འཛིན་གྲྭ་བདུན་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་སློབ་དེབ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༠ ལོ​ོར་བཀའ་ཤག་གི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་བའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་ བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་གྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་ལྟར་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བདུན་པའི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ིས་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་དང་གཏན་འབེ​ེབས་ཞུས།

བསྐྱར་ཞི​ིབ།

Revised Edition

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༣ ཟླ་ ༡

Jan 2023

དཔར་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ།

First Printing

དཔར་གྲངས་ ༡༥༠༠།

1500 Copies

སྤྱི​ི་ཁྱབ་འགན་འཛི​ིན།

མངགས་ཉོ​ོའི་ི ཁ་བྱང་།

Printed and Distributed by: Sherig Parkhang R-27 & 28, Ramesh Park Laxmi Nagar, New Delhi-110092 Ph: +91-11-2245 3672 Fax: +91-11-2245 5634 Email: shepardelhi@gmail.com Web: www.sherigparkhang.com

བསྟན་འཛི​ིན་པདྨ། (ཤེ​ེས་ལྷན་འགན་འཛི​ིན།)

རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་འགན་འཁུར་བ།

དགེ​ེ་འདུན་དོ​ོན་ཡོ​ོད།

རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་པ། བོ​ོན་གྲོ​ོགས་པ་སངས་ཚེ​ེ་རི​ིང་། དེ​ེབ་གཟུགས་དང་།

རྒྱབ་ཤ་ཇུས་འགོ​ོད་པ།

དགེ​ེ་འདུན་དོ​ོན་ཡོ​ོད། བོ​ོན་གྲོ​ོགས་པ་སངས་ཚེ​ེ་རི​ིང་།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དང་གཏན་འབེ​ེབས་ཚོ​ོགས་ཆུང་། བསོ​ོད་ནམས་བཟང་པོ​ོ།

(ཤེ​ེས་ལྷན་འགན་འཛི​ིན་ཟུར་པ།)

བྱམས་པ་ལྷ་མོ​ོ།

(སྤོ​ོན་ཊ་སཾ​ཾབྷོ​ོ་ཊའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ།)

བུདྡྷ་སྐྱབས།

དགེ​ེ་འདུན་དོ​ོན་ཡོ​ོད།

(ཤེ​ེས་ལྷན་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཚན་པའི​ི་འགན་འཛི​ིན།)

ཀུན་བཟང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ།

(མེ​ེས་དབོ​ོན་གཙུག་ལག་དཔེ​ེ་སྟོ​ོན་སློ​ོབ་གྲྭ།)

བཀྲ་ཤི​ིས་མཚོ​ོ་མོ​ོ།

(བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ཁང་།)

(སྤྱི​ི་ཚན་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་པ་ཟུར་པ།)

ངག་དབང་ཚེ​ེ་བརྟན།

བསྟན་འཛི​ིན་དབང་ཕྱུག

(དྷ་སྟེ​ེང་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ།)

ཚེ​ེ་རི​ིང་ཆོ​ོས་སྐྱི​ིད།

བཀྲ་ཤི​ིས་ལྷ་མོ​ོ།

(སུ་ཇཱ​ཱ་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ།)

ལྷ་འཛོ​ོམས་ཚེ​ེ་རི​ིང་། ཞུ་དག་པ།

རི​ི་མོ​ོ་འབྲི​ི་མཁན།

(དྷ་སྟེ​ེང་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ།)

(སུ་ཇཱ​ཱ་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ།) (མ་སུ་རི​ི་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ།)

བསོ​ོད་ནམས་བཟང་པོ​ོ། ཀུན་དགའ་རྒྱལ་མཚན། བསྟན་འཛི​ིན་དགོ​ོན་པོ​ོ།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་དྲ་ཚི​ིགས། www.bodyiglobjong.com ནས་ལྟ་ཀློ​ོག་དང་ཕབ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཐུབ། © Department of Education, CTA

FUNDED BY: Danish International Development Agency through CICED.

DEPARTMENT OF EDUCATION Central Tibetan Administration

Cable: Phone: Fax: Email: Web:

SHERIG +91-1892-222572/222721 +91-1892-223481 education@tibet.net www.sherig.org

GANGCHEN KYISHONG DHARAMSALA - 176215 DISTT. KANGRA H.P H.P INDIA

ཆེ​ེད་བརྗོ​ོད། ༄༅། །བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེའི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་སྤྱི​ི་དང། ཁྱད་པར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ ཟླ་ ༩ པའི​ི་ནང་བོ​ོད་མི​ི་ མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་སྤྱི​ི་མོ​ོས་ཀྱི​ིས་གཏན་ལ་ཕབ་པའི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་གྱི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་འབྲུ་

དོ​ོན་བཞི​ིན། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྟོ​ོན་གྱི​ི་སྤུས་ཚད་གོ​ོང་མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་བ་དང་ཆབས་

ཅི​ིག སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་ལམ་བོ​ོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་རྒྱུ་ནི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་འོ​ོས་འགན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རི​ིག་གཞུང་མི​ི་ཉམས་རྒྱུན་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཐབས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་ང་ཚོ​ོ་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་འབྱོ​ོར་བ་ནས་བཟུང་། སྤྱི​ི་ནོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་རང་གི​ི་ ཐུན་མི​ིན་རི​ིག་གཞུང་དང་སྐད་ཡི​ིག་མི​ི་ཉམས་རྒྱུན་འཛི​ིན་ཡོ​ོང་ཐབས་སླད་མ་འོ​ོངས་མངོ​ོན་གཟི​ིགས་ཀྱི​ི་བཀའ་སློ​ོབ་ལམ་སྟོ​ོན་དུས་

ནས་དུས་སུ་ཕེ​ེབས་པ་དང་། བོ​ོད་པའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ཟུར་འཛུགས་མཛད་པ། དེ​ེང་རབས་དང་མཐུན་པའི​ི་བོ​ོད་པའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རི​ིག་ གནས་སློ​ོབ་སྤེ​ེལ་བྱས་པ་དང༌། ལོ​ོ་རབས་བརྒྱད་ཅུ་པའི​ི་སྨད་ཙམ་ནས་གཞི​ི་རི​ིམ་འོ​ོག་མའི​ི་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་ལམ་རི​ིམ་བཞི​ིན་

བོ​ོད་སྐད་ཐོ​ོག་སྒྱུར་འགོ​ོ་བཙུགས༌ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༠ ལོ​ོར་སྔོ​ོན་འགྲོ​ོ་ནས་གཞི​ི་རི​ིམ་འོ​ོག་མའི​ི་སློ​ོབ་ཚན་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བོ​ོད་སྐད་ཐོ​ོག་ ཕབ་སྒྱུར་དང་འབྲེ​ེལ་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ལག་བསྟར་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ ལོ​ོར་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་གྱི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་

སྲི​ིད་བྱུས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པ་ནས་བཟུང་། གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་སློ​ོབ་ཚན་རྣམས་བོ​ོད་ཡི​ིག་ཏུ་བསྒྱུར་འགོ​ོ་བརྩམས་པ་དང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༠ ལོ​ོར་བཀའ་ཤག་གི​ིས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་འོ​ོག་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་གཏན་ འབེ​ེབས་གནང་རྗེ​ེས། དེ​ེ་དང་མཐུན་པའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་འོ​ོག་མ་དང་བར་མའི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཡོ​ོངས་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་ཀྱི​ིས་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་དང་

རྩོ​ོམ་སྒྱུར་ཞུས་པ་དང་། གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཀྱང་ཆ་ཚང་རྩོ​ོམ་སྒྱུར་ཞུས་ཏེ​ེ་ལོ​ོ་ངོ​ོ་བཅུ་ཕྲག་ཙམ་ འགོ​ོར་ཡོ​ོད་ནའང་། ལག་ལེ​ེན་དུ་བསྟར་མ་ཐུབ་པ་ནི​ི་ཡི​ིད་ཕངས་པའི​ི་གནས་སུ་མཆི​ིས།

དུས་ཀྱི​ི་འགྱུར་འགྲོ​ོས་དང་བསྟུན་ནས་གནས་ཚུལ་མང་དག་ཅི​ིག་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་སྟབས། ན་ནི​ིང་ནས་དེ​ེ་སྔོ​ོན་གྱི​ི་སྤྱི​ི་

ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་རྣམས་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དགོ​ོས་ངེ​ེས་སུ་མཐོ​ོང་སྟེ​ེ། འདི​ི་ལོ​ོ་འཛི​ིན་རི​ིམ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་ གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དང་། གཏན་འབེ​ེབས་གྲུབ་སྟེ​ེ་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ་བྱུང་བས་དགའ་བས་བརྟས།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༣ ལོ​ོར་རྩོ​ོམ་སྒྱུར་བྱས་པའི​ི་འཛི​ིན་རི​ིམ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་ ཞུས་ཏེ​ེ། ས་ཁམས་རི​ིག་པ་དང་། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས། བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གནས་

སྟངས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བཅས་ལས་སློ​ོབ་ཚན་ཁ་ཅི​ིག་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་དང་། འགའ་ཤས་འཛི​ིན་རི​ིམ་གོ​ོང་མར་སྤོ​ོས་པ། འགའ་ཞི​ིག་གསར་སྣོ​ོན་ གྱི​ིས་རགས་ཟི​ིན་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས་ཏེ​ེ། ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ནས་བསྐོ​ོ་འཛུགས་གནང་བའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་ རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི​ིས་མཐའ་མའི​ི་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དང་སྦྲགས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ནི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་གྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་བཞི​ིན་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་དང་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དམི​ིགས་ ཡུལ་སྒྲུབ་ཐབས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཡི​ིན་པ་ཙམ་ལས། གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་འཛི​ིན་རི​ིམ་ཁག་གི​ི་སྤྱི​ི་ཚན་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་རྩ་འཛི​ིན་མི​ིན་

སྟབས། ས་གནས་དང་། སློ​ོབ་ཕྲུག ཁོ​ོར་ཡུག ཆ་རྐྱེ​ེན། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལམ་སྲོ​ོལ་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་གནས་སྟངས་འོ​ོག་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་ མའི​ི་འཛི​ིན་རི​ིམ་ཁག་གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ིའི​ི་ནང་དོ​ོན་དང་། གོ​ོ་རི​ིམ། ཟབ་ཚད་བཅས་ལ་དགེ​ེ་རྒན་རང་ངོ​ོས་ནས་སྐབས་བསྟུན་ཚོ​ོད་

འཛི​ིན་གྱི​ིས་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྤུས་ཚད་གཙོ​ོ་བོ​ོར་འཛི​ིན་ཐུབ་པ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། འོ​ོན་ཀྱང་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་གྱི​ི་ དགོ​ོངས་དོ​ོན་དང་མ་འགལ་བ་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིད་འཇགས་འཚལ།

ང་ཚོ​ོའི​ི་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་དང་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་གི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ནི​ི་སློ​ོབ་ཚན་བྱེ​ེ་བྲག་པ་དང་། སློ​ོབ་དེ​ེབ་བྱེ​ེ་བྲག་པ་སློ​ོབ་པ་ཙམ་མ་ཡི​ིན་པར། སློ​ོབ་མའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་གནས་ཚད་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན༌སྟབས། སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ཉི​ིད་དང་དེ​ེའི​ི་གཞོ​ོགས་འདེ​ེགས་ཀྱི​ི་ཀློ​ོག་

དེ​ེབ་<<ང་ཚོ​ོའི​ི་ཕ་ཡུལ་བོ​ོད།>>དང་། <<རི​ི་མོ​ོ་མཁན་གྲགས་ཅན།>><<གསར་བརྗེ​ེ།>><<རོ​ོ་སཱ་པག>> ཞེ​ེས་ པ་སོ​ོགས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གནད་སྨི​ིན་དུ་བཏང་སྟེ​ེ། སློ​ོབ་ཕྲུག་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་ནུས་རྩལ་གོ​ོང་མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་བའི​ི་རེ​ེ་འདུན་ཞུ་རྒྱུ་དང་།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ལ་འཐུས་སྒོ​ོ་མ་ཚང་བ་དང་། གསར་སྣོ​ོན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་རི​ིགས་ལ་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད་སློ​ོབ་དགེ​ེ་དང་། ཐུགས་སྣང་ ཅན་རྣམས་ཀྱི​ིས་དགོ​ོངས་འཆར་ཡི​ིག་ངག་གཉི​ིས་ཐོ​ོག་ནས་དུས་ནས་དུས་སུ་གནང་སྐྱོ​ོང་ཡོ​ོང་བ་ཞུ་རྒྱུ་བཅས། ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ ཁུངས་ནས། བོ​ོད་རྒྱལ་ལོ​ོ་ ༢༡༤༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༣ ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༡༥ ཉི​ིན།

༄༅། །སྤྱི​ི་ནོ​ོར་ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་ ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ི་ཐུགས་བསྐྱེ​ེད་དམ་བཅའ་བཞི​ི།

དང་པོ​ོ། ངོ​ོས་རང་འགྲོ​ོ་བ་མི​ི་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས། འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི་ི རྒྱུད་ཀྱི​ི་བཟང་སྤྱོ​ོད་གོ​ོང་མཐོ​ོར་སྤེ​ེལ་ཐབས་ བྱ་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན་ཞི​ིང༌། དེ​ེ་ནི​ི་མི​ི་སྒེ​ེར་དང༌། ཁྱི​ིམ་ཚང༌། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་བཅས་སུ་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་འབྱུང་བའི​ི་གཞི​ི་རྩ་ ཡི​ིན་པར་འདོ​ོད།

གཉི​ིས་པ། ངོ​ོས་རང་ཆོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས། ཆོ​ོས་ལུགས་ཕན་ཚུན་བར་མཐུན་འབྲེ​ེལ་གོ​ོང་མཐོ​ོར་

གཏོ​ོང་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན་ཞི​ིང༌། ཆོ​ོས་ལུགས་འདྲ་མི​ིན་ལ་ལྟ་བ་དང་གྲུབ་མཐའ་འདྲ་མི​ིན་ཡོ​ོད་ཀྱང༌། བྱམས་ པ་དང༌། བརྩེ​ེ་བ། བཟོ​ོད་སྒོ​ོམ། ཆོ​ོག་ཤེ​ེས། ཚུལ་ཁྲི​ིམས་བཅས་ཀྱི​ི་བསླབ་བྱ་ཉམས་སུ་ལེ​ེན་པར་ཆོ​ོས་

ལུགས་ཚང་མ་གཅི​ིག་མཚུངས་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད། མི​ི་ཚེ​ེ་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་ཀྱི​ི་ལམ་དུ་འཁྲི​ིད་པའི​ི་ནུས་པའང་ གཅི​ིག་མཚུངས་ཡི​ིན་པར་འདོ​ོད།

གསུམ་པ། ངོ​ོས་རང་བོ​ོད་མི​ི་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་དང་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མའི​ི་མཚན་གནས་ཡོ​ོད་པ། ལྷག་པར་དུ་བོ​ོད་ཕྱི​ི་

ནང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་སེ​ེར་སྐྱ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ིས་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བློ​ོ་གཏད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཆ་ནས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རི​ིག་གཞུང་། ཁོ​ོར་ཡུག་བཅས་ལ་ཐུགས་ཁུར་དང༌། བཙན་འོ​ོག་ལ་གནས་པའི​ི་ བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་རང་དབང་གི​ི་མགྲི​ིན་ཚབ་པ་ཞི​ིག་བྱ་རྒྱུ་དེ​ེའང་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་འགན་ཁུར་ཡི​ིན།

བཞི​ི་པ། ངོ​ོས་རང་རྒྱ་གར་གནའ་རབས་ཀྱི​ི་རི​ིག་གཞུང་གི​ི་རྗེ​ེས་འབྲངས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས། རྒྱ་གར་ གྱི​ི་གནའ་བོ​ོའི་ི སེ​ེམས་ཁམས་རི​ིག་པ་དང་། ཚད་མའི​ི་རྣམ་གཞག ལྟ་གྲུབ་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྒོ​ོམ་སྒྲུབ།

ཆོ​ོས་ལུགས་དང་མ་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྤྱོ​ོད་བཟང་བཅས་དེ​ེང་གི​ི་ཤེས ེ ་ཡོ​ོན་ལམ་ལུགས་དང་མཉམ་སྦྲེ​ེལ་གྱི​ིས་ རྒྱ་གར་ནང་བསྐྱར་གསོ​ོ་བྱས་ཏེ​ེ། བྱམས་བརྩེ​ེ་ལྡན་པའི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ཞི​ིག་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཐུབ་པར་ ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ། ༡། སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་རང་རང་གི​ི་རྣམ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་རབ་ཡོ​ོངས་སུ་སད་དེ​ེ་བླང་དོ​ོར་གྱི​ི་གནས་ལ་རང་ སྟོ​ོབས་ཀྱི​ིས་ལེ​ེགས་ཉེ​ེས་འབྱེ​ེད་ནུས་པ་དང༌། དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་བསམ་

སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་དང༌། འཚོ​ོ་བ་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམས་པའི​ི་ཐོ​ོག་གཞན་ཁོ​ོ་ནར་བརྟེ​ེན་པའམ་གཞན་ ལ་བཤུ་གཞོ​ོག་བྱེ​ེད་མ་དགོ​ོས་པར། རང་གི​ི་འབད་རྩོ​ོལ་གྱི​ིས་བསྒྲུབས་པའི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཡང་ དག་པར་འཚོ​ོ་ནུས་པའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་རང་དབང༌། འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ཐབས་ལམ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རང་དང་རང་

གི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རང་དབང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་རང་དབང་བཅས་ “རང་དབང་” དང༌།

༢། རང་ལས་གཞན་གཅེ​ེས་པར་བཟུང་སྟེ​ེ་གཞན་གྱི​ི་དོ​ོན་དུ་རང་ཉི​ིད་བློ​ོས་བཏང་ནས་སྲི​ི་ཞུ་སྒྲུབ་ནུས་པའི​ི་ “གཞན་ཕན།”

༣། འབྱུང་འགྱུར་མི​ི་རབས་རྣམས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་ཁོ​ོར་ཡུག་དང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་མི​ི་གཏོ​ོང་བར་ས་ཡི​ི་ གོ​ོང་བུ་འདི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པ་དང༌། རང་གི​ི་ཕ་མེ​ེས་ནས་བྱུང་བའི​ི་རི​ིག་གཞུང་བཟང་པོ​ོ་རྣམས་ བརྒྱུད་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་ “རྒྱུན་འཛི​ིན།”

༤། འཇི​ིག་རྟེ​ེན་སྤྱི​ིའི་ི ཕན་བདེ​ེ་དང་འབྲེ​ེལ་ཞི​ིང་ཡུལ་དུས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམས་པའི​ི་ལྟ་གྲུབ་དང་ལམ་ ལུགས། དངོ​ོས་པོ​ོ། ལས་འགུལ་སོ​ོགས་གསར་གཏོ​ོད་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་ “གསར་གཏོ​ོད་” བཅས་བཞི​ི་ དང་ལྡན་པའི​ི་ཡུལ་མི​ི་བསྐྲུན་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། །

དཀར་ཆག 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7.

8. 9. 10.

11.

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

སའི་གོ་ལའི་བཀོད་པ།................................................................................................. 2 སའི་གོ་ལའི་ནང་རོལ།.................................................................................................11

འགྱུར་ལྡོག་ལྡན་པའི་སའི་གོ་ལ།.................................................................................... 18 ཁོར་ཡུག............................................................................................................... 25 རླུང་།.................................................................................................................... 34 ཆུ།....................................................................................................................... 43 བོད་ཀྱི་རི་རྒྱུད་དང་གཙང་པོ།...................................................................................... 51

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།

དུས་རབས་བར་མའི་འགྱུར་བ་ལ་དཔྱད་ཞིབ།.................................................................... 64 རྒྱ་གར་གྱི་དུས་རབས་བར་མའི་དབང་འཛིན་པ།................................................................ 72 དུས་རབས་བར་མའི་རྒྱ་གར་གྱི་སྒྱུ་རྩལ་དང་རྩོམ་རིག......................................................... 86

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།

བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་དང་མངའ་ཐང་།........................................................................... 96

12. བཙན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་རྣམ་པ།......................................................................... 109 13. བོད་སིལ་བུའི་དུས་སྐབས།.........................................................................................115

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

14. བཙན་འཛུལ་གྱི་སྔ་རྗེས།...........................................................................................121

15. དཀའ་སྡུག་གི་ལོ་ཟླ།................................................................................................ 126 16. ཞིང་པའི་འཚོ་བ།.....................................................................................................131

17. བོད་ཀྱི་ལག་ཤེས།................................................................................................... 140 18. ད་ལྟའི་བོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་གི་གནས་སྟངས།...................................................................... 147

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

19. རང་དབང་ཟེར་ན་ཅི་རེད།.......................................................................................... 154 20. ཆུང་དུས་ཀྱི་ཚོར་སྣང་།............................................................................................. 162 21. བརྒྱུད་ལམ།.......................................................................................................... 172 22. ས་གནས་སྲིད་གཞུང་།.............................................................................................. 180

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

གལ་ཆེའི་གནད་དོན་ཁག

• སའི་གོ་ལའི་ས་ཁུལ་སོ་སོའི་ས་དབྱིབས་སམ་བཀོད་པ་མི་འདྲ་བ་མང་པོ་ཡོད། དཔེར་ན། རི་དང་། ཐང་། མཐོ་སྒང་ བཅས་ཡིན།

• སའི་གོ་ལ་ནི་ཙོང་རྡོག་ཅིག་ལྟར་ཕྱི་ཤུན་དང་ནང་ཤུན་གྱི་བརྩེགས་རིམ་མང་པོས་གྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན།

• སྡེར་དབྱིབས་ཀྱི་ས་ལྷེབ་རྣམས་ཀྱི་འགུལ་སྐྱོད་ལ་བརྟེན་ནས་སའི་གོ་ལའི་ངོས་སུ་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བའི་འགྱུར་ལྡོག་ ཐེབས་ཀྱི་ཡོད།

• ང་ཚོའི་ཉེ་འཁོར་དུ་གང་ཡོད་པ་མཐའ་དག་ལ་ཁོར་ཡུག་ཟེར།

• རླུང་ཁམས་ཀྱིས་ང་ཚོར་འབྱིན་རྔུབ་བྱེད་པའི་མཁའ་རླུང་སྤྲོད་ཀྱི་ཡོད།

• འཛམ་གླིང་ནང་གི་ཆུའི་འབྱུང་ཁུངས་མཐའ་དག་ལས་བརྒྱ་ཆ་ ༩༧་༣ ནི་ཚྭ་ཆུ་ཡིན་པས་ང་ཚོས་སྤྱོད་མི་ཐུབ། • བོད་ཡུལ་གྱི་མིང་གཞན་ལ་ “ཨེ་ཤི་ཡའི་ཆུ་མཛོད་”ཅེས་འབོད་ཀྱི་ཡོད།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡

སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་བཀོ​ོད་པ།

༄༅། །སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་མཚོ​ོན་པའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ལ་ལྟོ​ོས་དང་། ཁྱེ​ེད་

ཀྱི​ིས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བདེ​ེ་ཞི​ིང་ཁོ​ོད་སྙོ​ོམས་པོ​ོ་ཞི​ིག་མི​ིན་པ་ ཤེ​ེས་ཐུབ། ས་ཁུལ་སོ​ོ་སོ​ོའི་ིས་དབྱི​ིབས་སམ་བཀོ​ོད་པ་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་

ན། ས་ངོ​ོས་ཁ་ཤས་མཐོ​ོ་ཞི​ིང་བརྗི​ིད་ཆགས་པའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་མང་པོ​ོས་གྲུབ་ཡོ​ོད་ པ་དང་། ས་ངོ​ོས་ཁ་ཤས་ཡངས་ཤི​ིང་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཐང་གི​ིས་གྲུབ་ཡོ​ོད་ལ། ས་

པར་རི​ིས། ༡་༡ རི​ི་བོ​ོ་ཇོ​ོ་མོ​ོ་གླང་མ་ནི​ི་བལ་ཡུལ་དང་ བོ​ོད་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ས་མཚམས་སུ་ཆགས་ཡོ​ོད་ལ། མཐོ​ོ་ ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ ༨༨༤༨ ཡོ​ོད་པས། འཛམ་གླི​ིང་ནང་ གི​ི་རི​ི་བོ​ོ་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་ཡི​ིན།

ངོ​ོས་ཁ་ཤས་མཚོ​ོ་ངོ​ོས་ལས་མཐོ​ོ་རུ་འཕགས་ཤི​ིང་ཅུང་ཙམ་གཟར་བའི​ི་མཐོ​ོ་ སྒང་གི​ིས་གྲུབ་ཡོ​ོད་པ་ལྟར་རེ​ེད།

ས་ངོ​ོས ་ཀྱི​ི་ བཀོ​ོད ་པ་ (Landform) ནི​ི་ ཕྱི​ི་ དང་ནང་གི​ི་ བརྒྱུད་རི​ིམ ་

གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་གྲུབ་ཡོ​ོད་དེ​ེ། དང་པོ​ོ། ནང་གི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ (Internal process) ནི​ི། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རི​ིམ་དུ་རྒྱུན་ཆད་མེ​ེད་པར་གཡོ​ོ་འགུལ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ པ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ཕྱི​ི་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ས་དབྱི​ིབས་ཆགས་སྟངས་ལའང་

འགྱུར་བ་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་། ས་ཁུལ་ཁ་ཤས་མཐོ​ོ་པོ​ོ་དང་། ཁ་ཤས་དམའ་ པོ​ོ་ཡི​ིན་པའི​ི་རྣམ་པ་མི​ི་འདྲ་བ་བྱུང་བ་ཡི​ིན། གཉི​ིས་པ། ཕྱི​ི་ཡི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ པར་རི​ིས། ༡་༢ རི​ིམ་ཟད་ཀྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ཤ་ མོ​ོ་དབྱི​ིབས་སུ་གྲུབ་པའི​ི་བྲག་རྡོ​ོ།

(External process) ནི​ི། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ས་ངོ​ོས་ཁ་ཤས་ཆར་དང་རླུང་སོ​ོགས་

ཕྱི​ིའི​ི་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི​ི་འགྱུར་བའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་རི​ིམ་བཞི​ིན་ཟད་འགྲོ​ོ་

ཡི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཡང་ས་ངོ​ོས་ཁ་ཤས་ཆུ་དང་རླུང་གི​ིས་ཁུར་བའི​ི་ས་རྡུལ་ རྣམས་གནས་གཅི​ིག་ཏུ་སྤུང་གསོ​ོག་གི​ིས་རི​ིམ་བཞི​ིན་ས་དབྱི​ིབས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་ གཞན་ཞི​ིག་ཆགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཆར་ཆུ་དང་། རྒྱུག་ཆུ། ལྷགས་པ། འཁྱགས་དར་སོ​ོགས་རང་བྱུང་

ཁམས་ཀྱི​ི་འགྱུར་ལྡོ​ོག་གི​ི་རྐྱེ​ེན་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ས་དང་རྡོ​ོ་རྣམས་རི​ིམ་བཞི​ིན་ པར་རི​ིས། ༡་༣ རི​ིམ་ཟད་ཀྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ ཟླ་གམ་དབྱི​ིབས་སུ་གྲུབ་པའི​ི་བྲག་རྡོ​ོ།

ཟོ​ོས་ནས་ཟད་པར་གྱུར་པ་ལ་རི​ིམ་ཟད་ (Erosion) ཟེ​ེར། ས་ངོ​ོས་ཁ་ཤས་ཀྱི​ི་ རྣམ་པ་དེ​ེ་རི​ིམ་ཟད་ཀྱི​ི་དབང་གི​ིས་འཇི​ིག་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ནའང་། སྤུང་གསོ​ོག་ (Deposition) གི​ི་ རྐྱེ​ེན ་གྱི​ིས ་ས་དབྱི​ིབ ས་ཀྱི​ི་ རྣམ་པ་གཞན་ཞི​ིག ་སྐྲུན་གྱི​ི་

2

ཡོ​ོད། རི​ིམ་ཟད་དང་སྤུང་གསོ​ོག་གི​ི་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འདི​ི་གཉི​ིས་ནི​ི་གོ​ོང་དུ་བཤད་

པ་བཞི​ིན་ཆར་ཆུ་དང་། རྒྱུག་ཆུ། ལྷགས་པ། འཁྱགས་དར་སོ​ོགས་རང་བྱུང་

ཁམས་ཀྱི​ི་འགྱུར་ལྡོ​ོག་གི​ི་རྐྱེ​ེན་སྣ་ཚོ​ོགས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་ ཡི​ིན།

རྒྱ་ཆེ​ེ་ས་ནས་དབྱེ​ེ་ན། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་ནི​ི་སའི​ི་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་

མཐོ​ོ་ཚད་དང་ཆགས་སྟངས་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་རི​ི་དང་། མཐོ​ོ་སྒང་། ཐང་བཅས་ རྣམ་པ་མི​ི་འདྲ་བ་གསུམ་དུ་དགར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

རི​ི། (Mountains)

རི​ི་ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་ནས་མཐོ​ོ་སར་གྱེ​ེན་དུ་འཕགས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་སམ། དེ​ེའུ་འབུར་ (Hill) ནི​ི་ཁོ​ོད་སྙོ​ོམས་པའི​ི་ས་ངོ​ོས་

ལས་མཐོ​ོ་སར་གྱེ​ེན་དུ་འཕགས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

སྤྱི​ིར་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༦༠༠ བརྒལ་བའི​ི་དེ​ེའུ་ འབུར་ངོ​ོས་གཟར་མོ​ོ་ཅན་གྱི​ི་རི​ིགས་ལ་རི​ི་ཟེ​ེར།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་མཐོ​ོ་ཚད་༨༠༠༠ ལས་བརྒལ་བའི​ི་རི​ི་ འགའ་ཤས་ཀྱི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས།

པས། མཐའ་འཁོ​ོར ་གྱི​ི་ ས་ངོ​ོས ་ཀུན་ལས་ཧ་ཅང་མཐོ​ོ་ བའི​ི་ ས་དབྱི​ིབ ས་ ཆགས་སྟངས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་མི​ི་འདྲ་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། ས་ཁུལ་སོ​ོ་སོ​ོར་ཆགས་ པའི​ི་རི​ི་ཡི​ི་མཐོ​ོ་ཚད་དང་དབྱི​ིབས་ཀྱང་མི​ི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད།

རི​ི་ ཁུལ་ཁ་ཤས་དུས་བཞི​ིར ་འགྱུར་བ་མེ​ེད ་པར་འཁྱགས་པས་

བཏུམས་ཡོ​ོད ་པ་ལ་འཁྱགས་རོ​ོམ ་ (Glacier) ཟེ​ེར ། ཡང་རི​ི་ཁ་ཤས་རྒྱ་

མཚོ​ོའི​ི་གཏི​ིང་དུ་ཡོ​ོད་པས་ང་ཚོ​ོས་ཕྱི​ི་རོ​ོལ་ནས་བལྟས་པ་ཙམ་གྱི​ིས་མཐོ​ོང་

པར་རི​ིས། ༡་༤ འཁྱགས་རོ​ོམ།

མི​ི་ཐུབ། དུས་རྒྱུན་རི​ི་ཁུལ་དུ་གནམ་གཤི​ིས་གྲང་ཞི​ིང་། ས་བབ་གཟར་བས་

ཞི​ིང་ལས་སོ​ོགས་འཚོ​ོ་ཐབས་གཉེ​ེར་དཀའ་བ་ཡི​ིན། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་རི​ི་ཁུལ་དུ་ འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་མི​ི་གྲངས་ཀྱང་ཉུང་ངུ་ཞི​ིག་ལས་མེ​ེད།

ཀི​ི་ ལོ​ོ་ མི​ི་ ཊར་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ​ོའི ་ི རི​ིང ་ཚད་དུ་རི​ི་ ཚོ​ོག ས་སྟར་ལ་

བརྒྱུས་ནས་ཡོ​ོད་པ་ལ་རི​ི་རྒྱུད་ (Mountain Range) ཟེ​ེར། དཔེ​ེར་ན། ཨེ​ེ་ ཤི​ི་ཡ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་གྱི​ི་ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་རི​ི་རྒྱུད་དང་། ཡུ་རོ​ོབ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་གྱི​ི་ཨེ​ེབ་ས་

པར་རི​ིས། ༡་༥ ཨེ​ེབ་ས་རི​ི་རྒྱུད་ནི​ི་ཡུ་རོ​ོབ་གླི​ིང་གི​ི་ གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་རི​ི་རྒྱུད་ཡི​ིན།

(Alps) རི​ི་རྒྱུད། ལྷོ​ོ་ཨ་མེ​ེ་རི​ི་ཀའི​ི་གླི​ིང་ཆེ​ེན་གྱི​ི་ཨན་ཌེ​ེས་ (Andes) རི​ི་རྒྱུད་

ལྟ་བུའོ​ོ།།

རི​ི་གྲུབ་སྟངས་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་དབྱེ​ེ་ན་ལྟེ​ེབ་གཉེ​ེར་རི​ི་ (Fold Mountain)

དང་། ཆད་རི​ིམ་རི​ི་ (Block Mountain) མེ​ེ་རི​ི་ (Volcanic Mountains)

3

པར་རི​ིས། ༡་༦ ཨན་ཌེ​ེས་རི​ི་རྒྱུད།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བཅས་རྣམ་པ་མི​ི་འདྲ་བ་གསུམ་དུ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད། ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་རི​ི་རྒྱུད་དང་ཨེ​ེབ་

ས་རི​ི་རྒྱུད་གཉི​ིས་ནི​ི་མཐོ​ོ་ཞི​ིང་འབར་འབུར་མང་བའི​ི་རི​ི་ཁུལ་གྱི​ིས་གྲུབ་པའི​ི་

ལྟེ​ེབ་གཉེ​ེར་རི​ི་གསར་པའི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་ཨ་རཱ་ཝ་ ལི​ི་རི​ི་རྒྱུད་ (Aravali Mountains) ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ནང་གི​ི་ལྟེ​ེབ་གཉེ​ེར་རི​ི་རྙི​ིང་ པར་རི​ིས། ༡་༧ ཡུ་རཱལ་རི​ིརྒྱུད།

ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེ་ལ་རི​ིམ་ཟད་ཀྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད་པས། རི​ི་ རྒྱུད་དེ​ེ་ལོ​ོ་ངོ​ོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ​ོའི་ི རི​ིང་ཆར་རླུང་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཟོ​ོས་ཤི​ིང་ཟད་

པའི​ི་སྣང་ཚུལ་གསལ་པོ​ོར་མཐོ​ོང་ཐུབ། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཨུ་རུ་སུའི​ི་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ ཡུ་རཱལ་རི​ི་རྒྱུད་ (Ural Mountains) ཡང་ལྟེ​ེབ་གཉེ​ེར་རི​ི་རྙི​ིང་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་ མཚོ​ོན་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

པར་རི​ིས། ༡་༨ རི​ི་བོ​ོ་ཀི​ི་ལི​ི་མཱན་ཇཱ​ཱ་རོ​ོ།

ཆད་རི​ིམ ་རི​ི་ ནི​ི་ ས་ཁྱོ​ོན ་ཆེ​ེན ་པོ​ོ་ ཞི​ིག ་བརྡི​ིབ ས་ཏེ​ེ་ ངོ​ོས ་མཐོ​ོ་ དམའ་

གཉི​ིས་སུ་ཆད་པ་ལས་གྲུབ་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། དེ​ེའི​ི་མཐོ​ོ་རུ་འཕགས་པའི​ི་ཆ་ལ་ འབུར་ངོ​ོས་ (Horst) ཟེ​ེར་བ་དང་། དམའ་བའི​ི་ཆ་ལ་རྡི​ིབ་ངོ​ོས་ (Graben)

ཟེ​ེར། ཡུ་རོ​ོབ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་ནང་གི​ི་ཝོ​ོ་ཇེ​ེས་རི​ི་བོ​ོ་ (Vosges mountain) དང་རི​ི་ ཀླུང་རཱི​ིན་ (Rhine Valley) གཉི​ིས་ནི​ི་ཆད་རི​ིམ་རི​ི་ཡི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཡི​ིན།

པར་རི​ིས། ༡་༩ རི​ི་བོ​ོ་ཧྥུ་ཇི​ི་ཡཱ་མཱ།

བྱེ​ེད་སྒོ​ོ། འཛམ་གླི​ིང་ས་ཁྲའི​ི་ངོ​ོས་ལ་བལྟས་ཏེ​ེ་རི​ི་དང་རི​ི་ཀླུང་དེ​ེ་གཉི​ིས་ གང་དུ་ཡོ​ོད་པ་ཚོ​ོལ།

མེ​ེ་རི​ི་ནི​ི་ས་འོ​ོག་གི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྡོ​ོ་ཞུན་ས་ངོ​ོས་སུ་འཕྱུར་ཡོ​ོང་བའི​ི་

བྱེ​ེད་ལས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་གྲུབ་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། ཨཕ་རི​ི་ཁ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་གྱི​ི་ རི​ི་བོ​ོ་ཀི​ི་ལི​ི་མཱན་ཇཱ​ཱ་རོ​ོ་ (Mt.Kilimanjaro) དང་། ཉི​ི་ཧོ​ོང་གི​ི་རི​ི་བོ​ོ་ཧྥུ་ཇི​ི་ཡཱ་མཱ་ (Mt.Fujiyama) གཉི​ིས་ལྟ་བུའོ​ོ།།

རི​ི་ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་གྲུབ་ཚུལ་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད།

ང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན། འཁྱགས་རོ​ོམ་ པར་རི​ིས། ༡་༡༠ ཌེ​ེཀྐན་མཐོ​ོ་སྒང།

དང་རི​ི་ཡི​ི་ཁོ​ོང་གསེ​ེང་ནི​ི་འཛད་མཐའ་མེ​ེད་པའི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་དང་ མཚུངས་པས། ཞི​ིང་ལས་དང་ཆུ་གློ​ོག་ས་ཚི​ིགས་འཛུགས་སྐྲུན་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་

4

ཐད་མེ​ེད་ཐབས་མེ​ེད་པའི​ི་ཆུ་བོ​ོ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱང་གཏོ​ོས་ཆེ​ེ་ བའི​ི་རི​ི་བོ​ོ་དག་ཡི​ིན། རི​ི་བོ​ོ་ནི​ི་རྩི​ི་ཤི​ིང་དང་སྲོ​ོག་ཆགས་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་རབ་ཏུ་

ཕྱུག་པ་མ་ཟད། རི​ིན་ཐང་ཆེ​ེ་བའི​ི་གཏེ​ེར་དངོ​ོས་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་འབྱུང་ གནས་ཀྱང་ཡི​ིན།

མཐོ​ོ་སྒང་།(Plateau)

སྤྱི​ིར་ས་བབ་མཐོ​ོ་ཞི​ིང་ཁོ​ོད་སྙོ​ོམས་པའི​ི་ས་ཁམས་ཀྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་ཞི​ིག་

ལ་མཐོ​ོ་སྒང་ཟེ​ེར་བ་དང་། མཐོ​ོ་སྒང་ཁ་ཤས་ནི​ི་གསེ​ེག་ངོ​ོས་གཟར་པོ​ོ་དང་ལྡན་

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ཚིག་ གསར།

ས་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་བཀོ​ོད་པ།-Landform རི​ིམ་ཟད།-Erosion སྤུང་གསོ​ོག།-Deposition འཁྱགས་རོ​ོམ།-Glacier རི​ི་རྒྱུད།-Mountain Range ལྟེ​ེབ་གཉེ​ེར་རི​ི།-Fold Mountain ཆད་རི​ིམ་རི​ི།-Block Mountain མེ​ེ་རི​ི།-Volcanic Mountain གཤི​ིན་པོ​ོ།-Fertile

པའི​ི་ས་བབ་ཀྱི​ིས་གྲུབ་ཡོ​ོད། མཐོ​ོ་སྒང་གི​ི་ས་བབ་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད་དེ​ེ། ཁ་ཤས་ཀྱི​ི་མཐོ​ོ་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཡང་ཁ་ཤས་ཀྱི​ི་མཐོ​ོ་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་སྟོ​ོང་ཕྲག་ཁ་ཤས་ཡོ​ོད་པའང་ཡོ​ོད། རི​ི་ལ་གསར་རྙི​ིང་གི​ི་

ཁྱད་པར་ཡོ​ོད་པ་ལྟར་མཐོ​ོ་སྒང་ལའང་གསར་རྙི​ིང་གི​ི་ཁྱད་པར་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཌེ​ེཀྐན་མཐོ​ོ་སྒང་ (Deccan Plat-

teau) ནི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་རྙི​ིང་ཤོས ོ ་ཤིག ི ་ཡི​ིན་པ་དང་། གཞན་ཡང་ཤར་ཨཕ་རི​ི་ཁའི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་ (East African Plateau) དང་། ཨསྟྲེ​ེ་

ལི​ི་ཡའི​ི་ནུབ་རྒྱུད་མཐོ​ོ་སྒང་ (Western Plateau of Australia) སོ​ོགས་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

མཚོ​ོ་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་མཐོ​ོ་ཚད་ (Mean sea level) མི​ི་ཊར་ ༤༠༠༠ ནས་ ༦༠༠༠ བར་ཡོ​ོད་པའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་

ནི​ི། འཛམ་གླི​ིང་ནང་ས་བབ་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

པར་རི​ིས། ༡་༡༡ བར་སྣང་ནས་པར་བླངས་པའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་ཆགས་ཚུལ།

5

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མཐོ་སྒང་ནི་གཏེར་དངོས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་བང་མཛོད་ཆེན་པོ་

ཞིག་ཡིན་པས། འཛམ་གླིང་ནང་གཏེར་ཁ་སྔོག་འདོན་བྱེད་པའི་རྟེན་གཞི་

མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་མཐོ་སྒང་གི་ཁུལ་དུ་བཙུགས་ཡོད། དཔེར་ན། ཨཕ་རི་ པར་རི​ིས། ༡་༡༢ ཨསྟྲེ​ེ་ལི​ི་ཡའི​ི་ནུབ་རྒྱུད་མཐོ​ོ་སྒང་།

ཁའི་མཐོ་སྒང་ནི་གསེར་དང་རྡོ་རྗེ་ཕ་ལམ་གྱི་གཏེར་ཁའི་ཐོན་ཁུངས་གྲགས་

ཆེན་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། རྒྱ་གར་གྱི་ཆོ་ཊཱ་ནཱག་པུར་མཐོ་སྒང་ (Chhotanag-

pur Plateau) ཡང་ལྕགས་དང་རྡོ་སོལ་གྱི་གཏེར་ཁའི་ཐོན་ཁུངས་གལ་ཆེན་

ཞིག་རེད།

མཐོ་སྒང་ནི་ས་བབ་མཐོ་སར་ཆགས་ཡོད་པས་དྲག་ཤུགས་ཆེ་བའི་

རྦབ་ཆུ་མང་པོ་ཡོད་ལ། ས་ཆ་ཁ་ཤས་ཀྱི་ས་གཤིས་གཤིན་པོ་ཡོད་པས་ ཞིང་ལས་གཉེར་བར་ལེགས། མཐོ་སྒང་མང་པོ་ཞིག་གི་ས་བབ་ཆགས་ པར་རི​ིས། ༡་༡༣ ཤར་ཨཕ་རི​ི་ཁའི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་།

སྟངས་དང་ཡུལ་ལྗོངས་ཀྱི་རྣམ་པ་མཛེས་སྡུག་ལྡན་པས། ཡུལ་སྐོར་སྤྲོ་ འཆམ་པ་ཚོ་འགྲོ་འདོད་ཆེན་པོ་བྱེད་ས་ཞིག་ཀྱང་ཡིན།

ཐང་།(Plain)

སྤྱིར་ས་བབ་དམའ་ཞིང་རྒྱ་ཆེ་ལ་ཁོད་སྙོམས་པའི་ས་ཁམས་ཀྱི་

བཀོད་པ་ཞིག་ལ་ཐང་ཟེར། དུས་རྒྱུན་ཐང་གི་ས་བབ་མཐོ་ཚད་ནི་རྒྱ་མཚོའི་ ངོས་ཀྱི་ཆ་སྙོམས་མི་ཊར་ ༢༠༠ ལས་མ་བརྒལ་བ་ཞིག་ཡིན། འོན་ཀྱང་ཐང་

ཁ་ཤས་ནི་བང་རིམ་དང་འབར་འབུར་མང་བའི་ས་ཁོད་མི་སྙོམས་པ་དེ་འདྲ་ ཡང་ཡོད། ཐང་མང་ཆེ་བ་ནི་གཙང་པོ་དང་ཆུ་ལག་གིས་གྲུབ། རི་ངོས་ནས་ པར་རི​ིས། ༡་༡༤ ཐང་།

འབབ་པའི་གཙང་པོ་དག་གིས་རི་ངོས་ཀྱི་ས་རིམ་གྱིས་ཟོས་ཏེ་ས་སྙིགས་

མང་པོ་ལུང་གཤོངས་དང་ཆུ་གཞུང་དུ་ཁུར་བ་དང་། དུས་ཡུན་རིང་པོ་

འགོར་རྗེས་ས་སྙིགས་དེ་རིགས་ས་རྡོ་དང་བྱེ་མའི་ཕུང་གསོག་ཆེན་པོར་

འགྱུར་གྱི་ཡོད་པ་དང་། རིམ་བཞིན་ས་སྙིགས་དང་། རྡོ། བྱེ་མའི་ཕུང་གསོག་ དེ་རིགས་ཀྱིས་ཐང་སྐྲུན་གྱི་ཡོད།

ཐང་གི་ས་ཁུལ་མང་ཆེ་བ་ཁོད་སྙོམས་པོ་ཡོད་པས། གཞུང་ལམ་

དང་། ཁང་བརྩེགས་སོགས་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་བདེ་པོ​ོ་ཡོད་པ་མ་ཟད། ས་

6

གཤིས་ཀྱང་གཤིན་པོ་ (fertile) ཡོད་པས་ཞིང་ལས་ཐོན་སྐྱེད་གཉེར་བར་

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ཡང་ཧ་ཅང་འཚམ་པོ་ཡོད། དེར་བརྟེན་ཐང་ནི་འཛམ་གླིང་ནང་མི་འབོར་ཕོན་ ཆེན་པོ་འདུས་སྡོད་བྱེད་ས་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན། དཔེར་ན། རྒྱ་གར་བྱང་རྒྱུད་

ཐང་ཁུལ་དུ་འདུས་སྡོད་བྱེད་པའི་མི་འབོར་ཧ་ཅང་ཕོན་ཆེན་པོ་ཡོད་པ་ལྟ་བུ་ རེད། གཙང་པོའི་འབབ་རྒྱུན་གྱིས་བསྐྲུན་པའི་ཐང་ཆེ་ཤོས་ཁ་ཤས་ནི་ཨེ་ཤི་

ཡ་དང་བྱང་ཨ་རིའི་ཡུལ་དུ་ཆགས་ཡོད། དཔེར་ན། ཨེ་ཤི་ཡའི་ནང་རྒྱ་

པར་རི​ིས། ༡་༡༥ ས་ཡོ​ོམ་བརྒྱབ་པ།

ནག་གི་ས་ཁུལ་དུ་འབྲི་ཆུའི་ (Yangtse River) འབབ་རྒྱུན་གྱིས་བསྐྲུན་པའི་ ཐང་ཆེན་པོ་དང་། རྒྱ་གར་དུ་ཆུ་བོ་རྟ་མཆོག་ཁ་འབབ་ (Yarlung Tsangpo) དང་གངྒཱའི་འབབ་རྒྱུན་གྱིས་བསྐྲུན་པའི་ཐང་ཆེན་པོ་སོགས་ཡོད་པ་ལྟ་བུ་

རེད།

པར་རི​ིས། ༡་༡༦ མེ​ེ་རི​ི་འཕྱུར་བ།

ས་ངོས་ཀྱི་བཀོད་པ་དང་མི་སྡེ།

ས་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་མི​ི་འདྲ་སར་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་

འཚོ​ོ་བའི​ི་གོ​ོམས་གཤི​ིས་ཀྱང་མི​ི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད། གནམ་གཤི​ིས་དང་ ས་བབ་མཐོ​ོ་ཚད་ཀྱི​ི་དབང་གི​ིས་རི​ི་ཁུལ་དུ་འཚོ​ོ་བ་སྐྱེ​ེལ་རྒྱུ་ནི​ི་ཧ་ཅང་དཀའ་

ངལ་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་ཐང་དུ་ས་ཁོ​ོད་སྙོ​ོམས་ཤི​ིང་། ས་བཅུད་བཟང་ བས་ཁང་བརྩེ​ེགས་དང་གཞུང་ལམ་སོ​ོགས་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་བདེ​ེ་བ་དང་། ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱང་གཉེ​ེར་བདེ​ེ་བ་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༡་༡༧ ཆུ་ལོ​ོག་རྒྱུག་པ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ས་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་མི​ི་འདྲ་སར་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་འཚོ​ོ་བ་སྐྱེ​ེལ་ ཐབས་ཀྱང་མི​ི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

མཚམས་རེ​ེར་ས་ཡོ​ོམ་དང་། མེ​ེ་རི​ི། ཆུ་ལོ​ོག། རླུང་འཚུབ་སོ​ོགས་རང་

བྱུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གོ​ོད་ཆག་གི​ིས་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་གནས་ལ་གནོ​ོད་འཚེ​ེ་ཆེ​ེན་

པར་རི​ིས། ༡་༡༨ གད་སྙི​ིགས་སྤུངས་པ།

པོ​ོ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ང་ཚོ​ོས་གོ​ོད་ཆག་དེ​ེ་རི​ིགས་ཀྱི​ི་འབྱུང་རྐྱེ​ེན་ཤེ​ེས་

རྟོ​ོགས་བྱུང་བ་ན། ཉེ​ེན་ཁ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ལས་ཐར་ཐབས་བྱེ​ེད་ཐུབ་ངེ​ེས། ས་

ཡོ​ོམ་དང་། ཆུ་ལོ​ོག། རླུང་འཚུབ་ལྟ་བུའི​ི་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གནོ​ོད་པ་མང་ པོ​ོ་ཞི​ིག་ང་ཚོ​ོ་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་ནོ​ོར་བ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་བྱུང་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན།

7

པར་རི​ིས། ༡་༡༩ བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་དུ་བ།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་རྒྱུ་མང་དྲགས་པ་དང་། ཤི​ིང་ནགས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་བྱེ​ེད་རྒྱུ་མང་དྲགས་པས། གནོ​ོད་འཚེ​ེ་དེ​ེ་དག་ འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་ལྟ་བུ་རེ​ེད།།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

དང་པོ​ོ། གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས། ༡། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་བཀོ​ོད་པ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་དག་ཡི​ིན་ནམ།

༢། རི​ི་དང་མཐོ​ོ་སྒང་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༣། རི​ི་ལ་གྲུབ་ཚུལ་གྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་དབྱེ​ེ་ན་མི​ི་འདྲ་བ་གང་དང་གང་ཡོ​ོད་དམ། ༤། ཐང་ནི​ི་ཇི​ི་ལྟར་གྲུབ་པ་ཡི​ིན་ནམ།

༥། གཙང་པོ​ོའི་ིའབབ་རྒྱུན་དུ་ཆགས་པའི​ི་ཐང་སྟེ​ེང་དུ་མི​ི་འབོ​ོར་མང་པོ​ོ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ། ༦། རི​ི་ཁུལ་དུ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ཉུང་ཙམ་ལས་མེ​ེད་དོ​ོན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ། ༧། ཁྱེ​ེད་རང་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་སའི​ི་ས་ཁུལ་གྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་གང་རེ​ེད།

གཉི​ིས་པ། འོ​ོས་འཚམས་ཀྱི​ིས་ལན་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

༡། རི​ི་དང་དེ​ེའུ་འབུར་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་འབྱེ​ེད་པའི​ི་གཞི​ི་འཛི​ིན་ས་ནི​ི། ཀ) མཐོ​ོ་ཚད།

ཁ) གསེ​ེག་ངོ​ོས།

ག) བཟོ​ོ་ལྟ།

ཀ) རི​ི་རྒྱུད།

ཁ) ཐང་།

ག) མཐོ​ོ་སྒང་།

ཁ) ཨསྟྲེ​ེ་ལི​ི་ཡ།

ག) རྒྱ་གར།

༢། འཁྱགས་རོ​ོམ་ཆགས་ས་ནི​ི། ༣། ཌེ​ེཀྐན་མཐོ​ོ་སྒང་ཆགས་ས་ནི​ི། ཀ) བོ​ོད།

8

༤། འབྲི​ི་ཆུ་འབབ་ཡུལ་ནི​ི།

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ཀ) ལྷོ​ོ་ཨ་མེ​ེ་རི​ི་ཀ།

ཁ) ཨསྟྲེ​ེ་ལི​ི་ཡ།

ག) རྒྱ་ནག།

ཀ) ཨན་ཌེ​ེས་རི​ི་རྒྱུད།

ཁ) ཨེ​ེབ་ས་རི​ི་རྒྱུད།

ག) ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་རི​ི་རྒྱུད།

༥། ཡུ་རོ​ོབ་ཁུལ་དུ་ཆགས་པའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི།

གསུམ་པ། མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡།

ཨེ​ེབ་ས་རི​ི་རྒྱུད།

༢།

རི​ི་བོ​ོ་ཧྥུ་ཇི​ི་ཡཱ་མཱ།

༣།

རི​ི་བོ​ོ་ཀི​ི་ལི​ི་མཱན་ཇཱ​ཱ་རོ​ོ།

༤།

ཡུ་རཱལ་རི​ི་རྒྱུད།

9

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བཞི​ི་པ། འགྲི​ིག་མི​ིན་རྟགས་རྒྱོ​ོབ།

༡། ཐང་ནི​ི་ས་བབ་དམའ་ཞི​ིང་རྒྱ་ཆེ​ེ་ལ་ཁོ​ོད་སྙོ​ོམས་པའི​ི་ས་ཁམས་ཀྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་ལ་གོ​ོ ༢། རི​ི་བོ​ོ་ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་ནི​ི་མེ​ེ་རི​ི་གྲུབ་སྟངས་ཀྱི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་གཏོ​ོགས། ༣། ཌེ​ེཀྐན་མཐོ​ོ་སྒང་ནི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་རྙི​ིང་ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

༤། རི​ི་ཁུལ་དུ་ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་མང་ཤོ​ོས་གཉེ​ེར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

༥། མེ​ེ་རི​ི་ནི​ི་ས་འོ​ོག་གི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྡོ​ོ་ཞུན་ས་ངོ​ོས་སུ་འཕྱུར་ཡོ​ོང་བའི​ི་བྱེ​ེད་ལས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་གྲུབ་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

10

༢

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་སམ།

འཛམ་གླི​ིང ་དུ་གཏེ​ེར ་ཁ་སྔོ​ོག ་འདོ​ོན ་

ཆེ​ེད་བརྐོ​ོས་པའི​ི་ས་དོ​ོང་ཟབ་ཤོ​ོས་ནི​ི་

ལྷོ​ོ་ཨཕ་རི​ི་ཁའི​ི་ནང་ཡོ​ོད་པ་དང་། དེ​ེའི​ི་ ཟབ་ཚད་ལ་ཀི​ི་ ལོ​ོ་ མི​ི་ ཊར་ ༤ ཙམ་

ཡོ​ོད། སྣུམ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་འཚོ​ོལ་ཆེ​ེད་ འཛུགས་སྐྲུན་བཟོ​ོ་ལས་པ་ཚོ​ོས་ཟབ་

ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༦ ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ ཁུང་ཞི​ིག་བརྐོ​ོས་ཡོ​ོད།

སའི​ི ་ གོ​ོ ་ ལའི​ི ་ ནང་རོ​ོ ལ ་གྱི​ི ་ དཀྱི​ི ལ ་ དབུས་སུ་སླེ​ེབས་པར་མཚོ​ོ་གཏི​ིང་གི​ི་

སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རོ​ོལ།

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

༄༅། །མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ིས་ཁྱི​ིམ་གཞི​ི་བཅའ་སའི​ི་གོ​ོ་ལ་འདི​ི་ནི​ི་འགྱུར་ལྡོ​ོག་རང་ བཞི​ིན་ཅན་གྱི​ི་གཟའ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེའི​ི་ཕྱི​ི་ངོ​ོས་དང་ནང་རོ​ོལ་ལ་དུས་དང་རྣམ་པ་ཀུན་

ཏུ་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རོ​ོལ་དུ་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དམ་

སྙམ་ནས་ཡ་མཚན་སྐྱེ​ེ་མྱོ​ོང་ངམ། དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་སའི​ི་གོ​ོ་ལ་འདི​ི་ཅི​ི་ཞི​ིག་གི​ིས་གྲུབ་ པ་ཡི​ིན་ནམ།

སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རོ​ོལ། (Interior of the Earth) ས་ཤུན།

ཙོ​ོང་རྡོ​ོག་ཅི​ིག་ལྟར་སའི​ི་གོ​ོ་ལ་

ནི​ི་ཕྱི​ི་ཤུན་དང་ནང་ཤུན་གྱི​ི་བརྩེ​ེགས་

ས་ཡོ​ོལ།

རི​ིམ་མང་པོ​ོས་གྲུབ་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། སའི​ི་

ས་སྙི​ིང་།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཕྱི​ི་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཤུན་པ་ཐོ​ོག་མ་དེ​ེ་ ལ་ས་ཤུན་ (Crust) ཟེ​ེར ། དེ​ེ་ ནི​ི་ ས་

ས་ངོ​ོས་ནས་ཟབ་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་

ཤུན་གྱི​ི་བརྩེ​ེགས་རི​ིམ་ཚང་མའི​ི་ནང་

༦༠༠༠ ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་བྲུ་དགོ​ོས།

གི​ི་སྲབ་ཤོ​ོས་ཡི​ིན། སྐམ་སའི​ི་ཁུལ་དུ་

དེ​ེའི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་མཐུག་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༣༥ ཙམ་ཡོ​ོད་པ་དང་། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་གཏི​ིང་གི​ི་ས་ངོ​ོས་ནས་འཇལ་ཚེ​ེ། དེ​ེའི​ི་ཆ་ སྙོ​ོམས་མཐུག་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༥ ལས་མེ​ེད།

སྐམ་ས་འགྲུབ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི། མེ​ེ་རྡོ​ོ་སི​ི་ལི​ི་ཁ་ (Silica) དང་ཧ་ཡང་གི​ི་གཡའ་རྫས་ (Alumina)

སྐམ་སའི​ི་ས་ཤུན།

སྐམ་ས།

རྒྱ་མཚོ​ོ།

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་གཏི​ིང་གི​ི་ས་ཤུན།

གཉི​ིས ་ཡི​ིན ། དུས་རྒྱུན་ཨི​ིན ་ ཡི​ིག ་ནང་དེ​ེ་ གཉི​ིས ་ཀྱི​ི་ བསྡུས་

མི​ིང ་དུ་སཱི​ིལ ་ (Sial) ཞེ​ེས ་འབྲི​ི། དེ​ེ་ བཞི​ིན ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ གཏི​ིང ་གི​ི་

པར་རི​ིས། ༢་༡ སྐམ་སའི​ི་ས་ཤུན་དང་མཚོ​ོ་གཏི​ིང་གི​ི་ས་ཤུན།

ས་ཤུན་ནི​ི་ སི​ི་ ལི​ི་ ཁ་དང་དཀར་

གཡའ་ (Magnesium) ཡི​ིས ་

11

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གྲུབ་པ་ཡི​ིན ་ལ། དེ​ེ་ གཉི​ིས ་ཀྱི​ི་ བསྡུས་མི​ིང ་ལ་སི​ི་ མཱ་ (Sima) ཞེ​ེས་འབྲི​ི། ས་ཤུན་གྱི​ི་འོ​ོག་ཏུ་ས་ཡོ​ོལ་ (Mantle)

ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་མཐུག་ཚད་ནི​ི་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༢༩༠༠ ཡི​ིན།

སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རོ​ོལ་གྱི​ི་དཀྱི​ིལ་དབུས་སུ་ཕྱེ​ེད་

ཚངས་ཐི​ིག་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༣༥༠༠ ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་སྙི​ིང་ (Core) ཡོ​ོད། ས་སྙི​ིང་ནི​ི་གཤའ་དཀར་ (Nickel) དང་

ལྕགས་ (Iron) ཀྱི​ིས་གྲུབ་ཡོ​ོད་ལ། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རོ​ོལ་ གྱི​ི་ དཀྱི​ིལ ་དབུས་སུ་དྲོ​ོད ་ཚད་ (Temperature) དང་ གནོ​ོན་ཤུགས་ (Pressure) ཀྱི​ི་ཚད་ཧ་ཅང་མཐོ​ོ།

རྡོ​ོ་དང་གཏེ​ེར་རྫས། (Rocks and Minerals)

སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ས་ཤུན་ནི​ི་རྡོ​ོ་རི​ིགས་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་སམ།

ས་ཤུན་གྱི​ིས་སའི​ི་གོ​ོ་

ལའི​ི་ གྲུབ་ཆ་སྤྱི​ིའི​ི་ བརྒྱ་ཆ་

༠་༥ ཟི​ིན་པ་དང་། ས་ཡོ​ོལ་གྱི​ིས་བརྒྱ་

ཆ་ ༡༦ ཟི​ིན། ས་སྙི​ིང་གི​ིས་བརྒྱ་ཆ་ ༨༣ ཟི​ིན་ཡོ​ོད།

སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ཕྱེ​ེད་ཚངས་ཐི​ིག་

ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༦༣༧༡ ཡོ​ོད།

གྲུབ་པ་ཞི​ིག ་ཡི​ིན ། ས་ཤུན་གྲུབ་པའི​ི་ རང་བྱུང་གཏེ​ེར ་ རྫས་རི​ིགས་ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ཡང་དེ​ེར་རྡོ​ོ་ (Rock) ཟེ​ེར།

རྡོ​ོ་ལ་མདོ​ོག་དང་། ཆེ​ེ་ཆུང་། སྤུས་ཚད་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་མི​ི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད། རྡོ​ོ་ལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཆ་ནས་དབྱེ​ེ་བ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་

