवून आरे. 11.
अनु. जाती ल अनु. जभातीतीर वलद्याथम ्ा ािी बालचनक ऩरयऩक् लता, ळारेम लातालयणात
वलकवीत शोऊ ळकते अवे भुख्माधम ् ाऩकाांना लाटत अवरे तयी ळारेम चळषक भागादळान कयीत नाशी अवे फशुताांळ भुखम ् ाधम ् ाऩकाने भत लम ् क् त केरे. 12.
भुखम ् ाधम ् ाऩक चळषकाांिा वशकामा दृवष्टकोन, वलवलध उऩक्रभािे आमोजन, लम ् विभतल्
वलकावाकरयता उऩक्रभ, ळाऱे त याफवलरम ् ाव वलद्याथम ्ा ाांिी बालचनक ऩरयऩक् लता वलकचवत कयता मेते. 13.
वलद्याथम ्ा ाांिम ् ा बालचनक ऩरयऩक् लतेिम ् ा वलकावाकरयता भुखम ् ाधम ् ाऩकाद्वाया खारीर प्रमतन ्
केरे जातात अवे भत लम ् क् त केरे - प्रवांगानुरुन मोग्म भागादळान, ळैषणणक लातालयण चनचभाती, आचथाक भदत, वल् त:िे ळुद्ध आियण, चळषकाकडू न भाहशती वांकरन, चळषक-ऩारक वबेिे आमोजन, वभामोजनाकडे रष दे णे, ळैषणणक चित्रऩट ऩाशणम ् ाव प्रेयणा दे णे, आदळा लम ् विफद्दर भाहशती दे ऊन वलद्याथम ्ा ात प्रेयणा ल वप ् ु ती चनभााण कयणे, खेऱ, क्रीडा, भनोयां जन, ळैषणणक वशर, वन ् ेशवांभेरन मात वशबाग घेणम ् ात प्रोतव ् ाशन दे णे इ. वांदबा ग्रांथ : भयाठी आऱां दकय जमकुभाय सा., (1975), “अचबनल ळैषणणक भानवळावत्र् ’’,ऩुणे, ठोकऱ प्रकाळन. कडके, चळयगाले, ळेंडगे, (ऑक् टो. 2006), “अधम ् मनाथीांिे भानवळावत्र् आणण अधम ् ाऩन प्रहक्रमा’’, कोरश् ाऩूय, पडके प्रकाळन. कऱ्शाडे फी.एभ., (जुरै 2007), “ळावत्र् ीम वांळोधन ऩद्धती’’,नागऩुय, वऩांऩऱाऩुये एणड् ऩणब्रळवा. काडीरे लवांतयाल, भशारे वांजीलनी, (2002) “वांळोधनात वाांणख्मकीम तांत्रािे उऩमोजन’’,नाचळक, म.ि.भ.भु. वलद्याऩीठ. गगे व. भा. (वांऩादक), (1986), “बायतीम वभाजवलसान कोळ खांड -1‟‟,ऩुणे, करऩ् ना भुद्रणारम. Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6856
गालांडे एकनाथयाल, झोंफाडे लऴाा, (2000), “भूरम ् ाचधवष्ठत चळषण प्रहक्रमा आणण उऩिाय’’,अभयालती, चनभार प्रकाळन. घाटोऱ या. ना., (2003), “वभाजळाणिम वांधोधन ततल् े ऩ ऩद्धती’’,नागऩुय, भांगेळ प्रकाळन. घोयभोडे के.मु., घोयभोडे करा, (2008), “ळैषणणक वांळोधनािी भूरततल् े’’,नागऩुय, वलद्या प्रकाळन. जगताऩ श.ना., (1991), “ळैषणणक ल प्रामोचगक भानवळावत्र् ’’,ऩुणे, नूतन प्रकाळन. जोळी अनांत, भशारे वांणजलनी, (भे 2006), “भुक्त वलद्याऩीठीम वांळोधन’’,वांळोधन भागादळान भाचरका, ऩुऴऩ् ऩहशरे, नाचळक, म.ि.भ.भु. वलद्याऩीठ. ऩांडीत य.ली., (जून 2007), “ळैषणणक भानवळावत्र् ’’,नागऩूय, वऩांऩऱाऩुये प्रकाळन एणड् ऩणब्रळवा. ऩायवचनव न.या., (1992), “प्रगत ळैषणणक भानवळावत्र् ‟‟,ऩुणे, नूतन प्रकाळन. ऩोखयाऩुयकय याजा, (2006), “वांळोधनावाठी नभुना चनलड’’,वांळोधन भागादळाक भाचरका,ऩुऴऩ् 11 ले, नाचळक, म.ि.भ.भु. वलद्याऩीठ. बागलतलाय प्र.आ., जोगालाय ल.वल., फोरुडे या.