ཚིག་

གནད་

སེམས་

ལ་

མཆན་

རྩི​ི་ཤི​ིང་རྙི​ིད་པ་དང་སེ​ེམས་ཅན་ཤི​ི་བའི​ི​ི་ཕུང་པོ​ོའི་ི

འགྲེ​ེལ།

རི​ིམ་བཞི​ིན་སྲ་ཞི​ིང་མཁྲེ​ེགས་པའི​ི་རྡོ​ོ་ཡི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་

ངེས་ དགོ​ོས།

ལྷག་རོ​ོ་རྣམས་བྲག་རྡོ​ོ​ོའི་ིཕྱི​ི་ཤུན་ནང་བཏུམས་ཏེ​ེ་ འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་ལ་འགྱུར་རྡོ​ོ་ཟེ​ེར།

འགྱུར་རྡོ​ོ།

12

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

གསུམ་ཡོ​ོད་དེ​ེ། མེ​ེ་རྡོ​ོ་ (Igneous Rocks) དང་། ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ། (Sedimentary Rocks) གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོ་ (Metamorphic Rocks) བཅས་ཡི​ིན།

དྲོ​ོད་ཚད་ཇེ​ེ་དམའ་རུ་སོ​ོང་སྟེ​ེ་བྲག་རྡོ​ོའི་ི ཞུན་མྱག་ (Molten Magma) དཀག་ནས་མཁྲེ​ེགས་པོ​ོར་གྱུར་པ་ལ་མེ​ེ་རྡོ​ོ་

ཟེ​ེར། མེ​ེ་རྡོ​ོ་ལ་བྲག་རྡོ​ོ་གཙོ​ོ་བོ​ོའང་ (Primary Rocks) ཟེ​ེར། དེ​ེར་དབྱེ​ེ་ན་ས་སྟེ​ེང་མེ​ེ་རྡོ​ོ་ (Extrusive Igneous Rocks) དང་ ས་འོ​ོག་མེ​ེ་རྡོ​ོ་ (Intrusive Igneous Rocks) གཉི​ིས་ཡོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་མེ​ེ་རི​ི་འབར་བའི​ི་ཁྲོ​ོད་ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་མེ​ེ་ཞུན་ (Lava) ལ་བསམ་བློ​ོ་ཐོ​ོངས་དང་། དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་མེ​ེ་ཞུན་

ནི​ི་བྲག་རྡོ​ོའི་ི ཞུན་མྱག་ (Molten Magma) ས་གཏི​ིང་ནས་ས་ཁར་འཕྱུར་ཡོ​ོང་བ་ཡི​ིན། མེ​ེ་ཞུན་ས་ཁར་ཐོ​ོན་རྗེ​ེས་མི​ི་རི​ིང་

བར་དཀག་སྟེ​ེ་མཁྲེ​ེགས་པོ​ོ་ཆགས་ནས་བྲག་རྡོ​ོར་འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། ས་ཁར་ཆགས་པའི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་ལ་ས་ སྟེ​ེང་མེ​ེ་རྡོ​ོ་ཟེ​ེར། ས་སྟེ​ེང་མེ​ེ་རྡོ​ོ་ནི​ི་རྡོ​ོ་ཧ་ཅང་ཞི​ིབ་སྟེ​ེ། མེ​ེ་རྡོ​ོ་ནག་པོ​ོའམ་ཀ་མ་རུ་ནག་པོ​ོ་ལྟ་བུ་རེ​ེད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཌེ​ེཀྐན་མཐོ​ོ་

མེ​ེ་རྡོ​ོ།

ས་སྟེ​ེང་མེ​ེ་རྡོ​ོ།

ས་འོ​ོག་མེ​ེ་རྡོ​ོ།

གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོ།

རྡོ​ོ་གཡའ་མ།

ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ་དམར་པོ​ོ།

རྡོ​ོ་ཟེ​ེགས།

ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ།

བྲག་རྡོ​ོའི་ི ཞུན་མྱག

13

པར་རི​ིས། ༢་༢ བྲག་རྡོ​ོའི་ིརི​ིགས།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྒང་ནི​ི་མེ​ེ་རྡོ​ོ་ནག་པོ​ོས་གྲུབ་པའི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་ཞི​ིག་ཡི​ིན། སྐབས་འགར་བྲག་རྡོ​ོའི་ི ཞུན་མྱག་ས་ཁར་མ་ཐོ​ོན་གོ​ོང་ས་གཏི​ིང་དུ་

དཀག་སྟེ​ེ་མཁྲེ​ེགས་པོ​ོ་ཆགས་ནས་བྲག་རྡོ​ོར་འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། བྲག་རྡོ​ོ་འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་ལ་ས་འོ​ོག་མེ​ེ་རྡོ​ོ་ཟེ​ེར། ས་འོ​ོག་མེ​ེ་

རྡོ​ོ་གྲང་མོ​ོ་ཆགས་པར་དུས་ཡུན་ཅུང་འགོ​ོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། དེ​ེས་རྡོ​ོ་ཧྲོ​ོག་ཆེ​ེན་པོ​ོའི་ིརི​ིགས་གྲུབ་པ་རེ​ེད། དཔེ​ེར་ན། འཛེ​ེང་རྡོ​ོ་ (Granite) ལྟ་བུ་རེ​ེད། རྡོ​ོ་དེ​ེ་རི​ིགས་ནི​ི་སྨན་སྣ་དང་འབྲུ་རི​ིགས་སོ​ོགས་ཞི​ིབ་མོ​ོར་འཐག་བྱེ​ེད་རང་འཐག་བཟོ​ོ་བར་ཡང་སྤྱོ​ོད་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

སྐབས་འགར་ས་ངོ​ོས་གཟར་ས་ནས་བྲག་རྡོ​ོ་རྣམས་གྲི​ིལ་ནས་སེ​ེར་ཁ་གས་པ་དང་། བྲག་རྡོ​ོ་ཕན་ཚུན་བརྡབས་

ནས་འཐོ​ོར་ཏེ​ེ་རྡོ​ོ་ཧྲུག་ཏུ་འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྡོ​ོ་ཧྲུག་གི​ི་ཟེ​ེགས་མ་ཆུང་ངུ་འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་ལ་རྡོ​ོ་ཟེ​ེགས་ (Sediments) ཟེ​ེར། རྡོ​ོ་ ཟེ​ེགས་འདི​ི་དག་ཆུ་དང་ལྷགས་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཁུར་ཏེ​ེ་སྤུང་གསོ​ོག་བྱེ​ེད་པ་དང་། རི​ིམ་བཞི​ིན་དེ​ེ་དག་གནོ​ོན་ཤུགས་གྱི​ིས་ཇེ​ེ་

མཁྲེ​ེགས་སུ་གྱུར་ཏེ​ེ་བྲག་རྡོ​ོའི་ི ཕྱི​ི་ཤུན་གྲུབ། འདི​ི་ལྟ་བུའི​ི་བྲག་རྡོ​ོའི་ི རི​ིགས་ལ་ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ་ཟེ​ེར། དཔེ​ེར་ན། བྱེ​ེ་ཟེ​ེགས་ཀྱི​ིས་གྲུབ་ པའི​ི་བྱེ​ེ་རྡོ​ོ་ (Sandstone) ལྟ་བུ་རེ​ེད། ད་དུང་སྐབས་འགར་ཟེ​ེགས་རྡོ​ོའི་ིནང་དུ་དེ​ེ་སྔ་གནས་དེ​ེར་སྐྱེ​ེད་འཚར་བྱུང་བའི​ི་རྩི​ི་ཤི​ིང་ དང་། སྲོ​ོག་ཆགས། གཞན་ཡང་སྐྱེ​ེ་ལྡན་ཕྲ་མོ​ོའི་ིརི​ིགས་ཀྱི​ི་འགྱུར་རྡོ​ོ་ (Fossil) འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད།

དྲོ​ོད་ཚད་དང་གནོ​ོན་ཤུགས་ཧ་ཅང་ཆེ​ེ་བའི​ི་གནས་སྟངས་འོ​ོག་མེ​ེ་རྡོ​ོ་དང་ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ་གཉི​ིས་གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོར་

འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། འདམ་བག་གཡའ་མ་ (Slate) ལ་འགྱུར་བ་དང་། རྡོ​ོ་ཐལ་ (Limestone) གྱི​ི་རྒྱུ་རྡོ​ོ་ཀ་མ་རུ་ (Marble) ལ་འགྱུར་བ་ལྟ་བུའོ​ོ།།

རྡོ​ོ་ནི​ི་ང་ཚོ​ོར་སྤྱོ​ོད་སྒོ​ོ་ཧ་ཅང་ཆེ​ེ་བའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། བྲག་རྡོ​ོ་མཁྲེ​ེགས་པོ​ོའི་ི རི​ིགས་ནི​ི་གཞུང་ལམ་དང་། ཁང་

པར་རི​ིས། ༢་༣ རྡོ​ོ་ཀ་མ་རུ་དཀར་པོ​ོ་སྤྱད་དེ​ེ་འཛུགས་སྐྲུན་ བྱས་པའི​ི་བང་སོ​ོ་གྲགས་ཅན་ཏཱཇ་མཧལ། (Taj Mahal)

14

པར་རི​ིས། ༢་༤ བྱེ​ེ་རྡོ​ོ་དམར་པོ​ོ་སྤྱད་དེ​ེ་འཛུགས་སྐྲུན་ བྱས་པའི​ི་མཁར་དམར་པོ​ོ། (Red Fort)

བརྩེ​ེགས། ར་སྐོ​ོར་སོ​ོགས་འཛུགས་སྐྲུན་ཆེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ད་དུང་ཁྱེ​ེད་ ཀྱི​ིས་བསམ་བློ​ོ་ཐོ​ོངས་དང་། རྡོ​ོ་ཡི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་ཀྱང་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རྡོ​ོས་བཟོ​ོས་པའི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་ཁ་ཤས་ཀྱི​ི་མི​ིང་ཤོ​ོད་ཐུབ་བམ།

བྲག་རྡོ​ོའི་ིའགྱུར་རི​ིམ།

བྲག་རྡོ​ོ་ཞི​ིག་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་གནས་སྟངས་འོ​ོག་རྣམ་པ་གཞན་

དང་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ནི​ི། ངོ​ོ་མཚར་ཆེ​ེ་བའི​ི་རང་བྱུང་གི​ི་སྣང་ཚུལ་ཞི​ིག་ ཡི​ིན། བྲག་རྡོ​ོ་ཞི​ིག་རྣམ་པ་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་གཞན་ཞི​ིག་གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་འགྱུར་

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ཚིག་ གསར།

༡། ས་ཤུན།-Crust ༢། ཧ་ཡང་གི​ི་གཡའ་རྫས། -Alumina ༣། ས་ཡོ​ོལ།-Mantle ༤། ས་སྙི​ིང་།-Core ༥། གཤའ་དཀར།-Nickle ༦། མེ​ེ་ཞུན།- Lava ༧། བྲག་རྡོ​ོའི་ིཞུན་མྱག- Molten Magma ༨། བྱེ​ེ་རྡོ​ོ།-Sandstone ༩། འགྱུར་རྡོ​ོ།-Fossil ༡༠། རྡོ​ོ་ཐལ།- Limestone

བའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་འདི​ི་ལ་བྲག་རྡོ​ོའི་ིའགྱུར་རི​ིམ་ (Rock Cycle) ཟེ​ེར། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་གོ​ོང་དུ་སྦྱངས་པ་བཞི​ིན། བྲག་རྡོ​ོའི་ིཞུན་མྱག་

དཀག་ནས་མཁྲེ​ེགས་པོ​ོར་གྱུར་ཏེ​ེ་མེ​ེ་རྡོ​ོ་གྲུབ་པ་དང་། མེ​ེ་རྡོ​ོ་གས་འཐོ​ོར་དུ་སོ​ོང་བའི​ི་རྡོ​ོ་ཧྲུག་གི​ི་ཟེ​ེགས་མ་ཆུང་

ངུ་རྣམས་སྤུང་གསོ​ོག་གི​ིས་ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ་གྲུབ། མེ​ེ་རྡོ​ོ་དང་

ཟེ​ེག ས་རྡོ​ོ་ གཉི​ིས ་ཀྱང་དྲོ​ོད ་ཚད་དང་གནོ​ོན ་ཤུགས་

འགྱུར་བ་དང་། དྲོ​ོད་ཚད་དང་གནོ​ོན་ཤུགས་ཆེ​ེན་པོ​ོའི་ི

འོ​ོག ་ཡུན་རི​ིང ་གནས་པའི​ི་ གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོ་ དེ​ེ་ དག་རི​ིམ་བཞི​ིན་བྲག་རྡོ​ོའི་ི ཞུན་མྱག་གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་འགྱུར་ གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་བྲག་རྡོ​ོའི་ིཞུན་མྱག་སླར་ཡང་དཀག་ སྟེ​ེ་མཁྲེ​ེགས་པོ​ོར་གྱུར་ནས་མེ​ེ་རྡོ​ོ་རུ་འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

བྲག་རྡོ​ོ་ནི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་རི​ིགས་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་

མེ​ེ་རི​ི་འབར་བ།

མེ​ེ་རྡོ​ོ།

རྡོ​ོ་ཟེ​ེགས།

གྲུབ་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་ཕྱི​ིའི​ི་རྣམ་པ་དང་

ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ།

མེ​ེ་ཞུན།

གཞ ན་འ གྱུར ་བྲག ་རྡོ​ོ།

ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་གི​ི་འོ​ོག་གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོའི་ི ངོ​ོ་བོ​ོར་

པར་རི​ིས། ༢་༥ བྲག་རྡོ​ོའི་ི འགྱུར་རི​ིམ།

རྫས་ཀྱི​ི་གྲུབ་ཆ་ངེ​ེས་ཅན་ལྡན་པའི​ི་རང་བྱུང་རྫས་རྒྱུ་

ཞི​ིག་ཡི​ིན། གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ལ་སྤྱོ​ོད་སྒོ​ོ་ཧ་ཅང་ཆེ​ེ་བའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། གཏེ​ེར་རྫས་ཁ་ཤས་བུད་རྫས་ལ་སྤྱོ​ོད་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དེ​ེ། དཔེ​ེར་ན། རྡོ​ོ་སོ​ོལ་དང་། རང་བྱུང་རླངས་རྫས། རྡོ​ོ་སྣུམ་ལྟ་བུ་རེ​ེད། ད་དུང་གཏེ​ེར་རྫས་རི​ིགས་ཁ་ཤས་བཟོ​ོ་ གྲྭའི​ི་ནང་དུ་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དེ​ེ། དཔེ​ེར་ན། ལྕགས་དང་། ཧ་ཡང་། གསེ​ེར། ཡུ་རེ​ེ་ནི​ི་ཡམ་ལྟ་བུ་སྨན་རྫས་དང་ལུད་སོ​ོགས་སུ་ སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་ལྟ་བུ་རེ​ེད།

15

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

དང་པོ​ོ། གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། སའི​ི་གོ​ོ་ལར་བརྩེ​ེགས་རི​ིམ་གསུམ་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་གང་དག་ཡི​ིན་ནམ། ༢། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་རྡོ​ོ་ཟེ​ེར།

༣། བྲག་རྡོ​ོའི་ིདབྱེ​ེ་བ་གསུམ་གང་དག་ཡི​ིན་ནམ།

༤། ས་སྟེ​ེང་མེ​ེ་རྡོ​ོ་དང་ས་འོ​ོག་མེ​ེ་རྡོ​ོ་གཉི​ིས་ཇི​ི་ལྟར་གྲུབ་པ་ཡི​ིན་ནམ། ༥། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་བྲག་རྡོ​ོའི་ིའགྱུར་རི​ིམ་ཟེ​ེར། ༦། བྲག་རྡོ​ོ་ལ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཡོ​ོད།

༧། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོ་ཟེ​ེར།

གཉི​ིས་པ། ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ​ེ་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

༡། བྲག་རྡོ​ོའི་ིཞུན་མྱག་གི​ིས་གྲུབ་པའི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་ནི​ི། ཀ) མེ​ེ་རྡོ​ོ།

ཁ) ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ།

ག) གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོ།

ཀ) ས་ཤུན།

ཁ) ས་སྙི​ིང་།

ག) ས་ཡོ​ོལ།

ཀ) བྲག་རྡོ​ོ།

ཁ) གཏེ​ེར་རྫས།

ག) འགྱུར་རྡོ​ོ།

ཀ) ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ།

ཁ)གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོ།

ག) མེ​ེ་རྡོ​ོ།

ཀ) ས་ཤུན།

ཁ) ས་ཡོ​ོལ།

ག) ས་སྙི​ིང་།

༢། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རོ​ོལ་གྱི​ི་དཀྱི​ིལ་དབུས་སུ་ཆགས་པའི​ི་རི​ིམ་པ་དེ​ེ་ནི​ི།

༣། གསེ​ེར་དང་། རྡོ​ོ་སྣུམ། རྡོ​ོ་སོ​ོལ་བཅས་ནི​ི་གཤམ་དུ་འཁོ​ོད་པ་དག་ལས་གང་གི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་གཏོ​ོགས་སམ། ༤། འགྱུར་རྡོ​ོ་ཆགས་སའི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་ནི​ི།

༥། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་བརྩེ​ེགས་རི​ིམ་སྲབ་ཤོ​ོས་ནི​ི།

16

གསུམ་པ། མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡།

ས་སྙི​ིང།

༢།

གཏེ​ེར་རྫས།

༣།

རྡོ​ོ།

༤།

འདམ་བག

༥།

སཱི​ིལ།

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

གཡའ་མ་ལ་འགྱུར་བ།

གཞུང་ལམ་དང་ཁང་བརྩེ​ེག ས་འཛུགས་སྐྲུན་དུ་ སྤྱོ​ོད་པ། སི​ི་ལི​ི་ཁ་དང་ཧ་ཡང་གི​ི་གཡའ་རྫས་ཀྱི​ི་བསྡུས་མི​ིང་། རྫས་ཀྱི​ི་གྲུབ་ཆ་ངེ​ེས་ཅན་ལྡན་པ།

སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རོ​ོལ་གྱི​ི་དཀྱི​ིལ་དབུས་སུ་ཆགས་ པའི​ི་རི​ིམ་པ།

བཞི​ི་པ། ལན་ཐོ​ོབས།

༡། ང་ཚོ​ོ་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རོ​ོལ་གྱི​ི་དཀྱི​ིལ་དབུས་སུ་འགྲོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ། ༢། ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ་རྣམས་རྡོ​ོ་ཟེ​ེགས་ཀྱི​ིས་གྲུབ་ཚུལ་ཅི​ི་འདྲ་ཡི​ིན་ནམ།

ལྔ་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

བོད།

༡། རྡོ​ོ་ཡི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བཅུ་ཤོ​ོད་དང་།

༢། གལ་ཏེ​ེ་སའི​ི་གོ​ོ་ལ་འདི​ི་ས་ཁོ​ོ་ནས་གྲུབ་ཡོ​ོད་ན་གང་འབྱུང་ངམ།

17

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

འགྱུར་ལྡོ​ོག་ལྡན་པའི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལ།

༣

༄༅། །ས་སྐོ​ོགས་ (Lithosphere) ནི​ི་སྡེ​ེར་དབྱི​ིབས་ཀྱི​ི་ས་ལྷེ​ེབ་ (Plates) མང་པོ​ོས་གྲུབ་ཅི​ིང་། སྡེ​ེར་དབྱི​ིབས་ཀྱི​ི་ས་ལྷེ​ེབ་དེ​ེ་དག་ ལ་ས་སྡེ​ེར་ (Lithospheric Plates) ཟེ​ེར། ས་སྡེ​ེར་འདི​ི་དག་དལ་པོ​ོའི་ི ངང་ཕྱོ​ོགས་མཐའ་སོ​ོ་སོ​ོར་འགུལ་སྐྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། (དེ​ེ་ནི​ི་ལོ​ོ་

གཅི​ིག་ལ་མི​ི་ལི​ི་མི​ི་ཊར་འགའ་ཤས་ལས་འགུལ་སྐྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད་པས། འགུལ་སྐྱོ​ོད་ཀྱི​ི་མགྱོ​ོགས་ཚད་ཧ་ཅང་དལ།) འདི​ི་ལྟ་བུའི​ི་འགུལ་སྐྱོ​ོད་ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རོ​ོལ་

གྱི​ི་བྲག་རྡོ​ོའི་ི ཞུན་མྱག་གི​ི་འགུལ་སྐྱོ​ོད་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་བྱུང་བ་ཡི​ིན། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རོ​ོལ་གྱི​ི་བྲག་རྡོ​ོའི་ི ཞུན་མྱག་འགུལ་སྐྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ སྟངས་ནི​ི། གཤམ་གསལ་བྱེ​ེད་སྒོ​ོའི་ིནང་དུ་བསྟན་པ་ལྟར་འཁོ​ོར་སྐྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ས་སྡེར་འདི་དག་གི་འགུལ་སྐྱོད་ལ་བརྟེན་ནས་སའི་གོ་ལའི་ངོས་སུ་རྣམ་པ་མི་འདྲ་བའི་འགྱུར་ལྡོག་ཐེབས་ཀྱི་ཡོད། སའི་གོ་

ལའི་འགུལ་སྐྱོད་ནི་དེའི་ཤུགས་རྐྱེན་ལ་གཞིགས་ཏེ་རྣམ་པ་སོ་སོར་དབྱེ་ཡོད་དེ། སའི་གོ་ལའི་ནང་རོལ་ནས་བྱུང་བའི་ཤུགས་རྐྱེན་ དག་ལ་ནང་གི་རྐྱེན་ (Endogenic Force) ཟེར་བ་དང་། སའི་གོ་ལའི་ཕྱི་ངོས་ནས་ བྱུང་བའི་ཤུགས་རྐྱེན་དག་ལ་ཕྱི་ཡི་རྐྱེན་ (Exogenic Force) ཟེར། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་འགུལ་སྐྱོ​ོད། (Earth movements)

ནང་གི​ི་རྐྱེ​ེན།(Endogenic force)

གློ​ོ་བུར་གྱི​ི་རྐྱེ​ེན། (Sudden force)

ས་ཡོ​ོམ།

(Earthquake)

མེ​ེ་རི​ི།

རི​ིམ་འབྱུང་གི​ི་རྐྱེ​ེན།

(Diastrophic force)

ཕྱི​ི་ཡི​ི་རྐྱེ​ེན།(Exogenic force)

རི​ིམ་ཟད་དང་སྤུང་གསོ​ོག་གི​ི་རྐྱེ​ེན (Erosional and Depositional)

གཙང་པོ​ོ། (River)

རི​ི་ཚོ​ོགས་སྐྲུན་པ།

(Building Mountains)

ལྷགས་པ། (Wind)

མཚོ​ོ་རླབས། (Sea-wave)

(Volcano)

ས་རུད།

འཁྱགས་རོ​ོམ།(Glacier)

(Landslide)

པར་རི​ིས། ༣་༡ ས་བབ་ཆགས་ཚུལ་གྱི​ི་འགྱུར་ལྡོ​ོག

སྐབས་འགར་ནང་གི་རྐྱེན་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ས་ངོས་སུ་འགུལ་སྐྱོད་གློ་བུར་

བ་དེ་འདྲ་འབྱུང་གི་ཡོད་ལ། ཡང་སྐབས་འགར་ཞི་འཇགས་ཀྱི་འགུལ་སྐྱོད་དེ་འདྲ་

18

བྱེད་སྒོ།

༡། བསྲེ​ེག་ཕོ​ོར་ནང་ཆུ་ཕྱེ​ེད་ཙམ་ བླུགས།

༢། དེ​ེའི​ི་ནང་ཚོ​ོན་མདོ​ོག་ཅན་གྱི​ི་ཤོ​ོག་ རི​ིལ་ཆུང་ངུ་ཞི​ིག་ཞོ​ོག

༣། བསྲེ​ེག་ཕོ​ོར་རྐང་གསུམ་སྟེ​ེགས་ བུའི​ི་ཐོ​ོག་བཞག་སྟེ​ེ་ཆུ་སྐོ​ོ​ོལ།

༤། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བརྟག་དཔྱད་བྱོ​ོས་

དང་། རི​ིམ་བཞི​ིན་ཆུ་ཚ་པོ​ོ་ཆགས་ ཏེ​ེ་བསྲེ​ེག་ཕོ​ོར་གྱི​ི་གཏི​ིང་ནས་ཡར་ འཕྱུར་ཡོ​ོང་བ་དང་བསྟུན་ནས་

ཤོ​ོག་རི​ིལ་དེ​ེ་ཆུ་ཁར་གཡེ​ེང་ཡོ​ོང་ ལ། དེ​ེ་རྗེ​ེས་བསྲེ​ེག་ཕོ​ོར་ནང་གི​ི་ ཆུ་གྲང་མོ​ོའི་ིའགྲོ​ོས་དང་བསྟུན་ ནས་ཕྱི​ིར་གཏི​ིང་ལ་བྱི​ིང་འགྲོ​ོ།

༥། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་རི​ིམ་གྱི​ི་བྲག་

རྡོ​ོའི་ིཞུན་མྱག་འགུལ་སྐྱོ​ོད་བྱེ​ེད་

སྟངས་ནི​ི་གོ​ོང་གི​ི་ངང་ཚུལ་དེ​ེ་དང་ མཚུངས།

སྟེང་ལྟེ།

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

འབྱུང་གི་ཡོད། དཔེར་ན། འགུལ་སྐྱོད་གློ་བུར་བ་ནི་ས་

ཡོམ་རྒྱག་པ་དང་མེ་རི་འབར་བ་ལྟ་བུ་རེད། དེས་ས་ ངོས་སུ་གཏོར་སྐྱོན་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཀྱི་ཡོད།

མེ་རི་ནི་སའི་གོ་ལའི་ས་ཤུན་གྱི་གསེང་ནས་གློ་

ཞབས་ལྟེ།

བུར་དུ་རྡོ་ཞུན་འཕྱུར་ས་ཡིན། པར་རི​ིས། ༣་༢ ས་ཡོ​ོམ་འབྱུང་ཚུལ།

དེ་བཞིན་ས་སྡེར་དག་འགུལ་སྐྱོད་བྱེད་པའི་ཚེ།

སའི་གོ་ལའི་ངོས་སུ་འདར་ཡོམ་ (Vibration) གྱི་རྣམ་ པ་འབྱུང་ཞིང་། འདར་ཡོམ་དེ་ས་ངོས་སུ་ཁྱབ་འགྲོ་བ་

དང་། འདར་ཡོམ་དེ་རིགས་ལ་ས་ཡོམ་ཟེར། ས་འོག་ཏུ་འགུལ་སྐྱོད་བྱེད་འགོ་འཛུགས་ས་དེར་ཞབས་ལྟེ་ (Focus) ཟེར།

ཞབས་ལྟེའི་ཐད་དུ་ཁེལ་བའི་ས་སྟེང་གི་གནས་དེར་སྟེང་ལྟེ་ (Epicentre) ཟེར། འདར་ཡོམ་དེ་དག་སྟེང་ལྟེ་ནས་རླབས་རྒྱུན་

བཞིན་ཕྱོགས་མཐའ་ཀུན་ལ་ཁྱབ་ཀྱི་ཡོད། དུས་རྒྱུན་སྟེང་ལྟེ་དང་ཐག་ཉེ་ཤོས་ལ་གཏོར་སྐྱོན་ཆེ་ཤོས་ཐེབས་ཀྱི་ཡོད་པ་དང་། རིམ་བཞིན་སྟེང་ལྟེ་ནས་འགོ་བརྩམས་ཏེ་ས་འགུལ་གྱི་སྒུལ་ཤུགས་ཇེ་ཆུང་དུ་འགྲོ་ཡི་ཡོད།

སྤྱི​ིར་ས་ཡོ​ོམ་འབྱུང་རྒྱུ་ནི​ི་ཚོ​ོད་དཔག་མི​ི་ཐུབ་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ནའང་། ང་ཚོ​ོས་སྔ་ས་ནས་དོ​ོགས་ཟོ​ོན་བྱས་ཚེ​ེ། ས་ཡོ​ོམ་

གྱི​ི་གཏོ​ོར་སྐྱོ​ོན་མང་པོ​ོའི་ིའཇི​ིགས་པ་ལས་ཐར་ཐུབ། དུས་རྒྱུན་ས་གནས་མི​ི་མང་ལ་ས་ཡོ​ོམ་སྔོ​ོན་དཔག་བྱེ​ེད་ཐབས་འགའ་ ཡོ​ོད་པ་ནི​ི། སྲོ​ོག་ཆགས་ཀྱི​ི་སྤྱོ​ོད་ལམ་ལ་བརྟག་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད། ས་ཡོ​ོམ་རྒྱག་ཉེ​ེན་ཡོ​ོད་ཚེ​ེ། མཚོ​ོ་ནང་གི​ི་ཉ་ཁྱུས་སྔར་ལས་ལྷག་ པའི​ི་འཚུབ་སྐོ​ོར་རྒྱག་པ་དང་། སྦྲུལ་དང་ཙི​ི་ཙི​ི་རྣམས་ས་སྟེ​ེང་དུ་ཐོ​ོན་པ་སོ​ོགས་ལྟས་སྣ་ཚོ​ོགས་འབྱུང་བ་ཡི​ིན།

བྱེད་སྒོ། མཚུངས་བསྡུར་རེའུ་མིག་ནང་ས་ཡོམ་དང་ཆུ་ལོག་གཉིས་ཀྱི་བར་མཚུངས་པ་དང་མི་མཚུངས་པ་གང་ཡོད་བྲིས། མཚུངས་པ།

མི​ི་མཚུངས་པ།

















19

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་སམ།

འཛམ་གླི​ིང་ནང་རྦབ་ཆུ་ཆེ​ེ་ཆུང་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོ་ ཡོ​ོད་པའི​ི་ནང་ནས། ས་བབ་ཆེ​ེས་གཟར་ཤོ​ོས་

ནས་འབབ་པའི​ི་རྦབ་ཆུ་ནི​ི། ལྷོ​ོ་ཨ་རི​ིའི​ི་ས་ཁུལ་

ཝེ​ེ་ནི​ི་ཛུ་ལ་ (Venezuela) རུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཨེ​ེན་ཇལ་ (Angel) རྦབ་ཆུ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན།

ས་ངོས་ཀྱི་བཀོད་པ་གཙོ་ཆེ་ཁག། (Major Land Forms)

འཐོར་ཞིག་ (Weathering) དང་རིམ་ཟད་ (Erosion) དབང་གིས་

ས་ངོས་སུ་ཟད་སྐྱོན་གྱི་འགྱུར་ལྡོག་རྒྱུན་ཆད་མེད་པར་འབྱུང་གི་ཡོད། འཐོར་ཞིག་ནི་ས་ངོས་ཀྱི་བྲག་རྡོ་དག་འཐོར་ཞིག་ཏུ་འགྲོ་བ་ལ་ཟེར། རིམ་ ཟད་ནི་འཁྱགས་དར་དང་། ལྷགས་པ། ཆུ་སོགས་ཀྱིས་ས་ངོས་ཀྱི་ཆ་ མང་པོ་རིམ་གྱིས་ཟད་པར་གྱུར་པ་ལ་ཟེར། རིམ་ཟོས་བྱས་པའི་ས་རྡུལ་

རྣམས་རྒྱུག་ཆུ་དང་ལྷགས་རླུང་གིས་ཁུར་ཏེ་གནས་གང་སར་སྤུང་གསོག་

བྱེད་ཀྱི་ཡོད། རིམ་ཟད་དང་སྤུང་གསོག་གི་རྐྱེན་གྱིས་སའི་གོ་ལའི་ངོས་སུ་ས་ དབྱིབས་སྣ་ཚོགས་ཆགས་པ་རེད།

ཆུའི​ི་ཁུག་པ།

རྒྱུག་ཆུའི་བྱེད་ལས། (Work of River)

རྒྱུག་ཆུའི་བཞུར་རྒྱུན་གྱིས་ས་ངོས་ལ་ཟད་སྐྱོན་ཐེབས་ཀྱི་ཡོད། ཐང་

ནོ​ོག་དབྱི​ིབས་མཚེ​ེའུ།

པར་རི​ིས། ༣་༣ ནོ​ོག་དབྱི​ིབས་མཚེ​ེའུ་གྲུབ་ཚུལ།

བརྒྱུད་ཀྱག་ཀྱོག་གིས་བཞུར་བའི་གཙང་ཆུའི་དཀྱོགས་མཚམས་ཀྱི་ཁུག་པ་

དག་ལ་ཆུའི་ཁུག་པ་ (Meander) ཟེར། ཆུའི་ཁུག་པ་གཡས་གཡོན་དུ་རྒྱུན་ ཆད་མེད་པར་འབྱུང་བའི་རིམ་ཟད་དང་སྤུང་གསོག་གིས་རྐྱེན་བྱས་ཏེ། རིམ་

བཞིན་ཁུག་སྣེ་གཉིས་ཁ་ཐག་ཉེ་རུ་འགྲོ་བ་དང་། དུས་ཡུན་གང་འཚམ་འགོར་ རྗེས་ཁུག་པ་དེ་གཙང་ཆུ་ལས་ལོགས་སུ་ཆད་ནས་མཚེའུ་ཆུང་ངུ་ཞིག་འགྲུབ་

ཀྱི་ཡོད་ལ། དེར་ནོག་དབྱིབས་མཚེའུ་ (Ox-Bow Lake) ཡང་ཟེར། མཚམས་ ཆུ་ལག

གཙང་པོ​ོ།

རེ ར ་ ཆུ ་ རྒྱ ས ་ ན ས ་ ག ཙ ང ་

ཆུ་སྣེ​ེ།

པོའི་འགྲམ་རྒྱུད་ཀུན་ཆུས་

ཁེངས་ཏེ། ཉེ་འགྲམ་གྱི་ས་ ཆུ་གླེ​ེ། རྒྱ་མཚོ​ོ།

པར་རི​ིས། ༣་༤ ཟུར་གསུམ་ཆུ་གླེ​ེ།

20

ཁུལ་མང་པོར་ཆུ་ལོག་གི་ གནོད་འཚེ་ཐེབས་ཀྱི་ཡོད། ཆུ་

ལོག་རྒྱུག་པར་བརྟེན་ནས་ གཙང་འགྲམ་གཡས་གཡོ ན ་ དུ་ས་རྡུལ་དང་སྙིགས་མ་མང་

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

པོ་སྤུང་གསོག་བྱས་པ་དེས། ས་གཤིས་གཤིན་པོའི་ཐང་སྐྲུན་གྱི་ཡོད། ཐང་དེ་

དག་ལ་ཆུ་ལོག་གིས་བསྐྲུན་པའི་ཐང་ངམ་ཆུ་ཤུལ་ཐང་ (Floodplain) ཟེར། དེ་ བཞིན་གཙང་པོའི་འགྲམ་རྒྱུད་གཡས་གཡོན་གྱི་ས་ངོས་ཇེ་མཐོར་སོང་བ་དེར་

ཚིག་ ཡུལ་མཚོ་དང་ཉེ་སར་སླེབས་པ་ན། བཞུར་རྒྱུན་གྱི་འགྲོས་ཇེ་དལ་དུ་འགྲོ་བ་ གསར། ཆུ་རགས་/ རགས་སྐོར་ (Levee) ཟེར། གཙང་ཆུ་བཞུར་ནས་མཐར་འབབ་

དང་། ཡན་ལག་མང་པོར་ཁ་གྲམ་གྱི་ཡོད། ཡན་ལག་དེ་དག་ལ་ཆུ་ལག་ (Dis-

tributary) ཟེར། རིམ་བཞིན་གཙང་པོའི་བཞུར་རྒྱུན་ཤིན་ཏུ་དལ་མོར་གྱུར་

ཏེ། ཁུར་ཡོང་བའི་ས་རྡུལ་དང་སྙིགས་མ་ཡོངས་རྫོགས་སྤུང་གསོག་བྱེད་ཀྱི་

༡། ས་སྡེ​ེར་།-Lithospheric plates ༢། སྡེ​ེར་དབྱི​ིབས་ཀྱི​ི་ས་ལྷེ​ེབ། Plates ༣། ཞབས་ལྟེ​ེ།-Focus ༤། སྟེ​ེང་ལྟེ​ེ།-Epicentre ༥། འཐོ​ོར་ཞི​ིག།-Weathering ༦། ཆུའི​ི་ཁུག་པ།-Meander ༧། བྱེ​ེ་རི​ི།-Sand Dune ༨། ཟུར་གསུམ་ཆུ་གླེ​ེ།-Delta ༩། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་གྲམ་ཐང།-Beach ༡༠། མཚོ​ོ་འགྲམ།-Shore

ཡོད། ཆུ་ལག་རེ་རེར་ཆུ་སྣེ་ (Mouth) རེ་ཡོད་པ་དང་། མཐར་ཆུ་ལག་གི་ཆུ་སྣེ་ཚང་མས་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་སྤུངས་པའི་ སྙིགས་མ་དེས་ཟུར་གསུམ་ཆུ་གླེ་ (Delta) ཞིག་སྐྲུན་གྱི་ཡོད།

མཚོ​ོ་རླབས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་ལས། (Work of Sea Waves)

མཚོ་རླབས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་རིམ་ཟད་དང་སྤུང་གསོག་གིས་ས་བབ་ཇེ་མཐོར་བཏང་སྟེ་མཚོ་རྒྱུད་ཆགས་སྟངས་ཐད་རྣམ་ པ་མི་འདྲ་བ་ཡོང་གི་ཡོད། མཚོ་རླབས་ཀྱིས་རྒྱུན་ཆད་མེད་པར་བྲག་རྡོར་རྡེག་གི་ཡོད་ལ། དེ་ལྟར་རྡེག་པ་དེས་བྲག་རྡོར་

སེར་ཀ་གས་ཀྱི་ཡོད། དུས་ཡུན་རིང་པོ་འགོར་བ་ན། སེར་ག་ཇེ་ཆེར་གྱུར་ཏེ། མཐར་བྲག་རྡོའི་ངོས་སུ་བྲག་ཕུག་ལྟ་བུའི་ ཁུང་བུ་བརྟོལ་བ་དེར་མཚོ་བརྐོས་ཕུག་པ་ (Sea Cave) ཟེར། རིམ་བཞིན་མཚོ་བརྐོས་ཕུག་པ་དེའི་ཁ་ཆེ་རུ་གྱུར་ཏེ། མཐར་

ཕུག་པ་དེའི་མདུན་རྒྱབ་བརྟོལ་ནས་ཟླ་གམ་གཟུགས་སུ་འགྱུར་གྱི་ཡོད་པ་དང་། དེར་གཞུ་དབྱིབས་མཚོ་ཕུག་ (Sea Arch)

ཟེར། དེ་བཞིན་རིམ་ཟད་དབང་གིས་བྲག་གི་ཀླད་ངོས་ཡོངས་རྫོགས་ཟད་ཅིང་ཟུར་ངོས་གཅིག་པུ་ལྷག་སྟེ་རྡོ་རྩིག་ལྟར་གྱུར་ པ་དེར་བྲག་ཕུར་ (Stack) ཟེར། མཚོ་རྒྱུད་ (Coast) ཀྱི་བྲག་གཡང་ལ་མཚོ་ཁའི་བྲག་གཡང་ (Sea Cliff) ཟེར། མཚོ་

རླབས་ཀྱིས་སྙིགས་རོ་མང་པོ་མཚོ་མཐའ་ (Shore) རུ་སྤུངས་པ་དང་། དེར་སྤུང་གསོག་བྱས་པའི་སྙིགས་རོས་རྒྱ་

པར་རི​ིས། ༣་༥ མཚོ​ོ་བརྐོ​ོས་ཕུག་པ།

21

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མཚོའི་གྲམ་ཐང་ (Beach) སྣ་ཚོགས་སྐྲུན་གྱི་ཡོད།

འཁྱགས་པའི་བྱེད་ལས། (Work of Ice)

འཁྱགས་རོ​ོམ་ནི​ི་འཁྱགས་པའི​ི་རྒྱུན་ལྟ་བུ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས། དེ​ེས་ས་ངོ​ོས་

མཐོ​ོ་ས་ནས་དམའ་སར་རི​ིམ་བཞི​ིན་ནུར་འགྲོ​ོས་བྱེ​ེད་པ་དང་བསྟུན་ནས། ས་ པར་རི​ིས། ༣་༦ འཁྱགས་རོ​ོམ།

རྡོ​ོ་དེ​ེད་ནས་རི​ིམ་ཟད་ཀྱི​ི་ནུས་པ་འདོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། བྱེ​ེད་ནུས་དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་སྲ་ མཁྲེ​ེགས་ཀྱི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་ས་ཁར་འདོ​ོན་པ་དང་། ས་ངོ​ོས་སུ་ཀོ​ོང་དོ​ོང་ཟབ་མོ​ོ་བཏོ​ོད་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཡུན་གྱི​ིས་འཁྱགས་པ་ཞུ་སྟེ​ེ་ཀོ​ོང་དོ​ོང་དེ​ེ་རི​ིགས་ཆུས་ཁེ​ེངས་པར་གྱུར་

པ་དེ​ེས། རི​ི་ལུང་ཁྲོ​ོད་དུ་མཛེ​ེས་ཤི​ིང་སྡུག་པའི​ི་མཚེ​ེའུ་སྣ་ཚོ​ོགས་སྐྲུན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། འཁྱགས་རོ​ོམ་བཞུས་པའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་ཆེ​ེ་ཆུང་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་དང་། བྱེ​ེ་མ། སྙི​ིགས་ མ་སོ​ོགས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཁུར་ནས་སྤུང་གསོ​ོག་བྱས་པ་དེ​ེ་ལ་འཁྱགས་རོ​ོམ་གྱི​ིས་ བསྐྱེ​ེད་པའི​ི་ས་རྡོ​ོའི་ིཕོ​ོན་པོ​ོ་ (Glacial Moraine) ཟེ​ེར།

ལྷགས་པའི​ི་བྱེ​ེད་ལས། (Work of Wind) པར་རི​ིས། ༣་༧ བྱེ​ེ་རི​ི།

ཁྱེ​ེད་རང་བྱེ​ེ་ཐང་དུ་བསྐྱོ​ོད་མྱོ​ོང་ངམ། ལྷགས་པ་ནི​ི་བྱེ​ེ་ཐང་དུ་རི​ིམ་ཟད་དང་

སྤུང་གསོ​ོག་གི​ི་ནུས་པ་འདོ​ོན་མཁན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། བྱེ​ེ་ཐང་དུ་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤ་མོ​ོ་ དབྱི​ིབས་ཀྱི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་ (Mushroom Rock) མཐོ​ོང་ཐུབ། དེ​ེ་ནི​ི་ལྷགས་པས་བྲག་

རྡོ​ོའི་ིའོ​ོག་རི​ིམ་ཤུགས་ཆེ​ེར་ཟོ​ོས་པས། སྟེ​ེང་རི​ིམ་སྦོ​ོམ་ལ་འོ​ོག་རི​ིམ་ཕྲ་བར་གྱུར་ཏེ​ེ་

གྲུབ་པ་ཡི​ིན། ལྷགས་རླུང་གཡུག་པའི​ི་ཚེ​ེ་བྱེ​ེ་རྡུལ་ཁུར་ནས་འགྲོ​ོ་བ་དང་། ལྷགས་ རླུང་གཡུག་མཚམས་བཞག་པ་དང་ལྷགས་པས་འཁུར་བའི​ི་ བྱེ​ེ་ རྡུལ་སར་

བབས་ཏེ​ེ་དེ​ེའུ་འབུར་དམའ་མོ​ོ་ཞི​ིག་སྤུང་གསོ​ོག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེར་བྱེ​ེ་རི​ི་ (Sand Dune) ཞེ​ེས་འབོ​ོད། ཧ་ཅང་ཕྲ་བའི​ི་བྱེ​ེ་རྡུལ་ཡང་མོ​ོའི་ི རི​ིགས་ལྷགས་པས་

ཁུར་ཏེ​ེ་རྒྱང་ཐག་རི​ིང་པོ​ོར་འགྲོ​ོ་བ་དང་། བྱེ​ེ་རྡུལ་དེ​ེ་རི​ིགས་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ ཁུལ་དུ་སྤུང་གསོ​ོག་བྱས་པ་ལ་བྱེ​ེ་ཐལ་ (Loess) ཟེ​ེར། ། པར་རི​ིས། ༣་༨ ཤ་མོ​ོའི་ིདབྱི​ིབས་ཀྱི​ི་བྲག་རྡོ​ོ།

22

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚན། དང་པོ​ོ། གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས། ༡། ས་སྡེ​ེར་དག་འགུལ་སྐྱོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ། ༢། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་ཕྱི​ི་ཡི​ི་རྐྱེ​ེན་དང་ནང་གི​ི་རྐྱེ​ེན་ཟེ​ེར། ༣། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་རི​ིམ་ཟད་ཟེ​ེར།

༤། ཆུ་ཤུལ་ཐང་ཇི​ི་ལྟར་གྲུབ་པ་ཡི​ིན་ནམ། ༥། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་བྱེ​ེ་རི​ི་ཟེ​ེར།

༦། གྲམ་ཐང་ཇི​ི་ལྟར་གྲུབ་པ་ཡི​ིན་ནམ།

༧། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་ནོ​ོག་དབྱི​ིབས་མཚེ​ེའུ་ཟེ​ེར།

གཉི​ིས་པ། ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ​ེ་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

༡། མཚོ​ོ་རླབས་ཀྱི​ིས་བསྐྱེ​ེད་པའི​ི་རི​ིམ་ཟད་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་མི​ི་ལྡན་པ་ནི​ི། (ཀ) མཚོ​ོ་གཡང་།

(ཁ) གྲམ་ཐང་།

(ག) མཚོ​ོ་བརྐོ​ོས་ཕུག་པ།

(ཀ) ཆུ་ཤུལ་ཐང་།

(ཁ) གྲམ་ཐང་།

(ག) འཁྱགས་རོ​ོམ་གྱི​ིས་བསྐྱེ​ེད་པའི​ི་ས་རྡོ​ོའི་ིཕོ​ོན་པོ​ོ།

(ཀ) མེ​ེ་རི​ི།

(ཁ) ལྟེ​ེབ་རི​ིམ།

(ག) ཆུ་ཤུལ་ཐང་།

(ཀ) བྱེ​ེ་ཐང་།

(ཁ) གཙང་པོ​ོའི་ིའབབ་རྒྱུན།

(ག) འཁྱགས་རོ​ོམ།

(ཀ) འཁྱགས་རོ​ོམ།

(ཁ) གཙང་པོ​ོའི་ིའབབ་རྒྱུན།

(ག) བྱེ​ེ་ཐང་།

༢། འཁྱགས་རོ​ོམ་གྱི​ིས་བསྐྱེ​ེད་པའི​ི་སྤུང་གསོ​ོག་གི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལྡན་པ་ནི​ི། ༣། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་འགུལ་སྐྱོ​ོད་གློ​ོ་བུར་བ་ལས་བྱུང་བ་ནི​ི། ༤། ཤ་མོ​ོའི་ིདབྱི​ིབས་ཀྱི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་ཆགས་ཡུལ་ནི​ི། ༥། ནོ​ོག་དབྱི​ིབས་མཚེ​ེའུ་ཆགས་ཡུལ་ནི​ི།

23

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གསུམ་པ། མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡།

འཁྱགས་རོ​ོམ།

མཚོ​ོ་འགྲམ།

༣།

གྲམ་ཐང་།

གཙང་པོ​ོ།

༢།

༤། ༥།

ཆུའི​ི་ཁུག་པ།

འཁྱགས་དར་གྱི​ི་རྒྱུན།

བྱེ​ེ་རི​ི།

ས་ངོ​ོས་འདར་ཡོ​ོམ།

ས་ཡོ​ོམ།

བྱེ​ེ་ཐང་།

བཞི​ི་པ། གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། བྲག་རྡོ​ོ་ཁ་ཤས་ཤ་མོ​ོའི་ིདབྱི​ིབས་སུ་གྲུབ་ཡོ​ོད་དོ​ོན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ།

༢། ཆུ་ཤུལ་ཐང་གི​ི་ས་གཤི​ིས་ཧ་ཅང་གཤི​ིན་པོ​ོའི་ིདོ​ོན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ།

༣། མཚོ​ོ་བརྐོ​ོས་ཕུག་པ་ནི​ི་རི​ིམ་གྱི​ིས་བྲག་ཕུར་གྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་འགྱུར་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༤། ས་ཡོ​ོམ་གྱི​ིས་ཁང་བརྩེ​ེགས་དག་ལ་གཏོ​ོར་སྐྱོ​ོན་ཐེ​ེབས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༥། གལ་ཏེ​ེ་འཛམ་གླི​ིང་ཐོ​ོག་རྒྱ་མཚོ​ོ་མེ​ེད་ན་གང་བྱེ​ེད་དམ།

བྱེ​ེད ་

སྒོ​ོ།

རྒན་ལགས་ཀྱི​ིས་སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་ལ་རྒྱ་མཚོ​ོ་དང་གཙང་པོ​ོ་གང་ལ་དགའ་

མི​ིན་སྐད་ཆ་དྲི​ིས་ཏེ​ེ། རང་རང་གི​ི་དགའ་ཕྱོ​ོགས་བཞི​ིན་སྡེ​ེ་ཚན་གཉི​ིས་ལ་དབྱེ​ེ་ དགོ​ོས།

སྡེ​ེ་ཚན་སོ​ོ་སོ​ོས་རང་རང་གི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལེ​ེགས་པ་རྣམས་ཤོ​ོད་རེ​ེས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

24

༤

ཁོ​ོར་ཡུག

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

༄༅། །ཟླ་བ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་གུང་གསེ​ེང་རྫོ​ོགས་ནས་སློ​ོབ་འགོ​ོ་ཚུགས། རང་གྲོ​ོལ་སློ​ོབ་གྲྭར་འགྲོ​ོ་སྐབས། སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ཉེ​ེ་འགྲམ་ གྱི​ི་སྤང་ཐང་དེ​ེ་ས་སློ​ོག་རྡོ​ོ་སློ​ོག་བྱས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། དེ​ེའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་བཞད་པའི​ི་མཛེ​ེས་ཤི​ིང་ཡི​ིད་དུ་འོ​ོང་བའི​ི་མེ​ེ་ཏོ​ོག་དང་། ཚོ​ོས་ གཞི​ི་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་ཕྱེ​ེ་མ་ལེ​ེབ་རྣམས་མཐོ​ོང་ཡུལ་དུ་མེ​ེད་པར་གྱུར་འདུག་པས། ཁོ​ོ་སེ​ེམས་ཧ་ཅང་སྐྱོ​ོ་པོ​ོ་བྱུང་། ཞོ​ོགས་ཚོ​ོགས་

སྐབས་སློ​ོབ་སྤྱི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས། “སློ​ོབ་ཕྲུག་ཚོ​ོ། གཟི​ིགས་དང་། ང་ཚོ​ོའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་འགྱུར་བ་ཇི​ི་འདྲ་ཕྱི​ིན་འདུག” ཅེ​ེས་

གསུངས།

རང་གྲོ​ོལ་འཛི​ིན་ཁང་ནང་འབྱོ​ོར་མ་ཐག་རང་གི​ི་འཛི​ིན་དགེ​ེ་ལ། ཁོ​ོར་ཡུག་ཟེ​ེར་ན་གང་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས་སམ།

ཞེ​ེས་དྲི​ིས་པར། རྒན་ལགས་ཀྱི​ིས། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་དུ་གང་ཡོ​ོད་པ་མཐའ་དག་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ཆོ​ོག ཅེ​ེས་ གསུངས།

རང་གྲོ​ོལ་གྱི​ིས། དེ​ེས་ན་སློ​ོབ་ཁང་དང་། ཅོ​ོག་ཙེ​ེ། རྐུབ་བཀྱག རྩེ​ེད་ཐང་། འགྲོ​ོ་ལམ། གད་སྙི​ིགས། ངའི​ི་འཛི​ིན་གྲོ​ོགས་

བཅས་ཚང་མ་ཁོ​ོར་ཡུག་རེ​ེད་འདུག ཅེ​ེས་ལབ་པར།

རྒན་ལགས་ཀྱི​ིས། དེ​ེ་འདྲ་རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་ཅ་དངོ​ོས་ཁ་ཤས་རང་བཞི​ིན་གྱི​ིས་གྲུབ་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། རི​ི་དང་། ཆུ། ཤི​ིང་།

སྲོ​ོག་ཆགས་སོ​ོགས་དང་། ཡང་ཁ་ཤས་མི​ིས་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ལམ་དང་། མོ​ོ་ཊ། གྱོ​ོན་གོ​ོས། དཔེ​ེ་དེ​ེབ་སོ​ོགས་རེ​ེད། ཁྱེ​ེད་རང་གི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་ཅ་དངོ​ོས་རྣམས་རང་བྱུང་དང་མི​ིས་བཟོ​ོས་ཅ་དངོ​ོས་གང་ཡི​ིན་ཐོ​ོ་འགོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐུབ་བམ།

རང་གྲོ​ོལ་དང་། སྐལ་བཟང་། འཇི​ིགས་མེ​ེད། དཔལ་མོ​ོ་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་སྤེ​ེལ་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐབས། མཚོ​ོ་མོ​ོས། ང་

རང་བྱུང་། ༡། མེ​ེ་ཏོ​ོག ༢།

མི​ིས་བཟོ​ོས། ༡། བཟོ​ོ་གྲྭ། ༢།

25

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཚོ​ོའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་དེ​ེ་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ཞེ​ེས་དྲི​ིས་པར། རྒན་ལགས་ཀྱི​ིས། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བྱས་ ན་ང་ཚོ​ོའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བ་དང་། ང་ཚོ​ོའི​ི་འདོ​ོད་པ་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དབར་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་གང་འདྲ་ཞི​ིག་ ཡོ​ོད་དམ། ཞེ​ེས་དྲི​ིས།

ཁྱེ​ེད་ཚོ​ོས་ཀྱང་སོ​ོམས་དང་། གོ​ོང་གསལ་གླེ​ེང་མོ​ོལ་རྣམས་བཀླགས་ན། ཁོ​ོར་ཡུག་ (Environment) ནི​ི་སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་ ་། རླུང

ཆུ།

རང་བྱུང་།

སྐམ་ས།

ཁང་པ། ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་གྲུབ་ཆ།

སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས།

གང་ཟག

སྐྱེ​ེད་ཚལ། ཟམ་པ།

མི​ིས་བཟོ​ོས།

གཞུང་ལམ།

བཟོ​ོ་གྲྭ།

མི​ི།

པུར་ཁང།

ཆབ་སྲི​ིད། ཁྱི​ིམ་ཚང་།

སེམས་ལ་ངེས།

• •

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས།

དཔལ་འབྱོ​ོར། ཆོ​ོས་ལུགས།

ཤེ​ེས་ཡོ​ོན།

པར་རི​ིས། ༤་༡

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༧ ནས་ད་བར་འཛམ་གླིང་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོགས་ཀྱི་གོ་ལའི་ཁོར་ཡུག་ཚོགས་ཆེན་ (Conference of the Parties) ཡང་ན་ COP ཐེངས་ ༢༧ ཚུགས་ཡོད། འཛམ་གླིང་ཁོར་ཡུག་ཉིན་མོ་ནི་ལོ་ལྟར་ཕྱི་ཟླ་ ༠༦ ཚེས་ ༠༥ ཉིན་སྲུང་བརྩི་ཞུ་སྲོལ་ཡོད།

26

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

(Living organism) ནང་འཁོ​ོར་བཞི​ིན་པའི​ི་ས་ཆ་དང་། མི​ི། སེ​ེམས་ཅན། ཅ་ལག་སོ​ོགས་ལ་གོ​ོ་བ་མ་ཟད། དེ​ེ་ནི​ི་རང་བྱུང་

དང་། མི​ིས་བཟོ​ོས་གཉི​ིས་ལས་གྲུབ་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་ཧ་གོ​ོ་ཐུབ། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་ཟེ​ེར་ན་སྐྱེ​ེ་ལྡན་ (Biotic) དང་། སྐྱེ​ེ་ལྡན་མི​ིན་པ་ (Abiotic) གཉི​ིས་ཀ་གནས་པ་ལ་གོ​ོ

རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག (Natural Environment)

རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་ནང་ས་དང་། ཆུ། རླུང་། རྩི​ི་

ཤི​ིང་། སེ​ེམས་ཅན་བཅས་ཚུད་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་འཛི​ིན་གྲྭ་

དྲུག་པའི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ནང་འདི​ིའི​ི་སྐོ​ོར་སྦྱངས་ཟི​ིན་ཡོ​ོད་ཀྱང་།

རླུང་ཁམས།

ལ་གླེ​ེང་ན།

སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་ཁོ​ོར་ཡུག

མུ་མཐུད་གནད་དོ​ོན་གལ་ཆེ​ེ་ཁག་ཁ་ཤས་ཤི​ིག་གི​ི་སྐོ​ོར་

ས་སྐོ​ོགས་ (Lithosphere) ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་

ཀྱི​ི་ས་ཤུན་མཁྲེ​ེགས་པོ​ོའམ་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ་

དང་པོ​ོ་དེ​ེ་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས། དེ​ེ་ནི​ི་ས་ངོ​ོས་སྲབ་མོ​ོ་ཞི​ིག་ནང་

ས་སྐོ​ོགས།

བྲག་རྡོ​ོ་ དང་གཏེ​ེར ་རྫས་ཀྱི​ིས ་གྲུབ་པ་ཞི​ིག ་ཡི​ིན ། དེ​ེའི​ི་ ངོ​ོས ་སྙོ​ོམ ས་པོ​ོ་ མེ​ེད ་པར་རི​ི་ (Mountain)དང་། མཐོ​ོ་

ཆུ་ཁམས།

པར་རི​ིས། ༤་༢ ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་ཁོ​ོངས་གཏོ​ོགས།

སྒང་། (Plateau) ཐང་། (Plain) ལུང་གཤོ​ོངས་ (Valley)

སོ​ོགས་ས་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་མི​ི་འདྲ་བ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཆགས་ཡོ​ོད།

ས་ངོ​ོས་མི​ི་འདྲ་བ་དེ​ེ་ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་སྐམ་སའི​ི་སྟེ​ེང་གི​ི་གླི​ིང་ཆེ​ེན་ཁག་ནང་ཡོ​ོད་པ་དང་། རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི མཐི​ིལ་ལ་ཡང་ཡོ​ོད།

ས་སྐོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྟེ​ེང་དུ་ང་ཚོ​ོ་ལ་ནགས་ཚལ་དང་། རྩྭ་ཐང་། ཞི​ིང་ས། མི​ིའི་ི སྡོ​ོད་གནས་སོ​ོགས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། དེ​ེ་ནི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་ ཀྱི​ི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱང་ཡི​ིན། གནས་སྟངས་དེ​ེ་ལྟ་བུ་ཆུའི​ི་ནང་ལའང་ཡོ​ོད་པས། དེ​ེ་ལ་ཆུ་ཁམས་ (Hydrosphere) ཟེ​ེར།

ཆུ་ཁམས་ལ་གཙང་པོ​ོ་དང་། རྫི​ིང་བུ། མཚེ​ེ​ེའུ། མཚོ​ོ། རྒྱ་མཚོ​ོ་རྣམས་ཡོ​ོད་པ་དང་། དེ​ེ་དག་སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་ (Living

Organism) ལ་མེ​ེད་དུ་མི​ི་རུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

སའི​ི་གོ​ོ་ལར་རླུང་གཟུགས་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ་སྲབ་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་བསྐོ​ོར་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་ལ་རླུང་ཁམས་ཟེ​ེར། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་འཐེ​ེན་

ཤུགས་ (Gravitational force) ཀྱི​ིས་རླུང་གཟུགས་རྣམས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་མཐའ་སྐོ​ོར་དུ་བསྡུས་པར་བྱས་ཡོ​ོད། རླུང་

གཟུགས་དེ​ེས་ང་ཚོ​ོར་ཉི​ི་མའི​ི་ཚ་གདུག་དང་། གནོ​ོད་འཚེ​ེ་ཅན་གྱི​ི་འོ​ོད་རླབས་འགོ​ོག་ཐུབ་པ་དང་། རླུང་ཁམས་ནང་རླངས་ རྫས་ (Gas )འདྲ་མི​ིན་དང་། ཐལ་རྡུལ། ཆུའི​ི་རླངས་པ་བཅས་གནས་ཡོ​ོད། རླུང་ཁམས་འགྱུར་བ་ཕྱི​ིན་པ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་

27

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གནམ་གཤི​ིས་དང་ནམ་ཟླ་ལའང་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

རྩི​ི་ཤིངི ་གི​ི་ཁམས་ (Plant Kingdom) དང་སེ​ེམས་ཅན་གྱི​ི་ཁམས་ (Animal Kingdom) གཉི​ིས་མཉམ་དུ་འདུས་པ་

ལས་ང་ཚོ​ོ་འཚོ​ོ་གནས་བྱེ​ེད་སའི​ི་སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་ཁོ​ོར་ཡུག་ (Biosphere) གྲུབ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ས་ཆུ་རླུང་གསུམ་ཕན་ ཚུན་ལྟོ​ོས་རེ​ེས་བྱས་པ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་སྲོ​ོག་འཚོ​ོ་གནས་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་སྣོ​ོད་བཅུད་མ་ལག་ཟེ​ེར། (Ecosystem)

མི​ི་དང་། རྩི​ི་ཤི​ིང་། སྲོ​ོག་ཆགས་སོ​ོགས་རང་གནས་སའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་དང་བསྟུན་ཏེ​ེ་ཕན་ཚུན་གཅི​ིག་ལ་གཅི​ིག་བརྟེ​ེན་

གྱི​ིས་གནས་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལྟ་བུའི​ི་སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་ཕན་ཚུན་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་ལམ་ལ་སྣོ​ོད་བཅུད་མ་ལག་ཟེ​ེར། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རྩྭ་ཐང་ དང་། རི​ི། བྱེ​ེ་ཐང་། རྒྱུག་ཆུ། རྒྱ་མཚོ​ོ། དེ​ེ་བཞི​ིན་མཚེ​ེའུ་ཞི​ིག་གི​ི་ནང་ལའང་སྣོ​ོད་བཅུད་མ་ལག་མཐོ​ོང་ཐུབ།

མི​ིའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག (Human Environment)