य., (1976), “वभामोजन भानवळावत्र् ’’,ऩुणे, वलद्याथी गृश प्रकाळन. चबांताडे ली.या., (1989), “ळैषणणक वांळोधन ऩद्धती’’,ऩुणे, नुतन प्रकाळन. भुऱे या. ळां. आणण उभाठे वल.तु., (1998), “ळैषणणक वांळोधनािी भूरततल् े’’,नागऩूय, भशायाऴट्र् ग्रांथ चनचभाती भांडऱ. ळेलतेकय-फडले ळायदा, (वऩट् ें . 2004), “वलकावािे ल अधम ् मनािे भानवळावत्र् ’’,नागऩूय, वलद्या प्रकाळन. वायां गऩाणी भधुवुदन, वायां गऩाणी वयोणजनी, (1967), “वाभानम ् भानवळावत्र् ’’,ऩुणे, वलद्याभांहदय प्रकाळन. वोभलांळी अचनर, (2002), “याजकीम चवद्धाांत आणण याजकीम वलळर ् ेऴण’’,अभयालती, फोके प्रकाळन. वोशनी ळां. कृ ., (भे 1993), “ळैषणणक टीऩाकोळ’’,ऩुणे, हशां दव ् ान भुद्रणारम. ु थ हशनद् ी ऩाठक ऩी.डी (2006), “चळषा भनोवलसान’’,नागऩूय, वऩांऩऱाऩये प्रकाळन एणड् ऩणब्रळवा । बटनागय वुयेळ, (2001), “चळषा भनोवलसान’’,भये ठ, वूमाा ऩणब्रकेळन । भांगर एव के., (1975), “चळषा भनोवलसान’’,रुचधमाना, प्रकाळ िदवा ऐजम ् ुकेळन ऩणब्रकेळन । भाथुय एव.एव., (1981-82), “चळषा भनोवलसान’’,आगया, वलनोद ऩुवत ् क भांहदय ।
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies
Dr. Gunwant Sonone (Pg. 6846-6857)
6857
इां ग्रजी Best J.W. and Khan J. V., (2000), “Research in Education”, Prentice hall of India, Pvt. ltd. Bhagi Manjula, Sharma sunita, (1994), “Encyclopedic Dictionary of psychology”, New Delhi, Anmol Publication. Buch M.B., “Second survey of Research in Education”, (1979), Baroda, Published by Society for Educational Research and Development. Buch M.B., “Third Survey of Research in Education”, (1978-1983), New Delhi, Published by N.C.E.R.T. Buch M. B., “Forth survey of Research in Education”, Vol. No. 1, (1982-1988), New Delhi, Published by N.C.E.R.T. Buch M. B., “Fifth survey of Research in Education”, Vol. No. 1, (1988-1992), New Delhi, Published by N.C.E.R.T. “Six survey of Research in Education’, Vol. No. 1, (1993-2000), New Delhi, Published by N.C.E.R.T. Mangal S.K. (2003), “Advanced Educational Psychology”, New Delhi, Prentice Hall of India. Roy B.K. “Census of India”, Reginal Devision of India, (Cartographic Analysis Occasional Paper) Series 1, Vol. 12, ( 1988) New Delhi, Maharashtra Govt. Of India. Saksena N.R. Sharma B.K. Mohanthy R.K, “Fundamental of Educational Research”, Surya Publication, Meerut, 2003. Singh Yashvir & Bhargava Mahesh, “Mannual for Emotional Maturity scale”,(1990), Agra, National Psychology Corporation.
Copyright © 2017, Scholarly Research Journal for Interdisciplinary Studies