མི​ིས ་ཁོ​ོར ་ཡུག་ལ་ལྟོ​ོས ་ནས་རང་གི​ི་ དགོ​ོས ་མཁོ​ོ་ དང་

འཚམ་པའི​ི་འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། གནའ་བོ​ོའི་ི མི​ི་རྣམས་ ཀྱི​ིས་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་བསྟུན་ནས་གནས་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཁོ​ོ་ ཚོ​ོས་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་སྟབས་བདེ​ེ་བའི​ི་འཚོ​ོ་བ་བསྐྱལ་ ཡོ​ོད། དུས་ཚོ​ོད་འགྱུར་འགྲོ​ོས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་མི​ིའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ ཡང་མང་དུ་ཕྱི​ིན་ཏེ​ེ་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་འགོ​ོ་ཚུགས། ཁོ​ོ་

པར་རི​ིས། ༤་༣ སྣོ​ོད་བཅུད་མ་ལག།

ཚིག་ གསར།

ཚོ​ོས་ས་གནས་གཅི​ིག་རང་ལ་བསྡད་ནས་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་འདེ​ེབས་ལས་

དང་། སྒོ​ོ་ཕྱུགས་འཚོ​ོ་སྐྱོ​ོང་། ཟ་འབྲུ་འཕར་མ་ཡོ​ོད་པས་བརྗེ​ེ་ཚོ​ོང་

ལམ་ལུགས་ (Barter System) དར་བ་དང་། ཚོ​ོང་དང་རྩི​ིས་ སོ​ོགས་དར་འགོ​ོ་ཚུགས། རི​ིམ་བཞི​ིན་འཁོ​ོར་ལོ​ོ་ (Wheel) གསར་

༡། སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས།-Living Organism ༢། སྐྱེ​ེ་ལྡན། -Biotic ༣། སྐྱེ​ེ་ལྡན་མི​ིན་པ།- Abiotic ༤། ལུང་གཤོ​ོངས།- Valley ༥། རྩི​ི་ཤི​ིང་གི​ི་ཁམས།- Plant Kingdom ༦། སེ​ེམས་ཅན་གྱི​ི་ཁམས།- Animal Kingdom

གཏོ​ོད་བྱས་ཏེ​ེ། བཟོ​ོ་ལས་གསར་བརྗེ​ེ་ (Industrial Revolution)

འགོ​ོ་ཚུགས་ནས་ཐོ​ོན་ཁུངས་གསར་གཏོ​ོད་བྱས། སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་ (Transportation) མགྱོ​ོག ས་སུ་ཕྱི​ིན ། བརྡ་འཕྲི​ིན ་གསར་བརྗེ​ེ་

(Information revolution) ཡི​ིས་ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་ལམ་ལས་སླ་

རུ་བཏང་ཡོ​ོད།

28

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག

སྤྱི​ིར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ཡུལ་གྲུ་ཀུན་ལས་དམི​ིགས་བསལ་ཞི​ིག་ཆགས་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། མི​ི་ཚོ​ོས་བོ​ོད་ལ་

འཛམ་གླི​ིང་ཡང་རྩེ​ེ་དང་། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་སྣེ​ེ་གསུམ་པ། ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད་སོ​ོགས་མི​ིང་འདྲ་མི​ིན་འབོ​ོད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་

ཀྱི​ིས་འཛི​ིན་རི​ིམ་དྲུག་པའི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ནང་ “ང་ཚོ​ོའི་ི ཕ་ཡུལ་བོ​ོད་” ཅེ​ེས་པའི​ི་སློ​ོབ་ཚན་དེ​ེའི་ི ནང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་ས་བབ་མཐོ​ོ་ ཚད་དང་། སྤྱི​ིའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ག་ཚོ​ོད་ཡོ​ོད་མེ​ེད་སོ​ོགས་སྦྱངས་ཟི​ིན་པ་རྣམས་དྲན་སོ​ོས་ཀྱི​ི་འདུག་གམ།

འཛམ་གླི​ིང་ཡང་རྩེ​ེ།(Roof of the World)

བོ​ོད་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་དེ​ེ་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད།

མི​ི་ཊར་ ༧༠༠༠ ཡན་གྱི​ི་རི​ི་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡོ​ོད། འཛམ་

གླི​ིང་གི​ི་རི​ི་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་ཇོ​ོ་མོ​ོ་གླང་མ་ (མི​ི་ཊར་ ༨༨༥༨) ཡང་བོ​ོད་ལ་ ཡོ​ོད། བོ​ོད་སྤྱི​ིའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ས་ཡ་ ༢་༥ ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ིའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ལས་བརྒྱ་ཆ་ ༢ ཙམ་ཡི​ིན།

སྣེ​ེ་གསུམ་པ། (Third Pole)

པར་རི​ིས། ༤་༤

མི​ི་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་བོ​ོད་ལ་གླི​ིང་སྣེ​ེ་གསུམ་པ་དང་ཡང་

འགའ་ཤས་ཀྱི​ིས་གངས་ལྗོ​ོངས་ཞེ​ེས་ཀྱང་འབོ​ོད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ཡང་ བོ​ོད་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་འཁྱགས་རོ​ོམ་ ༤༦༠༠༠ ལྷག་གི​ི་གནས་

ཡི​ིན་པ་དང་། ལྷོ​ོ་སྣེ​ེ་དང་བྱང་སྣེ​ེ་ཕུད་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་འཁྱགས་རོ​ོམ་ མང་ཤོ​ོས་གསུམ་པ་དེ​ེ་ཆགས་པར་བརྟེ​ེན་བོ​ོད་ལ་སྣེ​ེ་གསུམ་པ་ ཞེ​ེས་འབོ​ོད་པ་ཡི​ིན།

པར་རི​ིས། ༤་༥

ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད།(Water Tower of Asia)

བོ​ོད་ནི​ི་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་བོ​ོ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་བཅུ་ལྷག་གི​ི་འབྱུང་ཁུངས་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད། ཆུ་བོ​ོ་དེ​ེ་དག་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་

པོ​ོའི་ི ནང་དུ་རྒྱུག་གི​ི་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ལས་གཞི​ིའི​ི་ (United Nations

Environmental Programe) སྙན་ཐོ​ོ་ལས། བོ​ོད་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་བརྒྱ་ཆ་ ༤༠ ལྷག་གི​ི་འཐུང་ཆུ་དང་།

ཞི​ིང་ཆུ། ཉ་འཛི​ིན། བཟོ​ོ་གྲྭ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་་་ཆུའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཆགས་ཡོ​ོད་པ་གསལ་ཡོ​ོད།

29

པར་རི​ིས་ ༤་༦ བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཁག

ང་པོ​ོ། ཙ ག ་ ཀླུང ཡར་ རྫ་ཆུ།

འབྲི​ི་ཆུ །

གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ།

རྨ་བྱ ་ཁ་འ བབ །

། རྨ་ཆུ

རྒྱལ་མོ ོ་རྔུལ་ཆུ །

སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

30

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ས་ཁྲ་ལ་ལྟོ​ོས་ནས་ལན་རྒྱོ​ོབ།

༡། ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ​ོ་རྒྱུག་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས།

༢། བོ​ོད་ནས་རྒྱ་ནག་ནང་གཙང་པོ​ོ་གང་དང་གང་རྒྱུག་གི​ི་འདུག་གམ།

༣། བོ​ོད་ནས་རྒྱ་གར་ནང་གཙང་པོ​ོ་གང་དང་གང་རྒྱུག་གི​ི་འདུག་གམ། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ནང་མི​ི་རྒན་རབས་ཤིག ི ་ལ་རྒྱ་ནག་དམར་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་བཙན་བཟུང་མ་ བྱས་གོ​ོང་གི​ི་གནས་ཚུལ་སྐོ​ོར་དྲི​ིས་དང་།

བྱེ​ེད་ • རྩི་ཤིང་དང་། རི་དྭགས་གང་དང་གང་མཐོང་མྱོང་ཡོད་དམ། སྒོ​ོ།

• འཐུང་ཆུ་ཇི་ལྟར་བེད་སྤྱོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། • སྐྱེལ་འདྲེན་ཇི་ལྟར་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་དམ།

• གཏེར་ཁ་སྔོག་འདོན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་དམ། • སྦག་བཙོག་རིགས་གང་དང་གང་ཡོད།

སྦྱོ​ོང་ཚན། ཀ) གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས། ༡། ས་སྐོ​ོགས་ཀྱི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན་བྲི​ིས།

༢། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་སྣོ​ོད་བཅུད་མ་ལག་ཟེ​ེར།

༣། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་ཟེ​ེར།

༤། མི​ིས་བཟོ​ོས་ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་དཔེ​ེ་ཁ་ཤས་ཤི​ིག་བྲི​ིས། ༥། ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་གྲུབ་ཆ་གང་དང་གང་ཡི​ིན།

༦། སྐྱེ​ེ་ལྡན་དང་སྐྱེ​ེ་ལྡན་མི​ིན་པའི​ི་དབར་ལ་ཁྱད་པར་གང་ཡོ​ོད་དམ།

༧། བོ​ོད་ལ་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་སྣེ​ེ་གསུམ་པ་ཞེ​ེས་འབོ​ོད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

31

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཁ) ལན་འགྲི​ིག་པ་ལ་རྟགས་རྒྱོ​ོབ།

༡། རང་བྱུང་སྣོ​ོད་བཅུད་མ་ལག་མི​ིན་པ་གང་རེ​ེད། ཀ) བྱེ​ེ་ཐང་།

ཁ) ཤེ​ེལ་ཁང་རྫི​ིང་བུ།

ག) ནགས་ཚལ།

ཀ) ས་ཆ།

ཁ) ཆོ​ོས་ལུགས།

ག) མི​ི་ཚོ​ོགས།

ཀ) མོ​ོ་ཊ།

ཁ) ཀུ་ཤུའི​ི་སྡོ​ོང་པོ​ོ།

ག) སྤྲེ​ེའུ།

ཀ) རི​ི།

ཁ) མཚོ​ོ།

ག) ལམ།

ཀ) ༢་༥

ཁ) ༣་༥

ག) ༡་༥

༢། མི​ིའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་ཆ་ཤས་མི​ིན་པ་གང་རེ​ེད། ༣། སྐྱེ​ེ་ལྡན་མི​ིན་པ་གང་རེ​ེད།

༤། མི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་གང་རེ​ེད།

༥། བོ​ོད་སྤྱི​ིའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ས་ཡ་ག་ཚོ​ོད་ཡོ​ོད།

ག) མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡།

སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་ཁོ​ོར་ཡུག

༣།

ཆུ་ཁམས།

༢།

༤།

རླུང་གཟུགས་ཀྱི​ི​ི་ཁེ​ེབས་སྟུག་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་མཐའ་བསྐོ​ོར་ནས་ གནས་ཡོ​ོད།

རླུང་ཁམས།

ཆུའི​ི་རི​ིགས་སུ་གྱུར་པ།

ཁོ​ོར་ཡུག།

སྐམ་ས་དང་ཆུའི​ི་དབར་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་མཐུད།

ང་ཚོ​ོའི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར།

32

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ང) བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

སྐྱི​ིད་སྣང་དོ​ོད་པའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་སྐོ​ོར་ལ་མཐོ​ོང་ཐོ​ོས་མྱོ​ོང་གསུམ་གྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་སྤེ​ེལ།

•

མཐོ​ོང་།

• •

• • •

ཐོ​ོས།

• • •

33

མྱོ​ོང།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༥

རླུང་།

༄༅། །སའི​ི་གོ​ོ་ལ་འདི​ི་རླུང་གཟུགས་སྟུག་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་མཐའ་བསྐོ​ོར་ནས་གནས་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་ལ་རླུང་ཁམས་ཟེ​ེར། སའི​ི་ གོ​ོ་ལའི​ི་སྟེ​ེང་གི​ི་སྲོ​ོག་ལྡན་ཚང་མ་འཚོ​ོ་གནས་ཐུབ་པར་རླུང་ཁམས་ལ་བརྟེ​ེན་དགོ​ོས། རླུང་ཁམས་ཀྱི​ིས་ང་ཚོ​ོར་འབྱི​ིན་རྔུབ་ བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་མཁའ་དབུགས་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ། ང་ཚོ​ོར་གནོ​ོད་པའི​ི་ཉི​ི་འོ​ོད་(སྨུག་ཕྱི​ིའི​ི་འོ​ོད་)ལས་ཀྱང་སྲུང་གི​ི་ཡོ​ོད།

གལ་ཏེ​ེ་རླུང་གཟུགས་སྟུག་པོ​ོ་དེ​ེ་མེ​ེད་ན། ཉི​ིན་མོ​ོའི་ི དུས་སུ་ཉི​ི་མའི​ི་ཚ་གདུག་གི​ིས་ང་ཚོ​ོ་སྐམ་སྲེ​ེག་གཏོ​ོང་ཉེ​ེན་ཡོ​ོད་

པ་དང་། མཚན་མོ​ོའི་ིསྐབས་སུ་ང་ཚོ​ོ་འཁྱགས་རེ​ེངས་སུ་ཐེ​ེབས་ཉེ​ེན་ཡང་ཡོ​ོད། རླུང་སྟུག་པོ​ོ་དེ​ེའི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་ང་ཚོ​ོ་སའི​ི་གོ​ོ་ལ་ འདི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་ཉི​ི་མའི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་རན་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་ངང་ནས་འཚོ​ོ་ཐུབ་པ་ཡི​ིན།

རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གྲུབ་ཆ། (Composition of the Atmosphere)

ང་ཚོ​ོས་དབུགས་འབྱི​ིན་རྔུབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྐབས།

ཡར་རྔུབ་པའི​ི་ རླུང་དེ​ེ་ ནི​ི་ རླངས་རྫས་འདྲ་མི​ིན ་

ཟེ​ེ་རླུང་། ༧༨%

ལས་གྲུབ་པ་ཞི​ིག ་ཡི​ིན ་པ་ཁྱེ​ེད ་ཀྱི​ིས ་ཤེ​ེས ་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད ་ དམ། ཟེ​ེ་རླུང་ (Nitrogen) དང་། འཚོ​ོ་རླུང་ (Oxy-

ygen) རླངས་རྫས་ཀྱི​ིས ་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་ ཁྱོ​ོ​ོན ་ཆེ​ེན ་

ཨར་གོ​ོན། ༠་༩༣%

འཚོ​ོ་རླུང་།༢༡%

གཞན། ༠་༠༤%

ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན།༠་༠༣%

པར་རི​ིས། ༥་༡ ཐི​ིག་རི​ིས་སྒོ​ོར་མོ​ོ།

པོ​ོ་ཞི​ིག་གྲུབ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ ལྡན་ (CO2) དང་། ཧེ​ེ་ལི​ིཡམ། (Helium) ཨོ​ོ་ཛོ​ོན།

(Ozone) ཨར་གོ​ོན། (Argon) ཡང་རླུང་ (Hydrog-

gen) བཅས་ཀྱི​ི་འབོ​ོར་ཉུང་བ་ཡོ​ོད། རླངས་རྫས་དེ​ེ་

དག་ཕུད་པའི​ི་ད་དུང་རླུང་ཁམས་ནང་ཐལ་རྡུལ་ཕྲ་ མོ​ོ་ཡང་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་པར་རི​ིས་ ༥་༡ ཐི​ིག་རི​ིས་ སྒོ​ོར་མོ​ོ་ (Pie Chart) ལ་གཟི​ིགས་ན་རླུང་གི​ི་གྲུབ་ ཆའི​ི་ཚད་ཤེ​ེས་ཐུབ།

34

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ཟེ​ེ་རླུང་ནི​ི་རླུང་གི​ི་ནང་དུ་རླངས་རྫས་ཕོ​ོན་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་དེ​ེ་ཡི​ིན། ང་ཚོ​ོས་དབུགས་ཡར་རྔུབ་པའི​ི་སྐབས་གློ​ོ་བས་ཟེ​ེ་རླུང་ཡང་ཡར་ རྔུབས་ནས་མར་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ཟེ​ེ་རླུང་ནི​ི་རྩི​ི་ཤི​ིང་ལ་མེ​ེད་ཐབས་མེ​ེད་པ་ཡི​ིན། རྩི​ི་ཤི​ིང་གི​ིས་ཟེ​ེ་རླུང་ཐད་ཀར་རླུང་ ནས་ལེ​ེན་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད། སའི​ི་འོ​ོག་ཏུ་གནས་པའི​ི་ཕྲ་སྲི​ིན་ (Bacteria) དང་རྩི​ི་ཤི​ིང་གི​ི་རྩ་བས་ཟེ​ེ་རླུང་བླངས་ནས་དེ​ེའི​ི་རྣམ་

པར་འགྱུར་བ་བཏང་སྟེ​ེ་རྩི​ི་ཤི​ིང་གི​ིས་སྤྱོ​ོད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

འཚོ​ོ་རླུང་ནི​ི་རླུང་ཁམས་ནང་མང་ཤོ​ོས་གཉི​ིས་པ་དེ​ེ་ཆགས་ཡོ​ོད། མི​ི་དང་སྲོ​ོག་ཆགས་ཀྱི​ིས་དབུགས་འབྱི​ིན་རྔུབ་

བྱེ​ེད་སྐབས་འཚོ​ོ་རླུང་འབྱི​ིན་རྔུབ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འཚོ​ོ་རླུང་ནི​ི་འོ​ོད་ཀྱི​ི་སྡེ​ེབ་སྦྱོ​ོར་ (Photosynthesis) བྱེ​ེད་པའི​ི་སྐབས་བཟོ​ོ་ སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས། རླུང་ཁམས་ནང་འཚོ​ོ་རླུང་གི​ི་མང་ཉུང་ཚད་རན་པོ​ོ་གནས་ཐུབ། གལ་ཏེ​ེ་ང་ཚོ​ོས་ཤི​ིང་སྡོ​ོང་མང་པོ​ོ་ བཅད་ན་འཚོ​ོ་རླུང་གི​ི་ཚད་གཞི​ི་ལའང་དོ​ོ་ཕོ​ོག་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན་ཡང་རླངས་རྫས་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ི​ིན། རྩི​ི་ཤི​ིང་གི​ིས་ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན་ཡར་

རྔུབ་པ་དང་འཚོ​ོ་རླུང་མར་འབྱི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། མི​ི་དང་སྲོ​ོག་ཆགས་ཀྱི​ིས་དེ​ེ་ལས་ལྡོ​ོག་སྟེ​ེ་ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན་མར་

འབྱི​ིན་པ་དང་འཚོ​ོ་རླུང་ཡར་རྔུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མི​ི་དང་སྲོ​ོག་ཆགས་ཀྱི​ིས་ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན་མར་འབྱི​ིན་པ་དང་རྩི​ི་ཤི​ིང་ གི​ིས་དེ​ེ་ཡར་རྔུབ་པ་གཉི​ིས་ནི​ི་ཚད་རན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་ང་ཚོ​ོས་བུད་རྫས་ (Fuels) འདྲ་མི​ིན་སྟེ​ེ། དཔེ​ེར་ན། སྣུམ་ (Oil) དང་། རྡོ​ོ་སོ​ོལ་ (Coal) སོ​ོགས་བེ​ེད་སྤྱད་པ་ལས་ཚད་གཞི​ི་དེ​ེར་དོ​ོ་ཕོ​ོག་འགྲོ​ོ་བ་དང་། བུད་རྫས་དེ​ེ་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་རེ​ེར་རླུང་

ཁམས་ནང་ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན་ཧ་ཅང་ཕོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བསྐྲུན་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚན་དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ནས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་གནམ་ གཤི​ིས་དང་ནམ་ཟླར་འགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ། (Layers of the Atmosphere)

ང་ཚོ​ོའི​ི་རླུང་ཁམས་དེ​ེ་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་ནས་བརྩི​ིས་པའི​ི་རི​ིམ་པ་ལྔ་ལ་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་འགྱུར་རི​ིམ་ (Troposphere)

དང་། སྙོ​ོམས་རི​ིམ། (Stratosphere) བར་རི​ིམ། (Mesosphere) ཚ་རི​ིམ། (Thermosphere) ཕྱི​ི་རི​ིམ་ (Exosphere) བཅས་ ཡི​ིན།

འགྱུར་རི​ིམ། (Troposphere)

འགྱུར་རི​ིམ་ནི​ི་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ་གལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་དེ​ེ་ཡི​ིན། རི​ིམ་པ་དེ​ེ་ནི​ི་ས་ངོ​ོས་ནས་ཆ་སྙོ​ོམས་མཐོ​ོ་ཚད་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་

ཊར་ ༡༠ ནས་ ༢༠ བར་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་འབྱི​ིན་རྔུབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་རླུང་དེ​ེ་རི​ིམ་པ་འདི​ིའི​ི་ནང་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཆར་པ་འབབ་པ་

དང་། སེ​ེར་བ་འབབ་པ། སྨུག་པ་འཐི​ིབས་པ་སོ​ོགས་གནམ་གཤི​ིས་ཀྱི​ི་འགྱུར་བ་ཧ་ལམ་ཆ་ཚང་ཞི​ིག་རི​ིམ་པ་དེ​ེའི་ི ནང་འབྱུང་ གི​ི་ཡོ​ོད།

35

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ། ཕྱི​ི་རི​ིམ། (EXOSPHERE)

ཚ་རི​ིམ། (THERMOSPHERE)

སྙོ​ོམས་རི​ིམ། (Stratosphere)

འགྱུར་རི​ིམ་གྱི​ི་སྟེ​ེང་ལ་སྙོ​ོམས་རི​ིམ་ཡོ​ོད། སྙོ​ོམས་རི​ིམ་གྱི​ི་

མཐོ​ོ་ཚད་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༢༠ ནས་ ༥༠ བར་ཡོ​ོད། རི​ིམ་པ་དེ​ེའི་ི ནང་

སྤྲི​ིན་པ་དང་། གནམ་གཤི​ིས་ཀྱི​ི་འགྱུར་བ་སོ​ོགས་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་

བར་རི​ིམ་མཚམས།(mesopause)

མེ​ེད་པས་གནམ་གྲུ་འཕུར་སའི​ི་ལམ་ཡག་ཤོས ོ ་དེ​ེ་ཆགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྙོ​ོམས་རི​ིམ་གྱི​ི་དམི​ི​ིགས་བསལ་ཁྱད་ཆོ​ོས་གཅི​ིག་ནི​ི་དེ​ེའི​ི་ནང་ཨོ​ོ་

ཛོ​ོན་རླངས་རྫས་ (Ozone gas) ཡོ​ོད་པ་དང་། ང་ཚོ​ོས་གོ​ོང་དུ་

བར་རི​ིམ། (MESOSPHERE) སྙོ​ོམས་རི​ིམ་མཚམས། (stratopause) )

e lan

མ་གྲུ གན

rop

(ae

སྙོ​ོམས་རི​ིམ། (STRATOSPHERE)

བཀླགས་པ་བཞི​ིན་ཨོ​ོ་ཛོ​ོན་རླངས་རྫས་ཀྱི​ིས་ང་ཚོ​ོར་གནོ​ོད་པའི​ི་ ཉི​ི་མའི​ི་འོ​ོད་ལས་སྲུང་གི​ི་ཡོ​ོད།

བར་རི​ིམ། (Mesosphere)

བར་རི​ིམ་ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ་གསུམ་པ་

དེ​ེ་ཡི​ིན་པ་དང་། སྙོ​ོམས་རི​ིམ་གྱི​ི་སྟེ​ེང་ལ་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་མཐོ​ོ་ཚད་ལ་ཀི​ི་

ཨོ​ོ་ཛོ​ོན།(OZONE)

ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༥༠ ནས་ ༨༥ བར་ཡོ​ོད། བར་སྣང་ནས་ལྷུང་བའི​ི་སྐར་

འགྱུར་རི​ིམ་མཚམས། (tropopause)

འགྱུར་རི​ིམ། (TROPOSPHERE)

རྡོ​ོ་ (Meteorites) རྣམས་རི​ིམ་པ་དེ​ེའི​ི་ནང་འཚི​ིག་ནས་བཞུ་བཞི​ིན་

པར་རི​ིས། ༥་༢

ཡོ​ོད།

ཚ་རི​ིམ། (Thermosphere)

ཚ་རི​ིམ་ནང་མཐོ​ོ་ཚད་ཇེ​ེ་མཐོ​ོར་འགྲོ​ོ་བ་བཞི​ིན་དྲོ​ོད་ཚད་ཀྱང་མཐོ​ོ་རུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། གློ​ོག་རྡུལ་ཅན་གྱི​ི་རླུང་གི​ི་གོ​ོ་ལ་

(Ionosphere) ནི​ི་རི​ིམ་པ་འདི​ིའི​ི་ནང་ཡོ​ོད། འདི​ིའི​ི་མཐོ​ོ་ཚད་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༨༥ ནས་ ༦༤༠ བར་ཡོ​ོད། རི​ིམ་པ་འདི​ི་རླུང་

འཕྲི​ིན་རྒྱང་སྲི​ིང་གི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཕན་ཐོ​ོགས་ཡོ​ོད། སའི​ི་གོ​ོ་ལ་ནས་རྒྱང་སྲི​ིང་བྱས་པའི​ི་རླུང་འཕྲི​ིན་གྱི​ི་རླབས་ (Radio waves) སེམས་ལ་ངེས།

དྲོ​ོད་ཚད་ཀྱི​ི་རྩི​ི་གཞི​ི་ (Unit) འཇོ​ོག་སྟངས་ཚད་ལྡན་ནི​ི་ཌི​ིག་རི​ི་ སེ​ེལ་ཤ་ས་ (Degree Celsius) ཡི​ིན། འདི​ི་ནི​ི་ཨན་ཌཱེ​ེར་ས་ སེ​ེལ་ཤ་ས་ (Anders Celsius) ཡི​ིས་གསར་

གཏོ​ོད་བྱས་པ་ཡི​ིན། སེ​ེལ་ཤ་ས་ཡི​ི་ཚད་གཞི​ིའི​ི་ནང་ 0°C ལ་ཆུ་འཁྱགས་པ་དང་། 100°C ལ་ཆུ་འཁོ​ོལ་བ་ཡི​ིན།

36

སའི​ི་གོ​ོ་ལར་ལྡོ​ོག་འཕྲོ​ོ་ (Reflecting Back) རི​ིམ་པ་དེ​ེའི​ི་ནང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད།

ཚིག་ གསར། རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ་མཐོ​ོ་ཤོས ོ ་དེ​ེ་ལ་ཕྱི​ི་རི​ིམ་ཟེ​ེར། རི​ིམ་པ་དེ​ེའི་ི

ཕྱི​ི་རི​ིམ། (Exosphere)

རླུང་ཧ་ཅང་སྲབ་ཅི​ིང་། དཔེ​ེར་ན། ཧེ​ེ་ལི​ིཡམ་ (Helium) དང་། ཡང་ རླུང་ (Hydrogen) སོ​ོགས་རླངས་རྫས་ཡང་པོ​ོའི་ི རི​ིགས་རི​ིམ་པ་དེ​ེ་ ནས་བར་སྣང་དུ་གྲམ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

༡། ཟེ​ེ་རླུང་། Nitrogen ༢། འཚོ​ོ་རླུང་། Oxygen ༣། ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན། Carbondioxide ༤། ཡང་རླུང་། Hydrogen ༥། འོ​ོད་ཀྱི​ི་སྡེ​ེབ་སྦྱོ​ོར། Photosynthesis ༦། ཕྲ་སྲི​ིན། Bacteria ༧། བུད་རྫས། Fuels ༨། གནམ་གཤི​ིས་སྔོ​ོན་བརྡ། Weather forecast ༩། ཉི​ི་འོ​ོད་འཕྲོ​ོ་ཚད། Insolation ༡༠། སྨུག་ཕྱི​ིའི​ི་འོ​ོད། Ultraviolet rays

གནམ་གཤི​ིས་དང་ནམ་ཟླ། (Weather and Climate)

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བལྟས་ན་དེ​ེ་རི​ིང་གནམ་འཐི​ིབས་ཀྱི​ི་རེ​ེད་དམ། ཡང་ན་ཉི​ི་མ་ཤར་གྱི​ི་རེ​ེད། དུས་རྒྱུན་གཟའ་མཇུག་སྐབས་

རང་གི​ི་ཕ་མ་དང་མཉམ་དུ་འཆམ་འཆམ་དུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུའི​ི་འཆར་གཞི​ི་དེ​ེ་ཆར་པ་བབས་ནས་འགྲོ​ོ་མ་ཐུབ་ན་སྙམ་པའི​ི་སེ​ེམས་

ཁྲལ་ལངས་མྱོ​ོང་ངམ། གནམ་གཤི​ིས་ནི​ི་ཆུ་ཚོ​ོད་ནས་ཆུ་ཚོ​ོད་དང་། ཉི​ིན་ནས་ཉི​ིན་བར་གྱི​ི་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་ ཤི​ིག་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས། གནམ་གཤི​ིས་ཚ་པོ​ོ་དང་རླན་གཤེ​ེར་ཅན་གྱི​ིས་ང་ཚོ​ོར་ཉོ​ོབ་སྣང་དང་། ཡང་གནམ་གཤི​ིས་བསི​ིལ་བས་

ང་ཚོ​ོར་སྐྱི​ིད་སྣང་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་ཉི​ིན་ནས་ཉི​ིན་བར་ལ་འགྱུར་བ་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་གཞི​ི་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་ ས་ཆ་ཞི​ིག་གི​ི་སྤྱི​ིར་བཏང་གི​ི་དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོའི་ིགནམ་གཤི​ིས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་གནས་སྟངས་ཤིག ི ་ལ་ནམ་ཟླ་ཟེ​ེར། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ ང་ཚོ​ོར་ཉི​ིན་ལྟར་གནམ་གཤི​ིས་སྔོ​ོན་བརྡ་ (Weather Forecast) ཡོ​ོད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་དེ​ེ་ཡི​ིན།

དྲོ​ོད་ཚད། (Temperature)

ང་ཚོ​ོས་ཉི​ིན་ལྟར་དྲོ​ོད་མྱོ​ོང་བཞི​ིན་པ་དེ​ེ་ནི​ི་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ཡི​ིན། རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་ཚ་གྲང་ཚད་གཞི​ི་ལ་དྲོ​ོད་ཚད་

ཟེ​ེར། རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ལ་ཉི​ིན་མཚན་ཙམ་མི​ིན་པར་ནམ་དུས་ནས་ནམ་

དུས་བར་ལ་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དབྱར་ཁ་ནི​ི་དགུན་ཁ་ལས་ཚ་བ་ཆེ​ེ་བ་ ཡོ​ོད་པ་ལྟ་བུ་ཡི​ིན།

དྲོ​ོད་ཚད་ཀྱི​ི་ཁྱབ་ཚད་ལ་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ནི​ི་ཉི​ི་

འོ​ོད་འཕྲོ​ོ་ཚད་ (Insolation) ཡི​ིན། ཉི​ི་འོ​ོད་འཕྲོ​ོ་ཚད་ཟེ​ེར་ན་སའི​ི་གོ​ོ་ལས་ཉི​ི་མའི​ི་

ནུས་ཤུགས་ (Solar Energy) འཛི​ིན་ཉར་བྱེ​ེད ་པའི​ི་ཚད་ལ་གོ​ོ སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་

37

པར་རི​ིས། ༥་༣ དྲོ​ོད་ཚད་འཇལ་ཆས།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

དཀྱི​ིལ་ཐི​ིག་ནས་སྣེ​ེ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་བར་ཉི​ི་འོ​ོད་འཕྲོ​ོ་ཚད་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་བར་བརྟེ​ེན་དྲོ​ོད་ཚད་ཀྱང་དེ​ེ་བཞི​ིན་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ལྷོ​ོ་སྣེ​ེ་དང་བྱང་སྣེ​ེའི​ི་ཁུལ་དུ་གངས་ཀྱི​ི་གསོ​ོག་ཚད་དེ​ེ་ལྟར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་

ཤེ​ེས་སོ​ོང་ངམ། གལ་ཏེ​ེ་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ཧ་ཅང་མཐོ​ོ་དྲགས་ན་སོ​ོ་ནམ་པའི​ི་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་ལའང་དཀའ་ངལ་འཕྲད་

ངེ​ེས་རེ​ེད། གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ནི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ལས་ཧ་ཅང་མཐོ​ོ་བ་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི་ཨར་འདམ་གྱི​ི་ཁང་པ་ཐོ​ོག་བརྩེ​ེགས་ ཅན་དང་སྣུམ་ནག་བཏི​ིང་བའི​ི་གཞུང་ལམ་རྣམས་ཉི​ིན་མོ​ོ་ཧ་ཅང་ཚ་པོ​ོ་ཆགས་ནས་མཚན་མོ​ོ་དྲོ​ོད་ཚད་ཆེ​ེ་རུ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་ པ་སོ​ོགས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཡི​ིན།

རླུང་གི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས། (Air Pressure)

རླུང་ཁམས་ཀྱི​ིས་ང་ཚོ​ོར་གནོ​ོན་ཤུགས་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱང་།

ཧ་ལས་དགོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ལ་དེ​ེ་ང་ཚོ​ོས་ཚོ​ོར་མི​ི་ཐུབ། གང་ཡི​ིན་ཞེ​ེ་ན། རླུང་གི​ིས་ང་

ཚོ​ོར་ཕྱོ​ོགས་གང་ས་ནས་མཐའ་བསྐོ​ོར་ཏེ​ེ་གནོ​ོན་ཤུགས་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེར་ང་ པར་རི​ིས། ༥་༤ རླུང་གནོ​ོན་འཇལ་ཆས།

ཚོ​ོའི​ི་གཟུགས་པོ​ོས་ཀྱང་གནོ​ོན་ཤུགས་ཡ་ལན་ (Counter Pressure) སློ​ོག་གི​ི་ ཡོ​ོད། རླུང་གི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་སུ་རླུང་པོ​ོའི་ི ལྗི​ིད་ཚད་ལས་

ཐོ​ོན་པའི​ི་ནུས་ཤུགས་དེ​ེ་ལ་ཟེ​ེར། རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ་གོ​ོང་མཐོ​ོར་འགྲོ​ོ་སྐབས་

རླུང་གི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། རླུང་གི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ཆེ​ེ་ཤོས ོ ་རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི ངོ​ོས་སུ་ཡོ​ོད་པ་དང་། མཐོ​ོ་ཚད་ཇི​ི་ཙམ་ མཐོ​ོ་རུ་སོ​ོང་བ་དེ​ེ་ཙམ་གྱི​ིས་རླུང་གི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། རླུང་གི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ནི​ི་ས་ཆ་བྱེ​ེ་བྲག་ཅི​ིག་གི​ི་

དྲོ​ོད་ཚད་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཁྱད་པར་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། གལ་ཏེ​ེ་ས་ཆ་གཅི​ིག་ལ་དྲོ​ོད་ཚད་མཐོ​ོ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ན་དེ​ེའི​ི་ཁུལ་གྱི​ི་རླུང་དེ​ེ་ཚ་པོ​ོ་ ལྷགས་པ་ཤུགས་དྲག་རྒྱག་པའི​ི་སྐབས་ཁྱེ​ེད་ལ་དཀའ་ངལ་གཞན་གང་འཕྲད་མྱོ​ོང་ངམ།

ཆགས་ནས་ནམ་མཁར་འཕྱུར་འགྲོ​ོ་བར་བརྟེ​ེན། ས་ཆ་དེ​ེ་ལ་གནོ​ོན་ཤུགས་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། གནོ​ོན་ཤུགས་ཆུང་ བ་ནི​ི་ནམ་མཁར་སྤྲི​ིན་པ་འཐི​ིབས་པ་དང་། གནམ་གཤི​ིས་རླན་གཤེ​ེར་ཅན་དང་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད། དྲོ​ོད་ཚད་དམའ་བའི​ི་ས་ཆ་

ཁག་ལ་རླུང་ཡང་གྲང་མོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་དང་ལྗི​ིད་ཚད་ཀྱང་ལྕི​ི་པོ​ོ་ཡོ​ོད། རླུང་ལྕི​ི་པོ​ོ་དེ​ེ་ཐི​ིམ་ནས་ས་ཆ་དེ​ེ་ལ་གནོ​ོན་ཤུགས་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་

ཡི​ི་ཡོ​ོད། གནོ​ོན་ཤུགས་ཆེ​ེ་བ་ནི​ི་མཁའ་དབྱི​ིངས་དྭངས་མ་དང་ཉི​ི་འོ​ོད་འཚེ​ེར་བ་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད། རླུང་ནི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ཆེ​ེ་ བའི​ི་ས་ཆ་ནས་ཆུང་སར་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

38

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ལྷགས་པ། (Wind)

གནོ​ོན་ཤུགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཆ་ནས་གནོ​ོན་ཤུགས་ཆུང་བའི​ི་ས་ཆར་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རླུང་གི​ི་

འགུལ་སྐྱོ​ོད་དེ​ེ་ལ་ལྷགས་པ་ཟེ​ེར། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྡོ​ོད་གནས་སུ་ལྷགས་པ་ཤུགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རྒྱག་

སྐབས་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་འགྲོ​ོ་ལམ་དུ་ཤི​ིང་སྡོ​ོང་གི​ི་ལོ​ོ་མ་ས་ལ་ཟགས་པ་དང་། ཤི​ིང་སྡོ​ོང་གི​ི་རྩ་བ་ བསྒྱེ​ེལ་བ་སོ​ོགས་མཐོ​ོང་ཐུབ། ཡང་སྐབས་རེ​ེར་ལྷགས་པ་འཇམ་པོ​ོ་རྒྱག་སྐབས་གཡས་

གཡོ​ོན་གྱི​ི་ཐལ་རྡུལ་སོ​ོགས་འཁུར་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། ལྷགས་པ་ཤུགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྐབས་ང་ཚོ​ོས་

པར་རི​ིས། ༥་༥ རླུང་ཕྱོ​ོགས་སྟོ​ོན་བྱེ​ེད།

གོ​ོམ་པ་སྤོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པ་དང་། ཆར་གདུགས་འཛི​ིན་མི​ི་ཐུབ་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་ཀྱང་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

ལྷགས་པ་ལ་དབྱེ​ེ་བ་གསུམ་ཡོ​ོད།

༡། གཏན་འཇགས་ལྷགས་པ། (Permanent Wind)

ཚོ​ོང་འདྲེ​ེན་ལྷགས་པ། (Trade Wind) དང་། ནུབ་འོ​ོང་ལྷགས་པ། (Westerly Wind) ཤར་འོ​ོང་ལྷགས་པ། (Easterly

Wind) བཅས་ནི​ི་གཏན་འཇགས་ལྷགས་པ་ཡི​ིན། ལྷགས་པ་དེ​ེ་ཚོ​ོ་རྒྱུན་དུ་ལོ​ོ་འཁོ​ོར་ཧྲི​ིལ་པོ​ོར་ཁ་ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་ལ་རྒྱག་

གི​ི་ཡོ​ོད།

༢། ནམ་དུས་རྗེ​ེས་འབྲེ​ེལ་ལྷགས་པ། (Seasonal Wind)

ནམ་དུས་དང་བསྟུན་ནས་ལྷགས་པའི​ི་ཁ་ཕྱོ​ོགས་ལའང་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བ་ལ་ནམ་དུས་རྗེ​ེས་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་ལྷགས་པ་ཟེ​ེར།

དཔེ​ེར་ན། རྒྱ་གར་ནང་གི​ི་ཆར་དུས་ (Monsoon) ལྟ་བུ་ཡི​ིན།

༣། ས་གནས་ལྷགས་པ། (Local Wind)

ལྷགས་པ་དེ​ེ་ནི​ི་ས་ཆ་ཆུང་ངུ་ཞི​ིག་དུ་ལོ​ོ་གཅི​ིག་ལ་ཉི​ིན་ཞག་གང་རུང་གི​ི་དུས་ཚོ​ོད་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་ལ་རྒྱག་པའི​ི་ལྷགས་

པར་ཟེ​ེར། དཔེ​ེར་ན། སྐམ་སའི​ི་བསེ​ེར་བུ་ (Land breeze) དང་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་བསེ​ེར་བུ་ (Sea breeze) ལྟ་བུ་ཡི​ིན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བྱང་ཐང་གི​ི་རླུང་སྐམ་པོ​ོ་དང་བསེ​ེར་བུ་ལ་ལཱུ་ (Loo) ཟེ​ེར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དྲན་སོ​ོས་ཀྱི​ི་འདུག་གམ།

རླན་གཤེ​ེར། (Moisture)

སྐམ་ས་དང་ཆུ་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་གཤེ​ེར་གཟུགས་རྣམས་རླངས་པར་གྱུར་པས་ཆུའི​ི་རླངས་པ་ (Water Vapour) འབྱུང་

བ་ཡི​ིན། རླུང་གི​ི་ནང་དུ་འདྲེ​ེས་པའི​ི་རླན་གཤེ​ེར་ལ་བཞའ་ཚན་ (Humidity) ཟེ​ེར། རླུང་ནང་ཆུའི​ི་རླངས་པ་མང་པོ​ོ་འདྲེ​ེས་

39

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཡོ​ོད་ན་ཉི​ིན་དེ​ེར་བཞའ་ཚན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོང་ངེ​ེས་ཡི​ིན། རླུང་ཚ་པོ​ོ་ཆགས་པའི​ི་སྐབས་ཆུའི​ི་

རླངས་པ་ཉར་ཚད་མཐོ​ོ་རུ་ཕྱི​ིན་ནས་བཞའ་ཚན་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། བཞའ་ཚན་ཆེ​ེ་བའི​ི་ ཉི​ིན་དེ​ེར་ང་ཚོ​ོའི​ི་གྱོ​ོན་གོ​ོས་ཀྱང་སྐམ་ཁག་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ང་ཚོ​ོའི​ི་གཟུགས་པོ​ོ་རློ​ོན་ ཆག་ཆག་ཏུ་གྱུར་ནས་མི​ི་བདེ​ེ་བའི​ི་ཚོ​ོར་སྣང་སླེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཆུའི​ི་ རླངས་པ་ཕྱི​ིར ་ཐོ​ོན ་ཟི​ིན ་སྐབས་དེ​ེའི​ི་ དྲོ​ོད ་ཚད་ཆུང་དུ་ཕྱི​ིན ་ནས་རླངས་

གཟུགས་གཤེ​ེར་འགྱུར་གྱི​ིས་ཆུའི​ི་ཟེ​ེགས་མར་ (Water Droplets) འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

སྤྲི​ིན་པ་ནི​ི་ཆུའི​ི་ཟེ​ེགས་མ་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། སྐབས་རེ​ེར་རླུང་གི​ི་དཀྱི​ིལ་དུ་ཆུའི​ི་ཟེ​ེགས་མ་རྣམས་ལྕི​ི་རུ་ཕྱི​ིན་ནས་ལྡི​ིང་ མ་ཐུབ་པར་རླངས་པ་ཆུ་ཟེ​ེགས་ངང་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་སྟེ​ེང་འབབ་པའི​ི་རླན་གཤེ​ེར་ཅན་གྱི​ི་རླངས་པ་ཆུ་ཟེ​ེགས་ (Precipitation) དེ​ེ་ལ་ཆར་པ་ཟེ​ེར་རོ​ོ།།

སྦྱོ​ོང་ཚན། ཀ) གཤམ་གྱི་དྲི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོར་བསྡུས་རེ་བྲིས། ༡། ཅི་ཞིག་ལ་རླུང་ཁམས་ཟེར།

༢། རླུང་ཁམས་ནང་གི་རླངས་རྫས་མང་ཤོས་གཉིས་གང་ཡིན་ནམ། ༣། ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་གནམ་གཤི​ིས་ཟེ​ེར་རམ།

༤། ལྷགས་པའི​ི་དབྱེ​ེ་བ་གསུམ་གང་དག་ཡི​ིན་ནམ།

ཁ) ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ​ེ་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

༡། སྨུག་ཕྱི​ིའི​ི་འོ​ོད་དེ​ེ་རླངས་རྫས་གང་གི​ིས་འགོ​ོག་གི​ི་ཡོ​ོད། ཀ) ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན།

ཁ) ཟེ​ེ་རླུང་།

ག) ཨོ​ོ་ཛོ​ོན།

ཀ) འགྱུར་རི​ིམ།

ག) བར་རི​ིམ།

ང) ཕྱི​ི་རི​ིམ།

༢། སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་འཚོ​ོ་གནས་ཐུབ་སའི​ི་རླུང་ཁམས་ནི​ི། ཁ) སྙོ​ོམས་རི​ིམ།

༣། རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ་གང་ལ་སྤྲི​ིན་པ་མེ​ེད་པ་ཡི​ིན།

40

ཀ) འགྱུར་རི​ིམ།

ཁ) སྙོ​ོམས་རི​ིམ།

ག) བར་རི​ིམ།

༤། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་རི​ིམ་པ་གོ​ོང་མཐོ​ོར་འགྲོ​ོ་བའི​ི་སྐབས་གནོ​ོན་ཤུགས། ཀ) ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

ག) མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས།

ཁ) ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

ང) ཕྱི​ི་རི​ིམ།

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ག) རང་འཇགས་གནས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༡།

ཚོ​ོང་འདྲེ​ེན་ལྷགས་པ།

རླུང་གི​ི་འགུལ་སྐྱོ​ོད།

༢།

ལཱུ།

ནམ་དུས་རྗེ​ེས་འབྲེ​ེལ་ལྷགས་པ།

ཆར་རླུང་།

གཏན་འཇགས་ལྷགས་པ།

ལྷགས་པ།

ས་གནས་ལྷགས་པ།

༣།

༤།

ང) གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། བཞའ་ཚན་ཆེ​ེ་བའི​ི་དུས་སུ་གྱོ​ོན་ཆས་སྐམ་པར་དུས་ཡུན་རི​ིང་བ་འགོ​ོར་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༢། རླུང་ཁམས་ཀྱི་རིམ་པ་གལ་ཆེ་ཤོས་དེ་གང་ཡིན་ནམ།

ཅ། བྱེད་སྒོ།

༡། ཐིག་རིས་སྒོར་མོ་ཞིག་བྲིས་ནས་དེའི་ནང་རླུང་གཟུགས་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་གང་འདྲ་ཡིན་པ་བྲིས་ནས་ཚོན་ཐོངས། ༢། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་དཀྱི​ིལ་ཐི​ིག་ནས་སྣེ​ེ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་བར་ཉི​ི་འོ​ོད་འཕྲོ​ོ་ཚད་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༣། སློ​ོབ་ཕྲུག་སོ​ོ་སོ​ོར་རང་གི​ི་གནས་ཡུལ་གྱི​ི་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་ཤོ​ོད་འཇུག་དགོ​ོས།

41

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཆ། གཤམ་གྱི​ི་ཚི​ིག་རྣམས་རེ​ེའུ་མི​ིག་ནས་ཚོ​ོལ། ཆུའི​ི་རླངས་པ།

ལྷགས་པ།

གཏན་འཇགས་ལྷགས་པ། ཉི​ི་འོ​ོད་འཕྲོ​ོ་ཚད།

ཡང་རླུང་།

འཚོ​ོ་རླུང་།

འགྱུར་རི​ིམ།

ནམ་དུས་རྗེ​ེས་འབྲེ​ེལ་ལྷགས་པ།

ཕྱི​ི་རི​ིམ།

42

རྡོ​ོ་སོ​ོལ།

རླུང་གི​ི་གནོ​ོན་བཙི​ིར།

འོ​ོད་ཀྱི​ི་སྡེ​ེབ་སྦྱོ​ོར། དྲོ​ོད་ཚད།

༦

ཆུ།

༄༅། །ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཆུའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་བསམས་ན། དྭངས་ཤི​ིང་གཙང་བའི​ི་རྒྱུག་ཆུ་དང་། ལྷུང་ལྷུང་དུ་བཞུར་བའི​ི་ཆུ་ཕྲན། ཤག་ ཤག་འབབ་པའི​ི་ཆར་པ། ཡང་ན་ཆུ་ཀ་ལ་ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་ཆུ་སོ​ོགས་གང་འཆར་གྱི​ི་འདུག་གམ།

དུས་རྒྱུན་ཕྲུ་གུ་ཚོ​ོས་རྫི​ིང་བུའི​ི་ནང་དུ་ཤོ​ོག་བུས་བཟོ​ོས་པའི​ི་གྲུ་ཆུང་གཏོ​ོང་རྒྱུར་དགའ་པོ​ོ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ཚ་

བ་རྒྱས་ཤི​ིང་ཆར་ཆུ་དཀོ​ོན་པའི​ི་དུས་སུ་ཆུ་དེ​ེ་མཐོ​ོང་རྒྱུ་མེ​ེད་པར་ཆགས་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

དེ​ེ་ནི​ི་ཉི​ི་མའི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་ཆུ་དེ​ེ་རླངས་པར་གྱུར་པ་དང་། རླངས་པ་དེ​ེ་གྲང་མོ​ོ་ཆགས་པའི​ི་སྐབས་གཤེ​ེར་

གཟུགས་སུ་གྱུར་ནས་སྤྲི​ིན་པར་འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ཆར་པ་དང་། གངས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་དེ​ེ་སྐམ་ས་དང་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་འབབ་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད་ལ། ཆུའི​ི་རྣམ་པ་དེ​ེ་རྒྱ་མཚོ​ོ་དང་། རླུང་ཁམས། སྐམ་ས་བཅས་ཀྱི​ི་ནང་རྒྱུན་དུ་འཁོ​ོར་བཞི​ིན་པའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་དེ​ེ་ལ་ཆུ་ ཡི​ི་རྒྱུན་འཁོ​ོར་ (Water Cycle) ཟེ​ེར།

ང་ཚོ​ོའི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལ་འདི​ི་གསོ​ོ་ར་ (Terrarium) ཞི​ིག་དང་མཚུངས་པར། ལོ​ོ་ངོ​ོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ​ོའི་ི གོ​ོང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་

ཆུ་དེ​ེ་ད་ལྟའང་གནས་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ད་ལྟ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་ཆུ་རྣམས་ལོ​ོ་ངོ​ོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ​ོའི་ིགོ​ོང་དུ་ཨ་མེ​ེ་ཛོ​ོན་

རྒྱུག་ཆུའི​ི་(Amazon River) ནང་དུ་བཞུར་ཡོ​ོད་སྲི​ིད།

ང་ཚོ​ོས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་བ་ཚྭ་མེ​ེད་པའི​ི་ཆུའི​ི་ (Fresh Water) འབྱུང་ཁུངས་ནི​ི་རྒྱུག་ཆུ་དང་། རྫི​ིང་བུ། ཆུ་

མི​ིག འཁྱགས་རོ​ོམ་སོ​ོགས་ལས་ཡོ​ོང་ བ་ཤ་སྟག་ཡི​ིན། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ཆུ་ནི​ི་ཚྭ་

ཁུ་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ནང་ཚྭ་མང་

བའི​ི་ རྐྱེ​ེན ་གྱི​ིས ་ཡི​ིན ། ཚྭ་དེ​ེ་ ནི​ི་ མང་ ཆེ​ེ་ བ་བུལ་རྫས་ཚྭ་ལྡན་ (Sodium

Chloride) དང་། ཡང་ན་སྤྱི​ིར་བཏང་

ང་ཚོ​ོས ་ཁ་ལག་ནང་བེ​ེད ་སྤྱོ​ོད ་བྱེ​ེད ་ བཞི​ིན་པའི​ི་ཚྭ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

གཤེ​ེར་ཕབ།

ཆུའི​ི་ཟེ​ེགས་མ། བབས་པ།

པར་རི​ིས། ༦་༡ ཆུ་ཡི​ི་རྒྱུན་འཁོ​ོར།

རླངས་འགྱུར།

ས་ཁྲ་ ༡ འཛམ་གླི​ིང་ནང་གི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོ་དང་། འཁྱི​ིལ་ཆུ། གཙང་པོ​ོ།

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ཆུའི​ི་ཁྱབ་ཚད། (Distribution Of Water Bodies)

ང་ཚོ​ོས་ཤེ​ེས་གསལ་ལྟར། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་བཞི​ི་ཆ་གསུམ་ནི​ི་ཆུ་ཡི​ིན་པ་དང་། སའི​ི་གོ​ོ་ལར་སྐམ་ས་ལས་ཆུ་མང་བ་ཡོ​ོད་

ནའང་། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོའི་ིནང་ཆུའི​ི་དཀའ་ངལ་འཕྲད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ ཆུ་ཚང་མ་ང་ཚོ​ོས་སྤྱོ​ོད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། གཤམ་གྱི​ི་རེ​ེའུ་མི​ིག་ནང་ཆུའི​ི་ཁྱབ་ཚད་ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆའི​ི་གནས་སྟངས་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། ཨང་།

ཆུའི​ི་འབྱུང་ཁུངས།

བརྒྱ་ཆ།

ཆུ།

༢།

འཁྱགས་ཞྭ། (Ice Cap)

༢.༠

བ་ཚྭ་མེ​ེད་པའི​ི་ཆུ།

༡།

༣།

༤། ༥།

༦། ༧།

རྒྱ་མཚོ​ོ། (Ocean)

ས་འོ​ོག་ཆུ། (Ground Water)

མཚོ​ོ་དྭངས་མ། (Fresh water lakes) སྐམ་སའི​ི་མཚོ​ོ། (Inland Seas) རླུང་ཁམས། (Atmosphere) རྒྱུག་ཆུ། (Rivers)

༩༧.༣

ཚྭ་ཆུ།

༠.༦༨

བ་ཚྭ་མེ​ེད་པའི​ི་ཆུ།

༠.༠༠༩

བ་ཚྭམེ​ེད་པའི​ི་ཆུ།

༠.༠༠༩

བ་ཚྭམེ​ེད་པའི​ི་ཆུ།

༠.༠༠༡༩

བ་ཚྭམེ​ེད་པའི​ི་ཆུ།

༠.༠༠༠༡

བ་ཚྭམེ​ེད་པའི​ི་ཆུ།

ཆུ་ནི​ི་ང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་གནས་ཆེ​ེད་མེ​ེད་དུ་མི​ི་རུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ང་ཚོ​ོའི​ི་སྐོ​ོམ་པ་སེ​ེལ་ཐུབ་མཁན་ནི​ི་ཆུ་གཅི​ིག་པུ་ཡི​ིན། ཆུ་

འཕྲོ​ོ་བརླག་བཏང་ན་དགེ​ེ་དང་སྐྱོ​ོན་གང་ཡོ​ོད་དམ།

བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཆུ་སྣོ​ོད་ཅི​ིག་གི​ི་ནང་དུ་ཆུ་ལི​ི་ཊར་གཉི​ིས་བླུགས་

ནས། དེ​ེས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཆུའི​ི་ཚབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། ཆུ་སྣོ​ོད་དེ​ེ་ ནས་ཆུ་ཐུར་མ་ ༡༢ ཆུ་སྣོ​ོད་གཞན་ཞི​ིག་ཏུ་བླུགས་རྗེ​ེས་ཆུ་ལྷག་

ཆུ་ཐུར་མ་ ༩ =འཁྱགས་ཞྭ།

ཆུ་ཐུར་མ ༢ = ས་འོ​ོག་ཆུ།

མ་དེ​ེས་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ཚྭ་ཆུ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ཆུ་ལ་ཚྭ་ཡོ​ོད་ པས་ང་ཚོ​ོས་འཐུང་ཆུའི​ི་ཆེ​ེད་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད།

ཆུ་ཐུར་མ། ༡/༢ = བ་ཚྭ་མེ​ེད་པའི​ི་མཚོ​ོ།

ཕྱི​ིར་བཏོ​ོན་ཟི​ིན་པའི​ི་ཆུ་ཐུར་མ་ ༡༢ ཡི​ིས་བ་ཚྭ་མེ​ེད་པའི​ི་

འཐུང་ཆུ་དེ​ེ་མཚོ​ོན།

ཆུ་ཐི​ིགས་པ། ༡ = རྒྱུག་ཆུ།

པར་རི​ིས། ༦་༢ བ་ཚྭ་མེ​ེད་པའི​ི་ཆུའི​ི་ཁྱབ་ཚད།

45

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

པར་རི​ིས། ༦་༣ ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱ་མཚོ​ོ།

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་འཁོ​ོར་སྐྱོ​ོད། (Ocean Circulation)

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་འགྲམ་དུ་རྐང་རྗེ​ེན་དུ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་ཚོ​ོར་སྣང་དེ​ེ་བརྗོ​ོད་མི​ི་ཤེ​ེས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། མཚོ​ོ་ཁའི​ི་བྱེ​ེ་མ་རློ​ོན་པ་དང་། རླུང་

བསི​ིལ་བུ། མཚོ​ོ་བྱ་འདྲ་མི​ིན། ད་དུང་རླུང་དང་འགྲོ​ོགས་པའི​ི་བྱེ​ེ་མའི​ི་དྲི​ི་མ་དང་རྦ་རླབས་ཀྱི​ི་སྒྲ་སོ​ོགས་ནི​ི་ཡི​ིད་དབང་འཕྲོ​ོག་ པ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། རྒྱ་མཚོ​ོ་ནི​ི་དུས་རྟག་ཏུ་འགུལ་བཞི​ིན་ནམ་ཡང་ལྷི​ིང་འཇགས་མི​ི་སྲི​ིད་ལ། འཇམ་ཐི​ིང་ངེ​ེར་འཁྱི​ིལ་བའི​ི་མཚེ​ེའུ་ དང་རྫི​ིང་བུ་སོ​ོགས་དང་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད། རྒྱ་མཚོ​ོ་འགུལ་སྐྱོ​ོད་དབྱེ​ེ་བ་གསུམ་དུ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད་པ་ནི​ི། རྦ་རླབས་ (Wave) དང་། དུས་ རླབས། (Tide) རླབས་རྒྱུན་ (Currents) བཅས་ཡི​ིན།

རྦ་རླབས། (Wave)

གལ་སྲི​ིད་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་མཚོ​ོ་ཁ་རུ་དྲྭ་སྤོ​ོལ་བརྩེ​ེས་ཏེ​ེ་སྤོ​ོ་ལོ​ོ་

དེ​ེ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་སུ་ལྷུང་ན་ཅི​ི་འབྱུང་ངམ། རྦ་རླབས་ཀྱི​ིས་ སྤོ​ོ་ལོ​ོ་དེ​ེ་མཚོ​ོ་མཐའ་རུ་དེ​ེད་པ་མཐོ​ོང་ཐུབ། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ ཆུའི​ི་རླབས་རྒྱུན་གཅི​ིག་འཕྲོ​ོར་གཅི​ིག་མཐུད་ནས་འཕྱོ​ོ་བ་དེ​ེ་

ལ་རྦ་རླབས་ཟེ​ེར། སྐབས་རེ​ེར་དྲག་ཆར་འབབ་པའི​ི་དུས་སུ་

པར་རི​ིས། ༦་༤ རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རྦ་རླབས།

རླུང་གི​ི་ཤུགས་ཚད་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན་ནས་རྦ་རླབས་དྲག་པོ​ོ་གཡོ​ོ་

བ་དེ​ེས་གཏོ​ོར་སྐྱོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གཏོ​ོང་སྲི​ིད།

ས་ཡོ​ོམ་ (Earthquake) དང་། མེ​ེ་རི​ི། (Volcano) མཚོ​ོ་འོ​ོག་ལ་ས་རུད་རྒྱག་པ་ (Under Water Landslide) སོ​ོགས་

ཀྱི​ིས་རྒྱ་མཚོ​ོར་འགུལ་སྐྱོ​ོད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཧ་ལམ་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༡༥ ཙམ་གྱི​ི་དུས་རླབས་ཀྱི​ིས་ གཡོ​ོ་བའི​ི་རྦ་རླབས་ (Tidal Wave) སུ་ཎ་མི​ི་ (Tsunami) ཞེ​ེས་པ་དེ​ེ་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད། ད་བར་ཚད་འཇལ་བའི​ི་སུ་ཎ་མི​ི་ཆེ​ེ་

46

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་མཐོ​ོ་ཚད་ནི​ི་མི​ི་ཊར་ ༡༥༠ ཡི​ིན།

རྦ་རླབས་དེ​ེའི​ི་ རི​ིག ས་ཀྱི​ི་ མགྱོ​ོག ས་ཚད་ནི​ི་ ཆུ་ཚོ​ོད ་གཅི​ིག ་ལ་ཀི​ི་ ལོ​ོ་ མི​ི་ ཊར་

༧༠༠ བར་ཡི​ིན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ ལོ​ོའི་ི སུ་ཎ་མི​ི་ཡི​ིས་རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁར་ ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ཆ་མང་པོ​ོར་གོ​ོད་ཆགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཏང་ཡོ​ོད། ཨཎྜ་མཱན་དང་། ནི​ི་ཀོ​ོ་བཱར་ གླི​ིང་ཕྲན་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཨི​ིན་དྷི​ི་ར་ པོ​ོཨེནེ ་ཊ་ (Indira Point) ཞེ​ེས་པ་རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་

ཀྱི​ི་ས་མཚམས་ལ་ཆགས་པའི​ི་ས་དེ​ེ་ཡང་ཆུ་འོ​ོག་ཏུ་ཤོ​ོར་བ་རེ​ེད།

དུས་རླབས། (Tide)

རྒྱུན་དུ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ཆུ་བོ​ོ་འཕེ​ེལ་འགྲི​ིབ་བྱེ​ེད་པ་དེ​ེ་ལ་དུས་རླབས་ཟེ​ེར། སྐབས་

རེ​ེར ་མཚོ​ོ་ ཁར་ཆུ་དྲག་ཤུགས་ཆེ​ེན ་པོ​ོས ་འཕྱོ​ོ་ བ་དེ​ེ་ ནི​ི་ འཕེ​ེལ ་རླབས་ ( High Tide) དང་། ཤུགས་ཆུང་ངུས་འཕྱོ​ོ་བ་དེ​ེ་ནི​ི་འགྲི​ིབ་རླབས་ (Low Tide) ཡི​ིན།

ཉི​ི་མ་དང་ཟླ་བས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་ནས་འཐེ​ེན་

ཤུགས་དྲག་པོ​ོ་ འདོ​ོན ་པའི​ི་ རྐྱེ​ེན ་གྱི​ིས ་དུས་རླབས་

འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཟླ་བ་དང་ཐག་ཉེ​ེ་སར་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཆུ་དེ​ེར་

ཟླ་བའི​ི་འཐེ​ེན་ཤུགས་ཀྱི​ི་དབང་གི​ིས་དུས་རླབས་ཆེ​ེ་ བ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཟླ་འགོ​ོ་དང་ཟླ་བ་ཉ་གང་བའི​ི་སྐབས་ རླབས་དྲག་ཤོ​ོས ་དེ​ེ་ ཡོ​ོང ་གི​ི་ ཡོ​ོད ། དུས་རླབས་དེ​ེ་

ཉི​ི་མ།

ཟླ་བ་ཡར་ངོ​ོའི་ི ཕྱེ​ེད་དང་མར་ངོ​ོའི་ི ཕྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྐབས་སུ་ཉི​ི་ མ་དང་ཟླ་བའི​ི་འཐེ​ེན་ཤུགས་ཁ་ཕྱོ​ོག ས་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་

པའི​ི་སྐབས་རྦ་རླབས་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད།

ལྷག་པ་ག་ཚོ​ོད་ཆེ​ེ་བ་དེ​ེ་ཙམ་གྱི​ིས་རྦ་ རླབས་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

སུ་ཎ་མི​ི་ (Tsunami) ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་ཉི​ི་ཧོ​ོང་ གི​ི་སྐད་ཡི​ིན། དེ​ེའི​ི་དོ​ོན་ནི​ི་གྲུ་ཁའི​ི་རྦ་

རླབས་ (Harbour Waves) ཞེ​ེས་པ་དེ​ེ་ ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་སུ་ཎ་མི​ི་ག་དུས་ཡོ​ོང་ན་དེ​ེ་ དུས་གྲུ་ཁར་གཏོ​ོར་སྐྱོ​ོན་འབྱུང་བས་ དེ​ེ་ལྟར་བཏགས་པ་ཡི​ིན། ཟླ་བ།

ཉི​ི་མ། དཔྱི​ིད་རླབས།

རི​ིགས་ལ་དཔྱི​ིད་རླབས་ (Spring Tide) ཞེ​ེས་ཟེ​ེར།

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་སུ་ལྷགས་པ་རྒྱག་

ཚེ​ེས་རླབས་དམའ་ཤོ​ོས།

སུ་སའི​ི་ གོ​ོ་ ལ་དང་། ཉི​ི་ མ། ཟླ་བ་བཅས་གསུམ་པོ​ོ་

དྲང་ཐི​ིག་གཅི​ིག་ཏུ་གནས་ཡོ​ོད་པས། དུས་དེ​ེར་དུས་

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་སམ་།

སའི​ི་གོ​ོ་ལ།

ཟླ་བ།

སའི​ི་གོ​ོ་ལ།

དབང་གི​ིས ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ ཆུ་ཚད་ཆག་སྟེ​ེ་ དུས་རླབས་

ཉི​ི་མ།

ཚེ​ེས་རླབས་དམའ་ཤོ​ོས་ (Neap Tide) ཟེ​ེར།

པར་རི​ིས། ༦་༥ ཚེ​ེས་རླབས་དམའ་ཤོ​ོས་དང་དཔྱི​ིད་རླབས།

དམའ་བ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད ། དུས་རླབས་དེ​ེའི​ི་རི​ིགས་ལ་

སའི​ི་གོ​ོ་ལ།

ཟླ་བ།

སྤྱི​ིར་དུས་རླབས་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྐབས་སུ་མཚོ​ོ་འགྲུལ་(Navigation) བྱེ​ེད་སླ་བ་དང་། རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི ཆུ་ཚད་རྒྱས་ཏེ​ེ་གྲུ་རྣམས་

47

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མཚོ​ོ་འགྲམ་གྱི​ི་གྲུ་ཁ་རུ་འཇུག་པར་སྟབས་བདེ​ེ་བ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། དུས་རླབས་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྐབས་ཉ་མང་པོ​ོ་མཚོ​ོ་འགྲམ་དུ་དེ​ེད་

པས་ཉ་པ་ཚོ​ོར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ས་ཆ་འགའ་ཤས་ལ་དུས་རླབས་ཀྱི​ི་འཕེ​ེལ་འགྲི​ིབ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་གློ​ོག་འདོ​ོན་ མཁན་ཡང་ཡོ​ོད།

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན། (Ocean Currents)

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་སུ་ཁ་ཕྱོ​ོགས་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་ཏུ་འཕྱོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་ཆུ་བོ​ོའི་ི རྒྱུན་དེ​ེ་ལ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་ཟེ​ེར། རྒྱ་

མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་ལ་དྲོ​ོན་མོ​ོ་དང་གྲང་མོ​ོ་ཅི​ི་ཡང་ཡོ​ོང་སྲི​ིད། སྤྱི​ིར་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་དྲོ​ོན་མོ​ོ་དེ​ེ་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་དཀྱི​ིལ་ ཐི​ིག་(ཐི​ིག་དམར་)ནས་བྱུང་སྟེ​ེ་སྣེ​ེ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་འགྲོ​ོ། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་གྲང་མོ​ོ་ནི​ི་སྣེ​ེ་གཉི​ིས་སམ་ས་བབ་མཐོ​ོ་ས་ ནས་ལྷོ​ོ་བགྲོ​ོད་ཀྱི​ི་མཐའ་དང་བྱང་བགྲོ​ོད་ཀྱི​ི་མཐའ་རུ་འཁོ​ོར་ནས་འགྲོ​ོ། ལེ​ེ་བྲ་ཌོ​ོར་རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི རླབས་རྒྱུན་ (Labrador Ocean

Current) ནི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་གྲང་མོ​ོ་དང་། གྷལ་ཕུ་ཆུ་རྒྱུན་ (Gulf Stream) ནི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་དྲོ​ོན་མོ​ོ་ཡི​ིན།

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་གྱི​ི་དབང་གི​ིས་ས་ཆ་གཅི​ིག་གི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ལ་ཁྱད་པར་འགྲོ​ོ་བ་དང་། རླབས་རྒྱུན་དྲོ​ོན་མོ​ོ་ཡི​ིས་ས་ གཞི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་དྲོ​ོད་ཚད་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། རླབས་རྒྱུན་དྲོ​ོན་མོ​ོ་དང་གྲང་མོ​ོ་གཉི​ིས་ཐུག་ས་དེ​ེར་འཛམ་གླི​ིང་ནང་ཉ་འཛི​ིན་

མཁན་མང་ཤོ​ོས་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཉི​ི་ཧོ​ོང་དང་བྱང་ཨ་མེ​ེ་རི​ི་ཁའི​ི་ཤར་གྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁ། ཡང་རླབས་རྒྱུན་དྲོ​ོན་མོ​ོ་དང་གྲང་

ས་ཁྲ། ༢ རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན།

མོ​ོ་གཉི​ིས་ཐུག་སར་སྨུག་པ་འཐི​ིབས་པའི​ི་གནམ་གཤི​ིས་སྟོ​ོན་པས་མཚོ​ོ་འགྲུལ་བྱེ​ེད་དཀའ་བ་ཡོ​ོད་དོ​ོ།།

48

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ) གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས། ༡། ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་ཆུའི​ི་རྒྱུན་འཁོ​ོར་ཟེ​ེར།

༢། སུ་ན་མི​ི་འབྱུང་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༣། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་དུས་རླབས་ཟེ​ེར། དེ​ེ་འབྱུང་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༤། ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་ཟེ​ེར།

༥། རླབས་རྒྱུན་དྲོ​ོན་མོ​ོ་དང་གྲང་མོ​ོ་གཉི​ིས་ཐུག་ས་དེ​ེར་གང་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

ཁ) རྒྱུ་མཚན་ཤོ​ོད།

༡། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ཆུ་ལ་བ་ཚྭ་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི།

༢། འཐུང་ཆུ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི།

ག) ལན་འགྲི​ིག་པ་ལ་རྟགས་རྒྱོ​ོབ།

༡། ཆུའི​ི་རྣམ་པ་འགྱུར་ནས་རྒྱ་མཚོ​ོ་དང་། རླུང་ཁམས། སྐམ་ས་བཅས་ཀྱི​ི་ནང་རྒྱུན་དུ་འཁོ​ོར་བཞི​ིན་པའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་དེ​ེ་ ལ།

ཀ) དུས་རླབས།

ཁ) ཆུ་ཡི​ི་རྒྱུན་འཁོ​ོར།

ག) རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན།

ཀ) སྣེ​ེ་གཉི​ིས་ཡི​ིན།

ཁ) དཀྱི​ིལ་ཐི​ིག་ཡི​ིན།

ག) གཉི​ིས་ཀ་ཡི​ིན།

ཀ) དུས་རླབས།

ཁ) རྒྱ་མཚོའི་རླབས་རྒྱུན། ག) རྦ་རླབས།

༢། སྤྱིེ​ེ�ར་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་དྲོ​ོན་མོ​ོ་དེ​ེ་འབྱུང་ས་ནི​ི།

༣། རྒྱུན་དུ་ཉིན་མཚན་གཅིག་ལ་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་འཕེལ་འགྲིབ་བྱེད་པ་དེ་ལ།

49

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ང) གྲོས་བསྡུར་གྱིས།

བོ​ོད་ལ་གཙང་པོ​ོ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན།

ཅ) མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡།

རྦ་རླབས།

༢།

དུས་རླབས།

༣།

སུ་ཎ་མི​ི།

༤།

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན།

མཚོ​ོ་འོ​ོག་ལ་ས་རུད་བརྒྱབ་ནས་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་ ནས་ཆུ་ལོ​ོག་རྒྱུག་པ་དེ​ེ་ལ་ཟེ​ེར།

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ཆུ་བོ​ོ་འཕེ​ེལ་འགྲི​ིབ་བྱེ​ེད་པ་དེ​ེ་ལ་ཟེ​ེར། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་སུ་ཁ་ཕྱོ​ོགས་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་ཏུ་ འཕྱོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་ཆུ་བོ​ོའི་ིརྒྱུན་དེ​ེ་ལ་ཟེ​ེར།

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ཆུ་བོ​ོའི་ིརླབས་རྒྱུན་གཅི​ིག་འཕྲོ​ོར་ གཅི​ིག་མཐུད་ནས་འཕྱོ​ོ་བ་དེ​ེ་ལ་ཟེ​ེར།

ཆ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། གལ་ཏེ​ེ་སའི​ི་གོ​ོ་ལར་རྒྱ་མཚོ​ོ་མེ​ེད་ན། དགེ​ེ།

སྐྱོ​ོན།

50

དོ​ོགས།

༧

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་རྒྱུད་དང་གཙང་པོ​ོ།

་ི ཡ

ངི ་གི མ་གླི

འཛ

། ིའི བོ​ོད ་ ས་པ

་ཆག ེ ར ང་རྩེ

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་དབྱི​ིབས།

སྔ་མོ​ོའི་ིདུས་ནས་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོའི་ི ཁ་རྒྱུན་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་དེ​ེབ་ཐེ​ེར་དག་གི​ི་ནང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་དབྱི​ིབས་ཆགས་སྟངས་

ནི​ི། “སྟོ​ོད་ཀྱི​ི་མངའ་རི​ིས་སྐོ​ོར་གསུམ་རྫི​ིང་གི​ི་ཚུལ། །བར་དུ་དབུས་གཙང་རུ་བཞི​ི་ཡུར་བ་འདྲ། །སྨད་དུ་མདོ​ོ་ཁམས་སྒང་ དྲུག་ཞི​ིང་ལྟ་བུ། །’’ ཞེ​ེས་ཡོ​ོངས་སུ་གྲགས་ཡོ​ོད།

དེ​ེང་སྐབས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤར་ལྷོ​ོ་ནུབ་བྱང་གི​ི་ས་ཁམས་ཆགས་ཚུལ་ལ་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ས་མཐོ​ོའི་ིཁུལ་དང་། ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ལུང་

གཤོ​ོངས་ཁུལ། ཧི​ི་མ་ལ་ཡའི​ི་རི​ི་ཁུལ། བྱང་ཤར་མཐོ​ོ་སྒང་ཁུལ། ཤར་ཕྱོ​ོགས་རི​ི་མཐོ​ོ་གྲོ​ོག་རོ​ོང་ཁུལ་བཅས་དབྱེ​ེ་བ་ལྔ་རུ་ཕྱེ​ེ་ ཡོ​ོད།

ས་ཁྲ་ ༧་༡ ལ་ལྟོ​ོས་ནས་ལན་རྒྱོ​ོབ།

 བོ​ོད་ཀྱི​ི་བྱང་ངོ​ོས་སུ་རི​ི་རྒྱུད་གང་དང་གང་འདུག་གམ།

 རི​ི་བོ​ོ་ཇོ​ོ་བོ​ོ་གླང་མ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཕྱོ​ོགས་གང་དུ་འདུག་གམ།

51

52

ས་ཁྲ། ༡ བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་རྒྱུད།

ཧི​ི་མ ་ལ་ ཡའི ི་རི​ི་ རྒྱུད །

གངས་ཏི​ི་སེ​ེ་རི​ི་རྒྱུད།

ཁུ་ནུ་རི​ི་རྒྱུད།

རི​ི་བོ​ོ་ཇོ​ོ་མོ​ོ་གླང་མ།

ཙ་རི།

རི​ི་བོ​ོ་གནམ་ལྕགས་འབར་བ།

གཉན་ཆེ​ེན་ཐང་ལྷ་རི​ི་རྒྱུད།

གདང་ལ་རི​ི་རྒྱུད།

ཁ་བ་དཀར་པོ​ོའི་ི རི​ི་རྒྱུད།

མི​ི་ཉག་གངས་དཀར།

རྨ་ཆེ​ེན་གངས་རི​ི།

གངས་དཀར་ཕྱོ​ོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ།

མདོ​ོ་ ལ་རི ིང་མོ ོ་རི​ི་རྒྱུ ད།



བྱང་།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

བྱང་ཕྱོ​ོགས་ས་མཐོ​ོའི་ིཁུལ།

བྱང་ཕྱོ​ོགས་ས་མཐོ​ོའི་ི ཁུལ་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་ཁུ་ནུ་དང་། གདང་ལ།

གངས་ཏི​ི་སེ​ེ་སོ​ོགས་རི​ི་རྒྱུད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གསུམ་དང་། གཉན་ཆེ​ེན་ཐང་

ལྷ་བཅས་ཀྱི​ི་ བར་དུ་ཆགས་པའི​ི་ ཡངས་ཤི​ིང ་རྒྱ་ཆེ​ེ་ བའི​ི་ བྱང་ཐང་ ས་ཁུལ་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་ཡངས་ཤི​ིང་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྤང་ ཐང་དང་། ཆུ་བོ​ོའི་ི འབྱུང་ཁུངས་མཚེ​ེའུ་སོ​ོགས་མང་བས། ཕྱུགས་

ལས་གཉེ​ེར་བར་རང་བྱུང་ཆ་རྐྱེ​ེན་འཛོ​ོམས་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ཕྱུགས་ལས་རྒྱ་ ཆེ​ེར་གཉེ​ེར་བའི​ི་མངའ་རི​ིས་ཀྱང་ས་ཁུལ་འདི​ིའི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་གཏོ​ོགས།

པར་རི​ིས། ༧་༡ ཁུ་ནུ་རི​ི་རྒྱུད།

ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ལུང་གཤོ​ོངས་ཁུལ།

ས་ཁུལ་འདི​ི་གངས་ཏི​ི་སེ​ེ་དང་ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་རི​ི་རྒྱུད་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་

བར་དུ་གནས་ཤི​ིང་། ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ​ོ་དང་དེ​ེའི​ི་ཆུ་ལག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

སྐྱི​ིད་ཆུ་དང་། མྱང་ཆུ།(གཙང་ཁུལ་) ཉང་ཆུ་(ཀོ​ོང་པོ​ོ་)གསུམ་འབབ་ཡུལ་ པར་རི​ིས། ༧་༢ གདང་ལ་རི​ི་རྒྱུད།

གྱི​ི་ ལུང་གཤོ​ོང ས་མང་བའི​ི་ ས་ཁུལ་ཞི​ིག ་ཡི​ིན ། འདི​ིར ་ས་གཤི​ིས ་ གཤི​ིན་ལ་ཆུ་ཕྲན་མང་བས། རྩི​ི་ཤི​ིང་དང་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་ ཁུངས་ལེ​ེགས་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

ཧི​ི་མ་ལ་ཡའི​ི་རི​ི་ཁུལ།

འདི​ི་ནི​ི་བོ​ོད་དང་། རྒྱ་གར། བལ་ཡུལ། འབྲུག་ཡུལ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་

རྒྱལ་ཁབ་དང་འབྲེ​ེལ་མཚམས་སུ་གནས་ཤི​ིང་། རི​ི་རྒྱུད་མང་བའི​ི་ས་ པར་རི​ིས། ༧་༣ གཉན་ཆེ​ེན་ཐང་ལྷ། ཁུལ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེའི​ི་ནུབ་རྒྱུད་ས་མཐོ​ོ་ཞི​ིང་གནམ་གཤི​ིས་གྲང་མོ​ོད། ཤར་རྒྱུད་དྲོ​ོ་ལ་ཆར་ཆུ་བཟང་བས་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

བྱང་ཤར་མཐོ​ོ་སྒང་ཁུལ།

བྱང་ཤར་མཐོ​ོ་སྒང་ཁུལ་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གདང་ལ་རི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་བྱང་

ཕྱོ​ོགས་དང་། མདོ​ོ་ལ་རི​ིང་མོ​ོ་རི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་སུ་གཏོ​ོགས་

53

པར་རི​ིས། ༧་༤ ཇོ​ོ་མོ​ོ་གླང་མ།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཡོ​ོད། ལྷོ​ོ་ནུབ་ཏུ་ཁུ་ནུ་རི​ི་བོ​ོའི་ི སྨད་རྒྱུད་དང་། བ་ཡན་ཧ་རི​ིའི​ི་རི​ི་རྒྱུད། རྨ་ ཆེ​ེན་གངས་ཀྱི​ི་རི​ི་རྒྱུད་སོ​ོགས་ཡོ​ོད་པས། ས་མཐོ​ོ་ཞི​ིང་རི​ི་ཆེ​ེན་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

ཤར་ཕྱོ​ོགས་རི​ི་མཐོ​ོ་གྲོ​ོག་རོ​ོང་ཁུལ། པར་རི​ིས། ༧་༥ ཨ་མྱེ​ེས་རྨ་ཆེ​ེན།

པར་རི​ིས། ༧་༦ གནམ་ལྕགས་འབར་མ།

དེ​ེ་ནི​ི་སོ​ོག་རྫོ​ོང་ཤར་ཕྱོ​ོགས་དང་། འབའ་ལུང་བྱང་ཕྱོ​ོགས། དར་རྩེ​ེ་

མདོ​ོའི་ི ནུབ་ཕྱོ​ོགས། བ་ཡན་ཧ་རི​ིའི​ི་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས། བོ​ོད་ཤར་ལྷོ​ོའི་ི མཚམས་

ཀྱི​ི་ འཕྲེ​ེད ་རྒྱུག་རི​ི་ རྒྱུད་དང་གཙང་ཆེ​ེན ་གསུམ་རྒྱུག་ཡུལ་གྱི​ི་ ས་ཁུལ་ དུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་ཡུལ་གྱི​ི་རི​ི་ཆུ།

རི​ི་རྒྱུད།

དུས་རྒྱུན་བོ​ོད ་ཡུལ་ལ་ ‘‘གངས་རི​ིའི​ི་ ར་བས་བསྐོ​ོར ་བའི​ི་ ཞི​ིང ་

ཁམས།།’’ཞེ​ེས་གྲགས་པ་ལྟར། བོ​ོད་ཡུལ་གྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་མཐའ་ཀུན་མཐོ​ོ་

ཞི​ིང་གཟར་ལ་མཛེ​ེས་ཤི​ིང་བརྗི​ིད་པའི​ི་གངས་རི​ི་སྣ་ཚོ​ོགས་དང་། གངས་ རི​ི་དེ​ེ་དག་གི​ི་རི​ི་ལག་རི​ི་རྒྱུད་མང་པོ​ོས་མུ་འབྲེ​ེལ་དུ་བསྐོ​ོར་ཡོ​ོད་པས། དེ​ེ་ ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་མཐོ​ོ་སར་ཆགས་པའི​ི་གངས་ཅན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡུལ་གྲུ་འདི​ི།

པར་རི​ིས། ༧་༧ རོ​ོང་བཙན་ཁ་བ་དཀར་པོ​ོ།

འཇི​ིག ས་ཞུམ་བྲལ་བའི​ི་ དཔའ་བོ​ོའི ་ི དཔུང་ཁག་ཅི​ིག ་གི​ིས ་ལག་རྡང་ དཔུང་གཤི​ིབ་ཀྱི​ིས་བརྟན་སྲུང་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྙི​ིང་སྟོ​ོབས་ལ་འགྱུར་བ་མེ​ེད་པ་ ལྟར་སྣང་། བོ​ོད ་ཡུལ་གྱི​ི་ རི​ི་ རྒྱུད་ཆགས་སྟངས་ལ་འདི​ི་ ལྟ་བུའི​ི་ ཉམས་ སྣང་དང་མཛེ​ེས་སྡུག་ལྡན་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ིར་བོ​ོད་ཡུལ་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་རི​ི་རྒྱུད་དང་། ཤར་ཕྱོ​ོགས་

སུ་འཕྲེ​ེད་རྒྱུག་རི​ི་རྒྱུད། ནུབ་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཁ་ར་ཁུ་ནུ་རི​ི་རྒྱུད། བྱང་ཕྱོ​ོགས་ པར་རི​ིས། ༧་༨ གངས་དཀར་ཕྱོ​ོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ།

སུ་མདོ​ོ་ལ་རི​ི་རྒྱུད། ཡུལ་དབུས་སུ་གངས་ཏི​ི་སེ​ེའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་བཅས་ཀྱི​ིས་ ཡོ​ོངས་སུ་བསྐོ​ོར་ནས་ཡོ​ོད།

54

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་རི​ི་རྒྱུད།

དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལྷོ​ོ་མཐའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་གར་དང་། བལ་ཡུལ། འབྲུག་ཡུལ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་མཐའ་མཚམས་སུ་ཆགས་པའི​ི་

གཞུང་རྒྱུག་རི​ི་རྒྱུད་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཡི​ིན། དེ​ེའི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༢༦༠༠ དང་། ཞེ​ེང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༣༢༠ ནས་ ༤༠༠ བར་ཡི​ིན་ལ། མཚོ​ོ་ངོ​ོས་ལས་ཆ་སྙོ​ོམས་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༦༡༠༠ ཙམ་ཡི​ིན། མཐོ​ོ་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ ༨༨༥༨ ཡོ​ོད་པའི​ི་ འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རི​ི་བོ​ོ་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་ཇོ​ོ་མོ​ོ་གླང་མའང་རི​ི་རྒྱུད་འདི​ིའི​ི་དཀྱི​ིལ་དུ་བལ་བོ​ོད་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ས་མཚམས་སུ་ཆགས་ཡོ​ོད།

འཕྲེ​ེད་རྒྱུག་རི​ི་རྒྱུད།

རི​ི་རྒྱུད་འདི​ི་ནི​ི་གཉན་ཆེ​ེན་ཐང་ལྷ་དང་གདང་ལའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་ལ་འབྲེ​ེལ་ཏེ​ེ་བོ​ོད་ཤར་ཕྱོ​ོགས་ནས་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་སུ་རྒྱུག་

པའི​ི་ཚུལ་གྱི​ིས་ཆགས་ཤི​ིང་། མཚོ​ོ་ངོ​ོས་ལས་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༤༠༠༠ ནས་ ༥༠༠༠ ཙམ་ཡི​ིན།

ཁ་ར་ཁུ་ནུ་རི​ི་རྒྱུད།

རི​ི་རྒྱུད་འདི​ི་ཤར་ཏུརྐི​ིསྟཱན་གྱི​ི་ནུབ་བྱང་མཐའ་མཚམས་སུ་ཆགས་ཤིངི ་། པ་མི​ིར་ (Pamir) ས་ཁུལ་དང་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད། རི​ི་རྒྱུད་

འདི​ིའི​ི་ཤར་ཕྱོ​ོགས་དང་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་བར་གྱི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༢༤༡༠ ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་མཐོ​ོ་སྒང་གི​ི་ཚྭ་འདམ་གཤོ​ོངས་

པར་རི​ིས། ༧་༩ གངས་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེའམ་གངས་ཏི​ི་སེ​ེ།

དང་། ཤར་ཏུརྐི​ིསྟཱན་གྱི​ི་ཊཱ་རི​ིམ་གཤོ​ོངས་ (Tarim Basin) གཉི​ིས་ཀྱི​ི་བར་དུ་ཡོ​ོད།

55

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གངས་ཏི​ི་སེ​ེའི​ི་རི​ི་རྒྱུད།

འདི​ི་ནི​ི་བོ​ོད་ལྷོ​ོ་ནུབ་ཀྱི​ི་ཁུལ་དུ་ཆགས་ཡོ​ོད། མཚོ​ོ་ངོ​ོས་ལས་མཐོ​ོ་ཚད་ཆ་སྙོ​ོམས་མི​ི་ཊར་ ༥༥༠༠ ནས་ ༥༨༠༠ ཙམ་

ཡི​ིན། མཚོ​ོ་ངོ​ོས་ལས་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༦༧༡༤ ཡོ​ོད་པའི​ི་གངས་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་ནི​ི་རི​ི་རྒྱུད་འདི​ིའི​ི་ཁྲོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

ས་ཁྲ། ༢ ཕྱོ​ོགས་མཐའ་ཁག་ལ་འབབ་པའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་དག་གི​ི་བཞུར་རྒྱུན།

རྒྱ་ནག

56

རྒྱ་གར།

འབྲུག་ཡུལ།

བལ་ཡུལ།

ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ​ོ། གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ།

སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ།

པཀི​ི་སྟཱན།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དག་གི​ི་འབབ་རྒྱུན།

་ཆུ། སྐྱི​ིད

རྫ་ཆུ། རྒྱལ ་མོ​ོ་ རྔུལ ་ཆུ།

འབྲི​ི་ཆུ།

རྨ་ཆུ།

འབར་མ།

རྒྱ་ནག

རི​ི་རྒྱུད་འདི​ིའི​ི་ཤར་སྣེ​ེ་མཚོ​ོ་ངོ​ོས་ལས་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༧༡༡༧ ཡོ​ོད་པའི​ི་གཉན་ཆེ​ེན་ཐང་ལྷ་དང་འབྲེ​ེལ་ནས་ཡོ​ོད།

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

གཙང་པོ​ོ།

བོ​ོད་ཡུལ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ཡང་རྩེ​ེར་ཆགས་ཤི​ིང་ཕྱོ​ོགས་མཐའ་ཀུན་གངས་རི​ིས་བསྐོ​ོར་ཡོ​ོད་པས། མཐོ​ོ་ས་ནས་

དམའ་ས་དང་། གངས་རི​ི་ལས་རྒྱ་མཚོ​ོ​ོར་འབབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་འབྱུང་ཁུངས་ཆགས་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་ ནང་མི​ི་འབོ​ོར་ཆེ​ེས་མང་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་གར་དང་རྒྱ་ནག་སོ​ོགས་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་ཆུའི​ི་འབྱུང་ཡུལ་ གཙོ​ོ་བོ​ོ་བོ​ོད་ཡི​ིན་པས། བོ​ོད་ཡུལ་ལ་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད་ཀྱང་ཟེ​ེར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

བཞུར་རྒྱུན་གྱི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་སྟོ​ོང་ཕྲག་ཡོ​ོད་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ་དང་། རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ།

རྨ་བྱ་ཁ་འབབ། སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ། འབྲི​ི་ཆུ། རྨ་ཆུ། རྫ་ཆུ། རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ་སོ​ོགས་ནི​ི་བོ​ོད་ནས་འབབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཤ་སྟག་

ཡི​ིན་ལ། འདི​ི་དག་གི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་འབོ​ོར་བརྒྱ་ ༤༧ གྱི​ི་ཆུ་ཡི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་སྐོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་པས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་ནི​ི་ འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་འབོ​ོར་ས་ཡ་མང་པོ​ོའི་ིའཚོ​ོ་ཐབས་དང་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ཟབ་ཆགས་ཡོ​ོད། ཨང་།

གཙང་པོ​ོ།

(བོ​ོད་མི​ིང།)

༡། གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ།

༢། རྨ་བྱ་ཁ་འབབ།

༣། རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ།

༤། སེ​ེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ། ༥། འབྲི​ི་ཆུ།

༦། རྨ་ཆུ།

༧། རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ། ༨།

རྫ་ཆུ།

གཙང་པོ​ོ།

(མི​ིང་གཞན།)

Sutlej

བཞུར་རྒྱུན་གྱི​ི་རི​ིང་ཚད། (ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར།)

Brahmaputra

Salween

༢༩༠༠

རྒྱ་གར། བངྒ་ལ་དེ​ེ་ཤ

༦༣༠༠

Yangtze River Yellow River

རྒྱ་གར།

༣༢༠༠

Indus

༥༤༦༤ ༢༨༠༠

༤༣༥༠

Mekong

57

(རྒྱལ་ཁབ།)

༡༤༥༠ ༢༥༡༠

Ganges

འབབ་ཡུལ།

རྒྱ་གར།

རྒྱ་གར། པཀི​ི་སྟཱན། རྒྱ་ནག རྒྱ་ནག

འབར་མ།

ཐའེ​ེ་ལནྜ། ལའོ​ོ་སེ​ེ། ཀམ་བོ​ོ་ཌི​ི་ ཡ། ཝེ​ེཊ་ནམ།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རྫ་ཆུ།

རྫ་ཆུ་ནི​ི། བོ​ོད་མདོ​ོ་ཁམས་རྫ་སྟོ​ོད་རྫོ​ོང་ཁོ​ོངས་རི​ི་བོ​ོ་ཤྭ་ར་སྐྱ་ནས་

འབབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། གཙང་པོ​ོ་དེ​ེའི​ི་བཞུར་ཡུལ་བོ​ོད་དང་། ལའོ​ོ་ སེ​ེ། ཐའེ​ེ་ལནྜ། ཀམ་བོ​ོ་ཌི​ི་ཡ། ཝེ​ེཊ་ནམ་བཅས་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ས་ཡ་ལྔ་བཅུ་ པར་རི​ིས། ༧་༡༢ རྫ་ཆུ།

ལྷག་གི​ི་ཞི​ིང་ལས་སོ​ོགས་འཚོ​ོ་ཐབས་ཐད་མེ​ེད་དུ་མི​ི་རུང་བའི​ི་གཙང་པོ​ོ་

གལ་ཆེ​ེན ་ཞི​ིག ་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད ། འཛམ་གླི​ིང ་ནང་ཆུ་བོ​ོ་ རི​ིང ་ཤོ​ོས ་ཨང་བཅུ་ གཉི​ིས་པ་ཡི​ིན།

རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ།

རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ་ནི​ི་ནག་ཆུ་ཁུལ་གྱི​ི་གཉན་ཆེ​ེན་ཐང་ལྷ་རི​ི་རྒྱུད་ནས་

པར་རི​ིས། ༧་༡༣ རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ།

ཤར་ཕྱོ​ོགས་སུ་འབབ་པ་དང་། མཐར་ཁམས་ཁུལ་བརྒྱུད་ལྷོ​ོ་ནུབ་ཀྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་ སུ་བཞུར་ནས་འབར་མ་རྒྱལ་ཁབ་བརྒྱུད་རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོ​ོར་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འབར་མ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

རྨ་ཆུ།

པར་རི​ིས། ༧་༡༤ རྨ་ཆུ།

བོ​ོད་ཤར་ཕྱོ​ོགས་མགོ​ོ་ལོ​ོག་རྨ་ཆེ​ེན་རྫོ​ོང་ཁོ​ོངས་ནས་བ་ཡན་ཧ་རི​ིའི​ི་

ཤར་ངོ​ོས་ནས་བཞུར་ཏེ​ེ་མཐར་རྒྱ་ནག་ཤར་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོ་རུ་འབབ་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་རི​ིང་ཤོ​ོས་ཨང་གཉི​ིས་པ་ཡི​ིན་ལ། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་

གཙང་པོ​ོ་རི​ིང་ཤོ​ོས་ཨང་དྲུག་པ་ཆགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཙང་པོ​ོ་འདི​ི་རྒྱ་ནག་གི​ི་ མི​ི་འབོ​ོར་ས་ཡ་ ༥༥༠ ལྷག་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཐང་བརྒྱུད་

ནས་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས། རྒྱ་ནག་གི​ི་ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་ཁུངས་གསུམ་ཆ་གཉི​ིས་ ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་རྟེ​ེན་གཙོ​ོ་བོ​ོར་གྱུར་ཡོ​ོད་ལ། རྒྱ་ནག་རྒྱལ་ཁབ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོའི་ི ཆུའི​ི་ཐོ​ོན་ ཁུངས་ཀྱི​ི་ལྔ་ཆ་གཅི​ིག་ཟི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༧་༡༥ འབྲི​ི་ཆུ།

འབྲི​ི་ཆུ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་གདང་ལ་རི​ི་རྒྱུད་ནས་འབབ་ཅི​ིང་། བ་ཡན་ཧ་རི​ིའི​ི་ལྷོ​ོ་ངོ​ོས་

58

ནས་རྒྱ་ནག་གི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་བཅུ་ལྷག་བརྒྱུད་མཐར་རྒྱ་ནག་ཧྲང་ཧེ​ེ་ས་

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཁུལ་དུ་ཏུང་ཧེ​ེ་རྒྱ་མཚོ​ོ་རུ་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གྷོ​ོར་མོ​ོ་ནས་ལྷ་ས་བར་གྱི​ི་མེ​ེ་

འཁོ​ོར་ལྕགས་ལམ་ཡང་གཙང་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་འགོ​ོ་ཁུངས་བརྒྱུད་ནས་བཟོ​ོས་ ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་རི​ིང་ཤོ​ོས་ཨང་དང་པོ​ོ་དང་། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་གཙང་

པོ​ོ་རི​ིང་ཤོ​ོས་ཨང་གསུམ་པ་ཡི​ིན། གཙང་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་འགྲམ་རྒྱུད་དུ་གནས་

པའི​ི་རྒྱ་ནག་གི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་དུང་ཕྱུར་མང་པོ​ོའི་ི ཆུ་ཐོ​ོག་སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་དང་། འཚོ​ོ་བ་ལ་ཕན་ཐོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༧་༡༦ རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ།

རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ།

རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ་ནི​ི་གངས་ཏི​ི་སེ​ེ་ནས་འབབ་པའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་

ཆེ​ེན་བཞི​ིའི​ི་ཡ་གྱལ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ​ོ་ ཞེ​ེས་འབོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་བརྒྱུད་ནས་ཤར་དུ་བབས་རྗེ​ེས་སྨན་

གླི​ིང་ཕད་ཆུ་ས་ཁུལ་ནས་ཁ་བྱང་ཤར་ངོ​ོས་སུ་ཕྱོ​ོགས་ཏེ​ེ་བཞུར་ཞི​ིང་།

རི​ི་བོ​ོ་གནམ་ལྕགས་འབར་བ་ལ་སྐོ​ོར་བ་རྟ་རྨི​ིག་འདྲ་བ་ཞི​ིག་བརྒྱབ་རྗེ​ེས་

པར་རི​ིས། ༧་༡༧ སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ།

སླར་ཡང་ལྷོ​ོ་ནུབ་ཁུལ་གྱི​ི་གཅོ​ོང་རོ​ོང་ཟབ་མོ​ོ་འགྲི​ིམས་ནས་རྒྱ་གར་དུ་ འབབ་ལ། རྒྱ་གར་དུ་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་བྷར་མ་པུཏྲ་་ཟེ​ེར། མཐར་མི​ི་འབོ​ོར་ས་

ཡ་ ༡༢༨ བརྒལ་བའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་བརྒྱུད་བངྒ་ལ་དེ​ེ་ཤ་མཚོ​ོ་ཁུག་ཏུ་འབབ་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ།

སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ་ནི​ི་གངས་ཏི​ི་སེ​ེའི​ི་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ནས་བབས་ཏེ​ེ་ནུབ་

པར་རི​ིས། ༧་༡༨ གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ།

ཕྱོ​ོགས་སུ་ལ་དྭགས་ཡུལ་དུ་བཞུར་བ་དང་། དེ​ེ་རུ་སེ​ེངྒེ​ེ་གཙང་པོ​ོ་ཞེ​ེས་

འབོ​ོད། དེ​ེ་ནས་མུ་མཐུད་ཀ་ཤི​ི་སྨི​ིར་བརྒྱུད་ནས་པ་ཀི​ིསྟཱན་གྱི​ི་ཡུལ་དུ་ བབས་ཏེ​ེ་ཡུལ་དེ​ེའི​ི་གཙང་པོ​ོ་གཙོ​ོ་བོ​ོར་གྱུར་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་བཞུར་རྒྱུན་གྱི​ི་ རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༣༢༠༠ ཡོ​ོད་པ་དང་། རྒྱ་གར་གྱི​ིས་གཙང་ པོ​ོ་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་ཨི​ིན་ཊ་ས་ (Indus) གཙང་པོ​ོ་ཟེ​ེར།

59

པར་རི​ིས། ༧་༡༩ རྨ་བྱ་ཁ་འབབ།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ།

གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ་ནི​ི་གངས་ཏི​ི་སེ​ེའི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ནས་བབས་ཏེ​ེ་རི​ི་བོ​ོ་ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་བརྒྱུད་ནས་རྒྱ་གར་མངའ་སྡེ​ེ་ཧི​ི་མ་

ཅལ་དང་པན་ཇབ་ཏུ་བཞུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། མཐར་པ་ཀི​ིསྟཱན་ཏུ་འབབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཨི​ིན་ཊ་སའི​ི་ནང་འདྲེ​ེས་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ བཞུར་རྒྱུན་གྱི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༡༤༥༠ ཡོ​ོད་ལ། རྒྱ་གར་གྱི​ིས་གཙང་པོ​ོ་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་སཱཊ་ལཱཇ་ (Satluj) ཟེ​ེར།

རྨ་བྱ་ཁ་འབབ།

རྨ་བྱ་ཁ་འབབ་ནི​ི་གངས་ཏི​ི་སེ​ེ་ནས་བབས་ཏེ​ེ་རི​ི་བོ​ོ་ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་བརྒྱུད་བལ་ཡུལ་གྱི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་སུ་བཞུར་ནས་

མཐར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་གངྒཱ་དང་འདྲེ​ེས་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་བཞུར་རྒྱུན་གྱི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༢༥༡༠ ཡོ​ོད།

གཞན་ཡང་བོ​ོད་ཡུལ་དུ་ཟླ་ཆུ་དང་། མྱང་ཆུ། རྡོ​ོ་གཞུང་གཙང་པོ​ོ། འབྲུག་ཆུ། རྩ་སྐྱ་གཙང་པོ​ོ། མཚོ​ོ་ལ་གཙང་པོ​ོ། ཝ་

མོ​ོ་གཙང་པོ​ོ། ཁ་འཐུང་གཙང་པོ​ོ། བྲག་གཙང་པོ​ོ་སོ​ོགས་དྭངས་ཤིངི ་གཙང་ལ་བཞུར་རྒྱུན་རི​ིང་བའི​ི་གཙང་པོ​ོ་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོ་ ཡོ​ོད་དོ​ོ། །

60

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

སྦྱོ​ོང་ཚན། དང་པོ​ོ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཞུང་རྒྱུག་རི​ི་རྒྱུད་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་གང་ཡི​ིན་པ་དང་། དེ​ེའི​ི་ཆགས་ཡུལ་གང་ཡི​ིན་དང་མཐོ​ོ་ཚད་ག་ཚོ​ོད་ཡོ​ོད་དམ། ༢། བོ​ོད་ཡུལ་ལ་གངས་རི​ིའི​ི་ར་བས་བསྐོ​ོར་བའི​ི་ཞི​ིང་ཁམས་ཞེ​ེས་གྲགས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༣། བོ​ོད་ཡུལ་ལ་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད་ཟེ​ེར་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༤། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་གང་རུང་ལྔའི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས།

༥། འབར་མ་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་འབབ་པའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་དེ​ེ་གང་ཡི​ིན་ནམ།

གཉི​ིས་པ། དྲི​ིས་ལན་འགྲི​ིག་པ་རྣམས་ལ་རྟགས་རྒྱོ​ོབས།

༡། བོ​ོད་དང་རྒྱ་གར། བལ་ཡུལ། འབྲུག་ཡུལ་བཅས་ཀྱི​ི་མཐའ་མཚམས་སུ་ཆགས་པའི​ི་རི​ི་རྒྱུད་དེ​ེ་གང་ཡི​ིན་ནམ། ཀ) མདོ​ོ་ལ་རི​ིང་མོ​ོ་རི​ི་རྒྱུད།

ཁ) ཁ་ར་ཁུ་ནུ་རི​ི་རྒྱུད།

ག) ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་རི​ི་རྒྱུད།

ཀ) རྨ་ཆུ།

ཁ) རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ།

ག) སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ།

ཀ) སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ།

ཁ) རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ།

ག) འབྲི​ི་ཆུ།

ཀ) རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ།

ཁ) རྫ་ཆུ།

ག) རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ།

༢། པཀི​ིསྟཱན་དུ་འབབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༣། ལ་དྭགས་ཡུལ་དུ་སེ​ེངྒེ​ེ་གཙང་པོ​ོ་ཞེ​ེས་འབོ​ོད་པ་དེ​ེ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་དེ​ེ་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༤། ཝེ​ེཊ་ནམ་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་འབབ་པའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་དེ​ེ་གང་ཡི​ིན་ནམ།

གསུམ་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། ས་ཁྲ་ལས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་རྒྱུད་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དག་གང་དུ་ཡོ​ོད་འཚོ​ོལ་དགོ​ོས།

༢། ས་ཁྲ་ལས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དག་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་གང་དང་གང་དུ་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་བཙལ་ཏེ​ེ། སློ​ོབ་

61

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཕྲུག་ནང་ཁུལ་དུ་སོ​ོ་སོ​ོའི་ིབསམ་ཚུལ་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་བྱོ​ོས།

༣། བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་རྒྱུད་དང་གཙང་པོ​ོ་དག་གི​ི་པར་རི​ིས་ཕྱོ​ོགས་བསྡུས་ཀྱི​ིས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་དང་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱོ​ོས།

བཞི​ི་པ། མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡།

༢།

༣།

༤། ༥།

༦། ༧། ༨།

འབྲི​ི་ཆུ།

Satluj

རྨ་ཆུ།

Salween

རྫ་ཆུ།

Ganges

རྒྱལ་མོ​ོ་རྔུལ་ཆུ།

Brahmaputra

རྨ་བྱ་ཁ་འབབ།

Mekong

གླང་ཆེ​ེན་ཁ་འབབ།

Indus

རྟ་མཆོ​ོག་ཁ་འབབ།

Yellow River

སེ​ེངྒེ​ེ་ཁ་འབབ།

Yangtze River

62

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།

དུས་རབས་བར་མའི​ི་སྐབས་ཀྱི​ི་བྱུང་བ་བརྗོ​ོད་པ།

གལ་ཆེ​ེའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག།

 དུས་རབས་བར་མའི​ི་སྐབས་ཤོ​ོག་བུའི​ི་གོ​ོང་ཚད་ཆུང་དུ་ཕྱི​ིན་ནས་ཕྱོ​ོགས་གང་སར་དཔེ​ེ་ཆ་ དང་། ས་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དུས་རི​ིམ་དེ​ེབ་ཐེ​ེར། བྲམ་ཟེ​ེ་ཚོ​ོའི​ི་ཡི​ིག་རི​ིགས་དང་གསུང་ཆོ​ོས། སྙན་ཞུ་དང་ ཁྲི​ིམས་བཤེ​ེར་གྱི​ི་བཅད་ཁྲ། འབྱེ​ེད་ཁྲ། དཔྱ་ཁྲལ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་དེ​ེབ་གཞུང་ཤོ​ོག་བུའི​ི་ནང་འབྲི​ི་རྒྱུར་ བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་ཚུགས།

དུས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་བར་ལ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ཡར་རྒྱས་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པ་ཞི​ིག་ཕྱི​ིན་ ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཞི​ིང་ཆུ་འདྲེ​ེན་པའི​ི་ཆེ​ེད་པར་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་འདྲེ​ེན་འཕྲུལ་ཆས་དང་། ཐགས་འཐག་ ཆེ​ེད་སྣལ་སྐུད་འཁེ​ེལ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཕང་འཁོ​ོར། འཐབ་རྒོ​ོལ་ཆེ​ེད་མེ​ེ་མཚོ​ོན་བཅས་གསར་དུ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་དུས་རབས་བར་མའི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་གཙོ​ོ་ཆེ​ེ་བ་སུལ་ཏཱན་དང་མུ་གལ་ རྒྱལ་རྒྱུད་ཁག་ཡི​ིན།

རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་དང་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་གྱི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་ཆེ​ེ་ཁག་ནི​ི་ཅོ​ོལ་དང་ཝི​ིཇཡ་ན་གར། མར་ཋཱ་སོ​ོགས་ཡི​ིན།

སུལ་ཏཱན་གྱི​ི་དུས་སྐབས་སུ་ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་པ་གསར་ཐོ​ོན་བྱུང་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། གཞུ་དབྱི​ིབས་ཁང་ པ་དང་། བ་གམ། ལྕོ​ོག་མཁར་བཅས་ཡི​ིན།

དུས་རབས་བར་མའི​ི་སྐབས་རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་དུ་ཀར་ནཱ་ཊི​ིག་རོ​ོལ་དབྱངས་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་ པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད།

དུས་རབས་བར་མའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་པ་དང་། རོ​ོལ་དབྱངས། རི​ི་མོ​ོ་ཙམ་

མ་ཟད། བག་ཏི​ི་དང་སུ་ཕྷི​ི�འི​ི་ལས་འགུལ་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཡར་རྒྱས་ཐད་ཕན་ནུས་ ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༨

དུས་རབས་བར་མའི​ི་འགྱུར་བ་ལ་དཔྱད་ཞི​ིབ། ས་ཁྲ།

ས་ཁྲ་ ༡ དང་ ༢ ལ་གཟི​ིགས་དང་། ས་ཁྲ་དང་པོ​ོ་དེ​ེ་ནི​ི་ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༡༥༤ ནང་ཨ་རབ་ཀྱི​ི་ས་ཁམས་རི​ིག་པ་བ་ཨལ་ཨི​ི་ཌི​ི་རི​ི་ སི​ི་ (Al-Idrisi) ཡི​ིས་བཟོ​ོ་སྒྲི​ིག་བྱས། ཁོ​ོང་གི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ ས་ཁྲ་ལས་ཉེ​ེ་བའི​ི་གླི​ིང་ཆེ​ེན་རྒྱ་གར་ (Indian Subcontinent)

གྱི​ི་ས་ཁྲ་ཞི​ིབ་ཕྲ་ཞི​ིག་སྟོ​ོན་ཡོ​ོད།

ས་ཁྲ་ ༢ ནི​ི་ ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༧༢༠ སྐབས་ཕཱ་རན་སི​ི་ ཡི​ི་ ས་

ཁྲ་བཟོ​ོ་ མཁན་ (Cartographer) ཞི​ིག ་གི​ིས ་བཟོ​ོ་ སྒྲི​ིག ་བྱས་ ས་ཁྲ། ༡ ས་ཁམས་རི​ིག་པ་བ་ཨལ་ཨི​ི་ཌི​ི་རི​ི་སི​ི་ (Al-Idrisi) ཡི​ིས་དུས་ རབས་བཅུ་གཉི​ིས་ནང་བྲི​ིས་པའི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ས་ཁྲའི​ི་ནང་གི​ི་ཆ་ཤས་ ལས་རྒྱ་མཚོ​ོ་དང་སྐམ་ས་ལས་ཐོ​ོན་པའི​ི་རྒྱ་གར་སྐམ་ས་ཆེ​ེན་མོ​ོ།

ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་ས་ཁྲ་གཉི​ིས་ཀ་ས་ཁྱོ​ོན་གཅི​ིག་ཡི​ིན་རུང་ཏོ​ོག་ཙམ་ མི​ི་ འདྲ་བ་ཡོ​ོད ། ཨལ་ཨི​ི་ ཌི​ི་ རི​ི་ སི​ི་ ཡི​ི་ ས་ཁྲའི​ི་ ནང་རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་

ཕྱོ​ོགས་ནི​ི་ང་ཚོ​ོས་ཚོ​ོད་དཔག་བྱེ​ེད་སའི​ི་རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ ཀྱི​ི་ཁུལ་དུ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཤྲཱི​ཱ་ལངྐཱ་ནི​ི་ས་ཁྲའི​ི་འགོ​ོ་རུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་

གླི​ིང་ཕྲན་དེ​ེ་ཡི​ིན། ས་ཆའི​ི་མི​ིང་རྣམས་ཨ་རབ་ཀྱི​ི་ཡི​ི་གེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་ བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། ས་ཁྲ་གཉི​ིས་པ་དེ​ེ་ང་ཚོ​ོས་མཐོ​ོང་བདེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་པ་མ་

ཟད། མཚོ​ོ་ཁའི​ི་འགྲམ་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ཆ་རྣམས་ཞི​ིབ་ཕྲའི​ི་ངང་ བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། ས་ཁྲ་དེ​ེ་ནི​ི་ཡུ་རོ​ོབ་གྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་དང་གྲུ་པ་ཚོ​ོས་མཚོ​ོ་ འགྲུལ་སྐབས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

ང་ཚོ​ོས་ཡི​ིད་ལ་འཇགས་དགོ​ོས་པའི​ི་གལ་ཆེ​ེའི​ི་གནད་

དོ​ོན་གཅི​ིག་ནི​ི་ས་ཁྲ་བཟོ​ོ་སྟངས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་སྤྲོ​ོད་ཚུལ་དེ​ེ་དུས་

སྐབས་མི​ི་ འདྲ་བ་ལ་སློ​ོབ ་སྦྱོ​ོང ་སྤྲོ​ོད ་སྟངས་མི​ི་ འདྲ་བའི​ི་ ཁྱད་ ས་ཁྲ། ༢ དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་ཕཱ་རན་སི​ིའི​ི་ས་ཁྲ་བཟོ​ོ་མཁན་གྷི​ི་ ཡོ​ོལ་མ་ (Guillaume) ཡི​ི་ས་ཁྲའི​ི་དེ​ེབ་ནང་གི​ི་རྒྱ་གར་སྐམ་ས་ཆེ​ེན་མོ​ོ།

པར་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་དགོ​ོས། ལོ​ོ་རྒྱུས་འབྲི​ི་མཁན་ཚོ​ོས་འདས་ཟི​ིན་ པའི​ི་ཡི​ིག་ཆ་ (Documents) དང་། ས་ཁྲ། གཞུང་སོ​ོགས་ཀློ​ོག་

64

པའི​ི་སྐབས་ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་རྒྱབ་ལྗོ​ོངས་དང་སྐབས་དོ​ོན་མི​ི་འདྲ་

བ་རྣམས་ལ་ཡི​ིད་གཟབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། དེ​ེའི​ི་ནང་ཁོ​ོང་ ཚོ​ོའི​ི་འདས་པའི​ི་གནས་ཚུལ་རྣམས་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད།

ཐ་སྙད་གསར་པ་དང་རྙི​ིང་པ། (New and Old Terminologies)

ཚིག་ གསར།

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

༡། སྐབས་དོ​ོན། - Context ༢། རང་བཙན་རྒྱལ་ཁབ། - Nation State ༣། སྟངས་འཛི​ིན། - Censorship ༤། ཉེ​ེ་བའི​ི་གླི​ིང་ཆེ​ེན། - Subcontinent ༥། དུས་རི​ིམ་དེ​ེབ་ཐེ​ེར་འབྲི​ི་མཁན། - Chronicler

གལ་ཏེ​ེ་དུས་ཚོ​ོད་ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་གནད་དོ​ོན་ཞི​ིག་གི​ི་སྐབས་དོ​ོན་ (Context) ལ་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་ན། སྐད་ཡི​ིག་

དང་ནང་དོ​ོན་ལ་འགྱུར་བ་མི​ི་འགྲོ​ོ་བ་ཡོ​ོང་སྲི​ིད་དམ། འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ཟླའི​ི་ནང་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་ཟི​ིན་ཐོ​ོ་སྐད་ཡི​ིག་འདྲ་མི​ིན་ཐོ​ོག་ ཡོ​ོད་པ་རྣམས་ལ་འགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། བོ​ོད་མི​ི་ཀུན་གྱི​ི་སེ​ེམས་ནང་བོ​ོད་ཅེ​ེས་པ་ནི​ི་གངས་རི​ི་ར་བས་

བསྐོ​ོར་བའི​ི་ཆོ​ོལ་གསུམ་གོ​ོང་བུ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ི་ཆོ​ོས་ལྡན་ཞི​ིང་ཁམས་དེ​ེ་ཡི​ིད་ལ་འཆར་ངེ​ེས་ཀྱང་། ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡི​ིག་ཆའི​ི་ནང་ བོ​ོད་ཅེ​ེས་བརྗོ​ོད་སྐབས་བཙན་པོ​ོའི་ི མངའ་ཐང་མ་རྒྱས་གོ​ོང་རུ་བཞི​ིའི​ི་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་ཙམ་ལ་གོ​ོ་བ་དང་། སྐབས་ལ་ལར་བོ​ོད་

ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་གྱི​ི་ཁུལ་ཡོ​ོངས་ལ་གོ​ོ་བ་མ་ཟད་ལོ​ོ་རྒྱུས་འབྲི​ི་མཁན་གྱི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་ཐོ​ོག་སྐབས་དོ​ོན་སྣ་ཚོ​ོགས་ ལ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད། རྒྱ་ནག་གི​ིས་བཙན་འཛུལ་བྱས་རྗེ​ེས་ཆེ​ེད་མངགས་བོ​ོད་ས་དུམ་བུར་བགོ​ོས་པ་དང་། ལོ​ོ་རྒྱུས་ལ་ འཁྱོ​ོག་བཤད་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་ཅེ​ེས་པ་བོ​ོད་རང་སྐྱོ​ོང་ལྗོ​ོངས་ཟེ​ེར་བའི​ི་ས་ཁུལ་ཁོ​ོ་ནར་གོ​ོ་ཐབས་བྱེ​ེད་པ་སོ​ོགས་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱ་གར་གྱི​ིས་ཧི​ིནྡུ་སྟཱན་ (Hindustan) ཞེ​ེས་པའི​ི་ཐ་སྙད་དེ​ེ་ཡང་དེ​ེང་སང་ང་ཚོ​ོས་ “ཨི​ིན་ཌི​ི་ཡ་” (India)

ཞེ​ེས་དེ​ེང་རབས་ཀྱི​ི་རང་བཙན་རྒྱལ་ཁབ་ (Nation state) ཅི​ིག་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས། ཐ་སྙད་དེ​ེ་དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་ནང་

མི​ིན་ཧཱཇ་ ཨི​ི་ སི​ིརཱཇ་ (Minhaj-i-Siraj) ཞེ​ེས་པའི​ི་དུས་རི​ིམ་དེ​ེབ་ཐེ​ེར་འབྲི​ི་མཁན་ (Chronicler) ཞི​ིག་གི​ིས་པར་ཤི​ི་ཡའི​ི་ སྐད་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་འབྲི​ི་སྐབས་ཁོ​ོང་གི​ིས་ཧི​ིནྡུ་སྟཱན་གྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ནི​ི་པན་ཇབ་དང་། ཧར་ཡ་ན། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཡ་མུ་ན་དང་གངྒཱ་ (Yamun-

na and Ganga) བར་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ལ་གོ​ོ་འདུག།ཁོ​ོང་གི​ིས་ཐ་སྙད་འདི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོའི་ི ཐོ​ོག་ནས་དི​ིལླི​ི་སུལ་ཏཱན་

གྱི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ཆ་རྣམས་ལ་བེ​ེད་སྤྱད་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་གི​ི་འགོ​ོ་སྟོ​ོད་ལ་བཱབར་ (Bab-

bur) གྱི​ིས་ཧི​ིནྡུ་སྟཱན་ (Hindustan) ཞེ​ེས་པའི​ི་ཐ་སྙད་དེ​ེ་ཉེ​ེ་བའི​ི་གླི​ིང་ཆེ​ེན་ (Subcontinent) ནང་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་

གྱི​ི་སྣོ​ོད་བཅུད་དང་། རི​ིག་གཞུང་སོ​ོགས་ལ་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱས་འདུག དེ​ེར་བརྟེ​ེན་དེ​ེང་སང་གི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་ཐ་སྙད་

བེ​ེད་སྤྱད་པའི​ི་སྐབས་ཡི​ིད་གཟབ་བྱེ​ེད་གལ་ཆེ​ེ། གང་ཡི​ིན་ཞེ​ེ་ན། འདས་པའི​ི་དུས་ཚོ​ོད་ནང་ཐ་སྙད་དེ​ེ་ཚོ​ོའི་ི དོ​ོན་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད་ སྲི​ིད།

ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་དང་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་རྒྱུ་ཆ། (Historians and Their Sources)

ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་འདས་པའི​ི་བྱུང་རབས་སྦྱོ​ོང་རྒྱུའི​ི་ཆེ​ེད་རྒྱུ་ཆ་འདྲ་མི​ིན་ཞི​ིག་དཔྱད་ཞི​ིབ་ཀྱི​ི་དུས་སྐབས་དང་ངོ​ོ་བོ​ོ་

65

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ལོ​ོ་རྒྱུས་འབྲི​ི་བ།

པར་རི​ིས། ༨་༡

ཤོ​ོག་བུ་བཟོ​ོ་བ།

གསེ​ེར་དངུལ་བཞུས་ནས་མཆན་ཐོ​ོ་འགོ​ོད་པ།

དེ​ེབ་བཟོ​ོ་བ།

ལ་ལྟོ​ོས་ནས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ིའི​ི་ནང་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་རྒྱུ་ཆ་གཅི​ིག་པ་མུ་མཐུད་བེ​ེད་

སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་མུ་མཐུད་ཊམ་ཀ་ (Coins) དང་། ཡི​ིག་ཚགས། (Inscriptions) ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་

པ་ (Architecture) མ་དཔེ​ེའི​ི་ཟི​ིན་ཐོ​ོ་ (Textual Records) བཅས་ནས་གནས་ཚུལ་རྟོ​ོགས་ཐབས་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱང་། འདས་

པའི​ི་དུས་ཚོ​ོད་ནང་སྐབས་རེ​ེར་ཡུན་རི​ིང་བར་མཚམས་ཆད་པ་ཡང་བྱུང་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ིའི་ི ནང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་ རྒྱུས་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་ལོ​ོ་ ༧༠༠ ནས་ ༡༧༥༠ བར་ཀློ​ོག་རྒྱུ་ཡི​ིན་པས་དུས་སྐབས་དེ​ེའི་ི ནང་མ་དཔེ​ེའི་ི ཟི​ིན་ཐོ​ོའི་ིགྲངས་ཀ་དང་སྣ་ཁ་ ཧ་ཅང་མང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་པ་ཧ་གོ​ོ་ཐུབ། དུས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་ནང་ཤོ​ོག་བུའི​ི་གོ​ོང་ཚད་ཆུང་དུ་ཕྱི​ིན་ནས་ཕྱོ​ོགས་གང་སར་མི​ི་ཚོ​ོས་

དཔེ​ེ་ཆ་དང་། ས་སྐྱོ​ོང་གི​ི་དུས་རི​ིམ་དེ​ེབ་ཐེ​ེར་ (Chronicle) བྲམ་ཟེ​ེ་ཚོ​ོའི​ི་ཡི​ིག་རི​ིགས་དང་གསུང་ཆོ​ོས། སྙན་ཞུ་དང་ཁྲི​ིམས་ བཤེ​ེར་གྱི​ི་བཅད་ཁྲ། འབྱེ​ེད་ཁྲ་དང་། དཔྱ་ཁྲལ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་དེ​ེབ་གཞུང་ཤོག ོ ་བུའི​ི་ནང་འབྲི​ི་རྒྱུར་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་ཚུགས། མ་

དཔེ​ེ་ (Manuscript) རྣམས་འབྱོ​ོར་ལྡན་དང་། ས་སྐྱོ​ོང་། དགོ​ོན་པ། ཡེ​ེ་ཤུའི​ི་ལྷ་ཁང་བཅས་ནས་བསྡུ་རུབ་བྱས་ཏེ​ེ། ཡི​ིག་

ཚགས་དང་དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ཁང་དུ་ཉར་ཚགས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཡི​ིག་ཆ་དེ​ེ་རྣམས་ཀྱི​ིས་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོར་གནས་ཚུལ་རྒྱས་པོ​ོ་

66

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

རག་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱང་། དེ​ེ་རྣམས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་རྒྱུ་དཀའ་ཁག་ཆེ​ེ། གང་ཡི​ིན་ཟེ​ེར་ན། དུས་ཚོ​ོད་དེ​ེའི​ི་སྐབས་པར་སྐྲུན་

འཕྲུལ་ཆས་ (Printing Press) མེ​ེད་པས་ཡི​ིག་མཁན་ (Scribe) གྱི​ིས་མ་དཔེ​ེ་ནས་ལག་བཤུས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཡི​ིག་ མཁན་རྣམས་ཀྱི​ིས་མ་དཔེ​ེ་ནས་བཤུས་འབྲི​ི་བྱེ​ེད་སྐབས་ཚི​ིག་དང་བརྗོ​ོད་པ་ལ་ཕྲན་བུའི​ི་ཁྱད་པར་ཐེ​ེབས་སྲི​ིད་པས། ཁྱད་

པར་དེ​ེ་རྣམས་ལོ​ོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ​ོ་བརྒྱུད་མཐར་མ་དཔེ​ེ་གཅི​ིག་ལ་འདྲ་བཤུས་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། གནས་སྟངས་དེ​ེ་

ནི​ི་དཀའ་ངལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི་དེ​ེང་སང་ང་ཚོ​ོས་རྩོ​ོམ་པ་པོ​ོའི་ི མ་དཔེ​ེ་དངོ​ོས་དེ​ེ་རྙེ​ེད་རྒྱུ་ཧ་ཅང་ཁག་པོ​ོ་ཡི​ིན། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་མ་དཔེ​ེ་གཅི​ིག་གི​ི་འདྲ་བཤུས་མི​ི་འདྲ་བ་བཀླགས་ཏེ​ེ་དངོ​ོས་འབྲེ​ེལ་གང་བྲི​ིས་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལ་ཚོ​ོད་ དཔག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་གསར་པ། (New Social and Political Groups)

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༠༠ ནས་ ༡༧༥༠ བར་གྱི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ​ོའི་ི ལོ​ོ་རྒྱུས་ལ་དཔྱད་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ནི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོར་

དཀའ་ཚེ​ེགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད། གང་ཡི​ིན་ཞེ​ེ་ན། དུས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་བར་ལ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ཡར་རྒྱས་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་ཕུན་སུམ་

ཚོ​ོགས་པ་ཞི​ིག་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། ཞི​ིང་ཆུ་འདྲེ​ེན་པའི​ི་ཆེ​ེད་པར་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་འདྲེ​ེན་འཕྲུལ་ཆས་ (Perssian Wheel) དང་། ཐགས་འཐག་ཆེ​ེད་སྣལ་སྐུད་འཁེ​ེལ་བྱེ​ེད་

ཀྱི​ི་ ཕང་འཁོ​ོར ་ (Spinning Wheel) འཐབ་རྒོ​ོལ ་ཆེ​ེད ་མེ​ེ་ མཚོ​ོན་(Firearms) བཅས་གསར་དུ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཞོ​ོག་ ཁོ​ོག་དང་། མ་རྨོ​ོས་ལོ​ོ་ཏོ​ོག སི​ི་པན། ཇ་དང་འཚི​ིག་ཇ་སོ​ོགས་

ཁ་ཟས་དང་འཐུང་རྒྱུའི​ི་རི​ིགས་གསར་པ་ཉེ​ེ་བའི​ི་གླི​ིང་ཆེ​ེན་ནང་ ཐོ​ོན་ཡོ​ོད། འཕྲུལ་ཆས་དང་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་གསར་དུ་བྱུང་བ་བཞི​ིན་

པར་རི​ིས། ༨་༢ པར་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་འདྲེ​ེན་འཕྲུལ་ཆས།

མི​ིའི​ི་བསམ་བློ​ོ་གསར་པ་རྙེ​ེད་པར་བརྟེ​ེན། དུས་སྐབས་དེ​ེ་ནི​ི་

དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་། ཆབ་སྲི​ིད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་རི​ིག་གནས་སོ​ོགས་ལ་འགྱུར་བ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད།

དུས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་ནང་མི​ི་མང་པོ​ོ་རྒྱང་རི​ིང་འགྲུལ་སྐྱོ​ོད་བྱས་ཏེ​ེ་གོ​ོ་སྐབས་འཚོ​ོལ་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། ཉེ​ེ་བའི​ི་གླི​ིང་ཆེ​ེན་རྒྱ་

གར་དེ​ེས་མི​ིའི​ི་བསོ​ོད་ནམས་དབང་ཐང་ཆེ​ེད་རྒྱུ་ནོ​ོར་དང་གོ​ོ་སྐབས་གང་མང་དམ་འཛི​ིན་བྱས་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ནང་གི​ི་གྲགས་ཆེ​ེ་ བ་གཅི​ིག་ནི​ི་རཱཇ་པཱུཏ་ (Rajput) ཡི​ིན། སྤྱི​ིར་མི​ིང་དེ​ེ་ནི​ི་དུས་རབས་བརྒྱད་པ་ནས་བཅུ་བཞི​ིའི​ི་བར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རི​ིགས་རུས་

ཀྵཏྲི​ི་ཡ་ (Kshatriya) ཡི​ིན་ཟེ​ེར་བའི​ི་སྲུང་མི​ི་རྣམས་ལ་བེ​ེད་སྤྱད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་མི​ིན་མ་ར་ཋས། (Marathas) སཱི​ིག (Sikhs) ཇཊ་ (Jats) ཨ་ཧོ​ོམ་ (Ahoms) ཀ་ཡ་ཐས་ (Kayathas) བཅས་ཀྱི​ིས་ཀྱང་དུས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ཟི​ིན་ནས་ཆབ་སྲི​ིད་ནང་

གལ་གནད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཟི​ིན་ཡོ​ོད།

67

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

དུས་ཡུན་དེ​ེའི​ི་རི​ིང་ཤི​ིང་བཅད་ནས་ཞི​ིང་རྨོ​ོ་བ་དང་། ནགས་ཚལ་ནང་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་རྣམས་གནས་སྤོ​ོས་

ནས་ས་གཞན་དུ་ཞི​ིང་པའི​ི་འཚོ​ོ་བ་སྐྱེ​ེལ་འགོ​ོ་ཚུགས། རི​ིམ་བཞི​ིན་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བར་ཁྲོ​ོམ་ར་དང་། འགོ​ོ་པ། ཆོ​ོས་དཔོ​ོན།

དགོ​ོན་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ཐེ​ེབས་ནས་ས་བདག་ལ་ཁྲལ་དང་ཞབས་གླ་སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས་པའི​ི་ཟང་ཟི​ིང་ཅན་གྱི​ི་རྣམ་པ་

ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར། ཞི​ིང་ས་གཤི​ིན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་མེ​ེད་དང་། སྒོ​ོ་ཕྱུགས་མང་ཉུང་། ཁ་ཤས་ཀྱི​ིས་ཞི​ིང་ལས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྒྱུ་རྩལ་འདྲ་ མི​ིན་འོ​ོག་དབུལ་ཕྱུག་གི​ི་ཧེ​ེ་བག་འགྲོ​ོ་འགོ​ོ་ཚུགས་ནས་ཇཱ​ཱཊི​ི་ཞེ​ེས་རི​ིགས་མཐོ​ོ་དམན་གྱི​ི་དབྱེ​ེ་བ་འབྱེ​ེད་འགོ​ོ་ཚུགས། གྲལ་ རི​ིམ་དེ​ེ་ཡང་ངེ​ེས་གཏན་མེ​ེད་པར་ཇཱ​ཱཊི​ི་ཡི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་དབང་ཆ་དང་། གནོ​ོན་ཤུགས། ཐོ​ོན་ཁུངས་སོ​ོགས་ལ་གཞི​ི་ བཞག་ནས་དབྱེ​ེ་བ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད། ཇཱ​ཱཊི​ི་ཡི​ི་སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་བཟོ​ོ་སྒྲི​ིག་བྱས་པ་རྣམས་རྒན་རབས་རྣམས་ཀྱི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱེ​ེད་སྲོ​ོལ་

ཡོ​ོད། ས་ཁུལ་ཁ་ཤསནང་ཁོ​ོང་ཚོ​ོར་ཇཱ​ཱཊི​ི་ས་གནས་ལས་ཁུངས་ (Jatis Panchayat) ཟེ​ེར། འོ​ོན་ཀྱང་ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་གྲོ​ོང་སྡེ​ེའི​ི་

སྒྲི​ིག་ལམ་སྲུང་དགོ​ོས་པ་དང་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་ཁ་ཤས་ནང་འགོ​ོ་པས་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་རྣམས་མཉམ་དུ་ གཅི​ིག་འདུས་ཀྱི​ིས་མངའ་སྡེ​ེ་ཆུང་ཆུང་ཞི​ིག་གྲུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ་རི​ིག་པ། ཚིག་ ༡།༢། ཁང་བཟོ​ོ མ་ཟི​ིན། གསར། ༣།༤། པར་སྐྲུན་འཕྲུལ་ཆས། གནས་སྤོ​ོ་མཁན།

Architecture

Manuscript

Printing Press

Migrants

རྒྱལ་ཁམས་དང་མངའ་ཁུལ།(Region and Empire)

མངའ་ཁུལ་མང་པོ​ོ་ ཞི​ིག ་ནི​ི་ ཅོ​ོལ ་ (Cholas) དང་། ཏུག་ལཀ་

མུགལ་ (Tughluqs Mughals) བཅས་ཀྱི​ིས་མཐའ་བསྐོ​ོར་ནས་ཡོ​ོད།

ལེ​ེགས་སྦྱར་གྱི​ི་སྐད་དུ་པྲ་ཤཱསཏི​ི་ (Prashasti) དི​ིལླི​ི་སུལ་ཏཱན་གྷི​ི་ཡ་

སུདྷི​ིན་བལ་བན་ (Ghiyasuddin Balban 1266-1287) ཡི​ི་བསྟོ​ོད་པའི​ི་ནང་ཁོ​ོང་ནི​ི་བངྒཱལ་ Bengal (Gauda) ནས་ནུབ་

ཨཕ་གཱནཱི​ིསྟཱན་ (Afghanistan) བར་དང་། རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་དྷྲཝི​ི་དཱ་ (Dravida) ཡང་ཚུད་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁམས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ ཞི​ིག་གི​ི་ས་སྐྱོ​ོང་ཡི​ིན་ཞེ​ེས་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། གཱོ​ོ་ད་ (Gauda) དང་། ཨཱནདྷྲ་ (Andhra) ཀེ​ེ་ར་ལ་ (Kerala) ཀརནཱ་ཊ་ཀ (Karnataka) མཧཱ་རཱཥྚྲ་ (Maharashtra) གུཇ་རཱཏ་ (Gujarat) བཅས་ཀྱི​ི་མི​ི་རྣམས་ཁོ​ོང་གི​ི་དམག་མི​ི་མ་སླེ​ེབས་གོ​ོང་ནས་

བྲོ​ོས་བྱོ​ོལ་དུ་ཕྱི​ིན་ཚར་བ་ཡང་གསལ་ཡོ​ོད། ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་དེ​ེ་ནི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ལ་འཁྱོ​ོག་བརྗོ​ོད་བྱས་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ ཏེ​ེ། ས་སྐྱོ​ོང་དེ​ེ་ཚོ​ོས་ཉེ​ེ་བའི​ི་གླི​ིང་ཆེ​ེན་རྒྱ་གར་ནང་ས་ཆ་མང་པོ​ོར་བདག་དབང་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྩོ​ོད་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ མི​ིན་ཧ་གོ​ོ་ཐབས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༠༠ ཟི​ིན་སྐབས་མངའ་ཁུལ་མང་ཆེ​ེ་བར་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི ས་ཁོ​ོངས་དང་། སྐད་ཡི​ིག རི​ིག་གཞུང་གི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་

སོ​ོགས་ཐོ​ོན་ཐུབ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་ས་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེ་བྲག་ཅི​ིག་གི​ི་འོ​ོག་གཅི​ིག་མཐུན་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་ཚུགས་ཡོ​ོད། མངའ་ཁུལ་ དེ​ེ་ཚོ​ོའི​ི་བར་ལ་འཁྲུག་རྩོ​ོད་གང་མང་བྱུང་ཡོ​ོད་ཀྱང་སྐབས་རེ​ེ་ཅོ​ོལ་དང་། ཏུགལཀ་ མུགལ་བཅས་ཀྱི​ིས་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་མངའ་

ཁུལ་ (Pan regional) ཞེ​ེས་མངའ་ཁུལ་མང་པོ​ོར་དབང་ཚད་ཁྱབ་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད་ཀྱང་། མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་སྲ་བརྟན་དུ་གནས་

68

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཐུབ་མེ​ེད། དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་ནང་མུགལ་རྒྱལ་རྒྱུད་ (Mughal empire) ཉམས་རྒུད་ཕྱི​ིན་ནས་ཡང་བསྐྱར་རྒྱལ་ ཕྲན་ (Regional states) རྣམས་ཡར་ཐོ​ོན་བྱུང་ཐུབ་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༠༠ ནས་ ༡༧༥༠ བར་ལ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའ་ཁུལ་

ཁག་མི​ི་འདྲ་བ་རྣམས་རང་གི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་རྣམས་མ་དོ​ོར་བར་ཕན་ཚུན་རྒྱ་ཆེ​ེ་ས་ནས་ས་སྐྱོ​ོང་ཆེ​ེན་མོ​ོ་གཅི​ིག་གི​ི་ དབང་ཐང་གི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་མཐུན་འབྲེ​ེལ་ཐོ​ོག་གནས་ཐུབ་ཡོ​ོད།

ཆོ​ོས་ལུགས་གསར་རྙི​ིང་། (Old and New Religions)

ང་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་ངོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོའི་ི ལོ​ོ་རྒྱུས་ལ་ཉམས་ཞི​ིབ་བྱས་པ་བརྒྱུད་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་ལམ་ལུགས་ལའང་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

ཕྱི​ིན་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ། མི​ིས་ལྷ་ལ་དད་པ་བྱེ​ེད་པ་ནི​ི་སྐབས་རེ​ེར་སྒེ​ེར་ཞི​ིག་གི​ི་གནད་དོ​ོན་ཡི​ིན་སྲི​ིད་ཀྱང་མང་ཆེ​ེ་བ་ནི​ི་ཐུན་མོ​ོང་

གི​ིས་དད་པ་བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེང་སང་གི​ི་ཧི​ིན་དྷུའི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱང་དུས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་ནང་འགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཕྱི​ིན་ ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། དད་པ་བྱེ​ེད་ཡུལ་(ལྷའམ་ཡི​ི་དམ།) གསར་པ། རྒྱལ་རི​ིགས་ཀྱི​ིས་ལྷ་ཁང་གསར་པ་བཙུགས་པ། བྲམ་ཟེ​ེ་

དང་། ཆོ​ོས་དཔོ​ོན་རྣམས་གལ་གནད་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན་ཏེ​ེ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་གཙོ​ོ་གྲས་སུ་གྱུར། བྲམ་ཟེ​ེ་རྣམས་ཀྱི​ིས་ལེ​ེགས་སྦྱར་གྱི​ི་ སྐད་ཤེ​ེས་པའི​ི་དབང་གི​ིས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནས་གུས་བརྩི​ི་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན།

དུས་རབས་བདུན་པའི​ི་ནང་ཚོ​ོང་པ་དང་གནས་སྤོ​ོ་མཁན་ (Merchants and Migrants) ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་ནང་ཁུ་རན་

(Quran) གྱི​ི་ཆོ​ོས་ཐོ​ོག་མ་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་བྱས་ཡོ​ོད། ཁ་ཆེ​ེ་བ་ཚོ​ོས་ཁུ་རན་ནི​ི་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་རྩ་ཆེ​ེའི​ི་ཕྱག་དཔེ​ེ་ (Holy Quran) ཞི​ིག་

ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱས་ནས་ཨལླཧ་ (Allah) ཡི​ིས་གང་ཟག་གཅི​ིག་གི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྒྱབ་ལྗོ​ོངས་ལ་དབྱེ​ེ་བ་མེ​ེད་པར་ཁོ​ོང་ལ་

དད་པ་བྱེ​ེད་མཁན་རྣམས་ལ་ཐུགས་བརྩེ​ེ་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོས་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དུས་རབས་དེ​ེའི​ི་སྐབས་ སུ་བོ​ོད་ལ་ནང་ཆོ​ོས་དར་འགོ​ོ་ཚུགས། ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་ལའང་དེ​ེའི​ི་རྗེ​ེས་འཇུག་པ་ཚོ​ོས་འགྲེ​ེལ་བཤད་མི​ི་འདྲ་བ་ བརྒྱབ་སྟེ​ེ་སྡེ​ེ་ཁག་གཉི​ིས་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་ཤི​ི་ཡཱ་ཁ་ཆེ​ེ་ (Shia muslim) དང་། སུནྣཱི​ཱ་ཁ་ཆེ​ེ་ (Sunni Muslim) ཞེ​ེས་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་དུས་ཚོ​ོད་དང་དུས་ཡུན་ལ་བསམ་པ། (Thinking About The Time And Historical Periods)

ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོར་དུས་ཚོ​ོད་ནི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་འགྲོ​ོ་སྟངས་དང་། དད་པ་དང་བསམ་བློ​ོའི་ིའགྱུར་བ་

བཅས་ལས་རྟོ​ོགས་པ་དང་། དུས་ཚོ​ོད་ལ་ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ིས་དུས་ཡུན་གཅི​ིག་གི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་དབྱེ​ེ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

དུས་རབས་བཅུ་དགུའི​ི་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ལ་ཧི​ིན་དྷུ་དང་། ཁ་ཆེ​ེ། ཨི​ིན་ཇི​ི་བཅས་

དུས་སྐབས་མི​ི་འདྲ་བ་གསུམ་དུ་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད། དབྱེ​ེ་བ་དེ​ེ་ནི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བཞག་པ་ཙམ་ལས་གཞན་སྤྱི​ི་ ཚོ​ོགས་དང་རི​ིག་གཞུང་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོག་ནས་བསམ་མེ​ེད། ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཁ་ཤས་ཀྱི​ིས་དུས་རི​ིམ་དེ​ེ་ལ་བལྟ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱང་ མང་ཆེ​ེ་བས་འདས་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལ་གཞི​ི་བཞག་ནས་འབྲི​ི་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཁྱེ​ེད་

69

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཀྱི​ིས་འཛི​ིན་གྲྭ་དྲུག་པའི​ི་ནང་། རྔོ​ོན་པ་དང་མཐུ་མཁན། ཞི​ིང་འབྲོ​ོག་གི​ི་འཚོ​ོ་བ། གནའ་བོ​ོའི་ི གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར། དོ​ོགས་སློ​ོང་དང་ལྟ་ གྲུབ་བཅས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་ལ་བཀླགས་པ་བཞི​ིན་ཡི​ིན་ནོ​ོ། །

བསྐྱར་སྦྱོ​ོང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༠༠ ནས་ ༡༧༥༠ བར།

• ཤོག་བུའི་གོང་ཚད་ཆུང་དུ་ཕྱིན་ཡོད།

• ཞིང་ཆུ་འདྲེན་པའི་ཆེད་པར་ཤི་ཡའི་ཆུ་འདྲེན་འཕྲུལ་ཆས། ཐགས་འཐག་ཆེད་སྣལ་སྐུད་འཁེལ་བྱེད་ཀྱི་ཕང་འཁོར། འཐབ་རྒོལ་ཆེད་མེ་མཚོན་བཅས་གསར་དུ་ཐོན་ཡོད།

• ཤིང་བཅད་ནས་ཞིང་རྨོ་བ་དང་། ནགས་ཚལ་ནང་གནས་སྡོད་བྱེད་མཁན་རྣམས་གནས་སྤོས་ནས་ས་གཞན་དུ་ཞིང་ པའི་འཚོ་བ་སྐྱེལ་འགོ་ཚུགས།

• མངའ་ཁུལ་མང་ཆེ་བར་སོ་སོའི་ས་ཁོངས་དང་། སྐད་ཡིག རིག་གཞུང་གི་ཁྱད་ཆོས་སོགས་ཐོན་ཐུབ་ཡོད།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། མི​ིན་ཧཱཇ་ ཨི​ི་ སི​ི་རཱཇ་ཞེ​ེས་པའི​ི་དུས་རི​ིམ་དེ​ེབ་ཐེ​ེར་འབྲི​ི་མཁན་དེ​ེས་ཧི​ིནྡུ་སྟཱན་ཞེ​ེས་པའི​ི་ཐ་སྙད་དེ​ེ་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་ སྟངས་གང་འདྲ་བྱས་འདུག་གམ།

༢། རྒྱ་ནག་གི​ིས་བཙན་འཛུལ་བྱས་རྗེ​ེས་བོ​ོད་ཅེ​ེས་པ་ས་ཁྱོ​ོན་གང་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་གོ​ོ་ཐབས་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་དམ། ༣། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༠༠ ནས་ ༡༧༥༠ བར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ཡར་རྒྱས་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་གང་དང་གང་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་དམ།

70

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

༤། ཇཱ​ཱཊི​ི་ཞེ​ེས་རི​ིགས་མཐོ​ོ་དམན་གྱི​ི་དབྱེ​ེ་བ་འབྱེ​ེད་འགོ​ོ་གང་འདྲ་བྱས་ནས་ཚུགས་ཡོ​ོད་དམ། ༥། རྒྱ་གར་ནང་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཆོ​ོས་ཐོ​ོག་མ་སུས་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་བྱས་སམ།

༦། ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་དུས་སྐབས་མི​ི་འདྲ་ག་ཚོ​ོད་དུ་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད་དམ། དེ​ེ་གཞི​ི་གང་ལ་ བཞག་ནས་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད་དམ།

ཁ༽ གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་རྒྱུ་ཆའི​ི་ཡི​ིག་ཆ་རྣམས་ཀྱི​ིས་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོར་གནས་ཚུལ་རྒྱས་པོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱང་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ གཏོ​ོང་རྒྱུ་དཀའ་ཁག་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༢། མ་དཔེ​ེའི​ི་ཟི​ིན་ཐོ​ོའི་ིགྲངས་ཀ་དང་སྣ་ཁ་ཧ་ཅང་མང་དུ་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

༣། རྒྱ་ནག་གི​ིས་བོ​ོད་ཅེ​ེས་པ་བོ​ོད་རང་སྐྱོ​ོངས་ལྗོ​ོངས་ཟེ​ེར་བའི​ི་ས་ཁུལ་ཁོ​ོ་ནར་གོ​ོ་ཐབས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

ག༽ བར་སྟོ​ོང་སྐོ​ོངས།

༡། ཡི​ིག་ཚགས་ཁང་གི​ི་ནང་ལ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ཉར་ཚགས་བྱས་ཡོ​ོད།

༢། ཧི​ིནྡུ་སྟཱན་ (Hindustan) ཞེ​ེས་པའི​ི་ཐ་སྙད་དེ​ེ་ནི​ི་དེ​ེང་རབས་ཀྱི​ི་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་རང་བཙན་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས། ༣། དུས་སྐབས་མི​ི་འདྲ་བ་ལ་ས་ཁྲ་བཟོ​ོ་སྟངས་ཀྱི​ི་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད།

༤། དུས་རབས་བར་མའི​ི་ནང་ཞི​ིང་ཆུ་འདྲེ​ེན་པའི​ི་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ དང་། ཐགས་འཐག་ཆེ​ེད་ ་་་་་་་་་་་་་་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་ འཐབ་རྒོ​ོལ་ཆེ​ེད་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་བཅས་གསར་དུ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད།

ང༽བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་དགེ​ེ་རྒན་དང་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ཡི​ིག་ཚགས་ཁང་ནང་ཡི​ིག་ཆ་ཉར་ཚགས་བྱས་ཡོ​ོད་དམ། ཡི​ིག་ཆ་དེ​ེ་དག་ཉར་ ཚགས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ཤེ​ེས་ཐབས་བྱོ​ོས།

༢། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཕ་མའམ། སྤོ​ོ་པོ​ོ་དང་རྨོ​ོ་མོ​ོའི་ིལོ​ོ་རྒྱུས་ཇི​ི་ལྟར་འཚོ​ོལ་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡི​ིན་ནམ། རྒྱུ་ཆ་རྣམས་ཐོ​ོ་འགོ​ོད་བྱོ​ོས།

71

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

་། ་ཐང ་ི ཊིགི ན་ཇི ་ི ག ་གྱི གར རྒྱ་

ཨ་ར་ཝ་ལི ི་རི​ི་རྒྱུད།

༩

རྒྱ་གར་གྱི​ི་དུས་རབས་བར་མའི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ།

དི​ིལླི​ི།

དི​ིལླི​ིའི​ི་ས་བབ་ཆགས་ཚུལ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ས་ཁྲ་ལ་གཟི​ིགས་ནས་གནས་ཚུལ་ག་རེ​ེ་ཤེ​ེས་

ཐུབ་ཀྱི​ི་འདུག་གམ།

༡། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གན་ཇི​ི་ཊི​ིག་ཐང་། (Indo-Gangetic Plain) ༢།

ཡ་མུ ་ན་ག ཙང་པོ ོ།

༣།

༤།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་གསལ་ལྟར། དི​ིལླི​ི་ནི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གན་ཇི​ི་

ས་ཁྲ། ༡

ཊི​ིག་ཐང་ (Indo-Gangetic Plain) སྟེ​ེང་དུ་ཆགས་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ ཁུལ་གྱི​ི་ས་རྣམས་གཤི​ིན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པར་བརྟེ​ེན་ཞི​ིང་ལས་འཕེ​ེལ་ རྒྱས་ཐད་ཕན་ནུས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ལྡན་ཡོ​ོད།

ཨ་ར་ཝ་ལི​ི་རི​ི་རྒྱུད་ (Aravalli Range) ཀྱི​ིས་དི​ིལླི​ིར་ཕྱི​ིའི​ི་བཙན་འཛུལ་ལས་འགོ​ོག་སྲུང་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་བཙན་རྫོ​ོང་གི​ི་

ཚུལ་དུ་གནས་ཡོ​ོད། རི​ི་རྒྱུད་དེ​ེའི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རྣམས་མཁར་དང་ཕོ​ོ་བྲང་བཟོ​ོ་སྐྲུན་ཆེ​ེད་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད།

གཙང་པོ​ོ་ཡ་མུ་ན་བརྒྱུད་དི​ིལླི​ིའི​ི་ཁུལ་དུ་ཅ་དངོ​ོས་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་ (Transportation) དང་ཆུ་ལྡེ​ེང་ངེ​ེས་བཞི​ིན་པ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གོ​ོང་གསལ་ས་བབ་ཆགས་སྟངས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རྒྱལ་པོ​ོ་མང་པོ​ོའི་ིཡི​ིད་དི​ིལླི​ིར་མགུ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

དི​ིལླི​ིར་དབང་འཛི​ིན།

དུས་རབས་ ༨ པའི​ི་ནང་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོར་དི​ིལླི​ི་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ཏོ​ོ་མཱར་རྒྱལ་པོ​ོའི་ི (Tomar Kings) མངའ་འོ​ོག་ཏུ་བསྡུས་

ཡོ​ོད་པ་དང་། དུས་སྐབས་དེ​ེར་དི​ིལླིའི​ི ་ི མི​ིང་ལ་དི​ིལླི་ི ཀ་ (Dhillika) ཞེ​ེས་འབོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཏོ​ོ་མཱར་གྱི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ཅོ​ོ་ཧན་རྒྱལ་རྒྱུད་ (Chauhan dynasty) ཀྱི​ིས་དབང་སྒྱུར་བྱས་པ་དང་། པྲི​ིཏབི​ི་རཱཇ་ ཅོ​ོ་ཧན་ (Prithviraj Chauhan) ནི​ི་ཅོ​ོ་ཧན་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི​ི་

རྒྱལ་པོ​ོ་མཐའ་མ་དེ​ེ་ཆགས་ཡོ​ོད། དེ​ེང་སང་གི​ི་ཨཕ་གཱནཱི​ི་སྟཱན་ (Afghanistan) ཁོ​ོངས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གྷོ​ོར་གྱི​ི་མུ་ཧམྨཏ་ (Muh-

72

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

hammad of Ghor) ཡི​ིས་པྲི​ིཏབི​ི་རཱཇ་ཅོ​ོ་ཧན་ཕམ་ཉེ​ེས་བཏང་ནས་དི​ིལླི​ིར་དབང་སྒྱུར་བྱས་པ་དང་། ཀུ་ཏུབ་ ཨུད་ དི​ིན་

ཨཡེ​ེ་བག་ (Qutb ud din Aibak) ནི​ི་ཁོ​ོང་གི​ི་དམག་སྤྱི​ི་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ཡི​ིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༠༦ ལོ​ོར་གྷོ​ོར་གྱི​ི་མུ་ཧམྨཏ་སྐུ་གྲོ​ོངས་པའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་དི​ིལླི​ི་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཀུ་ཏུབ་ ཨུད་ དི​ིན་ ཨཡེ​ེ་བག་གི​ིས་

དབང་སྒྱུར་བྱས་ནས་རྒྱལ་རྒྱུད་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་མམ་ལུག་རྒྱལ་རྒྱུད་ (Mamluk Dynasty) དང་མི​ིང་གཞན་ལ་བྲན་གཡོ​ོག་ རྒྱལ་རྒྱུད་ (Slave Dynasty) ཀྱང་འབོ​ོད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། མམ་ལུག་རྒྱལ་རྒྱུད་ཉམས་རྒུད་ཕྱི​ིན་རྗེ​ེས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༢༦ བར་

རྒྱལ་རྒྱུད་མི​ི་འདྲ་བ་བཞི​ི་ཙམ་གྱི​ིས་དི​ིལླི​ིར་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཡོ​ོད། དབང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་མཁན་དེ​ེ་རྣམས་ནི​ི་སུལ་ཏཱན་ (Sultans) ཞེ​ེས་དོ​ོན་དུ་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་མངའ་བདག་པ་རྣམས་ཡི​ིན་པས་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་དུས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་དབང་དེ​ེ་ལ་སུལ་ཏཱན་གྱི​ི་དུས་སྐབས་ (Sulttanate Period) ཞེ​ེས་ཟེ​ེར།

གཤམ་གྱི​ི་རེ​ེའུ་མི​ིག་ནང་སུལ་ཏཱན་གྱི​ི་དུས་སྐབས་སུ་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཁག་བྲི​ིས་ཡོ​ོད། མམ་ལུག་རྒྱལ་རྒྱུད་ (Mamluk Dynasty)

ཀུ་ཏུབ་ ཨུད་ དི​ིན་ ཨཡེ​ེ་བག (Qutbuddin Aybak) ཨླི​ི�་ཏུཏ་མི​ིཤ (Iltutmish) བལ་བན།(Balban)

↓

ཁི​ིལ་ཇི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད། (Khalji Dynasty)

ཨལཱ་དྷི​ིན་ཁི​ིལ་ཇི​ི། (Alauddin Khalji)

↓

ཏུག་ལཱཀ་རྒྱལ་རྒྱུད། ( Tughluq Dynasty)

མུ་ཧམྨཏ་ བི​ིན་ ཏུག་ལཱཀ (Muhammad Bin Tughluq) ཕྷི​ི�རུཛ་ ཤ་ ཏུ་གལཀ (Firuz Shah Tughluk)

↓

སེ​ེ​ེ​ེ​ེ​ེ​ེ་ཡྡ​ྡ་རྒྱལ་རྒྱུད། (Sayyid Dynasty) ཁེ​ེཛི​ི་ ཁན།(Khizr Khan)

↓

ལོ​ོ་དཱི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད། (Lodi Dynasty)

ཨི​ི་བྲ་ཧི​ིམ་ ལོ​ོ་དྷི​ི། (Ibrahim Lodi)

73

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སུལ་ཏཱན་གྱི​ི་མངའ་དབང་རྒྱ་གར་སྐམ་ས་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ཡོ​ོངས་ལ་ཁྱབ་པའི​ི་སྐོ​ོར།

ཀུ་ཏུབ་ ཨུད་ དི​ིན་གྱི​ི་རྗེ​ེས་ལ་ཨླི​ི�་ཏུཏ་མི​ིཤ་ (Ilt-

མུལ་ཏན།

tutmish) ཡི​ིས ་རྒྱལ་སྲི​ིད ་བཟུང་། ཁོ​ོང ་གི​ིས ་མུལ་

ཏན་ (Multan) ཡུལ་དང་། ལ་ཧོ​ོར། (Lahore) བངྒལ་

ལ་ཧོ​ོར།

གུཇ་རཱཏ།

(Bengal) སོ​ོག ས་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱས། རང་ཉི​ིད ་ཀྱི​ི་

བངྒཱལ།

མངའ་ཁོ​ོངས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ཁུལ་ཁག་ལ་དངུལ་གྱི​ི་འགྲོ​ོ་ སྟངས་གཅི​ིག་གྱུར་ཞི​ིག་གསར་གཏོ​ོད་མཛད་དེ​ེ། ཊམ་ཀ་ (Tanka) དང་། ཇི​ི་ཏལ་ (Jital) གྱི​ི་ལྕགས་སྒོ​ོར་གསར་

པ་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། ཨླི​ི�་ཏུཏ་མི​ིཤ་ཡི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ས་ཁུལ་དེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་ དབང་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བལ་བན་ (Balban) གྱི​ིས་ཟི​ིན།

ས་ཁྲ། ༢

༡། ས་ཁྲ་ ༢ ནས་གུཇ་རཱཏ་ངོ​ོས་འཛི​ིན། ༢། གུཇ་རཱཏ་ས་ཁམས་ཆགས་སྟངས་ལ་དམི​ིགས་བསལ་ཁྱད་ཆོ​ོས་གང་ འདུག་གམ།

སུལ་ཏཱན་རྒྱལ་པོ​ོའི་ིསྲི​ིད་དབང་ཁྱབ་ཚད།

ཁི​ིལ་ཇི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་ (The Khalji Dynasty) ཀྱི​ིས་

མམ་ལུག་རྒྱལ་རྒྱུད་ (Mamluk Dynasty) ཀྱི​ི་རྗེ​ེས་ཤུལ་

བཟུང་བ་རེ​ེད། ཨལཱ་དྷི​ིན་ཁི​ིལ་ཇི​ི་ (Alauddin Khalji) ནི​ི་ཁི​ིལ་ཇི​ིའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོའི་ི ནང་ནས་ གྲགས་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། ཁོ​ོང་གི​ི་དུས་སྐབས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་དང་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ པར་རི​ིས། ༩་༡ ཨླི​ི�་ཏུཏ་མི​ིཤ་ཡི​ིས་ གསར་བཟོ​ོ་བྱས་པའི​ི་ལྕགས་སྒོ​ོར།

ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་རྣམས་དི​ིལླི​ི་སུལ་ཏཱན་རྒྱལ་པོ​ོའི་ི མངའ་འོ​ོག་ཏུ་བསྡུས་པ་དང་། གུཇ་རཱཏ་ནི​ི་ (Gujarat) ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་མངའ་འོ​ོག་ཏུ་བསྡུས་པའི​ི་ས་ཁོ​ོངས་དང་པོ​ོ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

ཁྱེ​ེད ་ཀྱི​ིས ་ས་ཁྲའི​ི་ ནང་མཐོ​ོང ་བ་བཞི​ིན ་གུཇ་རཱཏ་ཡི​ི་ མཚོ​ོ་ མཁའི​ི་ ས་མཚམས་

(Coastline) ནི​ི་ས་ཁུལ་དེ​ེའི་ི དམི​ིགས་བསལ་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཤིག ི ་ཡི​ིན། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ས་ཁུལ་

དེ​ེར་གྲུ་ཁ་ (Seaport) ཁ་ཤས་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད།

ཨལཱ་དྷི​ིན་ཁི​ིལ་ཇི​ིས་ (Alauddin Khalji) གུཇ་རཱཏ་དབང་སྒྱུར་བྱས་པར་བརྟེ​ེན་གྲུ་ཁ་རྣམས་ཁོ​ོང་གི​ིས་མངའ་འོ​ོག་

ཏུ་ཚུད་པ་རེ​ེད། ཁོ​ོང་གི​ིས་གྲུ་ཁ་རྣམས་བརྒྱུད་ནས་ཨི​ི་རག་ནས་རྟ་མཆོ​ོག་མང་པོ​ོ་ནང་འདྲེ​ེན་བྱས་པ་རེ​ེད། རྒྱུ་མཚན་དེ​ེས་ རྐྱེ​ེན་པས་ཁོ​ོང་གི​ི་དམག་གི​ི་དབང་ཤུགས་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན་པ་མ་ཟད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་དང་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་རྣམས་ ཀྱང་དབང་སྒྱུར་བྱས།

ཏུག་ལཱཀ་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་ཁི​ིལ་ཇི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི​ི་རྒྱུད་འཛི​ིན་པ་བྱས་ཡོ​ོད། མུ་ཧམྨཏ་ བི​ིན་ ཏུག་ལཱཀ་ (Mohamad

74

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ། དི​ིལླི​ི། དྷོ​ོ་ལ་ཏ་བཱཏ།

ས་ཁྲ། ༤ མུ་ཧམྨཏ། བི​ིན། ཏུག་ལཱཀ་གི​ིས་དབང་སྒྱུར་ བྱས་པའི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས།

ས་ཁྲ། ༣ ཨལཱ་དྷི​ིན་ཁི​ིལ་ཇི​ིས་ དབང་སྒྱུར་བྱས་པའི​ི་མངའ་ ཁོ​ོངས།

གུཇ་རཱཏ་དབང་སྒྱུར་བྱས་པར་ཨལཱ་དྷི​ིན་ཁི​ིལ་ཇི​ིའི​ི་དམག་གི​ི་སྟོ​ོབས་ཤུགས་ཆེ​ེ་རུ་ཇི​ི་ལྟར་ཕྱི​ིན།

Bin Tughluq) ནི​ི་ཏུག་ལཱཀ་པའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོའི་ི ནང་ནས་གལ་གནད་ཆེ​ེ་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཁོ​ོང་གི​ིས་རྒྱལ་ས་དི​ིལླི​ི་ནས་

དེ​ེཝ་གི​ི་རི​ི་ (Devagiri) རུ་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་ཚགས་ཚུད་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཕྱི​ིར་གནས་སྤོ​ོ་བྱས་པ་མ་ཟད། གནས་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་

ལ་དྷོ​ོ་ལ་ཏ་བཱཏ་ (Daulatabad) ཞེ​ེས་བཏགས། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ས་ཁྲའི​ི་ནང་དུ་གཟི​ིགས་དང་། དྷོ​ོ་ལ་ཏ་བཱཏ་ནི​ི་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་

མངའ་སྡེ​ེའི​ི་དཀྱི​ིལ་དུ་ཆགས་ཡོ​ོད་པ་མཐོ​ོང་ཐུབ། ཁོ​ོང་གི​ིས་རྒྱལ་ས་དི​ིལླི​ི་ནས་དྷོ​ོ་ལ་ཏ་བཱཏ་ལ་གནས་སྤོ​ོ་བྱས་ནས་རྒྱ་ ཁྱེད་ཀྱིས་ས་ཤེས་སམ།

སུལ་ὤན་ཨི​ིལྟུཏ་མི​ིཤའི​ི་སྲས་མོ​ོ་རཛི​ིཡཱ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༣༦ ལོ​ོར་ཁྲི​ིར་བཀོ​ོད་དེ​ེ། མཚན་ལ་སུལ་ὤན་རཛི​ིཡཱ་

ཞེ​ེས་གསོ​ོལ། ཁོ​ོང་མོ​ོས་སུལ་ὤན་གྱི​ི་མཚན་གནས་བཞེ​ེས་རྗེ​ེས། བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་གནས་བབ་དང་གདོ​ོང་ གཡོ​ོག་སོ​ོགས་དོ​ོར་ཏེ​ེ་སྐྱེ​ེས་པའི​ི་ཆས་སྤྲས་ནས། ཞི​ི་དྲག་གི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་གནང་། ཁོ​ོང་མོ​ོའི་ི དུས་སྐབས་ཀྱི​ི་

བྱུང་རབས་སྨྲ་བ་མི​ིནཧཱཇ་ ཨུས་ སི​ིརཱཇ་ (Minhaj-I Siraj) ཞེ​ེས་པས། སུལ་ὤན་རཛི​ིཡཱ་ནི​ི་ཁོ​ོང་གི​ི་སྤུན་

མཆེ​ེད་སྐྱེ​ེས་པ་རྣམས་ལས་འཇོ​ོན་ཐང་ཧ་ཅང་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྐོ​ོར་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་སྐབས་དེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་བུད་མེ​ེད་ལ་སྐྱེ​ེས་པ་ ལྟར་ཐོ​ོབ་ཐང་དང་ནུས་པ་གཅི​ིག་མཚུངས་སུ་ཡོ​ོད་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་མཁན་དཀོ​ོན་པས། ཏུརྐི​ིའི་ི མི​ི་དྲག་ཚོ​ོས་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི་ི ཐོ​ོག་བུད་ མེ​ེད་ཅི​ིག་གི​ིས་དབང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་པར་འདོ​ོད་བློ​ོ་མ་ཁེ​ེངས་པར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༤༠ ལོ​ོར་ཁོ​ོང་མོ​ོར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ཏེ​ེ་ཁྲི​ི་ལས་ཕབ།

ཨི​ིལྟུཏ་མི​ིཤ་ཡི​ིས་གསར་བཟོ​ོ་གནང་བའི​ི་ཊམ་ཀའི​ི་ཐོ​ོག་ཁོ​ོང་མོ​ོ་ནི​ི་སུལ་ὤན་ཨི​ིལྟུཏ་མི​ིཤའི​ི་སྲས་མོ​ོ་ཡི​ིན་སྐོ​ོར་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད་ཀྱང་།

ཏུརྐི​ིའི་ི མི​ི་དྲག་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ནས་ཁྲི​ི་ལ་ཕབ་པའི​ི་གནས་ཚུལ་ཐོ​ོན་རྗེ​ེས། རྒྱལ་མོ​ོ་གཞན་གྱི​ི་གནས་བབ་ལའང་ཤུགས་

རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས། དཔེ​ེར་ན། ཝ་རང་གྷལ་(དེ​ེང་སྐབས་ཨནདརཱ་པྲདེ​ེཤ་ཁོ​ོངས་)ཀཱ་ཀཱ་ཏི​ི་ཡ་རྒྱལ་རྒྱུད་ (Kakatiya Dynasty) ཀྱི​ི་རྒྱལ་མོ​ོ་ རུདརཱམཱ་ དེ​ེ་བི​ི་ (Rudrama Devi) ཞེ​ེས་པས་རང་གི​ི་ཊམ་ཀའི​ི་ཐོ​ོག་མི​ིང་རྫུན་མ་བྲི​ིས་ནས། རང་ཉི​ིད་སྐྱེ​ེས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ཁུལ་བྱས་ཡོ​ོད།

75

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གར་གྱི​ི་མངའ་ཁུལ་ཚང་མར་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་སྲ་བརྟན་ཞི​ིག་ཡོ​ོང་བར་སྙམ་ཡང་། དེ​ེས་ཕན་ནུས་མེ​ེད་པར་ཤེ​ེས་ཏེ​ེ་ཐག་གཅོ​ོད་

དེ​ེ་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་བྱུང་། ཏུག་ལཱཀ་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ཤུལ་འཛི​ིན་མཁན་སེ​ེ​ེ​ེ​ེ​ེ​ེཡྡ་ྡ (Sayyid) དང་། ལོ​ོ་དཱི​ི་ (Lodi) རྒྱལ་རྒྱུད་ རྣམས་སྟོ​ོབས་ཤུགས་ཞན་སྟབས་ཏུག་ལཱཀ་རྒྱལ་རྒྱུད་ཤུལ་འཛི​ིན་དི​ིལླི་ི ཁ་ཆེ​ེའི་ི རྒྱལ་པོ​ོའི་ིདབང་ཤུགས་ཉམས་གུད་དུ་འགྲོ​ོ་ འགོ​ོ་ཚུགས་ཡོ​ོད།

མུགལ་གྱི​ིས་དི​ིལླི​ིར་དབང་སྒྱུར་བྱས་པ། (Delhi Under Mughal Rule)

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༢༦ ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༢༦ ཉི​ིན་སུལ་ཏཱན་གྱི​ི་

རྒྱལ་པོ​ོ་ཨི​ི་བྲཧི​ིམ་ ལོ​ོ་དྷི​ི་ (Ibrahim Lodi) དང་། ཨཕ་གཱནཱི​ི་

སྟཱན་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཀཱ་བུལ་ (Kabul) གྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་བཱབར་

(Babur) གཉི​ིས་དབར་དི​ིལླིའི ི ་ི ཉེ​ེ་འབྲེ​ེལ་པནི​ི་པཱཏ་ (Panipat)

རུ་དམག་འཐབ་བྱས།

བཱབར་གྱི​ི་ དམག་མི​ི་ ཚོ​ོར ་དམག་གི​ི་ ལག་ཆ་མེ​ེ་

སྒྱོ​ོགས་དང་མེ​ེ་མདའ་ཡོ​ོད་པས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་ཨི​ི་བྲཧི​ིམ་ ལོ​ོ་

དྷི​ི་ཡི​ི་དམག་རྣམས་དཀའ་ཁག་མེ​ེད་པར་ཕམ་ཉེ​ེས་བཏང་།

དེ​ེ་ནས་བབཱར་གྱི​ིས་སུལ་ཏཱན་གྱི​ི་རྒྱལ་སྲི​ིད་འཕྲོ​ོག་པ་དང་། མུགལ་གྱི​ིས་དབང་འཛི​ིན་གསར་པ་བྱས་ཏེ​ེ་རྒྱལ་ས་དི​ིལླི​ི་ རུ་གནས་སྤོ​ོ་བྱས། མུགལ་གོ​ོང་མ་ནི​ི་སོ​ོག་པོ​ོའི་ི རྒྱལ་པོ​ོ་

ཇི​ིང་གི​ི་སེ​ེ་ཁཱན་ (Genghis Khan) དང་། ཨི​ི་རན་གྱི​ི་རྒྱལ་ པོ​ོ་ ཏེ​ེ​ེ​ེ​ེ​ེ​ེ་ མུར་ (Timur) གྱི​ི་ རྒྱུད་པ་ཡི​ིན ་པས། ཨེ​ེ་ཤི​ི་ ཡའི​ི་ གླི​ིང་ཆེ​ེན་ནང་སྟོ​ོབས་ཤུགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་གྲགས་ཅན་དཔའ་བོ​ོ་ པར་རི​ིས། ༩་༣ པ་ནི​ི་པཱཏ་དམག་འཐབ།

གཉི​ིས་ཀྱི​ི་རྒྱུད་པ་ལས་བྱུང་བའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཅི​ིག་ཡི​ིན།

ཨག་བཱར་གྱི​ི་མངའ་ཐང་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་བྱས་ཚུལ།

བཱབར་གྱི​ིས་མུགལ་གྱི​ི་རྒྱལ་སྲི​ིད་བཟུང་བ་དེ​ེ་རི​ིམ་པས་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་བྱས་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ནང་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཨག་བཱར་ (Akbar)

76

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ས་ཁྲ། ༦ ཨོཽ​ཽ�རཾ​ཾགཛེ​ེབ་ཀྱི​ི་མངའ་ འོ​ོག་ཏུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ ཁོ​ོངས་ཁག

ས་ཁྲ། ༥ མུགལ་ མངའ་འོ​ོག་ཏུ་ཡོ​ོད་ པའི​ི་ས་ཁོ​ོངས་ཁག

གྱི​ིས་བྱས་རྗེ​ེས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཞག་ཡོ​ོད།

ཨག་བཱར་གྱི​ིས་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཆོ​ོས་པ་དང་དམག་དཔོ​ོན་རྣམས་ལ་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་དེ​ེ་ཙམ་མ་གནང་བར། རཱཇཔཱུ་ཏ་དང་ཧི​ིནྡུའི​ི་

དབར་མཛའ་འབྲེ​ེལ་གང་ཟབ་བཙུགས། མུགལ་གོ​ོང་མའི​ི་ཁྱི​ིམ་རྒྱུད་དང་རཱཇཔཱུཏ་ཡི​ི་ནང་མི​ིའི​ི་དབར་གཉེ​ེན་འདུན་གྱི​ི་ འབྲེ​ེལ་བ་བཙུགས་པ་མ་ཟད། ཁོ​ོང་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ིས་ཧི​ིནྡུའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོའི་ིསྲས་མོ​ོ་མང་པོ​ོ་བཙུན་མོ​ོར་བཞེ​ེས་པས། ཉེ​ེ་འབྲེ​ེལ་མཛའ་ གྲོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་དེ​ེས་མངའ་ཐང་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་དང་། རྒྱལ་སྲི​ིད་བརྟན་པོ​ོ་འཛུགས་རྒྱུར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་།

ཨག་བཱར་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་འདི​ི་ཉི​ིད་རྒྱལ་ཁམས་གཅི​ིག་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གྱི​ིས། རྒྱ་གར་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་

པའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་བཟུང་། ཨ་རབ་དང་ཡུ་རོ​ོབ་ཡུལ་ལུང་ཁག་ལ་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གུཇརཱཏ་མངའ་ཁུལ་དང་། ལྷོ​ོ་ ཤར་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡ་དང་རྒྱ་ནག་སོ​ོགས་ལ་ཚོ​ོང་འབྲེ​ེལ་བཟང་བའི​ི་བངྒཱལ་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱས། དེ​ེ་ནས་རྒྱ་གར་དབུས་དང་ཨཕ་

གཱནཱི​ིསྟཱན་ས་གནས་ཀཾ​ཾདྷཱར་ (Kandahar) དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ​ེ། དབུས་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡ་དང་པར་ཤི​ི་ཡཱ་(དེ​ེང་སང་གི​ི་ཨེ​ེ་རན་ཡི​ིན)ལྷན་དུ་ འབྲེ​ེལ་ལམ་བཙུགས། དེ​ེ་རྗེ​ེས་རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་དུའང་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཏེ​ེ། འཕགས་ཡུལ་གྱི​ི་མངའ་བདག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སོ​ོམས་དང་

ས་ཆ་ཞི​ིག་གི​ི་ཆགས་སྟངས་ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་སྲུང་

སྐྱོ​ོབ་སོ​ོགས་ལ་ཁྱད་པར་གང་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་དམ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སའི​ི་ཆགས་སྟངས་གང་འདྲ་ ཞི​ིག་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སའི​ི་ཆགས་སྟངས་ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་དང་སྲུང་ སྐྱོ​ོབ་བཙན་པོ​ོ་ཡོ​ོང་ཐུབ་ཀྱི​ི་རེ​ེད་བསམ་གྱི​ི་འདུག་གམ།

77

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མུགལ་གོ​ོང་མ་རི​ིམ་བྱོ​ོན། གྲགས་ཆེ​ེའི​ི་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན།

བཱབར། (Babur) ༡༥༢༦-༡༥༣༠

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༢༦ ལོ​ོར་པཱནཱི​ི་པཏ་དམག་འཁྲུག་ནང་ཨི​ིབྲཱཧཱི​ིམ་ལོ​ོདཱི​ི་ཕམ་ཉེ​ེས་སུ་བཏང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༢༧ ལོ​ོར་ཁཱན་བཱ་གཡུལ་ས་རུ་རཱཇཔཱུཏའི​ི་དམག་དཔུང་ཆམ་ལ་ཕབ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༢༨ ལོ​ོར་ཅཱནྡརི​ི་གཡུལ་ས་རུ་རཱཇཔཱུཏའི​ི་དམག་དཔུང་ཆམ་ལ་ཕབ་རྗེ​ེས། དི​ིལླི​ི་ དང་ཨཱག་རཱ་སོ​ོགས་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱས།

ཧུམཱཡཱུཾ​ཾ། (Humayum) ༡༥༣༠-༡༥༤༠། ༡༥༥༥-༡༥༥༦

ཧུམཱཡུཾ​ཾ་ནི​ི་བཱབར་གྱི​ི་བུ་རྒན་པ་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། པ་ནི​ི་པཱཏ་དང་ཁཱན་བཱ་དམག་འཁྲུག་ནང་ཞུགས། ཕ་དམ་ པའི​ི་བཀའ་དགོ​ོངས་ལྟར་གཅེ​ེན་གཅུང་རེ​ེར་མངའ་སྡེ​ེ་རེ​ེ་བགོ​ོས་ནས།

རང་རང་གི​ི་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་

སྐྱོ​ོང་གི​ི་འགན་བླངས། འོ​ོན་ཀྱང་ཁོ​ོའི་ིགཅུང་པོ​ོ་མཱི​ིརཇཱ​ཱ་ཀཱཾ​ཾརཱན་ (Mirza Kamran) གྱི​ི་རྒྱབ་འགལ་ སྲི​ིད་ཇུས་ལ་བརྟེ​ེན། ཤེ​ེར་ཁཱན་གྱི​ི་བཙན་འཛུལ་འོ​ོག་ཕམ་ཉེ​ེས་བྱུང་ནས། ཧུམཱཡཱུཾ​ཾ་ཨི​ི་རན་དུ་བཙན་ བྱོ​ོལ་ལ་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་བྱུང་།

ཨི​ི་རན་ནང་སཱཧྥཝི​ིད་ཤཱ་ (Safavid Shah) ཡི​ི་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་འོ​ོག་སྟོ​ོབས་ཤུགས་བསྐྱར་གསོ​ོ་བྱུང་། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་༡༥༥༥ ལོ​ོར་བསྐྱར་དུ་དི​ིལླི​ིར་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཀྱང་། དེ​ེའི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོར་འདས་གྲོ​ོངས་སུ་གྱུར།

ཨག་བཱར། (Akbar) ༡༥༥༦-༡༦༠༥

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༥༦ ལོ​ོར་པ་ནི​ི་པཱཏ་དམག་འཁྲུག་གཉི​ིས་པའི​ི་ནང་བཻ​ཻརམ་ཁཱན་ (Bairam Khan) གྱི​ི་ རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་འོ​ོག་ཧེ​ེམཱུ་དང་དམག་འཐབ་བྱས་ནས། ཧེ​ེམཱུ་ཕམ་ཉེ​ེས་བཏང་། དམག་འཁྲུག་མཇུག་ བསྒྲི​ིལ་རྗེ​ེས་བཻ​ཻརམ་ཁཱན་གྱི​ི་ལག་ནས་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འགན་ཚང་མ་བླངས་ཏེ​ེ། མུགལ་གྱི​ི་སྲི​ིད་དབང་སྲ་ བརྟན་བཟོ​ོས། ཨཇི​ིམེ​ེར་དང་། མཱལ་ཝཱ་སོ​ོགས་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཏེ​ེ་མངའ་རི​ིས་རྒྱ་ཆེ​ེར་བསྐྱེ​ེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༥༧༠-༡༥༨༥ ལོ​ོ་བར་གུཇརཱཏ་དང་། བི​ི་ཧར། བངྒལ། ཨོ​ོ་རི​ི་ས་བཅས་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༥༨༥-༡༦༠༥ ལོ​ོ་བར་ཀ་ཤི​ི་སྨི​ིར་སོ​ོགས་རྒྱ་གར་ནུབ་བྱང་ཁུལ་དང་། ཨཕ་གཱནཱི​ིསྟཱན་གྱི​ི་ས་ གནས་ཀཾ​ཾདྷཱར་ (Qandahar) དབང་དུ་བསྡུས།

དེ​ེ་རྗེ​ེས་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཁཱན་དེ​ེཤ་ (Khandesh) དང་བེ​ེརཱར། (Berar) ཨཧམད་ན་གར་ (Ahmadnnagar) གྱི​ི་ཆ་ཤས་འགའ་ཞི​ིག་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱས།

དེ​ེ་ལྟར་ཨག་བཱར་ནི​ི་འཕགས་ཡུལ་གྱི​ི་ས་ཆ་ཕལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་མངའ་བདག་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར།

78

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཇཧཱཾ​ཾ་གཱི​ིར། (Jahangir) ༡༦༠༥-༡༦༢༧

ཨག་བཱར་གྱི​ིས་མངའ་རི​ིས་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་དེ​ེ་མུ་མཐུད་རྒྱུན་འཛི​ིན་བྱས་ཤི​ིང་། མེ​ེཝཱར་གྱི​ི་ རྒྱལ་པོ​ོ་ཨམཱར་སི​ིངྒ་གི​ིས་མུགལ་གོ​ོང་མར་མགོ​ོ་བཏགས། ཀང་ར་དབང་དུ་བསྡུས།

པན་ཇབ་ཁུལ་དུ་དམག་དཔུང་བཏང་སྟེ​ེ་

རྒྱལ་སྲས་ཁཱུས་རཽ​ཽ་ཡི​ིས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ལྐོ​ོག་གཡོ​ོ་བཤམས་པས་ཇཧཱཾ​ཾ་གཱི​ིར་གྱི​ིས་རྒྱལ་སྲས་ཀྱི​ི་མི​ིག་འབྲས་ བཏོ​ོན་ནས་བཙོ​ོན་འཇུག་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༦༦༡ ལོ​ོར་ནཱུར་ཇཧཱཾ​ཾ་ (Nur Jahan) བཙུན་མོ​ོར་བཞེ​ེས། བཙུན་མོ​ོ་འདི​ི་མཛེ​ེས་ཤི​ིང་བློ​ོ་གྲོ​ོས་ལྡན་ ལ། འཇོ​ོན་ཐང་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས། གོ​ོང་མ་སྐུ་སྒེ​ེར་ཙམ་མ་ཟད་རྒྱལ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ལས་དོ​ོན་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐེ​ེབས།

ཤཱཧཇཧཱཾ​ཾ་ (Shah Jahan) ༡༦༢༧-༡༦༥༨

མུགལ་མངའ་ཐང་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་མུ་མཐུད་བྱས་ཤི​ིང་། ཨཕ་གཱན་སྐུ་དྲག་ཁཱན་ཇཧཱཾ​ཾ་ལོ​ོདཱི​ི་ (Khan Jahan

Lodi) ཕམ་ཉེ​ེས་བཏང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༣༢ ལོ​ོར་ཨཧམད་ན་གར་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱས་པ་དང་། ་ཨཧམད་ན་གར་ལ་དབང་སྒྱུར་བྱས་པ་དང་། བཱི​ིཇཱ​ཱཔུར་

མངའ་ཁུལ་གྱི​ིས་མུགལ་གོ​ོང་མའི​ི་ཆབ་འབངས་སུ་ཁས་བླངས་ནས་ཞི​ི་བའི​ི་གྲོ​ོས་མཐུན་བཞག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༣༢ ལོ​ོར་ཤཱཧཇཧཱཾ​ཾ ་ཤཱཧཇཧཱཾ​ཾ་ནད་མནར་བྱུང་རྗེ​ེས་རྒྱལ་སྲས་བཞི​ིའི​ི་དབར་རྒྱལ་སྲི​ིད་འཕྲོ​ོག་རེ​ེས་ཀྱི​ི་ རྩོ​ོད་གླེ​ེང་བྱུང་། དམག་འཁྲུག་ནང་ཨཽ​ཽརཾ​ཾགཛེ​ེབ་ལ་རྒྱལ་ཁ་ཐོ​ོབ་སྟེ​ེ། སྤུན་མཆེ​ེད་གཞན་གསུམ་བསད་པ་

དང་། ཤཱཧཇཧཱཾ​ཾ་ཨག་ར་རྫོ​ོང་དུ་ཚེ​ེ་བཙོ​ོན་དུ་བཅུག། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༦༦ ལོ​ོར་ཚེ​ེ ་ཚེ​ེ་ལས་འདས་ཤི​ིང་། ཕུང་པོ​ོ་ ཏཱཇམཧལ་ནང་བཙུན་མོ​ོའི་ིའགྲམ་དུ་སྦས།

ཨཽ​ཽརཾ​ཾག་ཛེ​ེབ། (Aurangzeb) ༡༦༥༨-༡༧༠༧

མརཱ་ཋཱའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་སྟོ​ོབས་ཤུགས་ཆེ​ེ་རུ་སོ​ོང་སྟབས། གོ​ོལ་ཀུཾ​ཾཊཱ་དང་བཱི​ིཇཱ​ཱ་པུར་གྱི​ི་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཆེ​ེད་ཨཽ​ཽརཾ​ཾག་ ཛེ​ེབ་ཀྱི​ིས་རང་གི​ི་དམག་དཔུང་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་སུ་བཏང་།

མརཱ་ཋཱའི​ི་དམག་དཔོ​ོན་ཤི​ིབཱཇཱི​ི�་འཛི​ིན་བཟུང་གི​ིས་

བཙོ​ོན་འཇུག་བྱས་ཀྱང་། བཙོ​ོན་ནས་བྲོ​ོས་ཐར་བྱུང་སྟེ​ེ་མརཱ་ཋཱ་རང་བཙན་ཡི​ིན་པའི​ི་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས། རྒྱལ་སྲས་ཨག་བཱར་གྱི​ིས་མརཱ་ཋཱ་དང་ཌེ​ེཀྐན་གྱི​ི་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་འོ​ོག་ཨཽ​ཽརཾ​ཾག་ཛེ​ེབ་ལ་ངོ​ོ་ལོ​ོག་བྱས་པས།

ངོ​ོ་

ལོ​ོག་ཚར་བཅད་དེ​ེ་ཨག་བཱར་ཨི​ི་རན་དུ་འབྲོ​ོ་དགོ​ོས་བྱུང་། མརཱ་ཋཱའི​ི་རྒྱལ་ཁམས་དབང་དུ་བསྡུ་བའི​ི་ཕྱི​ིར་ ཨཽ​ཽརཾ​ཾག་ཛེ​ེབ་རང་ཉི​ིད་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཌཀྐན་དུ་མི​ི་ལོ​ོ་ཉི​ི་ཤུ་ལྷག་ཙམ་བསྡད།

སྐབས་དེ​ེར་རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་

ཁུལ་ནས་སི​ིག་མི​ི་རི​ིགས་དང་། ཇཱ​ཱཊ་ (Jat) སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ངོ​ོ་ལོ​ོག་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༠༧ ལོ​ོར་ཨཽ​ཽརཾ​ཾཛེ​ེབ་ གྲོ​ོངས་རྗེ​ེས། བུ་ཕྲུག་ནང་ཁུལ་དུ་རྒྱལ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་བརྩད་ནས་མུགལ་གྱི​ི་རྒྱལ་སྲི​ིད་ཉམས།

79

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཨག་བཱར་གྱི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་སྲི​ིད་བྱུས།

མུགལ་གོ​ོང་མ་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ཨག་བཱར་གྱི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་སྲི​ིད་བྱུས་ནི​ི་མི​ིག་དཔེ​ེར་འོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཁོ​ོང་གི​ིས་གོ​ོང་མའི​ི་

རྒྱལ་ཁམས་དེ​ེ་མངའ་སྡེ​ེ་མང་པོ​ོར་བགོ​ོས་པ་དང་། མངའ་སྡེ​ེ་དེ​ེ་དག་གཞུང་ཆེ​ེ་ཆུང་དུ་མར་བགོ​ོས། གཞུང་དེ​ེ་དག་ཀྱང་རྫོ​ོང་ ཁག་ལ་བགོ​ོས་པ་དང་། རྫོ​ོང་ཁག་དེ​ེ་དག་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་རི​ིམ་པར་བགོ​ོས་ནས་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱས།

ས་གནས་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ (Mansabdars) རྣམས་ས་གནས་གཅི​ིག་ལ་ཡུན་རི​ིང་བཞག་ཚེ​ེ། སྟོ​ོབས་ཆེ​ེན་པོ​ོར་འགྱུར་

ཚིག་ གསར།

༡། ཁང་བཟོ​ོའི་ིརི​ིག་པ། Architecture ༢། བྱི​ིས་པའི​ི་གཉེ​ེན་སྒྲི​ིག། Child Marriage ༣། མཚོ​ོ་མཁའི​ི་ས་མཚམས། Coastline

བ་དང་། མི​ི་མང་ལ་གནོ​ོད་པར་དོ​ོགས་ནས། ས་གནས་གཅི​ིག་ལ་མ་ བཞག་པར་གནས་སྤོ​ོ་ཡང་ཡང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཨག་བཱར་གྱི​ིས་གནས་སྐོ​ོར་གྱི​ི་ཁྲལ་ (Pilgrimage Tax) དང་།

ཇི​ིཛི​ིཡཱ་ (Jizya) ཟེ​ེར་བའི​ི་ཆོ​ོས་ཁྲལ་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོས་པ་དང་། ཧི​ིནྡུ་དང་

ཡེ​ེ་ཤུ་སོ​ོགས་ཆོ​ོས་ལུགས་གཞན་ལ་རང་དབང་དང་ཐོ​ོབ་ཐང་འདྲ་མཉམ་སྤྲད། ཁོ​ོང་གི​ིས་ཀུན་ཁྱབ་ཞི​ི་བདེ​ེ་ (Sulh-i kul) ཞེ​ེས་པའི​ི་ལྟ་བ་བརྒྱུད་བསྒྲགས་བྱས་ནས། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་རི​ིགས་རུས་དང་ཆོ​ོས་ལུགས་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྲོ​ོལ་ངན་ སྤེ​ེལ་མི​ི་ཆོ​ོག་པར་བཟོ​ོས། དེ​ེ་བཞི​ིན་བཙན་དབང་གི​ིས་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་སུ་བསྒྱུར་བའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་རྣམས་མེ​ེད་པར་

བཟོ​ོས་པ་དང་། དེ​ེ་སྔ་བཙན་དབང་གི​ིས་ཁ་ཆེ​ེར་བསྒྱུར་བ་རྣམས་སླར་ཧི​ིནྡུའི​ི་ཆོ​ོས་ལ་ཞུགས་ཆོ​ོག་པ། ཧི​ིནྡུའི​ི་ཆོ​ོས་པར་གུས་

བརྩི​ི་དང་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གནང་ཕྱི​ིར། རྒྱལ་པོ​ོའི་ི ཐབ་ཚང་དུ་གླང་ཤ་བཟའ་མི​ི་ཆོ​ོག་པའི​ི་བཀའ་གནང་།

བྱི​ིས་པའི​ི་གཉེ​ེན་སྒྲི​ིག་ (Child Marriage) ཅེ​ེས་བྱི​ིས་པ་ན་ཚོ​ོད་མ་ཟི​ིན་གོ​ོང་གཉེ​ེན་སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་དང་། ཧི​ིནྡུའི​ི་བུད་མེ​ེད་རྣམས་

ཁྱོ​ོ་ག་འདས་རྗེ​ེས་ཕུང་པོ​ོ་དང་ལྷན་དུ་གསོ​ོན་སྲེ​ེག་བྱེ​ེད་པའི​ི་ས་ཏཱི​ི་ལུགས་སྲོ​ོལ་ (Sati System) ཡང་མེ​ེད་པ་བཟོ​ོས་པས། མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཁོ​ོང་ལ་ཨག་བཱར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ (Akbar-e-Azam) ཞེ​ེས་མངོ​ོན་པར་བསྟོ​ོད།

མངའ་ཐང་ཉམས་རྒུད།

ཨཽ​ཽ་རཾ​ཾག་ཛེ​ེབ་ཀྱི​ི་སྐབས་མུགལ་གོ​ོང་མའི​ི་མངའ་རི​ིས་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་སུ་སླེ​ེབས་ཡོ​ོད་ཀྱང་། སྔར་ཨག་བཱར་སྐབས་ཀྱི​ི་

འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་ལམ་སྲོ​ོལ་རྣམས་ལག་བསྟར་མ་བྱས་པ་མ་ཟད། ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱང་བཟོ​ོད་བསྲན་དང་ཞི​ི་མཐུན་མཉམ་ གནས་མེ​ེད་པར་དམ་དྲག་ཤུགས་ཆེ​ེན་བྱས་རྐྱེ​ེན། ས་ཁུལ་གང་ས་ནས་ངོ​ོ་ལོ​ོག་པའི​ི་འགོ​ོ་བཙུགས།

ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་མརཱ་ཋཱའི​ི་རྒྱལ་ཁམས་དབང་དུ་བསྡུ་བར་ཨཽ​ཽ་རཾ​ཾག་ཛེ​ེབ་ཀྱི​ིས་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ཉི​ི་ཤུ་ཙམ་བཏང་ཡང་། ཨཽ​ཽ་རཾ​ཾག་ཛེ​ེབ་ གྲོ​ོངས་རྗེ​ེས་མརཱ་ཋཱའི​ི་རྒྱལ་ཁམས་སྟོ​ོབས་ཆེ​ེན་པོ​ོར་གྱུར་ནས་མུགལ་གྱི​ི་ཁ་གཏད་དུ་ལངས། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཇཱ​ཱཊ་དང་སི​ིག་མི​ི་ རི​ིགས་ཀྱི​ིས་ཕྱོ​ོགས་གང་ས་ནས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱེ​ེན་ལངས་བྱས།

ཨཽ​ཽ་རཾ​ཾག་ཛེ​ེབ་གྲོ​ོངས་རྗེ​ེས་ཁོ​ོའི་ི རྒྱལ་སྲི​ིད་འཛི​ིན་རྒྱུའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་མ་འཆམ་པས། བུ་ཕྲུག་ནང་ཁུལ་འཁྲུག་རྩོ​ོད་ཤོ​ོར་བ་

80

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

དང་། མཐར་བྷཱ་དུར་ཤཱཧ་ (Bahadur Shah) ལ་རྒྱལ་ཁ་ཐོ​ོབ་སྟེ​ེ་སྲི​ིད་བསྐྱངས་ཀྱང་། རི​ིང་པོ​ོར་མ་སོ​ོན་པར་ཚེ​ེ་ལས་ འདས། དེ​ེ་རྗེ​ེས་བུ་ཕྲུག་ནང་ཁུལ་དབང་ཆ་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ནང་འཁྲུག་བྱུང་བ་དང་། མུགལ་གོ​ོང་མའི​ི་མངའ་ཁུལ་གང་ས་ ནས་གྱེ​ེན་ལངས་བྱས་པ། ཨི​ི་རན་དང་ཨཕ་གཱན་སོ​ོགས་ཕྱི​ི་རྒྱལ་གྱི​ིས་བཙན་འཛུལ་སོ​ོགས་ལ་བརྟེ​ེན། རི​ིམ་བཞི​ིན་མངའ་ ཐང་ཉམས་རྒུད་དུ་གྱུར་ཏོ​ོ། །

རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་དང་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་གྱི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་ཆེ​ེ་ཁག

གོ​ོང་དུ་ང་ཚོ​ོས་དུས་རབས་བར་མའི​ི་དི​ིལླི​ིའི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་ཚོ​ོའི​ི་སྐོ​ོར་བཀླགས་ཟི​ིན། གཤམ་ལ་རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་

དང་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་གྱི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་ཆེ​ེ་ཁག་ངོ​ོས་ཟུངས་དང། རྒྱལ་རྒྱུད། (Kingdom)

ཅཱོ​ོལ། Chola

ས་ཁུལ། (Region)

རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས། Southern India

ཝི​ིཇཡ་ན་གར། Vijayanagara བཧ་མ་ནི​ི། Bahmani མརཱ་ཋཱ། Maratha

རྒྱ་གར་ནུབ་ཕྱོ​ོགས། Western India

ཅོ​ོ་ལའི​ི་རྒྱལ་གཞི​ིས། (Chola Kingdom)

དུས་རབས་དགུ་པའི​ི་ནང་ཅོ​ོལའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་ ཀྱི​ི་དབང་ཐང་རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། རཱཇཱ​ཱ་རཱཇ་ ཅོ​ོལ་ (Rajaraja Chola) དང་། རཱ་ཇེ​ེནྡྲ་ ཅོ​ོལ་ (Rajendra

Chola) གཉི​ིས་ནི​ི་ཅོ​ོ་ལའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོའི་ི ནང་ནས་གྲགས་

ཆེ​ེ་བའི​ི་གྲས་ཡི​ིན།

ཅོ​ོ་ ལའི​ི་ རྒྱལ་རྒྱུད་སྐབས་མཚོ​ོ་ དམག་ལ་

མཁས་ཤིངི ་། ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི་ི དབང་སྒྱུར་ཕྱི​ིའི་ི རྒྱལ་ཁབ་མ་ ལེ​ེ་ཤི​ི་ཡ་ (Malaysia) དང་། ཨི​ིན་ཌོ​ོ་ནེ​ེ་ཤི​ི་ཡ་ (Inddonesia) བཅས་ལ་ཁྱབ་ཐུབ་ཡོ​ོད།

ཤྲི​ི་ལངྐཱ། ས་ཁྲ། ༧

མ་ལེ​ེ་ཤྱི​ི།

ཨིན་ཌོ་ནེཤྱ།

ས་ཁྲ་ལ་གཟི​ིགས་ནས་རྒྱལ་ཁབ་གང་དང་གང་ཅོ​ོ་ལའི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་སུ་ཚུད་ཡོ​ོད་པ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གྱི​ིས།

81

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རྒྱལ་སྲས་དེ​ེའི​ི་མངའ་འོ​ོག་ཏུ་གྲུ་ཁ་སུམ་བརྒྱ་དང་། གྲུ་ཁ་གཅི​ིག་གི​ི་ཆེ​ེ་ཆུང་ནི​ི་ཀ་ལེ​ེ་ཀཊ་ (Calicut) དང་

མཉམ་ཞི​ིང་། ཟླ་ངོ​ོ་གསུམ་ཙམ་འགྲུལ་བཞུད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁོ​ོངས་ཡོ​ོད། མངའ་ཁོ​ོངས་དེ​ེའི​ི་

ས་ཆ་ཕལ་ཆེ​ེ་བར་ཞི​ིང་ས་འདེ​ེབས་ལས་ལ་ས་གཞི​ི་ཧ་ཅང་གཤི​ིན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་དང་། འབུམ་ཕྲག་གཅི​ིག་ཙམ་གྱི​ི་ དཔུང་དམག་ཡོ​ོད།

ཨབ་དུར་ ར་ཛཱག (Abdul Razzaq)

ཝི​ི་ཇཡ་ན་གར་གྱི​ི་རྒྱལ་གཞི​ིས། (Vijayanagara Kingdom)

གོ​ོང་གི​ི་བརྗོ​ོད་པ་འདི​ི་ནི​ི་པར་ཤི​ི་ཡའི​ི་འགྲུལ་པ་ཨབ་དུར་ ར་ཛཱག་ (Abdul Razzaq) གི​ི་འགྲེ​ེལ་པ་ལས་ལུང་འདྲེ​ེན་

བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་བརྗོ​ོད་པ་དེ​ེ་ལས་གནད་དོ​ོན་གང་རྟོ​ོགས་ཐུབ་སོ​ོང་། དཔེ​ེར་ན།

༡། ཝི​ིཇཡ་ན་གར་ནང་གྲུ་ཁ་མང་པོ​ོ་འདུག ༢། ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་

༣། ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་

དུས་རབས་ ༡༤ ནང་གི​ི་ཧ་རི​ི་ཧར་དང་བུཀྐ་ ( Harihara and Bukka ) གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་ཝི​ིཇཡ་ན་གར་རྒྱལ་སྲི​ིད་

བཟུང་ཡོ​ོད། ཀྲི​ིཤྣཱ་དྷེ​ེ་ཝ་ རཱ་ཡ་ (Krishnadeva Raya) ནི​ི། ཝི​ིཇཡ་ན་གར་ (Vijayanagara) གྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་གྲགས་ཆེ​ེ་བ་ཞི​ིག་ ཡི​ིན།

བཧ་མ་ནི​ི་རྒྱལ་གཞི​ིས། (Bahmani Kingdom)

ཨཱ་ལ་དྷི​ིན་ ཧ་སན་ བྷ་མཎ་ ཤཱཧ་ (Alauddin Hasan Bahman Shah) ནི​ི་བཧ་མ་ནི​ིའི་ི རྒྱལ་སྲི​ིད་རྩ་འཛུགས་གནང་

མཁན་དེ​ེ་ཡི​ིན། ཏུན་ག་བྷ་དྲ་ (Tungabhadra) དང་ཀྲྀ​ྲྀ་ཥྞཱ་ (Krishna) རྒྱུག་ཆུའི​ི་བར་གྱི​ི་ས་ཁུལ་རཡེ​ེ་ཅུར་ (Raichur) ནི​ི་ས་ གཞི​ི་གཤི​ིན་པོ​ོ​ོ་ཡོ​ོད། ས་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་འབྲས་ཕོ​ོར་ (The Rice Bowl of South India) ཞེ​ེས་ཟེ​ེར། ས་ ཁུལ་དེ​ེའི​ི་བདག་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་བཧ་མ་ནི​ི་དང་ཝི​ིཇཡ་ན་གར་གཉི​ིས་བར་དམག་འཁྲུག་ཡང་ཡང་ཤོ​ོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

82

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

པུ་ནེ​ེ།

ས་ཁྲ། ༨ མརཱ་ཋཱའི​ི་མངའ་འོ​ོག་ཏུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ཁུལ།

མརཱ་ཋཱ་རྒྱལ་གཞི​ིས། (Maratha Kingdom)

དུས་རབས་ ༡༧ ནང་མརཱ་ཋཱའི​ི་དབང་ཐང་རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། མརཱ་ཋཱའི​ི་ས་ཁུལ་གྱི​ི་སའི​ི་ཆགས་དབྱི​ིབས་ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་

པས་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་དབང་ཤུགས་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་གཏོ​ོང་ཐུབ་ཡོ​ོད། ཝི​ིན་དྱ་ སཏ་པུ་ར་ (Vindhya -Satpura) རི​ི་རྒྱུད་དང་། ནརྨ་

དཱ་དང་ཏཱ་པི​ི་ (Narmada and Tapi) གཙང་པོ​ོ་གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་མརཱ་ཋཱ་ས་ཁུལ་ས་ཆ་གཞན་ལས་ལོ​ོགས་སུ་འབྱེ​ེད་ཐུབ་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཁོ​ོང་ཚོ​ོ་རང་བཞི​ིན་གྱི​ི་བཙན་རྫོ​ོང་ཞི​ིག་ཆགས་ཡོ​ོད། མརཱ་ཋཱའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རྩོ​ོམ་ཡི​ིག་གི​ི་རྐྱེ​ེན་བྱས་ནས་ཁོ​ོང་ ཚོ​ོའི​ི་བར་ལ་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་གྱི​ི་ཚོ​ོར་བ་ཞི​ིག་བསྐྲུན། ཤི​ིཝཱཇཱི​ི�་ (Shivaji) ནི​ི་མརཱ་ཋཱའི​ི་རྒྱལ་གཞི​ིས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་གྲགས་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་དེ​ེ་ ཡི​ིན། མརཱ་ཋཱ་ལ་མཚོ​ོ་དམག་དང་ས་དམག་གི​ི་དཔུང་སྟོ​ོབས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས། ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་མངའ་ཐང་ཡང་ཧ་ཅང་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་ བྱེ​ེད་ཐུབ་ཡོ​ོད། པུ་ནེ​ེ་ (Pune) ནི​ི་མརཱ་ཋཱའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ས་ཡི​ིན། །

83

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྦྱོ​ོང་ཚན། ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། ཀུ་ཏུབ་ ཨུད་ དི​ིན་ ཨཡེ​ེ་བག་གྱི​ིས་དབང་སྒྱུར་བྱས་པའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་གང་ཟེ​ེར། ༢། སུལ་ཏཱན་རྒྱལ་རྒྱུད་ཅེ​ེས་འབོ​ོད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

༣། ཨླི​ི�་ཏུཏ་མི​ིཤ་ཡི​ིས་རྒྱལ་སྲི​ིད་བཟུང་ནས་ས་ཁུལ་གང་དང་གང་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱས་ཡོ​ོད་དམ། ༤། དངུལ་གྱི​ི་འགྲོ​ོ་སྟངས་གཅི​ིག་གྱུར་ཡོ​ོང་བའི​ི་གསར་གཏོ​ོད་གང་དང་གང་གནང་ཡོ​ོད་དམ།

༥། ཨལཱ་དྷི​ིན་ཁི​ིལ་ཇི​ིའི​ི་དུས་སྐབས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁུལ་གང་དང་གང་མངའ་ཁོ​ོངས་སུ་བསྡུས་ཡོ​ོད། ༦། དི​ིལླི​ིའི​ི་ཉེ​ེ་འབྲེ​ེལ་པནི​ི་པཱཏ་དུ་སུ་དང་སུའི​ི་་དབར་དམག་འཐབ་བྱས་ཡོ​ོད།

ཁ༽ ལན་འགྲི​ིག་པ་ལ་རྟགས་རྒྱོ​ོབ། ༡། དི​ིལླི​ིའི​ི་མི​ིང་གཞན་ནི​ི། ཀ) དི​ིལླི​ི་ཀ

ཁ) དི​ིལླི​ི་གསར་པ།

ག) ད་ལླི​ི་རྙི​ིང་པ།

ཀ )ཨླི​ི�་ཏུཏ་མི​ིཤ

ཁ) བལ་བན།

ག) ཨལཱ་དྷི​ིན་ཁི​ིལ་ཇི​ི།

ཀ) ཨལཱ་དྷི​ིན་ཁི​ིལ་ཇི​ི།

ཁ) མུ་ཧམྨཏ་ བི​ིན་ ཏུག་ལཱཀ

༢། ཀུ་ཏུབ་ ཨུ་དི​ིན་གྱི​ི་རྗེ​ེས་ལ་རྒྱལ་སྲི​ིད་འཛི​ིན་མཁན་ནི​ི། ༣། ཁལ་ཇི​ིའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོའི་ིནང་ནས་གྲགས་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ནི​ི།

༤། མརཱ་ཋཱའི​ི་རྒྱལ་གཞི​ིས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་གྲགས་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ནི​ི། ཀ) ཨཱ་ལ་དྷི​ིན་ ཧ་སན་ བྷ་མཎ་ ཤཱཧ།

ཁ) ཤི​ི་ཝ་ཇི​ི།

84

ག) ཕྷི​ི�རུཛ་ ཤ།ཏུ་གལཀ ཱ � ་ཝ་ རཱ་ཡ། ག) ཀྲྀ​ྲྀཥྣཱ་དྷེ​ེ

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཁ༽ ལན་རྒྱོབ།

༡། ཨལཱ་དྷིན་ཁིལ་ཇིས་ (Alauddin Khalji) གུཇ་རཱཏ་དབང་སྒྱུར་བྱས་པར་ཁོང་ཚོའི་དམག་ཤུགས་ཆེ་རུ་འགྲོ་དགོས་ པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན།

༢། བཱབར་དང་སུའི་དབར་དམག་འཐབ་བྱས་ཡོད། བཱབར་ལ་དམག་ཐོབ་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན། ༣། རཡེ​ེ་ཅུར་ལ་རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་འབྲས་ཕོ​ོར་ཞེ​ེས་འབོ​ོད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན། ༤། ཨག་བཱར་གྱི​ི་བྱས་རྗེ​ེས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཞག་པའི​ི་སྐོ​ོར་མདོ​ོར་ཙམ་བྲི​ིས།

ག༽ གཤམ་གྱི་མིང་རྣམས་ས་གནས་གང་དུ་ཡོད་པ་ས་ཁྲའི་སྟེང་བྲིས། ༡། མརཱ་ཋཱའི​ི་མངའ་འོ​ོག་ཏུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་པུ་ནེ​ེ།

༢། སུལ་ཏཱན་རྒྱལ་པོ​ོའི་ིམངའ་འོ​ོག་གི​ི་གུཇ་རཱཏ། ༣། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གན་ཇི​ི་ཊི​ིག་ཐང་།

85

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡༠

དུས་རབས་བར་མའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྒྱུ་རྩལ་དང་རྩོ​ོམ་རི​ིག

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་དང་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་སུ་སྐྱོ​ོད་སྐབས། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གནའ་བོ​ོའི་ི མཁར་དང་ལྷ་ཁང་གི​ི་བཟོ​ོ་

བཀོ​ོད་འདྲ་མི​ིན་མཐོ​ོང་མྱོ​ོང་ངམ།

༡། ཁང་པ་དེ​ེ་ཚོ​ོའི​ི་དབྱི​ིབས་དང་ཁ་དོ​ོག་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༢། གནའ་བོ​ོའི་ིསྐབས་སུ་ཁང་པ་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལག་ཆ་གང་དང་གང་ཡོ​ོད་དམ།

༣། ལོ​ོ་ངོ​ོ་བརྒྱ་ཕྲག་འདས་པའི​ི་ཁང་པ་དེ​ེ་ཚོ​ོ་ཉར་ཚགས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁང་བཟོ​ོའི་ི རི​ིག་པ།

སུལ་ཏཱན་གྱི​ི་དུས་སྐབས་ (Sultanate Period) སུ་ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་པ་ (Architecture) གསར་ཐོ​ོན་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལ་

གཞུ་དབྱི​ིབས་ཁང་པ། (Arch)

ལྕོ​ོག་མཁར།

བ་གམ།

(Minaret)

(Dome)

རྒྱ་གར་དང་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཁང་བཟོ​ོའི་ིརི​ིག་པ་ (Indo-Islamic Style of Architecture) ཡང་ཟེ​ེར།

ཏུརྐི​ི་དང་པར་ཤི་ི ཡ་ (Turkey and Persia) ནས་ཡི​ིན་པའི​ི་ལག་རྩལ་ཅན་གྱི​ི་ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་པ་བ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་རྒྱ་གར་

ལ་ཁང་བཟོ​ོའི་ི ཆེ​ེད་འབོ​ོད་འགུགས་བྱས་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་དང་ལྷན་དུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྐོ​ོས་རི​ིས་པ་ (Sculptor) དང་། ངལ་རྩོ​ོལ་བ།

(Labourer) རྡོ​ོ་བཟོ​ོ་བ་ (Mason) བཅས་ནས་ཁང་བཟོ​ོའི་ི ལས་ཀར་མཉམ་ཞུགས་བྱས། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་རྒྱ་གར་དང་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་

ཁང་བཟོ​ོའི་ིརི​ིག་པ་ནི​ི་ཚོ​ོ་ཁག་གཉི​ིས་མཉམ་ལས་བྱས་པ་ལས་ཐོ​ོན་པའི​ི་བཟོ​ོ་ལྟ་དམི​ིགས་བསལ་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བཟོ​ོ་ལྟ་དེ​ེ་ཚོ​ོའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཁག་ལ་རྟོ​ོག་ཞི​ིབ་ཅི​ིག་གྱི​ིས་དང་།

༡། གཞུ་དབྱི​ིབས་ཁང་པ་ (Arch) དང་། བ་གམ། (Dome) ལྕོ​ོག་མཁར་ (Minaret) བཅས་ནི​ི་ཁང་པ་དེ​ེ་ཚོ​ོའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་

86

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

དམི​ིགས་བསལ་རྣམས་ཡི​ིན།

༢། མེ​ེ་ཏོ​ོག་དང་། རྩི​ི་ཤི​ིང་སོ​ོགས་ཁང་པའི​ི་རྒྱན་སྤྲས་ཆེ​ེད་བརྐོ​ོས་ཡོ​ོད།

༣། རྩི​ིག་འདམ་ (Mortar) དང་། བྱེ​ེ་རྡོ​ོ་དམར་པོ​ོ། (Red Sandtones) རྡོ​ོ་ཀ་མ་རུ་ (Marble) བཅས་བཟོ​ོ་སྐྲུན་ཆེ​ེད་བེ​ེད་སྤྱད་ཡོ​ོད།

༤། ཁང་པའི​ི་གཡས་གཡོ​ོན་ལ་ལྡུམ་ར་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དེ​ེ་འདྲ་བསྐྲུན་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༡༠་༡ རྩི​ི་ཤི​ིང་དང་མེ​ེ་ཏོ​ོག་གི​ི་ མཛེ​ེས་རྒྱན།

ཀུ་ཏུབ་ མི​ི་ནར། (Qutab Minar)

ཀུ་ཏུབ་ མི​ི་ནར་ (Qutab Minar) ནི​ི་གོ​ོང་གི​ི་བཀོ​ོད་པ་བཞི​ིན་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་ཁང་པ་ཆེ​ེས་

ཐོ​ོག་མ་དེ​ེ་ཆགས་ཡོ​ོད། ཀུ་ཏུབ་ ཨུད་ དི​ིན་ ཨཡེ​ེ་བག།(Qutb ud din Aibak) ཞེ​ེས་པ་སུལ་ཏཱན་ གྱི​ི་རྒྱལ་སྲི​ིད་འཛུགས་མཁན་ཁོ​ོང་གི​ིས་ཁང་བཟོ​ོའི་ི བཟོ​ོ་སྐྲུན་འགོ​ོ་ཚུགས་པ་དང་། རྗེ​ེས་སུ་ཨླི​ི�་

ཏུཏ་མི​ིཤ།(Iltutmish) ཡི​ིས་མཇུག་བསྐྱངས། ལྕོ​ོག་མཁར་དེ​ེ་རི​ིང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་དང་། མདུན་ངོ​ོས་ སུ་འབུར་དུ་ཐོ​ོན་པའི​ི་ཀ་ཕི​ིབས་ (Balcony) རྣམས་ཁང་པ་དེ​ེའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཁང་པའི​ི་བཟོ​ོ་ལྟ་ནི​ི་མུགལ་ (Mughal) གྱི​ི་སྐབས་སུ་སྐད་གྲགས་ཆོ​ོད་པར་གྱུར་ཡོ​ོད།

མུགལ་གྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་མཁར་དང་། ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ལྷ་ཁང་། པུར་ཁང་རྣམས་རྒྱ་གར་དང་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཁང་ བཟོ​ོ་རི​ིག་པའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་མངོ​ོན་ཡོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་དེ​ེའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་པར་ཁ་ཤས་ལ་གཟི​ིགས་དང་།

དི​ིལླི​ིའི​ི་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཧུམཱ་ཡཱུཾ​ཾ་ (Humayun’s Tomb) གྱི​ི་པུར་ཁང་ནི​ི་བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་འདི​ིའི​ི་

མཚོ​ོན་བྱེ​ེད་སྙི​ིང་དོ​ོན་ (Epitome) དེ​ེ་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་ལྡུམ་ར་ཡི​ིད་དུ་འོ​ོང་བ་ཞི​ིག་གི​ི་དཀྱི​ིལ་དུ་ཆགས་

ཚོ​ོན་ ཐོ​ོངས།

པར་རི​ིས། ༡༠་༢ ཀུ་ཏུབ་ མི​ི་ནར། (Qutab Minar)

འབྲི​ི་དེ​ེབ་ནང་གཞུ་

དབྱི​ིབས་དང་། བ་གམ།

ལྩོ​ོག་མཁར་བཅས་ཀྱི​ི་རི​ི་ མོ​ོ་བྲི​ིས་ནས་ཚོ​ོན་ཐོ​ོངས།

པར་རི​ིས། ༡༠་༣ དི​ིལླི​ི་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཧུམཱ་ཡཱུཾ​ཾ་གྱི​ི་པུར་ཁང་། Humayun‘s Tomb -Delhi

87

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཡོ​ོད། པུར་ཁང་འདི​ི་ནི​ི་བྱེ​ེ་རྡོ​ོ་དམར་པོ​ོ་དང་རྡོ​ོ་ཀ་མ་རུ་པ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། ཏཱཇ་མཧལ་ (Taj Mahal) ཡང་པུར་ཁང་ དེ​ེའི​ི་བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་བཞི​ིན་འཛུགས་སྐྲུན་བྱས་ཡོ​ོད།

ཁང་པའི​ི་པར་རི​ིས་ (ཨང་༡༠་༤) ཨག་ར་ (Agra) ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཏཱཇ་མཧལ་ནི​ི་ཤཱཧ་ཇ་ཧན་ (Shah Jahan) གྱི​ིས་

པར་རི​ིས། ༡༠་༤ ཏཱཇ་མཧལ་ (Taj Mahal)

པར་རི​ིས། ༡༠་༥ མཁར་དམར་པོ​ོ། (Red Fort)

རང་གི​ི་ཆུང་མ་མུམ་ཏཱཛ་མཧལ་ (Mumtaz Mahal) ཆེ​ེད་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱ་གར་དང་ཁ་ཆེ​ེའི་ི ཁང་བཟོ​ོའི་ི

བཟོ​ོ་ལྟའི​ི་འདྲ་དཔེ​ེ་ཡག་ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་དགོ​ོས། ཁང་པ་དེ​ེ་བཟོ​ོ་སྐྲུན་ཆེ​ེད་རྡོ​ོ་ཀ་མ་རུ་པ་དཀར་པོ​ོ་ (White Marble) བདེ​ེ་སྤྱོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད།

བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་དེ​ེ་འདྲ་བའི​ི་ཁང་པ་གཞན་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་ནི​ི་དི​ིལླི​ིའི​ི་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཇ་མ་ མཱས་ཇི​ིཏ་ (Jama Masjid) ཡི​ིན།

ཁང་པ་དེ​ེ་བཟོ​ོ་སྐྲུན་ཆེ​ེད་རྡོ​ོ་ཀ་མ་རུ་པ་དང་བྱེ​ེ་རྡོ​ོ་དམར་པོ​ོ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁང་བཟོ​ོའི་ི རི​ིག་པ།

པ་ལ་ཝ་ (Palava) ནི​ི་རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཀཱན་ཅི​ི་པུ་རམ་ (Kanchipuram) ཁུལ་གྱི​ི་ས་སྐྱོ​ོང་ཞི​ིག་ཡི​ིན། མཧ་བྷ་ལི​ི་པུ་

རམ་ (Mahabalipuram) ནི​ི་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་གྲུ་ཁའི​ི་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་ (Port City) ཆེ​ེ་ཁག་གཅི​ིག་ཡི​ིན། པ་ལ་ཝའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་ནཱར་སི​ིམ་ཧ་ ཝར་མན་ (Narasimhavarman) གྱི​ི་རྒྱལ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་བའི​ི་སྐབས་

མཧཱ་པ་ལི​ི་པུ་རམ་ནང་བཞེ​ེངས་པའི​ི་ལྷ་ཁང་རྣམས་ལ་པན་ཆ་ར་ ཐཱ་ས་ (Pancharathas) ཞེ​ེས་འབོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

གནས་དེ​ེའི​ི་ལྷ་ཁང་རྣམས་བྲག་རྡོ​ོ་གཤགས་ནས་བཟོ​ོས་པ་

པར་རི​ིས། ༡༠་༥ ཇ་མ་མྰ​ྰས་ཇི​ིཏ། (Jama Masjid)

ཤ་སྟག་ཡི​ིན། དེ​ེ་ལྟ་བུའི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་གཤགས་ནས་བཞེ​ེངས་པའི​ི་ལྷ་ ཁང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཆ་མང་པོ​ོའི་ིནང་མཐོ​ོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད།

88

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

པར་རི​ིས། ༡༠་༦ མཧཱ་བྷ་ལི​ི་པུ་རམ་ (Mahabalipuram) ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་པན་ཆ་ར་ཐཱ་ས་ (Pancharathas)

མཧཱ་རཱཥྚྲ་ (Maharashtra) ནང་གི​ི་ཨེ​ེ་ལོ​ོ་རཱའི​ི་ (Elora) བྲག་ཕུག་ལྷ་ཁང་ནི​ི་བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་དེ​ེ་བཞི​ིན་ཡི​ིན། ལྷ་ཁང་

དེ​ེའི​ི་རི​ིགས་དུས་རབས་ ༦ པ་ནས་ ༡༢ བར་བཞེ​ེངས་ཡོ​ོད། གནས་དེ​ེར་ནང་པ་ (Buddhist) དང་། གཅེ​ེར་བུ་པ། (Jain) ཝེ​ེཥནཝེ​ེ། (Vaishnavite) ཤེ​ེ​ེཝ། (Shaivite) བཅས་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༡༠་༧ ཨེ​ེ་ལོ​ོ་རཱའི​ི་བྲག་ཕུག་ལྷ་ཁང་། (Elora Temple)

དུས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་པ་གསར་པ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ནང་བྲག་རྡོ​ོ་གཤགས་ནས་བྲག་ཕུག་ལྷ་ཁང་

བརྗི​ིད་ཉམས་ཅན་མང་པོ​ོ་བཞེ​ེངས་ཡོ​ོད།

ལྷ་ཁང་དེ​ེའི​ི་རི​ིགས་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་ཐོ​ོག་བརྩེ​ེགས་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་ཤ་

སྟག་ཡི​ིན། རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཏན་ཇ་འུར་ (Tanjavoor) ཞེ​ེས་པའི​ི་གྲོ​ོང་ ཁྱེ​ེར་ནང་རྒྱལ་པོ​ོ་རཱཇཱ​ཱ་རཇཱ​ཱ་ ཅོ​ོལ་ (Rajaraja Chola) གྱི​ི་རྒྱལ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ སྐབས་བཞེ​ེངས་པའི​ི་བེ​ེརེ​ེ་ཧར་དེ​ེ་ས་ཝར་ལྷ་ཁང་ (Brihadiswara Temp-

ple) དང་། རྒྱ་གར་ཤར་ཕྱོ​ོགས་ཨ་སམ་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཀ་མ་ཁྱཱ་ལྷ་ཁང་ (Kamakhya Temple) ནི​ི་བཟོ​ོ་བཀོ​ོད་དེ​ེའི​ི་མཚོ​ོན་བྱེ​ེད་སྙི​ིང་དོ​ོན་དེ​ེ་ཡི​ིན།

89

ཚིག་ གསར།

༡། ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་པ། - Architecture ༢། རྐོ​ོས་རི​ིས་པ། - Sculptor ༣། ངལ་རྩོ​ོལ་བ། - Labourer ༤། རྡོ​ོ་བཟོ​ོ་བ། - Mason

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

པར་རི​ིས། ༡༠་༨ ཏན་ཇ་འུར་གྱི​ི་ལྷ་ཁང་བེ​ེརེ​ེ་ཧར་དེ​ེ་ས་ཝར།

རྗེ​ེས་སུ་ལྷ་ཁང་གི​ི་གྱང་ངོ​ོས་སུ་བརྐོ​ོས་རི​ིས་ (Sculpture) ཀྱི​ིས་རྒྱན་སྤྲས་བྱེ​ེད་

པ་ཁྱབ་གདལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ར་མ་ཡྣ་ (Ramayana) དང་། མཧཱ་བྷ་རཏ་

(Mahabharata) བ་ག་ཝཏ་ (Bhagavata) སོ​ོགས་ལྷ་ཁང་གི​ི་རྩི​ིག་རྡོ​ོའི་ི ངོ​ོས་སུ་བརྐོ​ོས་

ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། དམག་འཁྲུག་དང་། སྒྱུ་རྩལ། གླུ་གར་སོ​ོགས་མཚོ​ོན་པའི​ི་བརྐོ​ོས་རི​ིས་ རྣམས་ལྷ་ཁང་གི​ི་རྩི​ིག་ངོ​ོས་སུ་མཐོ​ོང་ཐུབ།

པར་རི​ིས། ༡༠་༩ མདྱ་ པྲདེ​ེཤ་ནང་གི​ི་ ཁཇུ་ར་ཧོ​ོ་ལྷ་ཁང་ (Khajuraho Temple) གི​ི་རྩི​ིག་གྱང་ནི​ི་བརྐོ​ོས་རི​ིས་ཀྱི​ིས་རྒྱན་ པའི​ི་ལྷ་ཁང་གི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

རོ​ོལ་དབྱངས་དང་རི​ི་མོ​ོ། (Music and Painting)

དུས་རབས་བར་མའི​ི་སྐབས་རྒྱ་གར་ནང་ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་པ་ཙམ་མི​ིན་པར་རོ​ོལ་དབྱངས་ཀྱང་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་

ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་དུ་ཀར་ནཱ་ཊི​ིག་རོ​ོལ་དབྱངས་ (Carnatic Music) དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད། པུརནྡར་དྷྶ་ྶ (Pur-

randaradasa) ནི​ི་ཀར་ནཱ་ཊི​ིག་རོ​ོལ་དབྱངས་ཀྱི​ི་རོ​ོལ་མོ​ོ་མཁན་སྙན་གྲགས་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དི​ིལླི​ི་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་དང་། མུ་

གལ་གྱི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་སྐབས་པར་ཤི​ི་ཡའི​ི་རོ​ོལ་དབྱངས་ ཀྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན ་ཆེ​ེན ་པོ​ོ་ སླེ​ེབ ས་པར་བརྟེ​ེན ་རོ​ོལ ་

དབྱངས་ལ་དོ​ོ་སྣང་གསར་པ་ཞི​ིག་སླེ​ེབས་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་ ལ་ཧི​ིནྡུ ་སྟཱན་གྱི​ི་ རོ​ོལ ་དབྱངས་ (Hindustani Mus-

sic) ཞེ​ེས ་ཟེ​ེར ། དུས་

རོ​ོལ་དབྱངས།

དམག་འཁྲུག

གླུ་གར།

སྐབས་དེ​ེར་རོ​ོལ་མོ​ོ་བ་སྙན་གྲགས་ཅན་ནི​ི་ཨ་མི​ིར་ ཁུ་ས་རོ​ོ་ (Amir Khasrau) དང་ཏཎ་ སེ​ེན་ (Tansen) ལ་སོ​ོགས་ཡི​ིན། པར་རི​ིས། ༡༦་༡༠ ཏབ་ལ་དང་ སི​ི་ཏར།

ཀཝྭ་ལེ​ེ་ (Qawwali) ནི​ི་དུས་སྐབས་དེ​ེར་དར་སོ​ོ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རོ​ོལ་དབྱངས་ཤིག ི ་ཡི​ིན། ཨ་

མི​ིར། ཁུ་ས་རོ​ོ་ (Amir Khasrau) ཡི​ིས་རོ​ོལ་དབྱངས་དེ​ེ་དར་ཁྱབ་འགྲོ​ོ་བར་རྐང་འགན་ལེ​ེན་

བཞེ​ེས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་མི​ིན་གྱི​ི་རོ​ོལ་ཆ་མང་པོ​ོ་གསར་གཏོ​ོད་བྱུང་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན་ ཏབ་ལ་ (Tabla)

90

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

དང་སི​ི་ཏར་ (Sitar) ལྟ་བུ།

གཤམ་གྱི​ི་པར་རི​ིས་ལ་གཟི​ིགས་ན་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་འབྲི​ི་སྟངས་ལ་འགྱུར་བ་ཕྱི​ིན་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ།

རི​ི་མོ​ོའི་ི ནང་གི​ི་བརྗོ​ོད་གཞི​ི་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་རཱ་མ་ཎ་ (Ramayana) དང་། ཡེ​ེ་ཤུ་གསུང་རབ་བཡེ​ེ་བལ། (Bible) རྒྱལ་ རཱ་མ་ཎ།

རང་བྱུང་ཁམས།

རྒྱལ་བཙུན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

པར་རི​ིས། ༡༠་༡༡

ཡེ​ེ་ཤུ་གསུང་རབ་བཡེ​ེ་བལ་ལྟ་ཀློ​ོག་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པ།

བཙུན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ། (Royal Life) རང་བྱུང་ཁམས་ (Nature) བཅས་ཡི​ིན།

རྩོ​ོམ་རི​ིག (Literature)

དུས་རབས་བར་མའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་པ་དང་། རོ​ོལ་དབྱངས། རི​ི་མོ​ོ་ཙམ་མ་ཟད་བག་ཏི​ི་དང་སུ་ཕྷི​ི�འི​ི་ (Bhakti and Sufi Movement) ལས་འགུལ་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩོ​ོམ་རི​ིག་ཡར་རྒྱས་ཐད་ཕན་ནུས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད།

བག་ཏི​ི་ལས་འགུལ། (Bhakti Movement)

རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་ནས་དར་ཁྱབ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་བག་ཏི​ི་ལས་འགུལ་ནི​ི་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དབྱེ​ེ་བ་གཉི​ིས་སུ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད། ཨལ་ཝར་

(Alvars) ནི​ི་ཝེ​ེཥནཝེ​ེ། (Vaishnavites) དང་། ནྱ་ནར་ (Nayanars) ནི​ི་ཤེ​ེ​ེཝ་ (Shaivites) ཡི​ིན། དེ​ེ་ཡང་ཝེ​ེཥནཝེ​ེ་ཞེ​ེས་

པས་ལྷ་དབང་ཕྱུག་ (Shiva) གི​ི་རྗེ​ེས་སུ་འབྲང་བ་དང་། ཤེ​ེ​ེཝ་ནི​ི་ཁྱབ་འཇུག (Vishnu) རྗེ​ེས་འབྲང་བ་རྣམས་ལ་གོ​ོ

བག་ཏི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེ་དུས་རབས་ ༡༤ པའི​ི་ནང་རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་དུ་ཁྱབ་ཡོ​ོད། ལས་འགུལ་དེ​ེས་རྐྱེ​ེན་རྒྱ་

གར་གྱི​ི་ཡུལ་སྐད་ (Vernacular) ཁྱབ་གདལ་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ཁྱབ་གདལ་གཏོ​ོང་མཁན་གཙོ​ོ་བོ​ོའི་ི གྲས་སུ་གུ་རུ་

91

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ན་ནག་ (Guru Nanak) དང་། ཀ་བི​ིར་དཱས། (Kabirdas) ཏུ་སི​ིལ་དཱས། (Tusildas) མི​ི་ར་བཡེ​ེ་ (Mirabai) སོ​ོགས་ཚུད་ ཡོ​ོད།

སུ་ཕྷི​ི�འི​ི་ལས་འགུལ། (Sufi Movement)

སུ་ཕྷི​ི�་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་ཨ་རབ་ཀྱི​ི་ཐ་སྙད་སུཕྷ​ྷ་ (Suf) ནས་བྱུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཨ་རབ་ཀྱི​ི་སྐད་ལ་བལ་གྱི​ི་དོ​ོན་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་ཁ་

ཆེ​ེའི​ི་བྱ་བཏང་བ་ཚོ​ོས་བལ་གྱི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་ན་བཟའ་བཞེ​ེས་ནས་ཡུལ་ངེ​ེས་མེ​ེད་ལ་བསྐྱོ​ོད་པ་ལས་མི​ིང་དེ​ེ་ལྟར་ཐོ​ོགས་པ་ ཞི​ིག་ཡི​ིན།

སུ་ཕྷི​ི�་བ་རྣམས་ཀྱི​ིས་རྒྱས་སྤྲོ​ོས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ་ཁས་མི​ི་ལེ​ེན་པ་དང་། ཆོ​ོས་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བར་གལ་གནད་འཛི​ིན་མཁན་

ཞི​ིག་ཡི​ིན།

སུ་ཕྷི​ི�་ལས་འགུལ་གྱི​ིས་ཨུར་དུའི​ི་ (Urdu) སྐད་ཡི​ིག་ཡར་རྒྱས་ཆེ​ེད་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད། ཨུར་དུ་ནི​ི་ཨ་རབ་ཀྱི​ི་

སྐད་ཡི​ིག་དང་། པར་ཤི​ི་ཡའི​ི་སྐད་ཡི​ིག། ཧི​ིན་དྷི​ིའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་བཅས་སྦྱོ​ོར་ཐབས་ (Hybridization) བྱས་པ་ལས་བྱུང་བར་ བཤད། དུས་རབས་བར་མའི​ི་ནང་དེ​ེབ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་པར་ཤི​ི་ཡའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་བསྒྱུར་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ལེ​ེགས་སྦྱར་ནས་

རཱ་མ་ཎ་ (Ramayana) དང་། མཧཱ་བྷ་རཏ་ (Mahabharata) བཅས་ཨུར་དུའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་བསྒྱུར་ཡོ​ོད། ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་ལས་ འགུལ་དེ​ེ་ཁྱབ་གདལ་དུ་གཏོ​ོང་མཁན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ཁོ​ོཝ་ཇ་ མུཡི​ི་དྷི​ིན་ ཆི​ི་ས་ཏི​ི་ (Khwaja Muiuddin Chisti) དང་། ནི​ི་ཛམ་ མུ་དྷི​ིན་ ཨོ​ོ་ལི​ི་ཡ་ (Nizamuddin Auliya) སོ​ོགས་ཡི​ིན། །

92

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། རྒྱ་གར་དང་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཁང་བཟོ​ོའི་ིརི​ིག་པ་ལ་དམི​ིགས་བསལ་ཁྱད་ཆོ​ོས་གང་ཡོ​ོད། ༢། ཀུ་ཏུབ་ མི​ི་ནར་བཟོ​ོ་སྐྲུན་མཇུག་སྐྱོ​ོང་གནང་མཁན་དེ​ེ་སུ་ཡི​ིན་ནམ། ༣། ཨེ​ེ་ལོ​ོ་རཱའི​ི་བྲག་ཕུག་ལྷ་ཁང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་གང་དུ་ཡོ​ོད་དམ།

༤། རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་ནས་དར་ཁྱབ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་བག་ཏི​ི་ལས་འགུལ་ནི​ི་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དབྱེ​ེ་བ་ག་ཚོ​ོད་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད། ༥། སུ་ཕྷི​ི�་ཞེ​ེས་པའི​ི་ཐ་སྙད་དེ​ེ་ཇི​ི་ལྟར་བྱུང་བ་ཡི​ིན་ནམ།

ཁ༽ བར་སྟོ​ོང་ཁ་སྐོ​ོངས།

༡། སུ་ཕྷི​ི�་ལས་འགུལ་གྱི​ིས་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་སྐད་ཡི​ིག་ཡར་རྒྱས་ཆེ​ེད་ཕན་ཐོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད། ཀ) ཧི​ིན་དྷི​ིའི​ི།

ཁ) ཨུར་དུའི​ི།

ག) ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི།

༢། ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ཡི​ི་ལག་རྩལ་ཅན་གྱི​ི་ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་པ་བ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་རྒྱ་གར་ལ་ཁང་བཟོ​ོའི་ིཆེ​ེད་འབོ​ོད་འགུགས་ བྱས་ཡོ​ོད།

ཀ) ཊར་ཀི​ི་དང་པར་ཤི​ི་ཡ།

ཁ) ཨི​ིན་ཡུལ་དང་ཊར་ཀི​ི

ག) པར་ཤི​ི་ཡ་དང་ཨ་རི​ི་

ཀ) ཇ་མ་མྰ​ྰས་ཇི​ིཏ།

ཁ) ཏཱཇ་མཧལ།

ག) ཀུ་ཏུབ་ མི​ི་ནར།

ཀ) ཏན་ཇ་འུར།

ཁ) ཀཱན་ཅི​ི་པུ་རམ།

ག) ཀནྱ་ཀུ་མ་རི​ི།

ཀ) ལྷ་ཁྱབ་འཇུག

ཁ) ལྷ་དབང་ཕྱུག།

ག) ལྷ་ཚངས་པ།

༣། མཁར་དམར་པོ​ོའི་ིབཟོ​ོ་བཀོ​ོད་འདྲ་བའི​ི་ཁང་པ་གཞན་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་ནི​ི་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ ༤། པ་ལ་ཝ་ནི​ི་རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ཁུལ་གྱི​ི་ས་སྐྱོ​ོང་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ༥། ཝེ​ེཥནཝེ​ེ་ཞེ​ེས་པས་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་རྗེ​ེས་འབྲང་བ་ལ་གོ​ོ

93

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ག༽ གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། རྒྱ་གར་དང་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ཁང་བཟོ​ོའི་ིརི​ིག་པའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཁག་ལ་གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༢། ཏཱཇ་མཧལ་ནི​ི་ཤཱ་ཇ་ཧན་གྱི​ིས་རྒྱུ་མཚན་གང་གི​ི་ཆེ​ེད་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱས་ཡོ​ོད་དམ། ༣། ཧི​ིནྡུ་སྟཱན་གྱི​ི་རོ​ོལ་དབྱངས་ཞེ​ེས་པ་གང་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས།

ང༽ མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས།

གཤམ་གྱི​ི་པར་རྣམས་བ་གམ་དང་། གཞུ་དབྱི​ིབས། ལྕོ​ོག་མཁར་གང་ཡི​ིན་ངོ​ོས་ཟི​ིན་ནས་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་དང་རྒྱལ་ཁབ་གང་དུ་ ཡོ​ོད་མི​ིན་བྲི​ིས།

པར།

མི​ིང་།

དབྱི​ིབས།

94

རྒྱལ་ཁབ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས། བཙན་པོ​ོའི་ིདུས་སྐབས་ཀྱི​ི་བྱུང་བ་བརྗོ​ོད་པ། གལ་ཆེ​ེའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག། 

བཙན་པོ​ོ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ་ཁྲི​ི་ལ་བཞུགས་སྐབས་བོ​ོད་ཁམས་སྤྱི​ི་ལ་ཁྱབ་པའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་མེ​ེད་པས། བོ​ོད་

ཕྲུག་བློ​ོ་རྣོ​ོ་བ་ཁག་ཅི​ིག་རྒྱ་གར་དུ་བརྫངས། དེ​ེའི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་ཐོ​ོན་མི​ིའང་བྱོ​ོན་པ་དང་། ཕྱི​ིར་བོ​ོད་དུ་ཕེ​ེབས་ 

རྗེ​ེས་ཕོ​ོ་བྲང་མ་རུར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་དང་མཐུན་པའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་གཏན་ལ་ཕབ།

ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་གྱི​ིས་བློ​ོན་པོ​ོ་སྦ་གསལ་སྣང་རྒྱ་གར་དུ་བརྫངས་ཏེ​ེ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མཁས་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

མཁན་ཆེ​ེན ་ཞི​ི་ བ་འཚོ​ོ་ དང་རི​ིག ་སྔགས་ཀྱི​ི་ བདག་པོ​ོ་ སློ​ོབ ་དཔོ​ོན ་པདྨ་འབྱུང་གནས་བོ​ོད ་དུ་གདན་ དྲངས།

 ཁྲི​ི་རལ་པ་ཅན་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་པཎྜི​ིཏ་ཤི​ིལེ​ེནྡྲ་བོ​ོ་དྷི​ི་དང་། དཱ་ན་ཤཱི​ི་ལ། ཛི​ི་ན་མི​ི་ཏྲ་ལ་སོ​ོགས་བོ​ོད་དུ་གདན་

དྲངས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་ཙཱ་བ་སྐ་བ་དཔལ་བརྩེ​ེགས་དང་། ཅོ​ོག་རོ​ོ་ཀླུའི​ི་རྒྱལ་མཚན། ཞང་ཡེ​ེ་ཤེ​ེས་སྡེ​ེ་ལ་ སོ​ོགས་པས་སྔར་ཡབ་མེ​ེས་ཀྱི​ི་དུས་སུ་བསྒྱུར་ཟི​ིན་པའི​ི་ཆོ​ོས་ལ་དག་ཐེ​ེར་དང་། སླད་བསྒྱུར་རྒྱུ་རྣམས་



ལ་སྐད་གསར་བཅད་ཀྱི​ིས་སྲོ​ོལ་གཏན་ལ་ཕབ།

རྒྱལ་པོ​ོ་འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོ་དང་བློ​ོན་པོ​ོ་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཆོ​ོས་ཁྲི​ིམས་བཤི​ིག་པར་གྲོ​ོས་བྱས་ཏེ​ེ། དགོ​ོན་པ་

དང་ལྷ་ཁང་བཤི​ིག ལྷ་སྐུ་དང་གསུང་རབ་རྣམས་ས་འོ​ོག་ཏུ་སྦས། ཕལ་ཆེ​ེ་བ་མེ​ེ་ལ་བསྲེ​ེགས་པ་སོ​ོགས་ སངས་རྒྱས་ཆོ​ོས་ལུགས་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོ་བའི​ི་ལས་སྣ་ཚོ​ོགས་བྱས།

 འོ​ོད་སྲུངས་ཀྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་རྣམས་ཀྱི​ིས་གཡོ​ོ་རུའི​ི་ཡུལ་གྲུ་རྣམས་བཟུང་བ་དང་། ཡུམ་བརྟན་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ིས་དབུ་ རུའི​ི་ཡུལ་ཕལ་ཆེ​ེར་བཟུང་སྟེ​ེ། ཡུལ་སྡེ​ེ་རེ​ེར་དཔོ​ོན་ཆུང་རེ​ེས་བཟུང་ནས་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ིས་དབང་སྒྱུར་ མཁན་རྒྱལ་པོ​ོ་མེ​ེད་པས། སྤུར་རྒྱལ་བཙན་པོ​ོའི་ིརྒྱལ་ཁམས་དེ​ེ་སི​ིལ་བུར་འཐོ​ོར།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡༡

བཙན་པོ​ོའི་ི རྒྱལ་རབས་དང་མངའ་ཐང་།

༄༅། །ཆོ​ོས་རྒྱལ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༡༧ མེ​ེ་གླང་ལོ​ོར་ཕོ​ོ་བྲང་མི​ི་འགྱུར་བྱམས་པ་གླི​ིང་དུ་ཡབ་གནམ་རི​ི་སྲོ​ོང་

བཙན་དང་། ཡུམ་ཚེ​ེ་སྤོ​ོང་བཟའ་འབྲི​ི་མ་ཐོ​ོད་དཀར་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྲས་སུ་སྐུ་འཁྲུངས། སྐུ་ན་གཞོ​ོན་སྐབས་དྭགས་ཀོ​ོང་མྱང་གསུམ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡུལ་ལ་བཙན་པོ​ོའི་ི དབང་ སྒྱུར་གྱི​ི་སྟོ​ོབས་ཤུགས་སྲ་བརྟན་མེ​ེད་པར་བརྟེ​ེན། འབངས་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཚུར་

རྒོ​ོལ་འོ​ོས་ལངས་བྱས་པ་དང་། སུམ་པ། ཞང་ཞུང་། འ་ཞ།། མི​ི་ཉག་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ རང་རང་གི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་སུ་བཙན་པོ​ོའི་ིདབང་ཤུགས་བསླེ​ེབ་པར་དོ​ོགས་ཏེ​ེ། བོ​ོད་ མི​ི་ནང་ཁུལ་དུ་དབྱེ​ེན་དཀྲུག་སྣ་ཚོ​ོགས་བྱས། གཞན་ཡང་བཙན་པོ​ོའི་ི དབང་འོ​ོག་

ཏུ་གནས་པའི​ི་བོ​ོད་རུ་བཞི​ི་ཡང་ས་ཁོ​ོངས་གསར་རྙི​ིང་གི​ི་འགལ་ཟླ་ཡོ​ོད་པ་བཅས་ པར་རི​ིས་ ༡༡་༡ ཆོ​ོས་རྒྱལ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ།

ཀྱི​ི་དུས་སྐབས་དེ​ེར། བློ​ོན་པོ​ོ་རི​ིགས་གཅི​ིག་གི​ིས་གོ​ོ་སྐབས་བཟུང་ནས་ངོ​ོ་ལོ​ོག་ པ་མ་ཟད། ཐ་ན་བཙན་པོ​ོ་གནམ་རི​ི་སྲོ​ོང་བཙན་ཡང་དུག་གི​ིས་བཀྲོ​ོངས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༢༩ ས་གླང་ལོ​ོར་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ་དགུང་གྲངས་བཅུ་གསུམ་ལ་ སུམ་པ།

འ་ཞ།།

ས་ཁྲ། ༡ བོ​ོད་ཡོ​ོངས་ གཅི​ིག་གྱུར་ བཟོ​ོ་གནང་ མཛད་པ།

ཞང་ཞུང་།

གཡས་རུ།

རུ་ལག

དབུ་རུ།

96

གཡོ​ོན་རུ།

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཕེ​ེབས་སྐབས། བློ​ོན་ཆེ​ེན་མྱང་མང་པོ​ོ་རྗེ​ེ་ཞང་སྣང་། མགར་མང་ཞང་སུམ་སྣང་། ཁྱུང་པོ​ོ་སྤུང་སད་ཟུ་ཙེ​ེ། དབའ་དབྱི​ི་ཚབ་ བཅས་ཀྱི​ིས་བཙན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་ཐོ​ོག་ཏུ་བཀོ​ོད། བཙན་པོ​ོས་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དེ​ེ་དག་གི​ི་རྒྱབ་རོ​ོགས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རུ་བཞི​ིའི་ི ངོ​ོ་ལོ​ོག་རྣམས་ དྲག་འདུལ་བྱས་པ་དང་། ལྷག་པར་དུཡབ་སྐུ་དགྲོ​ོང་མཁན་རི​ིགས་ཚར་བཅད་ནས། རང་གི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་དབང་སྒྱུར་སྲ་ བརྟན་དུ་བཏང་། དེ​ེ་ནས་སུམ་པ་དང་། ཞང་ཞུང་། འ་ཞ མི​ི་ཉག་བཅས་ཞི​ི་དྲག་གཉི​ིས་ཐབས་ཀྱི​ིས་དབང་སྒྱུར་བྱས་ནས་

བོ​ོད་ཆེ​ེན་པོ​ོའི་ིརྒྱལ་ཁབ་གསར་དུ་བཙུགས། བོ​ོད་ཅེ​ེས་པའི​ི་མི​ིང་འདི​ི་ཡང་ས་ཁུལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ལྔ་གཅི​ིག་སྡུད་བྱས་པའི​ི་ས་ཁུལ་ ཞི​ིག་ཏུ་བསྒྱུར། ས་ཁུལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ལྔ་ནི​ི། བོ​ོད་རུ་བཞི​ི་དང་། ཞང་ཞུང་། སུམ་པ། འ་ཞ།།མི​ི་ཉག་བཅས་ཡི​ིན།

བོ​ོད་ཡི​ིག་གསར་བཟོ​ོ་གནང་།

བཙན་པོ​ོ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ་ཁྲི​ི་ལ་བཞུགས་སྐབས་བོ​ོད་ཁམས་སྤྱི​ི་ལ་

ཁྱབ་པའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་མེ​ེད་པས། བཙན་པོ​ོའི་ི ལུང་གི​ིས་ཁྱབ་པའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་ཞི​ིག་དགོ​ོས་

པ་ནི​ི་ཁ་ཚ་དགོ​ོས་གཏུགས་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། བཙན་པོ​ོའི་ི དབང་ སྒྱུར་མུ་མཐུད་གནས་ཐུབ་པའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་དང་། མངའ་ཐང་རྒྱས་ པའི​ི་བྱ་གཞག་ཅི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་བོ​ོད་ཕྲུག་བློ​ོ་རྣོ​ོ་བ་ཁག་ཅི​ིག་རྒྱ་གར་

པར་རི​ིས་ ༡༡་༢ ཐོ​ོན་མི​ི་སཾ​ཾབྷོ​ོཊ།

དུ་བརྫངས། དེ​ེའི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་ཐོ​ོན་མི​ིའང་བྱོ​ོན་པ་དང་། ཐོ​ོན་མི​ིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྐད་དང་ཡི​ི་གེ​ེའི​ི་གཞུང་ལུགས། དེ​ེ་བཞི​ིན་ནང་ པའི​ི་ཆོ​ོས་སོ​ོགས་ལོ​ོ་བདུན་རི​ིང་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་མཐར་ཕྱི​ིན་གནང་། ཕྱི​ིར་བོ​ོད་དུ་བྱོ​ོན་ནས་ཕོ​ོ་བྲང་མ་རུར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་དང་མཐུན་

པའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་གཏན་ལ་ཕབ་པ་དང་། དེ​ེའི​ི་གཞུང་ལུགས་རྣམས་ཀྱང་རི​ིམ་པས་བརྩམས། ཐོ​ོག་མར་བཙན་པོ​ོར་སྤྱན་བསྟར་ ཞུས་པ་དང་། དེ​ེ་ནས་བློ​ོན་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཕྲུ་གུ་རྣམས་ལ་སྦྱང་དུ་བཅུག་སྟེ​ེ། རི​ིམ་བཞི​ིན་བོ​ོད་ཁམས་ཡོ​ོངས་ལ་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་གནང་། ཐོ​ོན་མི​ི་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ིས་སྔར་བཙན་པོ​ོ་རྒྱལ་ཐོ​ོག་སྔོ​ོན་མའི​ི་དུས་སུ་བྱོ​ོན་པའི​ི་དཔང་སྐོ​ོང་ཕྱག་བརྒྱ་པ་དང་། མདོ​ོ་སྡེ​ེ་པད་དཀར་

སོ​ོགས་བོ​ོད་ཡི​ིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས་དམ་པའི​ི་ཆོ​ོས་དར་བའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཡང་བསྐྲུན་ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་རབས་པ་རྣམས་ལ་ལེ​ེགས་སྐྱེ​ེས་འཇོ​ོག་ གནང་མཛད།

ཁྲི​ིམས་ལུགས་གསར་བཟོ​ོ་དང་། འཛུགས་སྐྲུན།

བཙན་པོ​ོ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོས་ཁོ​ོད་སོ​ོ་དྲུག་དང་། ལྷ་ཆོ​ོས་དགེ​ེ་བ་བཅུ། མི​ི་

ཆོ​ོས་གཙང་མ་བཅུ་དྲུག་སོ​ོགས་ཁྲི​ིམས་ལུགས་དང་ཡ་རབས་སྲོ​ོལ་བཟང་གི​ི་ ལུགས་སྲོ​ོལ་གཏན་ལ་ཕབ་སྟེ​ེ། ཡུལ་ལུང་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ིས་དབང་ལུང་སྒྱུར་བའི​ི་

སྲོ​ོལ་བཏོ​ོད། གཞན་ཡང་བོ​ོད་ཡུལ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་སྲི​ིད་འཛི​ིན་ས་ཁུལ་དུ་དབྱེ​ེ་

97

པར་རི​ིས་ ༡༡་༣ ཕོ​ོ་བྲང་པོ​ོ་ཏཱ་ལ།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བ། དམག་གི​ི་ལམ་ལུགས་འཐུས་ཚང་བཏང་བ་སོ​ོགས་རྒྱལ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དབུ་འཕང་དགུང་དུ་བཏེ​ེགས།

བཙན་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་སྐབས་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་སྤོ​ོས་པ་དང་། དམར་པོ​ོ་རི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་ཕོ​ོ་བྲང་པོ​ོ་ཏ་ལ་གསར་བཞེ​ེངས་གནང་།

གཞན་ཡང་ར་ས་འཕྲུལ་སྣང་གཙུག་ལག་ཁང་དང་། རྒྱས་བཏབ་ར་མོ​ོ་ཆེ​ེ། ཁྲ་འབྲུག གཞོ​ོང་པ་ཚལ། སྟག་པ་ཚལ་སོ​ོགས་

རུ་གནོ​ོན་གྱི​ི་གཙུག་ལག་ཁང་དང་། མཐའ་འདུལ་ཡང་འདུལ་གྱི​ི་གཙུག་ལག་ཁང་མང་དུ་བཞེ​ེངས་ཏེ​ེ་གྲོ​ོང་དང་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ རྣམ་པར་བསྐྲུན་ནས། གཅི​ིག་ནས་སྲི​ིད་འཛི​ིན་ལྟེ​ེ་གནས་དང་། གཉི​ིས་ནས་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་སྤེ​ེལ་སའི​ི་ལྟེ​ེ་གནས་སུ་ བསྒྱུར་ཏེ​ེ་འབངས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་འདོ​ོད་ཇི​ི་བཞི​ིན་བསྐངས།

མངའ་ཐང་རྒྱ་སྐྱེ​ེད།

མི​ི་ཉག་བཟའ།

ཞང་ཞུང་བཟའ། བལ་བཟའ་ཁྲི​ི་བཙུན།

སྟོ​ོད་ལུང་མོ​ོང་བཟའ་ཁྲི​ི་ལྕམ།

98

རྒྱ་བཟའ་ཀོ​ོང་ཇོ​ོ།

ས་ཁྲ། ༢ བཙུན་མོ​ོ་ཆེ​ེ་ཆུང་ཁབ་ཏུ་བཞེ​ེས་ཡུལ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ིག་གནས་དང་མངའ་ཐང་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་ཕྱི​ིར། ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་རྒྱལ་

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཁབ་བལ་ཡུལ་དང་། རྒྱ་ནག་གཉི​ིས་སུ་བཙན་པོ​ོས་ཞི​ི་དྲག་གི​ི་ཐབས་ཤེ​ེས་སྣ་ ཚོ​ོགས་བཏང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༣༩ ལོ​ོར་བལ་ཡུལ་རྒྱལ་པོ​ོ་འོ​ོད་ཟེ​ེར་གོ​ོ་ཆའི​ི་སྲས་ མོ​ོ་བལ་བཟའ་ཁྲི​ི་བཙུན་བཙུན་མོ​ོར་བཞེ​ེས་ནས། རྟེ​ེན་སྐལ་དུ་ཇོ​ོ་བོ​ོ་མི​ི་བསྐྱོ​ོད་རྡོ​ོ་

རྗེ​ེ་གདན་དྲངས། གཞན་ཡང་བལ་ཡུལ་ནས་ལག་རྩལ་མི​ི་སྣ་བཀའ་འགུག་ གནང་སྟེ​ེ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁང་བཟོ​ོའི་ི ལག་ཤེ​ེས་སོ​ོགས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་བཏང་། དེ​ེ་བཞི​ིན་

བོ​ོད་རྒྱལ་ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ་གཙུག་བརྟན་བར་བལ་ཡུལ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མངའ་འོ​ོག་ཏུ་གནས་ཤི​ིང་། ལོ​ོ་ལྟར་བོ​ོད་ལ་ཁྲལ་འཇལ་དགོ​ོས་བྱུང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༤༡ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་ཐང་གོ​ོང་མའི​ི་སྲས་མོ​ོ་རྒྱ་བཟའ་ཀོ​ོང་ཇོ​ོ་བཙུན་

མོ​ོར་བཞེ​ེས་ཤི​ིང་། རྟེ​ེན་སྐལ་དུ་ཇོ​ོ་བོ​ོ་ཤཱཀྱ་མུ་ནེ​ེ་གདན་དྲངས། གཞན་ཡང་སྨན་

རྩི​ིས་དང་མཛེ​ེས་རི​ིས་ཀྱི​ི་ལག་རྩལ་སོ​ོགས་བོ​ོད་དུ་དྲངས་ནས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་ རི​ིག་ལག་རྩལ་གྱི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་བྱུང་། རྒྱ་བཟས་ས་དཔྱད་བརྟག་པ་ལྟར་ར་ས་ འཕྲུལ་སྣང་གཙུག་ལག་ཁང་དང་ར་མོ​ོ་ཆེ​ེ་སོ​ོགས་གསར་བཞེ​ེངས་གནང་།

བཙན་པོ​ོ་ སྲོ​ོང ་བཙན་གྱི​ིས ་བཙུན་མོ​ོ་ གཞན་གསུམ་བླངས་ཡོ​ོད ་པ་

པར་རི​ིས། ༡༡་༤ བློ​ོན་ཆེ​ེན་མགར་སྟོ​ོང་བཙན།

ནི​ི། སྟོ​ོད་ལུང་མོ​ོང་བཟའ་ཁྲི​ི་ལྕམ་དང་། ཞང་ཞུང་བཟའ། རུ་ཡོ​ོང་བཟའ་བཅས་ཡི​ིན། མོ​ོང་བཟའ་ཁྲི​ི་ལྕམ་ལ་སྲས་གུང་ རི​ི་གུང་བཙན་འཁྲུངས་པ་ལས་བཙུན་མོ​ོ་གཞན་རྣམས་ལ་སྲས་མ་བྱུང་། ཞང་ཞུང་བཟས་ཐི​ིམ་བུ་ལྐོ​ོག་གི​ི་ལྷ་ཁང་དང་། རུ་ཡོ​ོང་བཟས་བྲག་ལྷ་ཀླུ་སྦུག་གི​ི་ལྷ་ཁང་། མོ​ོང་བཟའ་ཁྲི​ི་ལྕམ་གྱི​ིས་ཡེ​ེར་པའི​ི་ལྷ་ཁང་བཅས་བཞེ​ེངས།

མང་སྲོ​ོང་མང་བཙན།

སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ་སྐུ་གཤེ​ེགས་རྗེ​ེས་དབོ​ོན་སྲས་མང་སྲོ​ོང་མང་བཙན་རྒྱལ་ཁྲི​ིར་བཀོ​ོད་ཀྱང་། ཁོ​ོང་ནར་མ་སོ​ོན་

པར་བརྟེ​ེན་ལོ​ོ་བཅོ​ོ་བརྒྱད་རི​ིང་བློ​ོན་ཆེ​ེན་མགར་སྟོ​ོང་བཙན་གྱི​ིས་ཆབ་སྲི​ིད་བསྐྱངས། དུས་དེ​ེར་སྟོ​ོད་སྨད་ནས་དྲག་ཟི​ིང་སློ​ོང་ བཙན་པོ​ོ་འདུས་སྲོ​ོང་མང་རྗེ​ེའི​ི་སྐུ་དུས་སུ་རྩལ་པོ​ོ་ཆེ​ེ་མི​ི་བདུན་ཞེ​ེས། དམག་དཔོ​ོན་གྲགས་ཆེ​ེན་བདུན་བྱོ​ོན་ཡོ​ོད་དེ​ེ། རྔོ​ོག་རི​ིང་ལ་ནག་པོ​ོས་

གླང་ཆེ​ེན་འདེ​ེགས་ཐུབ་པ་དང་། རྔོ​ོག་གླི​ིང་ཁམ་པས་གཡག་གྲུས་པོ​ོ་ཆེ​ེ་ལག་པས་ཐེ​ེག་པ། གནོ​ོད་སྦྱི​ིན་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ིས་མདའ་སྟེ​ེའུ་ཁ་མ་

འཕངས་ཏེ​ེ་བྱ་ཁྲའི​ི་སྐེ​ེད་པ་གཅོ​ོད་ཐུབ་པ། སྦས་རྒོ​ོད་མདོ​ོང་ཅན་གྱི​ིས་མི​ིག་རྒྱང་གསུམ་གྱི​ི་ས་ལ་མདའ་རྒྱང་གཅི​ིག་གི​ིས་སླེ​ེབས་ཐུབ་པ།

མགོ​ོས་གཡག་ཆུང་གི​ིས་ཤྭ་བའི​ི་རླི​ིད་བུ་བྱེ​ེ་མས་བཀང་སྟེ​ེ་ཀླད་ལ་བསྐོ​ོར་ཐུབ་པ། ཅོ​ོག་རོ​ོ་འབྲོ​ོང་གཤོ​ོར་གྱི​ིས་འབྲོ​ོང་ཐུར་དུ་རྒྱུག་པ་གྱེ​ེན་ དུ་འཐེ​ེན་ཐུབ་པ། གནོ​ོད་སྦྱི​ིན་ཁྲི​ི་བདུན་གཡུ་བྱི​ིན་གྱི​ིས་རྟ་བཟང་པོ​ོ་གཡང་ལ་མཆོ​ོང་བ་གྱེ​ེན་དུ་འདྲེ​ེན་ནུས་པ་བཅས་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། གནས་ཚུལ་དེ​ེ་དག་གི​ིས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་དམག་གི​ི་གནས་བབ་མཚོ​ོན་ཡོ​ོད།

99

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

པར་རི​ིས། ༡༡་༥ མཁན་སློ​ོབ་ཆོ​ོས་གསུམ་གྱི​ིས་བཞེ​ེངས་པའི​ི་དཔལ་བསམ་ཡས་མི​ི་འགྱུར་ལྷུན་གྱི​ིས་གྲུབ་པའི​ི་གཙུག་ལག་ཁང་།

མཁན་བྱུང་རི​ིགས་རྣམས་དྲག་འདུལ་བྱས་པ་དང་། ཧོ​ོར་ལ་དམག་ཆེ​ེན་དྲངས་ཏེ​ེ་དྲག་འདུལ་མཛད། དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱ་ལའང་

དམག་ཐེ​ེངས་ཁ་ཤས་བརྒྱབ་པ་སོ​ོགས་ལོ​ོ་རྒྱུས་མང་དུ་མཆི​ིས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༦༧ ལོ​ོར་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་མགར་སྟོ​ོང་བཙན་ འདས་གྲོ​ོངས་སོ​ོང་བར་བརྟེ​ེན། ཁོ​ོང་གི​ི་སྲས་བགྲེ​ེས་པ་མགར་བཙན་སྙ་ལྡོ​ོམ་བུ་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དུ་བསྐོ​ོ་བཞག་བྱས། དུས་སྐབས་དེ​ེར་བོ​ོད་དམག་གི​ིས་སླར་ཡང་རྒྱའི​ི་ཡུལ་ཁམས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་བཅོ​ོམ་པར་བརྟེ​ེན། རྒྱ་རྒྱལ་གྱི​ིས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་

རྒྱའི​ི་དམག་དཔོ​ོན་ཞའོ​ོ་རེ​ེན་ཀོ​ོས་ལ་དམག་འབུམ་གཅི​ིག་དང་བཅས་བཏང་ནའང་། དམག་འཁྲུག་ཁྲོ​ོད་རྒྱ་དམག་ཡོ​ོངས་སུ་ ཉམས་ཉེ​ེས་སུ་གྱུར་ཏེ​ེ་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༧༥ ལོ​ོར་བཙན་པོ​ོ་མང་སྲོ​ོང་མང་བཙན་ཚང་བར་སྣ་ཞེ​ེས་པའི​ི་ས་གནས་སུ་སྐུ་ གཤེ​ེགས་པ་དང་། བང་སོ​ོ་མེ​ེས་པོ​ོ་སྲོ​ོང་བཙན་གྱི​ི་གཡོ​ོན་དུ་བརྩི​ིགས་སོ​ོ།།

འདུས་སྲོ​ོང་མང་རྗེ​ེ།

བཙན་པོ​ོ་འདུས་སྲོ​ོང་མང་རྗེ​ེ་ནི​ི་ཡབ་མང་སྲོ​ོང་མང་བཙན་དང་ཡུམ་འབྲོ​ོ་བཟའ་ཁྲི​ི་མ་ལོ​ོད་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྲས་སུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༦༧༥ ལོ​ོར་སྐུ་འཁྲུངས། ཡབ་འདས་ཀྱང་ལོ​ོ་གསུམ་ལ་གསང་རྒྱ་གནང་བ་དང་། དེ​ེ་ནས་འདུས་སྲོ​ོང་མང་རྗེ​ེ་ཁྲི​ིར་བཀོ​ོད་ དེ​ེ་ཡུམ་འབྲོ​ོ་བཟའ་ཁྲི​ི་མ་ལོ​ོད་ཀྱི​ིས་སྲི​ིད་བཟུང་། བློ​ོན་ཆེ​ེན་མགར་བཙན་སྙ་དང་མགར་ཁྲི​ི་འབྲི​ིང་སྤུན་མཆེ​ེད་ཀྱི​ིས་དམག་ སྲི​ིད་ཀྱི​ི་བྱ་བར་རམ་འདེ​ེགས་ཤུགས་ཆེ​ེ་བྱས། བཙན་པོ​ོ་ནར་སོ​ོན་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༠༠ ལོ​ོར་བཙན་པོ​ོས་བཀོ​ོད་འདོ​ོམས་ གནང་ནས་དཔུང་ཆེ​ེན་སུང་ཀྲའུ་དང་། ཐའི​ི་ཀྲའུ་སོ​ོགས་སུ་དྲངས་ཏེ​ེ་རྒྱའི​ི་དམག་དཔུང་ཕམ་ཉེ​ེས་སུ་བཏང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

100

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

༧༠༣ ལོ​ོར་འཇང་ཡུལ་དུ་དཔུང་ཆེ​ེན་དྲངས་ཏེ​ེ་འཇང་ཡུལ་དབང་དུ་བསྡུས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༠༤ ལོ​ོར་བཙན་པོ​ོ་འཇང་ཡུལ་དུ་ སྐུ་གྲོ​ོངས།

ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ་གཙུག་བརྟན།

བཙན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ་གཙུག་བརྟན་མེ​ེས་ཨག་ཚོ​ོམ་ནི​ི་ཡབ་འདུས་སྲོ​ོང་མང་པོ​ོ་རྗེ​ེ་དང་། ཡུམ་མཆི​ིམས་བཟའ་བཙན་ཐོ​ོག་

གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྲས་སུ་ཤི​ིང་འབྲུག་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༠༤ ལོ​ོར་ཕོ​ོ་བྲང་ཚལ་དུ་སྐུ་འཁྲུངས། ལོ​ོ་དེ​ེའི​ི་དགུན་ཁར་བཙན་པོ​ོ་འདུས་སྲོ​ོང་ མང་རྗེ​ེ་འཇང་ཡུལ་དུ་སྐུ་གཤེ​ེགས་པར་བརྟེ​ེན། སྲས་ནར་མ་སོ​ོན་པས་ཨ་ཕྱི​ི་ཁྲི​ི་མ་ལོ​ོད་ཀྱི​ིས་སྲི​ིད་བཟུང་། ནར་སོ​ོན་རྗེ​ེས་

རྒྱལ་སྲི​ིད་བཟུང་བ་དང་། རྒྱ་བཟའ་ཀེ​ེམ་ཤི​ིང་ཀོ​ོང་ཇོ​ོ་བཙུན་མོ​ོར་བླངས། བཙན་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་རི​ིང་ལ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གཅི​ིག་པུའང་སྤོ​ོ་ འཇོ​ོག་ཐེ​ེངས་དྲུག་ཙམ་ལ་བྱས་ཏེ​ེ། དཔོ​ོན་གནས་ལམ་ལུགས་ལ་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་དང་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ཇེ​ེ་ཞི​ིབ་ཏུ་བཏང་། དེ​ེ་བཞི​ིན་

པར་རི​ིས། ༡༡་༦ སད་མི​ི་བདུན་མཁན་སློ​ོབ་ཀྱི​ི་དྲུང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་།

བཙན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་གྱི​ི་སྐབས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གསོ​ོ་བ་རི​ིག་པ་འཕེ​ེལ་རྒྱས་སྔར་ལས་ལྷག་པ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༠༨ ལོ​ོར་གཡུ་ཐོ​ོག་

རྙི​ིང་མ་ཡོ​ོན་ཏན་མགོ​ོན་པོ​ོ་འཁྲུངས་ཤི​ིང་། རང་གི​ི་ཡབ་དང་མཁས་པ་དུ་མའི​ི་དྲུང་ནས་གསན་བསམ་རྒྱ་ཆེ​ེ་གནང་། རྒྱ་དཀར་ནག་དང་

བལ་ཡུལ་སོ​ོགས་སུ་ཕེ​ེབས་ནས་གསོ​ོ་རི​ིག་མཁས་ཅན་མང་པོ​ོའི་ི ཞབས་ལ་གཏུགས་ཏེ​ེ། མཁས་པའི​ི་མཚན་སྙན་ཕྱོ​ོགས་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ།

བཙན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་གྱི​ིས་བླ་སྨན་དུ་བསྐོ​ོས་ཤི​ིང་གཟི​ིགས་རྟོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གནང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གསོ​ོ་བ་རི​ིག་པའི​ི་གཞུང་ལུགས་རྒྱུད་ བཞི​ི་བརྩམས། ཀོ​ོང་པོ​ོ་སྨན་ལུང་དུ་སྨན་གྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་བཙུགས་ཏེ​ེ། གསོ​ོ་རི​ིག་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་རྒྱ་ཆེ​ེར་བཏང་།

101

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མི​ི་འབོ​ོར་ཞི​ིབ་བཤེ​ེར་དང་། དཔལ་འབྱོ​ོར་རྩི​ིས་གཉེ​ེར་བྱས་ཏེ​ེ་རྒྱལ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ལུགས་ཚད་ལྡན་བཟོ​ོས།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྔར་ཡོ​ོད་མངའ་ཁོ​ོངས་རྣམས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་གནང་བ་མ་ཟད། ད་དུང་མུ་མཐུད་མངའ་ཐང་རྒྱ་བསྐྱེ​ེད་དེ​ེ་རྒྱའི​ི་ས་

ཁོ​ོངས་ཅི​ིན་ཕན་ཟེ​ེར་བའི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དབང་བསྒྱུར་པ་དང་། རྒྱ་ནག་དབུས་སུའང་བོ​ོད་དམག་གི​ིས་དཔུང་འཇུག་བྱས།

བཙན་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་རི​ིང་ལྷ་ཁང་མང་པོ​ོ་བཞེ​ེངས་པ་དང་། མདོ​ོ་སྡེ​ེ་དང་སྨན་དཔྱད་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་བསྟན་བཅོ​ོས་མང་པོ​ོ་བོ​ོད་

སྐད་དུ་བསྒྱུར་བ་སོ​ོགས་ཆོ​ོས་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་མཛད་རྗེ​ེས་ཤི​ིན་ཏུ་ཆེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༥༤ ལོ​ོར་སྐུ་གྲོ​ོངས་སོ​ོ།།

ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན།

ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ་གཙུག་བརྟན་གྱི​ི་སྲས་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་ནི​ི་ཆུ་རྟ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༤༢ ལོ​ོར་འཁྲུངས་ཤི​ིང་། དགུང་ལོ​ོ་བཅུ་བཞི​ིའི​ི་

ཐོ​ོག་རྒྱལ་ཁྲི​ིར་ཕེ​ེབས། ཡབ་མེ​ེས་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཇི​ི་ལྟར་མཛད་པ་བཞི​ིན་ནང་ཆོ​ོས་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་གཏོ​ོང་ཐབས་ཤུགས་ཆེ​ེར་ མཛད་ཀྱང་། བོ​ོན་ལ་དགའ་ཞེ​ེན་ཆེ​ེ་བའི​ི་བློ​ོན་པོ​ོ་མ་ཞང་དྲོ​ོན་པ་སྐྱེ​ེད་དང་། སྟག་ར་ཀླུ་གོ​ོང་སོ​ོགས་དབང་ཤུགས་ཆེ​ེ་དྲགས་

པས་རེ​ེ་ཞི​ིག་རྒྱལ་པོ​ོའི་ིཐུགས་དགོ​ོངས་ཇི​ི་བཞི​ིན་འགྲུབ་དཀའ་བ་བྱུང་། དེ​ེའི​ི་སྐབས་སུ་ནང་ཆོ​ོས་ལ་དགའ་བའི​ི་བློ​ོན་པོ​ོ་དག་

གི​ིས་ཐབས་བྱུས་བཏོ​ོན་ནས། བློ​ོན་པོ​ོ་མ་ཞང་དྲོ​ོན་པ་སྐྱེ​ེད་སྟོ​ོད་ལུང་དང་། སྟག་ར་ཀླུ་གོ​ོང་འཕན་པོ​ོར་རྒྱལ་པོ​ོའི་ི སྐུ་གླུད་དུ་ བརྫངས་ནས་གསོ​ོན་པོ​ོར་དུར་དུ་བཅུག

རྒྱལ་པོ​ོ་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་གྱི​ིས་བློ​ོན་པོ​ོ་སྦ་གསལ་སྣང་རྒྱ་གར་དུ་བརྫངས་ཏེ​ེ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མཁས་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཁན་

ཆེ​ེན་ཞི​ི་བ་འཚོ​ོ་དང་རི​ིག་སྔགས་ཀྱི​ི་བདག་པོ​ོ་སློ​ོབ་དཔོ​ོན་པདྨ་འབྱུང་གནས་བོ​ོད་དུ་གདན་དྲངས། རྒྱལ་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་རི​ིང་བོ​ོད་ རྒྱའི​ི་ས་མཚམས་སུ་དམག་འཁྲུག་མང་པོ​ོ་བྱུང་བས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དམག་དཔུང་འབུམ་ཕྲག་གཉི​ིས་བཏང་ནས་རྒྱ་དམག་ཕམ་ པར་བྱས།

རྒྱ་ཡི​ི་གོ​ོང་མ་དང་བློ​ོན་པོ​ོ་རྣམས་རང་གི​ི་རྒྱལ་སར་སྡོ​ོད་མ་ཐུབ་པར་རྒྱའི​ི་ལྷོ​ོ་

ཕྱོ​ོགས་སུ་བྲོ​ོས། བོ​ོད་དམག་རྣམས་རྒྱའི​ི་རྒྱལ་ས་ཁྲང་ཨན་ལ་འབྱོ​ོར་ནས་ཀེ​ེམ་ཤི​ིང་ ཀོ​ོང་ཇོ​ོའི་ི མི​ིང་པོ​ོ་ཆི​ིང་ཧུང་ཞེ​ེས་པ་དེ​ེ་རྒྱ་ནག་གོ​ོང་མར་བསྐོ​ོས། བཀྲ་ཤི​ིས་ཞེ​ེས་པའི​ི་

གོ​ོ་མི​ིང་བཏགས་ནས། རྒྱ་ནག་གི​ི་ལུགས་སྲོ​ོལ་ལྟར་བཀྲ་ཤིས ི ་ཀྱི​ི་ཁྲི​ི་ལོ​ོ་ཁྱབ་བསྒྲགས་ བྱས། རྒྱ་ནག་གི​ིས་ལོ​ོ་ལྟར་བོ​ོད་ལ་དཔྱ་ཁྲལ་འབུལ་རྒྱུའི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག ཁྲི​ི་

སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་གྱི​ིས་ཆབ་སྲི​ིད་ཕྱོ​ོགས་བཞི​ིར་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་ཅི​ིང་ཕྱོ​ོགས་མཐའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ རྣམས་ལ་འབྲེ​ེལ་བ་བཙུགས། རྒྱ་གར་དང་བལ་ཡུལ་སོ​ོགས་ནས་སངས་རྒྱས་ཀྱི​ི་ པར་རི​ིས། ༡༡་༧ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༨༢༣ ལོ​ོར་ བཞེ​ེངས་པའི​ི་ལྷ་སའི​ི་རྡོ​ོ་རི​ིང་།

གསུང་རབ་མང་པོ​ོ་བོ​ོད་དུ་བསྒྱུར་ཅི​ིང་དགེ​ེ་འདུན་གྱི​ི་སྡེ​ེ་ཐོ​ོག་མར་བཙུགས།

རྒྱ ལ ་ པོ​ོ་ ཁྲི​ི་ སྲོ​ོང ་ ལྡེ​ེའུ ་ བ ཙ ན ་ སྐ བ ས ་ མ ང འ ་ ཐ ང ་ རྒྱ ་ སྐྱེ​ེད ་ ཆེ​ེན ་ པོ​ོ་

102

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

མཛངས་མི​ི་བདུན་སུ་ དང་སུ་ཡི​ིན་ནམ་།

མཛངས་མི​ི་དང་པོ​ོ་རུ་ལས་སྐྱེ​ེས།

མཛངས་མི​ི་གཉི​ིས་པ་ལྷ་བུ་མགོ​ོ་དཀར།

མཛངས་མི​ི་གསུམ་པ་ཁྲི​ི་ངོ​ོར་སྣང་བཙན་མོ​ོང། མཛངས་མི​ི་བཞི​ི་པ་ཐོ​ོན་མི​ི་སམ་བྷོ​ོ་ཊ།

(འདི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་བྱས་རྗེ​ེས་སྔར་བཤད་ཟི​ིན།)

འཕྲུལ་བློ​ོན་མཛངས་མི​ི་ལྔ་པ་ནི​ི། སྲོ​ོང་བཙན་

གྱི​ི་བློ​ོན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་བཟང་ཡང་སྟོ​ོན་སྙགས་ཡི​ིན་ལ། ཁོ​ོང་ གི​ིས་རི​ི་ཁྱི​ིམ་ཀླུང་དུ་ཕབ། མཁར་བརྩི​ིགས་ནས་ གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་བཅོ​ོས་པས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ཐོ​ོག་མ་ ཡང་དུས་སྐབས་འདི​ི་ནས་བྱུང་བར་གྲགས།

འཕྲུལ་བློ​ོན་མཛངས་མི​ི་དྲུག་པ་ནི​ི། ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེ་

བཙན་གྱི​ི་བློ​ོན་པོ​ོ་མགོ​ོས་ཁྲི​ི་བཟང་ཡབ་ལྷག་བྱ་བ་ དེ​ེ་ཡི​ིན་ལ། བློ​ོན་པོ​ོ་འདི​ིས་ཞལ་ལྕེ​ེ་དང་། གསོ​ོས་

ཐང་། སྟོ​ོང་ཐང་བཅས་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་གསར་ གཏོ​ོད་བྱས་ཏེ​ེ་བྱང་བུར་བཅོ​ོས་ནས་སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་དར་ བར་བྱས།

འཕྲུལ་བློ​ོན ་མཛངས་མི​ི ་ བདུན་པ་ནི​ི ། ཁྲི​ི ་

སྲོ​ོང ་ལྡེ​ེའུ ་བཙན་གྱི​ི་ བློ​ོན ་པོ​ོ་ སྟག་བཙན་གདོ​ོང ་ གཟི​ིགས་བྱ་བ་དེ​ེ་ཡི​ིན་ལ། བློ​ོན་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་སྐུ་རི​ིང་ལ་

འབངས་མི​ི་ཁྱི​ིམ་རེ​ེ་ལ་རྟ་མཛོ​ོ་བ་གསུམ་སོ​ོགས་ཆ་

སྙོ​ོམས་སུ་བགོ​ོས་ཤི​ིང་། དབྱར་གྱི​ི་རྩྭ་བྲེ​ེགས་ནས་ བསྐམས་རྗེ​ེས། དགུན་དུས་ཕྱུགས་ཀྱི​ི་གཟན་དུ་ བྱེ​ེད་པའི​ི་སྲོ​ོལ་བཏོ​ོད།

གནང་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་། བོ​ོད་དམག་གི​ིས་བོ​ོད་ཤར་ཕྱོ​ོགས་ནས་ཙོ​ོང་ཁ་དང་། ཀ་ ཆུ། ཟུང་ཆུ་སོ​ོགས་ལ་དམག་དྲངས་ཏེ​ེ་རྒྱལ་ཁམས་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་དང་། རྒྱ་ནག་

ལ་དམག་བརྒྱབས་ཏེ​ེ་རྒྱལ་ས་ཁྲང་ཨན་བླངས། སྐབས་དེ​ེར་དམག་དཔོ​ོན་

ཆེ​ེན་པོ​ོ་དགུར་དམག་དཔུང་དང་བཅས་པ་མངགས་ནས་ས་མཚམས་སྲུང་ དུ་བཅུག་ཅི​ིང་། རྒྱལ་པོ​ོས་བཀའ་མ་གནང་བར་ཕྱི​ིར་མི​ི་ལོ​ོག་པའི​ི་བཀའ་

ཕེ​ེབས་པར་བརྟེ​ེན། ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་མི​ི་རྒྱུད་ལ་བཀའ་མ་ལོ​ོག་ཅེ​ེས་འབོ​ོད་པ་དེ​ེང་

གི​ི་དུས་སུའང་རྒྱུན་འཇགས་སུ་སྣང་། གཞན་ཡང་རྒྱ་གར་དུ་དམག་དཔུང་ བཏང་ནས་མཁར་ཆེ​ེ་ཆུང་མང་པོ​ོ་བླངས་ཤི​ིང་། མ་ག་དྷའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོས་ལོ​ོ་ལྟར་ དཔྱ་ཁྲལ་དང་སྐྱེ​ེས་འབུལ་རྒྱུའི​ི་ཁས་བླངས། ཆུ་བོ​ོ་གངྒཱའི​ི་འགྲམ་དུ་རྒྱ་བོ​ོད་ ཀྱི​ི་ས་མཚམས་ཕྱེ​ེ་ནས་རྡོ​ོ་རི​ིང་བཙུགས།

རྒྱལ་པོ​ོ་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་སྐུ་གཤེ​ེགས་རྗེ​ེས་སྲས་མུ་ནེ​ེ་བཙན་པོ​ོས་

རྒྱལ་སྲི​ིད་བསྐྱངས་ཏེ​ེ་འབངས་ཀྱི​ི་དབུལ་ཕྱུག་ལན་གསུམ་བསྙམས། ལོ​ོ་

གཅི​ིག་གི​ི་རྗེ​ེས་མུ་ནེ​ེ་བཙན་པོ​ོ་སྐུ་གཤེ​ེགས་པར་བརྟེ​ེན། གཅུང་པོ​ོ་ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ་སྲོ​ོང་ བཙན་ནམ་སད་ན་ལེ​ེགས་མཇི​ིང་ཡོ​ོན་གྱི​ིས་སྲི​ིད་བཟུང་།

མངའ་བདག་ཁྲི​ི་རལ་པ་ཅན།

མངའ་བདག་ཁྲི​ི་རལ་པ་ཅན་ནི​ི་ཡབ་རྒྱལ་པོ​ོ་སད་ན་ལེ​ེགས་མཇི​ིང་

ཡོ​ོན་དང་ཡུམ་འབྲོ​ོ་བཟའ་ཁྲི​ི་མ་ལེ​ེགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྲས་སུ་འཁྲུངས། ཁོ​ོང་གི​ིས་ རྒྱ་གར་གྱི​ི་པཎྜི​ིཏ་ཤི​ིལེ​ེནྡྲ་བོ​ོ་དྷི​ི་དང་། དཱ་ན་ཤཱི​ི་ལ། ཛི​ི་ན་མི​ི་ཏྲ་ལ་སོ​ོགས་བོ​ོད་ དུ་གདན་དྲངས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་ཙཱ་བ་སྐ་བ་དཔལ་བརྩེ​ེགས་དང་། ཅོ​ོག་རོ​ོ་ཀླུའི​ི་

རྒྱལ་མཚན། ཞང་ཡེ​ེ་ཤེ​ེས་སྡེ​ེ་ལ་སོ​ོགས་པས་སྔར་ཡབ་མེ​ེས་ཀྱི​ི་དུས་སུ་

བསྒྱུར་ཟི​ིན་པའི​ི་ཆོ​ོས་ལ་དག་ཐེ​ེར་དང་། སླད་བསྒྱུར་རྒྱུ་རྣམས་ལ་སྐད་གསར་ བཅད་ཀྱི​ིས་སྲོ​ོལ་གཏན་ལ་ཕབ། མཧཱ་བྱུཏ་པཏྟིུ​ི་འམ་བྱེ​ེ་བྲག་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ ཞེ​ེས་པའི​ི་ཚི​ིག་མཛོ​ོད་བརྩམས་ཏེ​ེ་གཏན་ལ་ཕབ།

བོ​ོད ་རྒྱ་གཉི​ིས ་དབར་ཆི​ིང ས་འདུམ་སྔ་རྗེ​ེས ་བཞག་ཀྱང་། ཆི​ིང ས་

དོ​ོན ་ལ་མ་གནས་པར་དམག་འཁྲུག་ཡང་ཡང་བྱུང་བར་བརྟེ​ེན ། རྒྱའི​ི་ ཧྭ་

103

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མཆན་ འགྲེལེ །

དཔུང་འཇུག།-དམག་དྲངས་པའི​ི་དོ​ོན།

ཤང་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དགེ​ེ་འདུན་པ་ཚོ​ོས་དབོ​ོན་ཞང་མཐུན་པའི​ི་བཀའ་

ཧྭ་ཤང་། རྒྱ་ཡི​ི་བཙུན་པ།

ཆི​ིངས་བྱས་ཏེ​ེ་གཙི​ིགས་ཀྱི​ི་རྡོ​ོ་རི​ིང་དུ། “རྒྱ་རྒྱ་ཡུལ་ན་སྐྱི​ིད། བོ​ོད་བོ​ོད་

ཞང་བློ​ོན།-བཙན་པོ​ོའི་ིགཉེ​ེན་ཚན་གྱི​ི་བློ​ོན་པོ​ོ་ལ་གོ​ོ འུ་ལག -ཁྲལ་དང་གཡོ​ོག་ལས་ཀྱི​ི་མི​ིང་། བླ་སྨན། རྒྱལ་པོ​ོའི་ིསྨན་པ་ལ་ཟེ​ེར།

མོ​ོལ་གྱི​ི་མཚམས་སྦྱོ​ོར་གནང་སྟེ​ེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༨༢༣ ལོ​ོར་རྒྱ་བོ​ོད་གཉི​ིས་ཞི​ི་ ཡུལ་ན་སྐྱི​ིད།” ཅེ​ེས་སོ​ོགས་ཕན་ཚུན་གཉི​ིས་མོ​ོས་བྱུང་བའི​ི་ཆི​ིངས་

ཡི​ིག་རྣམས་རྒྱ་བོ​ོད་གཉི​ིས་ཀའི​ི་ཡི​ི་གེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་རྡོ​ོ་རི​ིང་ལ་བརྐོ​ོས་ཏེ​ེ། རྒྱ་ བོ​ོད་ས་མཚམས་གུ་གུ་རྨེ​ེ་རུར་རྡོ​ོ་རི​ིང་གཅི​ིག་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ རྒྱལ་

ས་ལྷ་སའི​ི་གཙུག་ལག་ཁང་གི​ི་མདུན་དུ་རྡོ​ོ་རི​ིང་གཅི​ིག རྒྱའི​ི་རྒྱལ་ས་ཁྲང་ཨན་གྱི​ི་ཕོ​ོ་བྲང་མདུན་དུ་རྡོ​ོ་རི​ིང་གཅི​ིག་བཅས་ བཙུགས།

བཙན་པོ​ོ་འདི​ིས་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་རེ​ེ་རེ​ེ་ལ་དུད་ཁྱི​ིམ་བདུན་རེ​ེ་ཕུལ་ནས་ཞབས་ཏོ​ོག་བསྒྲུབ་བཅུག་པ་དང་། རབ་ཏུ་བྱུང་

བ་རྣམས་ལ་མི​ིག་ལོ​ོག་ལྟ་བ་དང་། མཛུབ་མོ​ོ་ཀེ​ེར་བ། མཆུ་གཅུས་པ་སོ​ོགས་བྱས་ན་དེ​ེ་དག་ལ་ཆད་པ་ནན་པོ​ོ་གཅོ​ོད། དགེ​ེ་

འདུན་གྱི​ི་སྡེ​ེ་ཇེ​ེ་རྒྱས་སུ་གཏོ​ོང་ཆེ​ེད་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་མང་དུ་བཏང་། འོ​ོན་ཀྱང་དགེ​ེ་འདུན་པའི​ི་གྲངས་ཚད་འཕར་ཡང་སྤུས་ཀ་ ཉམས་ཆག་ཏུ་སོ​ོང་བ་དང་། གོ​ོང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་དེ​ེ་དག་ལ་འབངས་ཀྱི​ིས་མཐོ​ོང་ཚུལ་ཅི​ི་རི​ིགས་བྱུང་། གཞན་ཡང་ཞང་བློ​ོན་དང་ བློ​ོན་ཆེ​ེན་རྣམས་ཀྱི​ིས་བཙན་པོ​ོར་ཕྱག་དགུ་ཕྲུགས་སུ་ཕུལ་ཡང་ལན་མི​ི་གནང་བ་དང་། དགེ​ེ་འདུན་པར་བཙན་པོ​ོས་གུས་ ཕྱག་ཕུལ་བ་སོ​ོགས་ལ་བརྟེ​ེན། བཙན་པོ​ོ་དང་བློ​ོན་པོ​ོའི་ིདབར་ལ་རི​ིམ་པར་འགལ་ཟླ་བྱུང་།

རྒྱལ་བློ​ོན་དབར་གྱི​ི་འགལ་ཟླར་བརྟེ​ེན་ནས། བློ​ོན་པོ​ོ་སྦས་སྟག་སྣ་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་བློ​ོན་པོ​ོ་བྲན་ཀ་དཔལ་ཡོ​ོན་དང་བཙུན་

མོ​ོ་དཔལ་གྱི​ི་ངང་ཚུལ་མའི​ི་བར་ལ་ལུས་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཕྲ་མ་བརྒྱབ་ནས། བྲན་ཀ་དཔལ་ཡོ​ོན་བྱང་དུ་སྤྱུགས་ཏེ​ེ་བཀྲོ​ོངས་ པ་དང་། བཙུན་མོ​ོ་དཔལ་གྱི​ི་ངང་ཚུལ་མ་རང་ཤི​ི་བརྒྱབ། ལྷ་སྲས་གཙང་མ་ཡང་གྲོ​ོ་མོ​ོར་སྤྱུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༨༣༦ ལོ​ོར་བཙན་

པོ​ོ་ཁྲི​ི་རལ་པ་ཅན་ཕོ​ོ་བྲང་གི​ི་ཁྱམས་རར་བཞུགས་ཤི​ིང་། རྒུན་ཆང་གསོ​ོལ་བའི​ི་སྐབས་དང་བསྟུན། བློ​ོན་པོ​ོ་སྦས་སྟག་སྣ་ སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་མགུལ་གཅུས་ཏེ​ེ་བཀྲོ​ོངས་སོ​ོ།།

འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོ།

འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོ་ནི​ི་ཡབ་རྒྱལ་པོ​ོ་ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ་སྲོ​ོང་བཙན་དང་། ཡུམ་འབྲོ​ོ་བཟའ་ཁྲི​ི་མ་ལོ​ོད་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྲས་སུ་འཁྲུངས།

སྐབས་དེ​ེར་དགེ​ེ་འདུན་གྱི​ི་སྡེ​ེ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བ་དང་། སྡེ​ེ་དཔོ​ོན་མི​ི་དྲག་དང་། བློ​ོན་ཆེ​ེན་རྣམས་ཀྱི​ིས་ས་ཁུལ་བཅད་བཟུང་བྱས་

པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས། མི​ི་ཤུགས་དང་རྒྱུ་ཤུགས་གཉི​ིས་ཀར་དོ​ོ་ཕོ​ོག་བྱུང་ནས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དམག་དོ​ོན་དང་དཔལ་འབྱོ​ོར་སོ​ོགས་ལ་ ཉམས་ཉེ​ེས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་། བཙན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་རལ་པ་ཅན་བཀྲོ​ོངས་རྗེ​ེས་འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་ལ་འཁོ​ོད། ཁོ​ོང་གི​ིས་ཐོ​ོག་མར་སྔར་

གྱི​ི་ལུགས་སྲོ​ོལ་བཞི​ིན་སྲི​ིད་བསྐྱངས་ཀྱང་། བོ​ོད་ཡུལ་དུ་ཆོ​ོས་ལུགས་ལ་དད་མོ​ོས་ཤི​ིན་ཏུ་ཆེ​ེ་བ་དང་། རབ་བྱུང་བ་རྣམས་

104

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ལ་འཚོ​ོ་བ་བླ་ནས་སྦྱོ​ོར་བ་དང་། ཀུན་གྱི​ིས་གཙུག་ཏུ་བཀུར་ དགོ​ོས་པ། དམག་ལ་འགྲོ​ོ་མི​ི་དགོ​ོས་པ། ཁྲལ་དང་འུ་ལག་

ཁུར་མི​ི་དགོ​ོས་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལམ་ལུགས་ཤུགས་ཆེ​ེར་དར་ ཡོ​ོད ་པར་བརྟེ​ེན ། ལམ་ལུགས་དེ​ེ་ དག་རི​ིམ ་བཞི​ིན ་བཅོ​ོས ་ བསྒྱུར་བྱས་ནས་འཚོ​ོ་ བ་རང་ཁ་རང་གསོ​ོ་ བྱེ​ེད ་པའི​ི་ འགོ​ོ་ བརྩམས། ལམ་ལུགས་དེ​ེ་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་སྐབས། ཐོ​ོག་མར་

བཙན་པོ​ོས་ཆོ​ོས་ལ་གནག་པ་ཙམ་ལས་གནོ​ོད་པ་ཤུགས་

ཆེ​ེར་མ་བྱས་ཀྱང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༨༣༨ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་རྒྱལ་པོ​ོ་དང་ བློ​ོན་པོ​ོ་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཆོ​ོས་ཁྲི​ིམས་བཤི​ིག་པར་གྲོ​ོས་བྱས་ཏེ​ེ། དགོ​ོན་པ་དང་ལྷ་ཁང་བཤི​ིག ལྷ་སྐུ་དང་གསུང་རབ་རྣམས་ས་

འོ​ོག་ཏུ་སྦས། ཕལ་ཆེ​ེ་བ་མེ​ེ་ལ་བསྲེ​ེགས། གཙུག་ལག་ཁང་དུ་

བཤས་ར་བཟོ​ོས། ལྷ་ཁང་གི​ི་ནང་དུ་བཙུན་པ་ཆང་འཐུང་བའི​ི་

རི​ི་མོ​ོ་བྲི​ིས། བཙུན་པ་རབ་རྣམས་བསད། འབྲི​ིང་རྣམས་རྒྱང་

པར་རིས་ ༡༡་༨ ཕུད་དུ་བཏང་། ཐ་མ་རྣམས་ཁྱི​ི་ར་བྱེ​ེད་དུ་བཅུག་པ་སོ​ོགས། ལྷ་ལུང་དཔལ་གྱི་རྡོ་རྗེས་བཙན་པོ་འུ་དུམ་བཙན་པོ་བཀྲོངས་པ།

སངས་རྒྱས་ཆོ​ོས་ལུགས་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོ་བའི​ི་ལས་སྣ་ཚོ​ོགས་

བྱས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ིག་གནས་སྤྱི​ི་དང་། ཁྱད་པར་དུ་ལོ​ོ་རྒྱུས་དེ​ེབ་ཐེ​ེར་དང་། སྒྲ་རི​ིག་པ། གསོ​ོ་བ་རི​ིག་པ། བཟོ​ོ་རི​ིག་པ་སོ​ོགས་ ཀྱི​ི་བསྟན་བཅོ​ོས་དུ་མ་རྩ་མེ​ེད་དུ་སོ​ོང་།

དེ​ེ་ལྟར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༢༩ ལོ​ོར་ཆོ​ོས་རྒྱལ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ་གསེ​ེར་ཁྲི​ིར་ཕེ​ེབས་ཏེ​ེ། བཙན་པོ​ོའི་ི མངའ་ཐང་རྒྱ་བསྐྱེ​ེད་

པ་ནས་བཟུང་། བཙན་པོ​ོ་རི​ིམ་བྱོ​ོན་གྱི​ིས་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་མཛད་པ་རྒྱ་ཆེ​ེར་བསྐྱངས་ཡོ​ོད་ནའང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༨༤༦ ལོ​ོར་ལྷ་ལུང་ དཔལ་རྡོ​ོར་གྱི​ིས་བཙན་པོ​ོ་འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོ་བཀྲོ​ོངས་པ་ནས་བཟུང་། བཙན་པོ​ོའི་ིགདུང་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་སྤྱི​ི་ལ་དབང་བསྒྱུར་ བའི​ི་རི​ིམ་པ་དེ​ེ་ནས་མཇུག་རྫོ​ོགས་སོ​ོ།།

105

སྔ་འགྱུར་རྙི​ིང་མ།

༄༅།། རྩ་གསུམ་ཀུན་འདུས་སློ​ོབ་དཔོ​ོན་པདྨ་འབྱུང་།། མཁན་ཆེ​ེན་ཞི​ི་འཚོ​ོ་ཆོ​ོས་རྒྱལ་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ཞབས།། གནུབས་ཆེ​ེན་སངས་རྒྱས་ཉང་སྟོ​ོན་ཉི​ི་མ་འོ​ོད།། བཀའ་གཏེ​ེར་ཤི​ིང་རྟ་ལྔ་ལ་གསོ​ོལ་བ་འདེ​ེབས།།

ཆོས་རྒྱལ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐུ་དུས་སུ་ནང་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་དང་རྒྱུད་སྡེ་མང་པོ་བསྒྱུར་ཅིང་བསྟན་པའི་སྲོལ་བཏོད།

གསང་སྔགས་སྔ་འགྱུར་རྡོ་རྗེ་ཐེག་པའི་རིང་ལུགས་མདོར་བསྡུས་ཙམ་བྱུང་། རྒྱ་ཆེ་བ་ནི་ཆོས་རྒྱལ་ཁྲི་སྲོང་གི་སྐབས་སུ་ དར། ཁོང་གིས་མཁན་ཆེན་ཞི་བ་འཚོ་དང་སློབ་དཔོན་པདྨ་འབྱུང་གནས་བོད་དུ་གདན་དྲངས། མཁན་སློབ་ཆོས་གསུམ་

བཀའ་བགྲོས་མཛད་ནས་དཔལ་བསམ་

ཡས་མི་འགྱུར་ལྷུན་གྱིས་གྲུབ་པའི་གཙུག་ ལག་ཁང་བཞེངས་ཏེ། མཁན་སློབ་གཉིས་

ཀྱིས་རབ་གནས་གནང་བ་ན། རྒྱལ་པོ འི ་ ཐུགས་ལ་མདོ་སྔགས་ཀྱི་བསྟན་པ་དངོས་ གཞི་འཛུགས་པར་དགོངས་ཏེ། བོད་ཕྲུག་བློ་

གསལ་རྣམས་ལ་ལོ་ཙཱ་བསླབས། རྒྱ་གར་ ནས་སློབ་དཔོན་ཛི་ན་མི་ཏྲ་སོགས་མཁས་

གྲུབ་དུ་མ་བོ ད ་དུ་སྤྱན་དྲངས་ནས། སད་ མི་བདུན་རབ་ཏུ་བྱུང་། བཻ་རོ་ཙ་ན་སོགས་ལོ་ ཙཱ་བ་རྣམས་ཀྱིས་མདོ་སྔགས་ཀྱི་བཀའ་དང་

བསྟན་བཅོས་ཇི་སྙེད་ཅིག་བསྒྱུར་ཅིང་གཏན་ ལ་ཕབ། མཚན་ཉིད་ཐེག་པའི་བཤད་གྲྭ་དང་ གསང་སྔགས་ཀྱི་སྒོམ་གྲྭ་དར།

མངའ་བདག་ཁྲི་རལ་གྱིས་ཡབ་མེས་

ཀྱི་བཀའ་སྲོལ་ལྟར་གཙུག་ལག་ཁང་མང་དུ་བཞེངས། སྔར་བསྒྱུར་པའི་གསུང་རབ་རྣམས་སྐད་གསར་བཅད་ཀྱིས་གཏན་

ལ་ཕབ། རྒྱལ་པོའི་དབུ་སྐྲ་ལ་དར་ཡུག་གཉིས་བཏགས་པའི་སྣེར་རབ་བྱུང་ངུར་སྨྲིག་གི་སྡེ་དང་། གོས་དཀར་ལྕང་ལོའི་སྡེ་ གཉིས་བཞུགས་སུ་གསོལ་ཞིང་དབུ་ཡི་མཆོད་གནས་སུ་བཀུར། དེ་རྗེས་བསྟན་པའི་འཕེལ་འགྲིབ་ཙམ་ལས་ད་ལྟའི་བར་

རྒྱལ་བསྟན་དྲི་མ་མེད་པ་གསལ་བར་འཛིན་པའི་ཆེ་བ་དྲུག་ལྡན་གྱི་གསང་སྔགས་སྔ་འགྱུར་རྙིང་མའི་བཞེད་སྲོལ་འདི་ཉིད་ དར་ཞིང་རྒྱས་པར་གནས་སོ།།

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

སྦྱོ​ོང་ཚན། ཀ) གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། ཆོ​ོས་རྒྱལ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ་དགུང་ལོ​ོ་ག་ཚོ​ོད་སྐབས་རྒྱལ་པོ​ོའི་ིཁྲི​ིར་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད་དམ། ༢། ཆོ​ོས་རྒྱལ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོའི་ིམཛད་རྗེ​ེས་གསུམ་བྲི​ིས།

༣། མང་སྲོ​ོང་མང་བཙན་ནར་མ་སོ​ོན་སྐབས་བློ​ོན་ཆེ​ེན་སུས་ཆབ་སྲི​ིད་བསྐྱངས་སམ། ༤། ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ་གཙུག་བརྟན་གྱི​ིས་སྲི​ིད་དབང་སྲ་བརྟན་ཇི​ི་ལྟར་བཟོ​ོས་སམ།

༥། ཆོ​ོས་རྒྱལ་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་ནས་མཁས་པ་གང་དག་གདན་དྲངས་སམ། ༦། བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་སུས་བཞེ​ེངས་སམ།

༧། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་གང་གི​ི་ལོ​ོར་དབོ​ོན་ཞང་རྡོ​ོ་རི​ིང་བཙུགས་སམ།

༨། འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོ་བཀྲོ​ོངས་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

ཁ) མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༢༩

བོ​ོད་ཡི​ིག་གཏན་ལ་ཕབ།

༣

ཕོ​ོ་བྲང་མ་རུར་

སྐད་གསར་བཅད་བྱས།

༢

༤ ༥

༦ ༧ ༨

༩

༡༠

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༣༩

མགར་སྟོ​ོང་བཙན་གྲོ​ོངས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༦༧

དབོ​ོན་ཞང་རྡོ​ོ་རི​ིང་ཐོ​ོག་བཀོ​ོད།

མུ་ནེ​ེ་བཙན་པོ​ོས་

འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོ་བཀྲོ​ོངས།

གཡུ་ཐོ​ོག་ཡོ​ོན་ཏན་མགོ​ོན་པོ​ོས་

ཆུ་བོ​ོ་གངྒཱའི​ི་འགྲམ་དུ་རྒྱ་བོ​ོད་རྡོ​ོ་རི​ིང་བཙུགས།

ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་སྐབས་

འབངས་ཀྱི​ི་དབུལ་ཕྱུག་བསྙམས།

རྒྱ་རྒྱ་ཡུལ་ན་སྐྱི​ིད། བོ​ོད་བོ​ོད་ཡུལ་ན་སྐྱི​ིད།

བལ་བཟའ་ཁྲི​ི་བཙུན་བཙུན་མོ​ོར་བསུས།

ཁྲི​ི་རལ་པ་ཅན་སྐབས་

སྨན་གཞུང་རྒྱུད་བཞི​ི་བརྩམས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༨༤༦

སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ་ཁྲི​ི་ལ་འཁོ​ོད།

107

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ག) ལན་རྒྱོ​ོབ།

༡། ཆོ​ོས་རྒྱལ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོའི་ིསྐབས་ཀྱི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ལྔ་གང་དང་གང་ཡི​ིན།

༢། མང་སྲོ​ོང་མང་བཙན་སྐུ་ན་མ་སོ​ོན་སྐབས་མགར་གྱི​ི་མི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་ཆབ་སྲི​ིད་ཇི​ི་ལྟར་བསྐྱངས་ཡོ​ོད། ༣། བཙན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་སྐབས་གསོ​ོ་བ་རི​ིག་པར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཇི​ི་ལྟར་བྱུང་ཡོ​ོད། ༤། མངའ་བདག་ཁྲི​ི་རལ་སྐབས་རྡོ​ོ་རི​ིང་གྲགས་ཆེ​ེ་བ་གང་དག་བཙུགས་ཡོ​ོད།

༥། བཙན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་རལ་པ་ཅན་གྱི​ིས་རབ་བྱུང་རྣམས་ལ་གཟི​ིགས་སྐྱོ​ོང་ཇི​ི་ལྟར་གནང་ཡོ​ོད། ༦། བཙན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་རལ་པ་ཅན་དང་བློ​ོན་པོ​ོའི་ིདབར་འགལ་ཟླ་བྱུང་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

ང) བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡།འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོས་ནང་ཆོ​ོས་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོ་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གང་ཡི​ིན་སྐོ​ོར་ལ་གྲོ​ོས་སྡུར་བྱོ​ོས།

ས་

ཁུལ

་རྒྱ

རི​ིག ་ག ཞུང ་།

་སྐྱེ

ད།

༢། ཆོ​ོས་རྒྱལ་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་གྱི​ི་མཛད་རྗེ​ེས་སྐོ​ོར་ལ་ཉ་རུས་དཔེ​ེ་རི​ིས་ནང་བྲི​ིས།

དི ། ་བ སྲི ཆ

། དོ​ོན ་ ག དམ

ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེའུ་བཙན་གྱི​ི་མཛད་རྗེ​ེས།

108

༡༢

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

བཙན་པོ​ོའི་ི སྐབས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རྣམ་པ།

༄༅། །བཙན་པོ​ོ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ་ནས་འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོའི་ི བར་གྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ལམ་སྲོ​ོལ་རྣམས་ཕལ་ཆེ​ེར་མཐུན་

ཞི​ིང་། ལམ་ལུགས་ཐད་ལའང་ཅུང་ཟད་རེ​ེ་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད་སྲི​ིད་མོ​ོད། ཕལ་ཆེ​ེ་བ་གཅི​ིག་མཚུངས་སུ་སྣང་། བཙན་པོ​ོའི་ིསྐབས་ ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་སྲོ​ོལ་ནི​ི་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོའི་ིདུས་ནས་འགོ​ོ་བཙུགས་པ་དང་། ཁོ​ོང་གི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལའང་ དོ​ོན་ཚན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དྲུག་ཡོ​ོད་དེ​ེ། བཀའ་ཡི​ི་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་དྲུག བཀའ་གྲོ​ོས་ཆེ​ེན་མོ​ོ་དྲུག ཡི​ིག་ཚང་དྲུག ཕྱག་རྒྱ་དྲུག རྐྱེ​ེན་ དྲུག དཔའ་ཚན་དྲུག་བཅས་དོ​ོན་ཚན་དྲུག་དང་། དེ​ེ་དག་རེ​ེ་རེ​ེ་ལའང་ལེ​ེའུ་འམ་དོ​ོན་ཚན་ཆུང་བ་དྲུག་རེ​ེ་ལས་གྲུབ་པས་

ཁྱོ​ོན་བསྡོ​ོམས་དོ​ོན་ཚན་སུམ་ཅུ་སོ​ོ་དྲུག་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལ་ཁོ​ོད་སོ​ོ་དྲུག་ཅེ​ེས་ཀྱང་གྲགས། ཆོ​ོས་རྒྱལ་སྲོ​ོང་བཙན་གྱི​ིས་འདི​ི་དག་ གཏན་ལ་ཕབ་པའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་སྣོ​ོན་འཕྲི​ི་ཕྲན་ཙམ་རེ​ེ་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱང་། རྩ་བའི​ི་ཆ་ནས་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ི་འདི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་ནས་བཙན་པོ​ོ་རི​ིམ་ བྱོ​ོན་གྱི​ི་དབང་ལུང་མ་ཉམས་པའི​ི་བར་དུ་གནས་ཡོ​ོད།

བཙན་པོ​ོའི་ིསྐབས་ཀྱི​ི་གྲལ་རི​ིམ་གྱི​ི་དབྱེ​ེ་བ།

བཙན་པོ​ོའི་ི སྐུ་དུས་སུ་བཙན་པོ​ོའི་ི ཁོ​ོངས་སུ་གཏོ​ོགས་པའི​ི་ཆབ་འབངས་ཡོ​ོངས་ལ་གྲལ་རི​ིམ་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་བྱས་ཡོ​ོད་

པ་དང་། རང་རང་གི​ི་གྲལ་རི​ིམ་མཚོ​ོན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ངམ་ཡི​ིག་ཚང་ཡོ​ོད་དེ​ེ། ཡི​ིག་ཚང་དེ​ེ་དག་གཡུ་དང་། གསེ​ེར། ཕྲ་ མེ​ེན། (Electrum) དངུལ། འཁར་བ། (Bell Metal) ཟངས། ལྕགས། ཤི​ིང་སྐྱ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྟེ​ེང་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད། དུས་སྐབས་ འདི​ིའི་ི ནང་དུ་བཙན་པོ​ོ་གོ​ོང་ཕུད་ལས། བློ​ོན་ཆེ​ེན་ནས་མི​ི་སེ​ེར་རྣམས་ཀྱི​ི་བར་ལ་གྲལ་རི​ིམ་གྱི​ི་ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། སྐབས་

འདི​ིའི​ི་བཙན་པོ​ོའི་ིགཞུང་གི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ལ། གུང་བློ​ོན་ཆེ​ེ་འབྲི​ིང་ཆུང་གསུམ། ནང་བློ​ོན་ཆེ​ེ་འབྲི​ིང་ཆུང་གསུམ། བཀའ་བློ​ོན་ ཆེ​ེ་འབྲི​ིང་ཆུང་གསུམ་བཅས་ནི​ི་ལས་སྣེ​ེ་མཐོ​ོ་ཤོས ོ ་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། དེ​ེ་དག་ལ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དགུ་ཟེ​ེར། བློ​ོན་པོ​ོ་དགུའི​ི་ནང་གི​ི་མཐོ​ོ་ཤོས ོ ་ ནི​ི་གུང་བློ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། དེ​ེའི​ི་མཚོ​ོན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་ནི​ི་གཡུ་ཡི​ིག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན། དེ​ེའི​ི་འོ​ོག་ཏུ་གུང་བློ​ོན་འབྲི​ིང་དང་། ནང་

བློ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གཉི​ིས་ནི​ི་གཡུ་ཡི​ིག་ཆུང་ངུ་དང་། དེ​ེའི​ི་འོ​ོག་ཏུ་གུང་བློ​ོན་ཆུང་ངུ་དང་། ནང་བློ​ོན་འབྲི​ིང་། བཀའ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

བཅས་ལ་གསེ​ེར་ཡི​ིག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དང་། ནང་བློ​ོན་ཆུང་ངུ་དང་། བཀའ་བློ​ོན་འབྲི​ིང་ལ་གསེ​ེར་ཡི​ིག་ཆུང་ངུ་། བཀའ་བློ​ོན་ཆུང་ངུ་ ལ་ཕྲ་མེ​ེན་གྱི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་ཡི​ིན།

དེ​ེ་དག་གི​ི་འོ​ོག་ཏུ་དངུལ་ཡི​ིག་ཆེ​ེ་ཆུང་དང་། ཟངས་ཡི​ིག་ཆེ​ེ་ཆུང་། ལྕགས་ཡི​ིག་ཆེ​ེ་ཆུང་། ཤི​ིང་སྐྱ་ཆེ​ེ་ཆུང་གི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་

སོ​ོགས་གནང་སྟེ​ེ། ཁྱོ​ོན་རི​ིམ་པ་བཅོ​ོ་བརྒྱད་དུ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད།

109

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བཙན་པོ​ོའི་ི ཆབ་འབངས་ལ་རི​ིགས་གཉི​ིས་ཡོ​ོད་དེ​ེ། གཅི​ིག་ནི​ི་དམག་སྡེ​ེའམ་རྒོ​ོད་དང་། གཞན་དེ​ེ་ནི​ི་ཁྲལ་སྡེ​ེའམ་

གཡུང་གི​ི་སྡེ​ེ་ཡི​ིན། དེ​ེ་ཡང་བཙན་པོ​ོའི་ི སྐབས་རུ་སྡེ​ེ་ལྔ་དང་ཞང་ཞུང་ཁྲི​ི་སྡེ​ེ་བཅས་དྲུག་ལ་རྒོ​ོད་ཀྱི​ི་སྟོ​ོང་དཔོ​ོན་དྲུག་ཅུ་རྩ་ གཅི​ིག་གམ། སྟོ​ོང་སྡེ​ེ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཅི​ིག་ཡོ​ོད།

གཡུང་གི​ི་སྡེ​ེ་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་དམག་མི​ི་བྱེ​ེད་མི​ི་དགོ​ོས་པར་ཁྲལ་དང་འུ་ལག་གི​ིས་བཙན་པོ​ོའི་ི རྒྱལ་ཁམས་ལ་ཞབས་

འདེ​ེགས་ཞུ་མཁན་གྱི​ི་མི​ི་སེ​ེར་རྣམས་ལ་གོ​ོ གཡུང་ལ་སྲི​ིད་པ་དགུ། རྫི​ི་བདུན། མཁན་དྲུག ཚོ​ོང་ལྔ། རྒྱལ་བཞི​ི། འཛི​ིན་ གསུམ་བཅས་ཀྱི​ི་དབྱེ​ེ་བ་མཆི​ིས།

བཙན་པོ​ོའི་ིསྐབས་ཀྱི​ི་དམག་ཆས་དང་རུ་དར།

དབུ་རུ་སྟོ​ོད་སྨད་ཀྱི​ི་དམག་རྟ་ནི​ི། ཟེ​ེ་དཀར་རྟ་སྐྱ་དང་མཚལ་བུ་གཟུགས་རི​ིང་། རུ་དར་དམར་པོ​ོ་ལྕེ​ེ་ཁྲ་དང་

དཔལ་དར་དམར་པོ​ོ། དམག་ནི​ི་མཚོ​ོ་ལ་གངས་འབབ་པ་དང་འདྲའོ​ོ། །

གཡོ​ོ་རུ་སྟོ​ོད་སྨད་ཀྱི​ི་དམག་རྟ་ནི​ི། རྟ་མོ​ོག་རོ​ོ་བུན་བུན་དང་མཚལ་བུ་རྟི​ིང་དཀར། རུ་དར་སེ​ེངྒེ​ེ་དམར་པོ​ོ་དང་།

དཔལ་དར་དར་དཀར་སྙི​ིང་ནག མཚོ​ོ་ལ་སྦྲང་མ་འབབ་པ་བཞི​ིན་དུ་འགྲི​ིམས་སོ​ོ། །

གཡས་རུ་སྟོ​ོད་སྨད་ཀྱི​ི་དམག་རྟ་ནི​ི། མཚལ་བུ་མེ​ེ་སྟག་དང་སྔོ​ོན་པོ​ོ་གཡུ་རྟ། རུ་དར་དར་ནག་སྙི​ིང་དཀར་དང་

བྱ་ཁྱུང་བྲི​ིས་པ་དང་སྐྱར་ཁ་གོ​ོང་ཁྲ། སྤང་ལ་མེ​ེ་མཆེ​ེད་པ་ལྟར་འགྲི​ིམས་སོ​ོ། །

རུ་ལག་སྟོ​ོད་སྨད་ཀྱི​ི་དམག་རྟ་ནི​ི། ངང་པ་ཕུད་དམར་དང་རག་པ་རྔོ​ོག་ནག རུ་དར་སེ​ེངྒེ​ེ་གནམ་འཕྱོ​ོ་དཔལ་

དར་ནག་པོ​ོ། གངས་ལ་སེ​ེར་བ་འགྲི​ིམ་པ་བཞི​ིན་དུ་འགྲོ​ོ། ད་དུང་སུམ་པ་དང་ཞང་ཞུང་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་དམག་

གི​ི་ཆས་གོ​ོས་དང་དར་ཆ། དམག་རྟ་སོ​ོགས་ཇི​ི་བཞི​ིན་བཤད་ཐབས་བྲལ་ཡང་། དམག་སྡེ​ེ་མང་དུ་ཡོ​ོད། དུས་ཚོ​ོད་ འདི​ིའི​ི་ནང་དུ་རྒྱང་རི​ིང་ནས་མཐོ​ོང་བ་ཙམ་གྱི​ིས་དམག་སྡེ​ེ་གང་ཡི​ིན་ཤེ​ེས་ཐུབ་ཆེ​ེད། དར་དང་རྟ། གོ​ོ་ཁྲབ་སོ​ོགས་མི​ི་ འདྲ་བར་བྱས་པ་ཡི​ིན་ནོ​ོ། །

བཙན་པོ​ོའི་ིསྐབས་ཞང་བློ​ོན་གྱི​ིས་དབུས་ཀྱི​ི་འདུན་ས་འཛི​ིན་ཚུལ།

བཙན་པོ​ོ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོའི་ི སྐུ་དུས་ནས་བཟུང་། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ལས་དོ​ོན་གལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རི​ིགས་ལ་རྒྱལ་བློ​ོན་ལྷན་

འཛོ​ོམས་ཀྱི​ིས་གྲོ​ོས་སྡུར་བྱས་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་པའི​ི་སྲོ​ོལ་ཕྱེ​ེ་བ་དང་། དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རི​ིམ་པར་གྲོ​ོས་བྱེ​ེད་སྟངས་ཀྱི​ི་ལམ་

ལུགས་བཙུགས་ཤི​ིང་། གྲོ​ོས་ཀྱི​ི་འགན་འཁུར་མཁན་ཡང་ཟུར་འཛུགས་བྱས། གྲོ​ོས་སྡུར་བྱེ​ེད་སྐབས་ཞང་བློ​ོན་གསུམ་དང་ བློ​ོན་པོ​ོ་བཞི​ི་བཅས་ཁྱོ​ོན་བསྡོ​ོམས་བློ​ོན་པོ​ོ་བདུན་གྱི​ིས་འགན་འཁུར་རྒྱུ་དང་། ལས་དོ​ོན་གལ་ཆེ​ེན་རི​ིགས་ལ་རྒྱལ་པོ​ོ་དང་

110

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

བློ​ོན་ཆེ​ེན་དེ​ེ་དག་འཛོ​ོམས་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་པའམ། ལས་དོ​ོན་ཆེ​ེས་གལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རི​ིགས་ལ་བློ​ོན་པོ​ོ་འདི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་བློ​ོན་ པོ​ོ་གཞན་རྣམས་བསྡུ་སྐོ​ོང་བྱས་ཏེ​ེ་གྲོ​ོས་སྡུར་བྱེ​ེད་པ་དང་། གྲོ​ོས་སྡུར་གྱི​ི་ནང་དོ​ོན་བཙན་པོ​ོར་སྙན་སྒྲོ​ོན་ཞུ་བ་དང་། གཏན་

ཁེ​ེལ་བའི​ི་གྲོ​ོས་དོ​ོན་སྒྲུབ་སྟངས་ལ་ཞི​ིབ་འཇུག་བྱེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་དེ​ེང་སྐབས་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐག་གཅོ​ོད་ བྱེ​ེད་པའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་དང་འདྲ།

བཙན་པོ​ོའི་ིསྐབས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལམ་ལུགས།

ཆོ​ོས་རྒྱལ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོས་རྒྱལ་ཁམས་དཔེ​ེར་བླངས་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་གཏན་ལ་ཕབ་སྟེ​ེ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལམ་

ལུགས་སྲ་བརྟན་གནང་ཡོ​ོད། ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་འདི​ིའི​ི་ནང་དུ་རྒྱལ་ཁྲི​ིམས་བཅོ​ོ་ལྔ་དང་། ཁྲི​ིམས་ཆེ​ེན་བདུན། མི​ི་ཆོ​ོས་གཙང་མ་ བཅུ་དྲུག་བཅས་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ནི​ི་བཙན་པོ​ོ་དང་། སྐབས་དེ​ེའི​ི་མཁས་པ་དང་མཛངས་པ་རྣམས་ཀྱི​ིས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྒྱུ་ སྤུས་མཐོ​ོར་འདེ​ེགས་བྱ་ཆེ​ེད་གཏན་ལ་ཕབ་པ་དང་། མི​ི་མང་གི​ིས་དེ​ེ་ལ་མོ​ོས་མཐུན་གྱི​ིས་ཉམས་ལེ​ེན་ཞུ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

རྒྱལ་ཁྲི​ིམས་བཅོ​ོ་ལྔ་ནི​ི། མཛད་པ་གསུམ། མི​ི་མཛད་པ་གསུམ། བསྟོ​ོད་པ་གསུམ། དམོ​ོད་པ་གསུམ། མི​ི་མནར་བ་

གསུམ་བཅས་ཡི​ིན།

མཛད་པ་གསུམ་ནི​ི། ཕྱི​ིའི​ི་དགྲ་བཏུལ་ནས་རྒྱལ་ཁབ་བདེ​ེ་འཇགས་ཡོ​ོང་བར་བྱེ​ེད་པ་དང་། ནང་གི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ལུགས་

བཞི​ིན་བསྐྱངས་ནས་འབངས་རྣམས་བདེ​ེ་བར་བྱེ​ེད་པ། ཚེ​ེ་ཕྱི​ི་མའི​ི་དོ​ོན་དུ་དམ་པའི​ི་ལྷ་ཆོ​ོས་བྱེ​ེད་པ་བཅས་གསུམ་མོ​ོ།།

མི​ི་མཛད་པ་གསུམ་ནི​ི། དད་པ་མེ​ེད་པ་དང་། ང་རྒྱལ་ཅན་ལ་དམ་པའི​ི་ཆོ​ོས་མི​ི་བཤད་པ། གསང་སྔགས་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་

འཚང་རྒྱ་བའི​ི་ཆེ​ེད་ཡི​ིན་པ་ལས། ནོ​ོར་གྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་མི​ི་བཙོ​ོངས་པ་དང་། མི​ི་གཤི​ིས་ངན་པའི​ི་རི​ིགས་དང་། བྲན་གཡོ​ོག ང་ རྒྱལ་ཅན་རྣམས་ནི​ི་དཔོ​ོན་དང་ལས་སྣེ​ེར་བསྐོ​ོ་གཞག་མི​ི་བྱེ​ེད་པ་བཅས་གསུམ་ཡི​ིན།

བསྟོ​ོད་པ་གསུམ་ནི​ི། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་དཔའ་བོ​ོའི་ི ལས་བྱེ​ེད་མཁན་དང་། མཛངས་པའམ་གསར་

གཏོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་མཁས་པ། དེ​ེ་བཞི​ིན་གཟེ​ེངས་སུ་མཐོ​ོ་བའི​ི་ལས་བྱེ​ེད་མཁན་བཅས་ལ་རང་རང་གི​ི་བྱས་རྗེ​ེས་དང་ མཐུན་པའི​ི་གོ​ོ་གནས་སམ། ཐོ​ོབ་ཐང་ཕུལ་ནས་བསྟོ​ོད་དགོ​ོས་པ་དང་། གལ་ཏེ​ེ་དེ​ེ་ལྟར་མ་བསྟོ​ོད་ན། རྗེ​ེས་ནས་ལེ​ེགས་པའི​ི་ ལས་བྱེ​ེད་མཁན་མི​ི་ཡོ​ོང་བར་བཤད།

དམོ​ོད་པ་གསུམ། དམག་ས་ནས་དགྲ་ལ་མགོ​ོ་སྒུར་མཁན་དང་། བྲོ​ོས་བྱོ​ོལ་བྱེ​ེད་མཁན་རྣམས་ཀྱི​ི་མགོ​ོར་ཝ་མོ​ོའི་ི རྔ་

མ་གཡོ​ོགས་ནས་དམའ་འབེ​ེབས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་དང་། དེ​ེ་ལྟར་མ་བྱས་ན་དཔའ་བོ​ོ་དང་སྡར་མ་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་མི​ི་ནུས། དེ​ེ་ བཞི​ིན་ངན་པ་རྣམས་ལ་ནན་པོ​ོ་བྱེ​ེད་པ་དང་། ཁྲི​ིམས་འགལ་བྱེ​ེད་མཁན་རྣམས་ནི​ི་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ིས་གཅུན་དགོ​ོས། དེ​ེ་ལྟར་མ་ བྱས་ན་ལང་ཤོ​ོར་དུ་སོ​ོང་ནས་དྲན་ཤེ​ེས་མི​ི་བསྟེ​ེན་པ་དང་། ལས་ཀ་ངན་པ་བྱེ​ེད་རྒྱུར་མཚམས་མི​ི་འཇོ​ོག་པ་ཡི​ིན།

མི​ི་མནར་བ་གསུམ་ནི​ི། བུ་ཕྲུག་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཕ་མ་རྣམས་ལ་མནར་གཅོ​ོད་མི​ི་གཏོ​ོང་ཞི​ིང་། གལ་ཏེ​ེ་མནར་ན་འཕྲལ་

111

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མཆན་ འགྲེལེ །

མཐོ​ོ ར ་འདེ​ེ ག ས།-ཡར་རྒྱས་ བཏང་བའི​ི་དོ​ོན། ཡང་ཁེ​ེང་།- འུ་ལག་རྒྱུག་མཁན་ གྲལ་རི​ིམ་དམའ་ཤོ​ོས། གཡུང་། -འབངས་མི​ི་སེ​ེར་ལ་གོ​ོ བཟའ་གྲོ​ོགས། -བཟའ་ཟླ་ལ་གོ​ོ ཁྲི​ིམས་ཕྲན།- ཁྲི​ིམས་ཆུང་ཙག་ རི​ིགས།

ཕུགས་གཉི​ིས་ཀར་གནོ​ོད་པ་དང་། ཕ་མ་རྣམས་ཀྱི​ིས་རང་རང་གི​ི་བུ་ཕྲུག་རྣམས་ ལ་མི​ི་མནར་བར་བྱམས་སྐྱོ​ོང་བྱ་དགོ​ོས། ཕ་མས་ཕྲུ་གུ་མནར་གཅོ​ོད་བཏང་ན་ཕྲུ་ གུ་རྣམས་ཕ་མར་མི​ི་མོ​ོས་པར་འགྱུར་བ་མ་ཟད། དགྲ་བོ​ོས་ཀྱང་འཕྱ་དམོ​ོད་བྱེ​ེད་པ་

དང་། དེ​ེ་བཞི​ིན་བཟའ་གྲོ​ོགས་མི​ི་མནར་བ་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། གལ་ཏེ​ེ་བཟའ་གྲོ​ོགས་མནར་ ན་ཞི​ིང་ཕྱུགས་ཀྱི​ི་ལས་ཀ་དང་། ཕྱི​ི་ནང་གི​ི་ལས་དོ​ོན་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་འཐུས་ཤོ​ོར་དུ་ འགྲོ​ོ་བ་ཡི​ིན་པས་དེ​ེ་རི​ིགས་སྤང་དགོ​ོས་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོས།

དེ​ེས་ན་ཁྲི​ིམས་ཕྲན་སོ​ོ་བརྒྱད་པོ​ོ་དེ​ེ་དག་ནི​ི་མི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་

འཁྱེ​ེར་སྟངས་དང་། མི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལམ་ལུགས་སྐོ​ོར་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། དེ​ེ་ཉི​ིད་གུང་བློ​ོན་ནས་ཡང་ཁེ​ེང་བར་ཁྱད་པར་མེ​ེད་པར་ བརྩི​ི་སྲུང་དགོ​ོས་པར་མ་ཟད། དེ​ེ་དག་དང་འགལ་ན་བཙན་པོ​ོའི་ིགཞུང་གི​ིས་ཁྲི​ིམས་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད། །

112

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ) གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། ཁོ​ོད་སོ​ོ་དྲུག་རྒྱལ་པོ​ོ་སུས་གཏན་འབེ​ེབས་མཛད་པ་དང་། དེ​ེ་ལ་དོ​ོན་ཚན་ཆེ​ེ་བ་ག་ཚོ​ོད་ཡོ​ོད་དམ། ༢། བློ​ོན་ཆེ​ེན་གྱི​ི་གོ​ོ་གནས་རི​ིམ་པ་ཇི​ི་ལྟར་བགོ​ོས་ཡོ​ོད་དམ།

༣། ཆབ་འབངས་ཀྱི​ི་གྲལ་རི​ིམ་དབྱེ​ེ་བ་གཉི​ིས་དེ​ེ་གང་དང་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༤། དམག་རྟ་དང་དམག་དར་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

ཁ) མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡

གུང་བློ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ།

སྤང་ལ་མེ​ེ་མཆེ​ེད་པ་ལྟ་བུ།

༣

གཡོ​ོ་རུ་སྟོ​ོད་སྨད་ཀྱི​ི་དམག

གངས་ལ་སེ​ེར་བ་འགྲི​ིམས་པ་ལྟ་བུ།

༢

༤ ༥

༦ ༧ ༨

བཀའ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ།

རྒོ​ོད།

གཡས་རུ་སྟོ​ོད་སྨད་ཀྱི​ི་དམག

གསེ​ེར་ཡི​ིག་ཆེ​ེན་པོ​ོ།

རུ་ལག་སྟོ​ོད་སྨད་ཀྱི​ི་དམག

གཡུང་།

དབུ་རུ་སྟོ​ོད་སྨད་ཀྱི​ི་དམག

མཚོ​ོ་ལ་གངས་བབས་པ་ལྟ་བུ།

དམག་སྡེ​ེ།

གཡུ་ཡི​ིག་ཆེ​ེན་པོ​ོ།

ཁྲལ་སྡེ​ེ།

མཚོ​ོ་ལ་སྦྲང་མ་བབས་པ་ལྟ་བུ།

ག) ལན་རྒྱོ​ོབ།

༡། ཁོ​ོད་སོ​ོ་དྲུག་ལས་དོ​ོན་ཚན་ཆེ​ེ་བ་དྲུག་རེ​ེ་རེ​ེ་བཞི​ིན་བྲི​ིས། ༢། གྲལ་རི​ིམ་མཚོ​ོན་བྱེ​ེད་ཡི​ིག་ཚང་གང་འདྲ་གནང་ཡོ​ོད། ༣། བསྟོ​ོད་པ་གསུམ་གང་དང་གང་ཡི​ིན།

༤། མཛད་པ་གསུམ་གང་དང་གང་ཡི​ིན།

༥། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་གལ་ཆེ​ེའི​ི་ལས་དོ​ོན་རི​ིགས་ཐག་གཅོ​ོད་ཇི​ི་ལྟར་གནང་གི​ི་ཡོ​ོད།

113

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ང) བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། བཙན་པོ​ོའི་ིསྐབས་གྲལ་རི​ིམ་ཇི​ི་ལྟར་དབྱེ​ེ་བའི​ི་སྐོ​ོར་ལ་གྲོ​ོས་སྡུར་བྱོ​ོས།

༢། བཙན་པོ​ོའི་ིསྐབས་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་སྲོ​ོལ་དང་དེ​ེང་སང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་སྲོ​ོལ་དབར་འདྲ་བའི​ི་ཆ་དང་། མི​ི་འདྲ་བའི​ི་ ཆ་གང་ཡོ​ོད་ལྒང་ཕུག་ཆ་སྒྲི​ིག་ནང་བྲི​ིས།

དེ​ེང་སང་གི​ི་

བཙན་པོ​ོའི་ིསྐབས་

ཁྲི​ིམས་སྲོ​ོལ།

ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་སྲོ​ོལ།

མཚུངས་པ།

མི​ི་མཚུངས་པ།



















 

 

 

114

དོ​ོགས་པ།

༡༣

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

བོ​ོད་སི​ིལ་བུའི​ི་དུས་སྐབས།

༄༅། །ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༨༤༦ ལོ​ོར་རྒྱལ་པོ​ོ་འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོ་བཀྲོ​ོངས་རྗེ​ེས། བོ​ོད་བཙན་པོ​ོའི་ི གདུང་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་གངས་ལྗོ​ོངས་ ཡོ​ོངས་ལ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཁ་ལོ​ོ་བསྒྱུར་བའི​ི་མཇུག་རྫོ​ོགས། དེ​ེ་ནས་བཟུང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༥༣ ལོ​ོར་འགྲོ​ོ་མགོ​ོན་ཆོ​ོས་རྒྱལ་འཕགས་

པས་བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་ལ་དབང་མ་བསྒྱུར་པའི​ི་བར་དུ་ལོ​ོ་ ༤༡༡ རི​ིང་བོ​ོད་ཁམས་ཁ་འཐོ​ོར་དུ་གནས་པས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་ རྒྱུས་རྣམས་སུ་སྐབས་དེ​ེ་ལ་བོ​ོད་སི​ིལ་བུའི​ི་དུས་སྐབས་ཞེ​ེས་བརྗོ​ོད།

འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོའི་ི བཙུན་མོ​ོ་ཆུང་བར་སྲས་ཤི​ིག་འཁྲུངས་ཤི​ིང་། མཚན་ལ་གནམ་སྡེ​ེ་འོ​ོད་སྲུངས་ཞེ​ེས་གསོ​ོལ། དེ​ེའི​ི་

ཚེ​ེ་བཙུན་མོ​ོ་ཆེ​ེ་བས་ཀྱང་བྱི​ིས་པ་མ་འབྱར་ཞི​ིག་བཙལ་ཏེ​ེ། རང་ལ་སྐྱེ​ེས་ཁུལ་བྱས། བློ​ོན་འབངས་རྣམས་ལ་བསྟན་པས་ མདང་སྐྱེ​ེས་ཀྱི​ི་བྱི​ིས་པར་སོ​ོ་སྐྱེ​ེས་འདུག་ཅེ​ེས་ཡི​ིད་མ་ཆེ​ེས་ཀྱང་། བཙུན་མོ​ོ་ཆེ​ེན་མའི​ི་གཙོ​ོ་འཁོ​ོར་དབང་ཤུགས་ཆེ​ེ་བས། ཡུམ་ཆེ​ེན་མོ​ོའི་ིབཀའ་བརྟན་དུ་ཆུགས་ཟེ​ེར་ནས། མཚན་ལའང་མངའ་བདག་ཡུམ་བརྟན་དུ་བཏགས། སྲས་དེ​ེ་གཉི​ིས་སྐུ་ན་ཆུང་དུས་ནས་ཡབ་བཀྲོ​ོངས་པས་

རྒྱལ་སྲི​ིད ་སུས་སྐྱོ​ོང ་གཏན་ཁེ​ེལ ་མེ​ེད ་པར་བརྟེ​ེན ། བཙུན་མོ​ོ་ གཉི​ིས ་དང་སོ​ོ་ སོ​ོའི ་ི ཕྱོ​ོག ས་ཀྱི​ི་ བློ​ོན ་འབངས་དབར་མ་འཆམ་

པར་འགལ་བ་བྱུང་། འོ​ོད་སྲུངས་ཀྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་རྣམས་ཡུལ་གྱར་ ཏེ​ེ་ གཡོ​ོ་ རུའི​ི་ ཡུལ་གྲུ་རྣམས་བཟུང་སྟེ​ེ་ གནས་པ་དང་། ཡུམ་

བརྟན་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ིས་དབུ་རུའི​ི་ཡུལ་ཕལ་ཆེ​ེར་བཟུང་སྟེ​ེ་གནས། ཕན་ཚུན་དབར་ལོ​ོ་ངོ​ོ་བཅུ་གཉི​ིས་ལ་འཐབ་པས། མཐར་ཡུལ་སྡེ​ེ་

རེ​ེར་དཔོ​ོན་ཆུང་རེ​ེ་བྱུང་སྟེ​ེ་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ིས་དབང་སྒྱུར་མཁན་ རྒྱལ་པོ​ོ་མེ​ེད་པས། འབངས་ཀྱི​ིས་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་བྱས་པ་དང་། མཐའི​ི་ ས་མཚམས་རྣམས་ལྟ་སྲུང་བྱེ​ེད་མ་ཐུབ་པར་མངའ་ཁོ​ོངས་རི​ིམ་ བཞི​ིན་ཉམས་ཏེ​ེ་སྤུར་རྒྱལ་བཙན་པོ​ོའི་ི རྒྱལ་ཁམས་དེ​ེ་སི​ིལ་བུར་ འཐོ​ོར།

པར་རི​ིས། ༡༣་༡ བཙུན་མོ​ོ་ཆུང་བས་རང་གི​ི་སྲས་མར་མེ​ེའི​ི་འོ​ོད་ ཀྱི​ིས་སྲུང་བ།

115

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རྒྱལ་ཕྲན།

བོ​ོད་ཁམས་དུམ་བུར་བཅད་དེ​ེ་གདུང་རྒྱུད་སོ​ོ་སོ​ོས་ཡུལ་གྲུ་འཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པས་རྒྱལ་ཕྲན་མང་དུ་བྱུང་། དེ​ེ་དག་ལས་

གཙོ​ོ་ཆེ​ེ་བ་ནི​ི། ཡུམ་བརྟན་དང་ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ་ཉི​ི་མ་མགོ​ོན་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ལྷ་སའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་བཙུགས། མངའ་བདག་འོ​ོད་སྲུངས་

སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཡར་ཀླུང་རྒྱལ་རྒྱུད་བསྐྱངས། འོ​ོད་སྲུངས་ཀྱི​ི་ཚ་བོ​ོ་སྐྱི​ིད་ལྡེ​ེ་ཉི​ི་མ་མགོ​ོན་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་མངའ་རི​ིས་རྒྱལ་རྒྱུད་

བསྐྱངས། སྐྱི​ིད་ལྡེ​ེ་ཉི​ི་མ་མགོ​ོན་གྱི​ི་བཙུན་མོ​ོ་ཅོ​ོག་རོ​ོ་བཟའ་ལ་སྲས་གསུམ་འཁྲུངས་པ་ལས། ཆེ​ེ་བ་དཔལ་ལྡེ​ེ་རི​ིག་པ་མགོ​ོན་ གྱི​ིས་མང་ཡུལ་བཟུང་ཞི​ིང་། དེ​ེའི​ི་རྒྱུད་པས་ལ་དྭགས་རྒྱལ་རབས་བཙུགས། བར་བ་བཀྲ་ཤི​ིས་ལྡེ​ེ་མགོ​ོན་གྱི​ིས་སྤུ་རངས་

བཟུང་བ་དང་། ཆུང་བ་ལྡེ​ེ་གཙུག་མགོ​ོན་གྱི​ིས་ཞང་ཞུང་བཟུང་སྟེ​ེ། ཕྱི​ིས་སུ་གུ་གེ​ེའི་ི རྒྱལ་རྒྱུད་བྱོ​ོན། མདོ​ོ་སྨད་ཙོ​ོང་ཁའི​ི་ཡུལ་ དུ་བཙན་པོ​ོའི་ི གདུང་རྒྱུད་ལས་མཆེ​ེད་པའི​ི་ལྷ་སྲས་ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ་བྱ་བས་ཙོ​ོང་ཁའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད་བཙུགས་ཏེ​ེ། ཙོ​ོང་ཁ་སྡེ​ེ་ཁམས་བཅོ​ོ་

བརྒྱད་གཙོ​ོས། མདོ​ོ་སྨད་ཕལ་ཆེ​ེ་བར་དབང་སྒྱུར་བྱས། གཞན་ཡང་མི​ི་ཉག་གི​ི་ཡུལ་དུ་ལི​ིས་ཡོ​ོན་ཧོ​ོ་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་མི​ི་ཉག་ རྒྱལ་རྒྱུད་བཙུགས་པ་སོ​ོགས། བོ​ོད་ཁམས་ཀུན་ལ་རྒྱལ་རྒྱུད་དང་དཔོ​ོན་རི​ིགས་སྣ་ཚོ​ོགས་བྱུང་།

མཆན་ འགྲེལེ །

གདུང་རྒྱུད།-རི​ིགས་རྒྱུད་ཀྱི​ི་དོ​ོན། གདུང་རྒྱུད།

འཐབ་པ།-དམག་འཁྲུག་བརྒྱབ་པའི​ི་དོ​ོན། འཐབ་པ།

གཙོ​ོ་འཁོ​ོར།-ལྷ་དང་རྒྱལ་པོ​ོ ། ་སོ​ོགས་ལ་ཟེ​ེར། ཁུ་བོ​ོ།-ཕའི​ི་གཅེ​ེན་པོ​ོ་དང་གཅུང་པོ​ོ་ལ་ཟེ​ེར།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྟེ​ེང་བསྟན་པ་སྔ་དར་དང་ཕྱི​ི་དར་ཞེ​ེས་གྲགས་པ་ནི​ི་

ཐུབ་པའི​ི་བསྟན་པ་བོ​ོད་དུ་དར་བའི​ི་གསང་སྔགས་ཀྱི​ི་སྟན་པ་དར་དུས་སྔ་ ཕྱི​ི་གཉི​ིས་ལ་ཟེ​ེར་ཞི​ིང་། བསྟན་པ་སྔ་དར་ནི​ི་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་དུས་རབས་

བདུན་པར་ནང་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་དབུ་བརྙེ​ེས་པ་ནས། འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོས་བསྣུབས་ པའི​ི་བར་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ནོ​ོ། །

116

བཀའ་གདམས་པ།

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོས་ཆོ​ོས་བསྣུབས་རྗེ​ེས་དབུས་ནས་གཡོ​ོ་དགེ​ེ་བའི​ི་འབྱུང་གནས་དང་། གཙང་རབ་གསལ། དམར་ཤཱཀྱ་ མུ་ནེ​ེ་སྟེ​ེ། ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་དམར་གཡོ​ོ་གཙང་གསུམ་མམ་མཁས་པ་མི​ི་གསུམ་དུ་གྲགས་པ་དེ​ེ་དག་གི​ིས་འདུལ་བའི​ི་

གླེ​ེགས་བམ་བསྣམས་ནས་སྨད་དུ་བྱོ​ོན། དེ​ེ་རྣམས་ཀྱི​ི་དྲུང་ནས་མུ་གཟུ་གསལ་འབར་བྱ་བ་རབ་ཏུ་བྱུང་བས། མཚན་ལ་ དགེ​ེ་བ་རབ་གསལ་དུ་གསོ​ོལ། ཐུགས་རི​ིག་བཀྲ་བས་

ཕྱི​ིས ་སུ་དགོ​ོང ས་པ་རབ་གསལ་ཞེ​ེས ་གྲགས། ཁོ​ོང ་ གི​ིས་འདུལ་བའི​ི་སྡོ​ོམ་རྒྱུན་ཟམ་མ་ཆད་པར་སྤེ​ེལ། དེ​ེ་

ལྟར་ཐུབ་པའི​ི་བསྟན་པ་ཉག་ཕྲ་བའི​ི་མེ​ེ་རོ​ོ་མདོ​ོ་ཁམས་

སྨད་ནས་སླར་གསོ​ོས ་པས། དབུས་གཙང་གི​ི ་ མི​ི ་ བཅུས་སྨད་ནས་སྡོ​ོམ་རྒྱུན་བླངས་རྗེ​ེས། ཕྱི​ིས་དབུས་ སུ་སླེ​ེབས་ནས་དགེ​ེ་འདུན་གྱི​ི་སྡེ​ེ་སླར་ཚུགས་པ་དང་།

ནང་པའི​ི་བསྟན་པ་སླར་ཡང་བོ​ོད་དུ་དར་འགོ​ོ་བརྩམས་ སོ​ོ།།

གཞན་ཡང་སྟོ​ོད ་མངའ་རི​ིས ་དང་དབུས་གཙང་

ཕྱོ​ོགས་ནས་བསྟན་པ་དར་ཞི​ིང་རྒྱས་པ་ཡི​ིན་ཏེ​ེ། ལྷ་བླ་ མ་ཡེ​ེ་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་སྐུ་དུས་སུ་ལོ​ོ་ཙཱ་བ་རི​ིན་ཆེ​ེན་བཟང་པོ​ོས་

འཕགས་ཡུལ་ནས་པཎྜི​ིཏ་དུ་མ་སྤྱན་དྲངས་ཏེ​ེ། མཚན་

ཉི​ིད ་ཀྱི​ི་ ཐེ​ེག ་པ་དང་རྒྱུད་སྡེ​ེ་ བཞི​ིའ མ་ཁྱད་པར་དུ་ཡོ​ོ་

པར་རི​ིས། ༡༣་༢ ཇོ​ོ་བོ​ོ་རྗེ​ེ་དཔལ་ལྡན་ཨ་ཏི​ི་ཤ།

ག་དང་གསང་འདུས་སྐོ​ོར་གྱི​ི་ཆོ​ོས་མང་པོ​ོ་བསྒྱུར་ཅི​ིང་

གཏན་ལ་ཕབ། ལྷ་བླ་མ་ཡེ​ེ་ཤེ​ེས་འོ​ོད་ཀྱི​ིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མཁན་པོ​ོ་ཇོ​ོ་བོ​ོ་རྗེ​ེ་དཔལ་ལྡན་ཨ་ཏི​ི་ཤ་གདན་འདྲེ​ེན་རྒྱུའི​ི་འབད་པ་

དུ་མ་གནང་། ཁོ​ོང་གི​ི་དབོ​ོན་པོ​ོ་བྱང་ཆུབ་འོ​ོད་ཀྱི​ིས་ཁུ་བོ​ོའི་ི ཞལ་ཆེ​ེམས་བཞི​ིན་རྒྱ་བརྩོ​ོན་འགྲུས་སེ​ེངྒེ​ེ་དང་ནག་ཚོ​ོ་ལོ​ོ་ཙཱ་བ་ གཉི​ིས་ལ་གསེ​ེར་བསྐུར་ཏེ​ེ་རྒྱ་གར་དུ་ཇོ​ོ་བོ​ོ་རྗེ​ེ་གདན་འདྲེ​ེན་དུ་བརྫངས། ཇོ​ོ་བོ​ོ་རྗེ​ེ་བོ​ོད་དུ་ཕེ​ེབས་ནས་བྱང་ཆུབ་ལམ་སྒྲོ​ོན་ སོ​ོགས། གཞུང་ཉི​ི་ཤུ་ལྷག་ཙམ་མཛད་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་བསྟན་པ་དར་སྤེ​ེལ་གནང་སྟེ​ེ། བཀའ་གདམས་པའི​ི་གྲུབ་མཐའི​ི་གཞི​ི་ བཏི​ིངས། ཁོ​ོང་གི​ི་ཐུགས་སྲས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་འབྲོ​ོམ་སྟོ​ོན་རྒྱལ་བའི​ི་འབྱུང་གནས་དང་། རྔོ​ོག་ལེ​ེགས་པའི​ི་ཤེ​ེས་རབ། ཁུ་སྟོ​ོན་

བརྩོ​ོན་འགྲུས་གཡུང་དྲུང་བཅས་ཀྱི​ིས་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ནང་པའི​ི་བསྟན་པ་དང་། སྒྲ་དང་། ཚད་མ། གསོ​ོ་རི​ིག་སོ​ོགས་ ཐུན་མོ​ོང་རི​ིག་གནས་ཀྱི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་སྤེ​ེལ་གསུམ་ལ་བྱས་རྗེ​ེས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འཇོ​ོག་གནང་མཛད།

117

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ) གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས། ༡། ལོ​ོ་ངོ​ོ་ཅི​ི་ཙམ་རི​ིང་བོ​ོད་ཁམས་ཁ་འཐོ​ོར་དུ་གནས་སམ།

༢། མངའ་བདག་ཡུམ་བརྟན་ཞེ​ེས་མཚན་ཇི​ི་ལྟར་བཏགས་སམ། ༣། འོ​ོད་སྲུངས་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཡུལ་གང་ཞི​ིག་བཟུང་ངམ། ༤། བསྟན་པ་སྔ་དར་གྱི​ི་དུས་ཡུན་ཇི​ི་ལྟར་བརྩི​ི། ༥། དམར་གཡོ​ོ་གཙང་གསུམ་སུ་དང་སུ་ཡི​ིན།

༦། མུ་གཟུ་གསལ་འབར་གྱི​ི་རབ་བྱུང་གི​ི་མཚན་ལ་གང་ཞུ།

༧། བཀའ་གདམས་པའི​ི་གྲུབ་མཐའི​ི་སྲོ​ོལ་གཏོ​ོད་མཁན་སུ་ཡི​ིན།

ཁ) མཐུན་སྦྱོ​ོརགྱི​ིས། ༡

ཡུམ་བརྟན་དང་ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ་ཉི​ི་མ་མགོ​ོན།

ལ་དྭགས་རྒྱལ་རྒྱུད།

༣

སྐྱི​ིད་ལྡེ​ེ་ཉི​ི་མ་མགོ​ོན།

ཙོ​ོང་ཁའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད།

༢ ༤

༥ ༦

༧ ༨

གུ་གེ​ེའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད།

མངའ་བདག་འོ​ོད་སྲུངས།

ཡར་ཀླུང་རྒྱལ་རྒྱུད།

དཔལ་ལྡེ​ེ་ཉི​ི་མ་མགོ​ོན་གྱི​ི་རྒྱུད་པ།

སྤུ་རངས།

ལྡེ​ེ་གཙུག་མགོ​ོན།

མང་ཡུལ།

ལྷ་སྲས་ཁྲི​ི་ལྡེ​ེ།

ལྷ་སའི​ི་རྒྱལ་རྒྱུད།

དཔལ་ལྡེ​ེ་རི​ིག་པ་མགོ​ོན།

བཀྲ་ཤི​ིས་ལྡེ​ེ་མགོ​ོན།

མངའ་རི​ིས་རྒྱལ་རྒྱུད།

118

ཆབ་སྲི​ིད་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ག) ལན་རྒྱོ​ོབ།

༡། བོ​ོད་སི​ིལ་བུར་འཐོ​ོར་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གང་ཡི​ིན།

༢། ནང་པའི​ི་བསྟན་པ་བོ​ོད་དུ་བསྐྱར་དར་ཇི​ི་ལྟར་བྱུང་ཡོ​ོད།

༣། སྟོ​ོད་མངའ་རི​ིས་དང་དབུས་གཙང་ཕྱོ​ོགས་ནས་བསྟན་པ་རྒྱས་ཚུལ་ཇི​ི་ལྟར་ཡི​ིན།

༤། ཇོ​ོ་བོ​ོ་རྗེ​ེ་བོ​ོད་དུ་ཕེ​ེབས་ནས་ནང་བསྟན་ལ་མཛད་རྗེ​ེས་ཇི​ི་ལྟར་འཇོ​ོག་གནང་མཛད་ཡོ​ོད།

ང) བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། ཇོ​ོ་བོ​ོ་རྗེ​ེ་བོ​ོད་དུ་གདན་འདྲེ​ེན་ཞུ་ཚུལ་སྐོ​ོར་གཏམ་བརྗོ​ོད་ཐུང་ངུ་ཞི​ིག་གོ​ོ་སྒྲི​ིག་བྱོ​ོས།

༢། ལྷ་ལུང་དཔལ་རྡོ​ོར་གྱི​ིས་འུ་དུམ་བཙན་པོ​ོ་བཀྲོ​ོངས་མེ​ེད་ན། སྐབས་དེ​ེའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གནས་བབ་ལ་འགྱུར་བ་ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་ ཐེ​ེབས་སྲི​ིད་མི​ིན་སྐོ​ོར་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་བྱོ​ོས།

119

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད། གལ་ཆེ​ེའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ཟླ་ ༡༠ ཚེ​ེས་ ༡ ཉི​ིན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་ནག་དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་ སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཅེ​ེས་པ་གསར་དུ་བཙུགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ལོ​ོའི་ིདཔྱི​ིད་དུས་སུ་དམག་སྡེ​ེ་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པ་བོ​ོད་ཤར་ཕྱོ​ོགས་དར་རྩེ​ེ་མདོ​ོ་དང༌། བྱང་ཤར་ཨ་མདོ​ོ་ ཁུལ་དང༌། དམག་སྡེ​ེ་ཨང་བཅུ་བཞི​ི་པ་བོ​ོད་ལྷོ​ོ་ཤར་བདེ​ེ་ཆེ​ེན་ཁུལ་བཅས་ཁག་སོ​ོ་སོ​ོར་སླེ​ེབས་ནས། ཁམས་དང་ ཨ་མདོ​ོར་བཙན་འཛུལ་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༥ ཚེ​ེས་ ༢༣ ཉི​ིན་འདྲ་མཉམ་རྩ་བ་ཉི​ིད་ནས་མེ​ེད་པར། བོ​ོད་ཞི​ི་བའི​ི་བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་འབྱུང་ ཐབས་ཀྱི​ི་གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ཟེ​ེར་བ་འཇོ​ོག་ཏུ་བཅུག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན་རྒྱ་དམར་གྱི​ི་བཙན་འཛུལ་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་སྒེ​ེར་ལངས་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ཞི​ིག་ བྱས།

རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༦ ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༦ བར་ལོ​ོ་བཅུའི​ི་རི​ིང་བྱུང་། བཙན་བྱོ​ོལ་ནང་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་འདུས་སྡོ​ོད་གཞི​ིས་ཆགས་གྲངས་ ༥༨ ཡོ​ོད།

བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ནང་སྲི​ིད་ལས་ཁུངས་ནས་ཞུ་སྐུལ་བྱས་པར་བརྟེ​ེན་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༤

ལོ​ོར་རྒྱ་གར་དབུས་གཞུང་ནང་སྲི​ིད་ལས་ལྷན་ཁང་གི​ིས་བོ​ོད་མི​ིར་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྦྱོ​ོར་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་

ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་ཡི​ིག་ཆ་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་ནས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ིས་ས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་དབུས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ ངལ་སེ​ེལ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་མི​ིང་ཐོ​ོག་ལ་ཡོ​ོད་པ་ནས་ས་ཐོ​ོ་ལག་འཛི​ིན་སོ​ོགས་བོ​ོད་མི​ིར་ཡུལ་མི​ི་སྤྱི​ི་མཚུངས་ ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་རག་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པ་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་ཡུལ་དུ་ལོ​ོ་ངོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོའི་ི སྔོ​ོན་ནས་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལྡན་པའི​ི་ལག་ཤེ​ེས་འདྲ་མི​ིན་སྣ་ ཚོ​ོགས་དར་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཤི​ིང་བཟོ​ོ་དང་། ལྷ་བྲི​ིས། ལྕགས་བཟོ​ོ། རུམ་ཐགས་སོ​ོགས་ ཡི​ིན།

༡༤

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

བཙན་འཛུལ་གྱི​ི་སྔ་རྗེ​ེས།

༄༅། །བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི་ིཤར་ཕྱོ​ོགས་སུ་རྒྱ་ནག་དང་། བྱང་གི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་སོ​ོག་པོ​ོ། ཤར་ཏུརྐི​ི་སྟཱན་བཅས་དང༌། ལྷོ​ོ་ ཕྱོ​ོག ས་སུ་རྒྱ་གར་དང། འབར་མ། བལ་ཡུལ། ནུབ་ཕྱོ​ོག ས་སུ་

པཀི​ི་སྟཱན་དང༌། ཨཕ་གཱནི​ི་སྟཱན། ཨུ་རུ་སུ་བཅས་ཡོ​ོད། ྋརྒྱལ་དབང་ སྐུ་ཕྲེ​ེང་ལྔ་པ་ནས་བཟུང་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་རི​ིམ་བྱོ​ོན་རྣམས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ ཆོ​ོས་སྲི​ིད་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་ཡི​ིན། ྋརྒྱལ་བ་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེས་ཆབ་སྲི​ིད་

ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་མ་བཞེ​ེས་པའམ་སྐུ་འཚོ​ོ་བཞུགས་མེ​ེད་པའི​ི་སྐབས་

བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་ཚོ​ོགས་འདུ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ནས་རྒྱལ་ཚབ་བསྐོ​ོ་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། ྋརྒྱལ་ དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༥ བོ​ོད་ཤི​ིང་ ཕག་ཟླ་ ༥ ཚེ​ེས་ ༥ ཕྱི​ི་ཟླ་ ༧ ཚེ​ེས་ ༦ ཉི​ིན་བོ​ོད་བྱང་ཤར་མདོ​ོ་ཁམས་

སྐུ་འབུམ་དང་ཉེ​ེ་ སའི​ི་ ལྟག་མཚེ​ེར ་ཞེ​ེས ་པར་སྐུ་འཁྲུངས། ༸རྒྱལ་ དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གསུམ་པའི​ི་ཡང་སྲི​ིད ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུ་མཁན་ནས་

བརྟག་དཔྱད་ཇི​ི་བྱུང་དང༌། ལྷ་བླའི​ི་ལུང་བསྟན་རྣམས་རྩེ​ེ་མཐུན་བྱུང་བར་

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༤་༡

བརྟེ​ེན། བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་ཚོ​ོགས་འདུ་རྒྱས་འཛོ​ོམས་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༩ བོ​ོད་ས་ཡོ​ོས་ཟླ་ ༦ ཚེ​ེས་ ༢༨ ཉི​ིན་ཡང་སྲི​ིད་འཁྲུལ་

བྲལ་ངེ​ེས་རྙེ​ེད་བྱུང་བའི​ི་གསལ་བསྒྲགས་གནང༌། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༩ བོ​ོད་ས་ཡོ​ོས་ཟླ་ ༨ ཚེ​ེས་ ༢༥ ཉི​ིན་ཡང་སྲི​ིད་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་ ཕེ​ེབས་བསུའི​ི་རི​ིམ་པ་རྒྱ་ཆེ​ེ་དང་བཅས། ལྷ་ལྡན་རྒྱལ་སར་ཞབས་སོ​ོར་བདེ​ེ་བར་འཁོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༠ བོ​ོད་ལྕགས་འབྲུག་ ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༡༤ ཉི​ིན་ྋགོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གསེ​ེར་ཁྲི​ི་མངའ་གསོ​ོལ་གྱི​ི་མཛད་སྒོ​ོ་གནང༌།

བོ​ོད་སྲི​ིད་པ་ཆགས་པ་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ བར་བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་དར་རྒུད་སྣ་ཚོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད་ཀྱང་། རང་བཙན་

གཙང་མའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་གནས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ཟླ་ ༡༠ ཚེ​ེས་ ༡ ཉི​ིན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་རྒྱ་ནག་དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་

རྒྱལ་ཁབ་ཅེ​ེས་པ་གསར་དུ་བཙུགས་པ་དང་འབྲེ​ེལ། པེ​ེ་ཅི​ིང་རླུང་འཕྲི​ིན་ནས་བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་དམག་གི​ིས་བོ​ོད་དང༌། ཤར་ ཏུརྐི​ི་སྟཱན། ཧེ​ེ་ནན། ཐེ​ེ་ཝན་བཅས་ལ་བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་གཏོ​ོང་རྒྱུ་ཡི​ིན་ཞེ​ེས་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༢ ཉི​ིན་བོ​ོད་གཞུང་ཕྱི​ི་སྲི​ིད་ལས་ཁུངས་ནས་དེ​ེའི​ི་ལན་དུ་རྒྱ་ནག་གི​ི་གཙོ​ོ་འཛི​ིན་མའོ​ོ་

121

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཙེ​ེ་ཏུང་ལ་ཕྱག་བྲི​ིས་ཤི​ིག་བཏང་། དེ​ེའི​ི་ནང་བོ​ོད་དེ​ེ་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟི​ིགས་ཀྱི​ི་གདུལ་ཞི​ིང་ཆོ​ོས་ལྡན་གྱི​ི་རྒྱལ་

ཁབ་ཅི​ིག་ཡི​ིན་པ་དང༌། ད་བར་ཕྱི​ིའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་སུས་ཀྱང་བཙན་འཕྲོ​ོག་བྱས་མེ​ེད་ཅི​ིང་། ཕྱི​ི་རྒྱལ་བཙན་འཛུལ་ལ་གདོ​ོང་

ལེ​ེན་གྱི​ིས་རང་ས་རང་སྲུང་བྱས་ཡོ​ོད། རྒྱ་དམག་རྒྱ་བོ​ོད་ས་མཚམས་བརྒལ་ཏེ​ེ་བོ​ོད་སར་འཛུལ་ཐལ་མི​ི་འབྱུང་བ་དང༌། དམག་གི​ི་ལས་འགུལ་གང་ཡང་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ང་ཚོ​ོར་ཁས་ལེ​ེན་གནང་དགོ​ོས། དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱ་བོ​ོད་ས་མཚམས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་

ཞི​ི་དྲག་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ཚོ​ོར་བཀའ་བཀོ​ོད་གནང་སྐྱོ​ོང་ཡོ​ོང་བ་མ་ཟད། རྒྱ་ནག་གི​ི་གཞུང་འཛི​ིན་སྔོ​ོན་མ་ཚོ​ོའི​ི་སྐབས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་

ས་ཁུལ་མང་པོ​ོ་ ཞི​ིག ་རྒྱ་ནག་གི​ི་ མངའ་ཁུལ་དུ་བཙན་

བཟུང་ཟླ་སྒྲི​ིལ་བཏང་བ་དེ​ེ་དག་བོ​ོད་ལ་ཕྱི​ིར་སློ​ོག་ཐག་ གཅོ​ོད་ཡོ​ོང་སླད་གྲོ​ོས་སྡུར་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་འཛུགས་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་

ཅེ​ེས་བཀོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་རྒྱ་ནག་གཞུང་ནས་བོ​ོད་གཞུང་

གི​ི་འབོ​ོད་སྐུལ་ལ་ཉན་འཇོ​ོག་བྱ་རྒྱུའི​ི་ཚབ་ཏུ། རྒྱ་ནག་ བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་དམག་དཔུང་ཟེ​ེར་བ་བོ​ོད་ཤར་ཕྱོ​ོགས་ བརྒྱུད་རི​ིམ ་བཞི​ིན ་བོ​ོད ་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱས། བོ​ོད ་

ལྗོ​ོང ས་ཚོ​ོག ས་ཆེ​ེན ་ནས་བོ​ོད ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ ་ཆེ​ེད ་དུ་ཐག་

གཅོ​ོད་གནང་དོ​ོན། རྒྱ་མི​ིར་དངོ​ོས་སུ་འཐབ་འཛི​ིང་བྱེ​ེད་

པར་རི​ིས། ༡༤་༢ རྒྱ་དམག་ལྷ་སར་འབྱོ​ོར་བ།

པར་མི​ི་འབོ​ོར་དང༌། གོ​ོ་ལག་གང་ས་ནས་འདང་མི​ིན་ལ་བརྟེ​ེན། རྒྱ་དམག་བཀག་འགོ​ོག་ཕྱི​ིས་སྐྱོ​ོན་མི​ི་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་རྒྱལ་ཁབ་

གཞན་དག་ལ་ཛ་དྲག་གི​ི་སྙན་ཞུ་འབུལ་རྒྱུར་ཐག་བཅད་དེ​ེ། ཨི​ིན་ཇི​ི་དང༌། ཨ་རི​ི། རྒྱ་གར། བལ་ཡུལ་བཅས་པར་རོ​ོགས་

རམ་ཞུ་བསྐུལ་ཆེ​ེད་སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོགས་ཁག་བཞི​ི་བསྐོ​ོས། སྐུ་ཚབ་ཚོ​ོ་ལྷ་ས་ནས་མ་ཐོ​ོན་གོ​ོང་རྒྱལ་ཁབ་དེ​ེ་ཚོ​ོའི​ི་གཞུང་ལ་བོ​ོད་ ཀྱི​ི་རང་དབང་རང་བཙན་ལ་ཉེ​ེན་ཁ་ཡོ​ོད་པ་དང༌། སྐུ་ཚབ་གཏོ​ོང་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་སྐོ​ོར་ཏར་འཕྲི​ིན་བཏང་བར་རེ​ེ་འདོ​ོད་ཇི​ི་བཞི​ིན་

མ་བྱུང་བར་བློ​ོ་ཕམ་དགོ​ོས་པའི​ི་ཏར་ལན་འབྱོ​ོར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ལོ​ོར་བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་དམག་མི​ིའི​ི་མདུན་སྐྱོ​ོད་དཔུང་སྡེ​ེས་ བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བརྩམས་ཏེ​ེ། རྒྱ་དམར་དཔུང་སྡེ​ེ་ཁག་ཅི​ིག་མཚོ​ོ་སྔོ​ོན་བརྒྱུད་སྐྱེ​ེ་རྒུ་མདོ​ོ་དང་ནང་

ཆེ​ེན་དུ་ཡོ​ོང་བ་དང༌། ཁག་ཅི​ིག་འདན་ཁོ​ོག་བརྒྱུད་སི​ིབ་མདའ་དང་གཡུ་ཆུ་ཁ་སོ​ོགས་ནས་སླེ​ེབས། ཁག་གཅི​ིག་སྡེ​ེ་དགེ​ེ་སྐམ་ ཐོ​ོག་གྲུ་ཁ་དང་འཇོ​ོ་མདའ་བརྒྱུད་ནས་སླེ​ེབས། ཁ་ཤས་འབའ་ཐང་བརྒྱུད་སྨར་ཁམས་དང༌། ཡུན་ནན་བརྒྱུད་ཚ་སྨད། ཤར་ ཏུརྐི​ི་སྟཱན་བརྒྱུད་མངའ་རི​ིས་བཅས་ས་ཁག་དྲུག་ཙམ་ནས་བཙན་འཛུལ་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ལོ​ོའི་ིདཔྱི​ིད་དུས་སུ་དམག་སྡེ​ེ་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པ་བོ​ོད་ཤར་ཕྱོ​ོགས་དར་རྩེ​ེ་མདོ​ོ་དང༌། བྱང་ཤར་ཨ་མདོ​ོ་ཁུལ་དང༌།

དམག་སྡེ​ེ་ཨང་བཅུ་བཞི​ི་པ་བོ​ོད་ལྷོ​ོ་ཤར་བདེ​ེ་ཆེ​ེན་ཁུལ་བཅས་ཁག་སོ​ོ་སོ​ོར་སླེ​ེབས་ནས། ཁམས་དང་ཨ་མདོ​ོར་བཙན་འཛུལ་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༡༧ ཉི​ིན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཟུངས་ཟད་ཀྱི​ི་ནད་པ་ལྟ་བུ་གྱུར་སྐབས། ལྷ་བླའི​ི་ལུང་རྟགས་དགོ​ོངས་དོ​ོན་

122

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

བཀའ་ཤག་དང་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ནས་གསོ​ོལ་བ་བཏབ་པ་ལྟར། ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་དགུང་ལོ​ོ་བཅུ་དྲུག་ལས་མ་

ཕེ​ེབས་ཀྱང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བདག་གི​ིར་བཞེ​ེས། དེ​ེ་ཉི​ིན་ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་བཙོ​ོན་པ་ ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་གློ​ོད་གྲོ​ོལ་གཏོ​ོང་བའི​ི་བཀའ་ཕབ།

རྒྱ་ནག་གི​ི་བཙན་འཛུལ་དམག་དཔུང་བོ​ོད་ནང་རི​ིམ་འཛུལ་གྱི​ིས་བོ​ོད་ས་མང་པོ​ོ་རྒྱ་ལག་ཏུ་ཤོ​ོར། བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་ཚོ​ོགས་འདུས་

ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་བོ​ོད་དང་རྒྱ་གར་ས་མཚམས་སུ་རེ​ེ་ཞི​ིག་ཉེ​ེན་གཡོ​ོལ་དུ་ཆི​ིབས་བསྒྱུར་གནང་ན་ལེ​ེགས་

ཚུལ་གྱི​ི་བསམ་ཚུལ་གཅི​ིག་མཐུན་བྱུང་བར་བརྟེ​ེན། བཀའ་ཤག་བརྒྱུད་ྋསྙན་གསན་ཞུས་པ་ལྟར་ཕེ​ེབས་ཐོ​ོན་གནང་རྒྱུར་ཐུགས་ གཏན་ཁེ​ེལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༡༢ ཉི​ིན་མཁན་ཆུང་བློ​ོ་བཟང་བཀྲ་ཤི​ིས་དང༌། རྩི​ིས་དཔོ​ོན་བདེ​ེ་མཁར་བ་ཚེ​ེ་དབང་རབ་བརྟན་

གཉི​ིས་ལ་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་མཁན་སྲི​ིད་ཚབ་ཏུ་བསྐོ​ོ་བཞག་གི​ིས། ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་སྐུ་

འཁོ​ོར་དང་བཅས་གྲོ​ོ་མོ​ོར་གསང་སྟབས་ཀྱི​ིས་ཆི​ིབས་ཐོ​ོན་གནང༌། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༤ པའི​ི་ནང་གྲོ​ོ་མོ​ོ་བཞུགས་སྒར་ནས་བོ​ོད་ རྒྱ་ཞི​ི་མཐུན་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་སྐུ་ཚབ་ཆེ​ེད་བརྫངས་གནང་ནས། འཕྲལ་སེ​ེལ་བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་བདེ​ེ་ཐབས་སུ་དོ​ོན་ཚན་ལྔ་ཅན་ཞི​ིག་ཆབ་མདོ​ོར་ སླེ​ེབས་པའི​ི་རྒྱ་དམར་བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་དམག་གི​ི་འགོ​ོ་པ་ཝང་ཆི​ི་མི​ིན་ལ་གནང༌།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༥ ཚེ​ེས་ ༡༤ ཉི​ིན་འདྲ་མཉམ་རྩ་བ་ཉི​ིད་ནས་མེ​ེད་པར། བོ​ོད་ཞི​ི་བའི​ི་བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་འབྱུང་ཐབས་ཀྱི​ི་

གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ཟེ​ེར་བ་འཇོ​ོག་ཏུ་བཅུག ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༥༡ ཟླ་ ༥ ཚེ​ེས་ ༢༣ ཉི​ིན་གྱི​ི་སྔ་དྲོ​ོ་པེ​ེ་ཅི​ིང་ཀྲུང་ནན་ཧེ​ེའི​ི་ཆི​ིང་ ཀྲེ​ེན་ཏན་ཞེ​ེས་པའི​ི་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ཚོ​ོམས་ཆེ​ེན་གྱི​ི་ནང་དུ། བོ​ོད་ཞི​ི་བས་

བཅི​ིངས་འགྲོ​ོལ་འབྱུང་ཐབས་སྐོ​ོར་གྱི​ི་གྲོ​ོས་མཐུན་ལ་མི​ིང་རྟགས་ བཀོ​ོད་ཟེ​ེར་བའི​ི་མཛད་སྒོ​ོ་ཞི​ིག་ཀྱང་འཚོ​ོགས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡

ཟླ་ ༧ ཚེ​ེས་ ༡༦ ཉི​ིན་ྋགོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་ གི​ི་འཕྲལ་སེ​ེལ་བཞུགས་སྒར་གྲོ​ོ་མོ​ོ་དུང་དཀར་དགོ​ོན་གྱི​ི་གཟི​ིམ་

པར་རི​ིས། ༡༤་༣

གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ལ་མཚན་རྟགས་འགོ​ོད་པ།

ཆུང་དུ་ྋགོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་དང་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ི་སྐུ་ཚབ་ཀྲང་ཅི​ི་ཨུ་མཇལ་འཕྲད་གནང་བ་དང༌། གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ བཞག་པའི​ི་སྐོ​ོར་སོ​ོགས་སྙན་གསན་དང་འབྲེ​ེལ། གྲོ​ོས་མཐུན་མི​ིང་རྟགས་བཀོ​ོད་པར་བརྩི​ི་བཀུར་ཆེ​ེད་བཀྲ་ཤི​ིས་བདེ​ེ་ལེ​ེགས་ཀྱི​ིས་

ཏར་འཕྲི​ིན་ཞི​ིག་མའོ​ོ་ཀྲུའུ་ཞི​ི་ལ་འཕྲལ་དུ་གཏོ​ོང་གནང་ཡོ​ོང་བ་ཞུས་ཡོ​ོད་ཀྱང་ཞལ་བཞེ​ེས་གནང་མེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༧ ཚེ​ེས་ ༢༡ ཉི​ིན་ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་སྟོ​ོན་འཁོ​ོར་རྣམས་ལྷ་སར་ཆི​ིབས་བསྒྱུར་མཛད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༩ ཉི​ིན་ དམག་སྡེ​ེ་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་མདུན་སྐྱོ​ོད་དམག་མི​ི་ལྷ་སར་འབྱོ​ོར།

123

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས། ༡། སྲི​ིད་ཚབ་བསྐོ​ོ་བཞག་སུས་གནང་གི​ི་ཡོ​ོད།

༢། ༸རྒྱལ་བ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི་ིའཁྲུངས་ཡུལ་གང་ཡི​ིན།

༣། ཡང་སྲི​ིད་འཁྲུལ་བྲལ་ངེ​ེས་རྙེ​ེད་བྱུང་བའི​ི་གསལ་བསྒྲགས་སུས་གནང་ཡོ​ོད།

༤། རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་གསར་དུ་བཙུགས་རྗེ​ེས་གསལ་བསྒྲགས་གང་བྱས་སམ། ༥། རྒྱ་དམག་ལ་གདོ​ོང་ལེ​ེན་ཆེ​ེད་བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་ཚོ​ོགས་འདུས་ཐག་གཅོ​ོད་ཇི​ི་ལྟར་བྱས་སམ། ༦། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་དགུང་ལོ​ོ་ག་ཚོ​ོད་ཐོ​ོག་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་སམ།

༧། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཆབ་སྲི​ིད་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་ཉི​ིན་བཀའ་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཕེ​ེབས་སམ། ༨། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གྲོ​ོ་མོ​ོར་ཕེ​ེབས་སྐབས་སྲི​ིད་ཚབ་སུ་དང་སུ་བསྐོ​ོ་བཞག་གནང་ཡོ​ོད།

༩། རྒྱ་བོ​ོད་གཉི​ིས་དབར་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་གྲོ​ོས་མཐུན་ཞི​ིག་བཞག་པ་དེ​ེར་དོ​ོན་ཚན་ག་ཚོ​ོད་ཡོ​ོད།

༡༠། གྲོ​ོ་མོ​ོ་དུང་དཀར་དགོ​ོན་གྱི​ི་གཟི​ིམ་ཆུང་དུ་ྋགོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་རྒྱའི​ི་སྐུ་ཚབ་སུ་དང་མཇལ་འཕྲད་གནང་ཡོ​ོད།

ཁ༽ མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༥ ཟླ་ ༧ ཚེ​ེས་ ༦

གསེ​ེར་ཁྲི​ི་མངའ་གསོ​ོལ།

༣

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༠ ཟླ་༡ ཚེ​ེས་ ༡༤

གྲོ​ོ་མོ​ོར་ཆི​ིབས་ཐོ​ོན་གནང་།

༢ ༤

༥ ༦

༧

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༩ ཟླ་ ༦ ཚེ​ེས་ ༢༨

༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་སྐུ་འཁྲུངས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༡༧

དམག་སྡེ​ེ་ཨང་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པ་ལྷ་སར་འབྱོ​ོར།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༡༢

ཡང་སྲི​ིད་འཁྲུལ་བྲལ་ངེ​ེས་བརྙེ​ེད་བྱུང།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༥ ཚེ​ེས་ ༡༤ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༩

ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས།

124

གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་བཞག

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

ག༽ བསྐྱར་སྦྱོ​ོང་།

༡། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ གོ​ོང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་གནས་བབ་གང་འདྲ་ཡོ​ོད།

༢། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༢ ཉི​ིན་བོ​ོད་གཞུང་ཕྱི​ི་སྲི​ིད་ལས་ཁུངས་ནས་མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་ལ་ཕྱག་བྲི​ིས་ཤི​ིག་བསྲི​ིངས་ ཡོ​ོད་པ་དེ​ེའི​ི་ནང་དོ​ོན་དག་གང་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད་དམ།

༣། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་གང་དག་ནས་རྒྱ་དམག་གི​ིས་བཙན་འཛུལ་བྱས་ཡོ​ོད།

༤། གནས་བབ་གང་འདྲ་ཞི​ིག་གི​ི་འོ​ོག་གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ཟེ​ེར་བ་བཞག་ཡོ​ོད།

༥། གྲོ​ོ་མོ​ོ་དུང་དཀར་དགོ​ོན་དུ་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་ལ་རྒྱའི​ི་སྐུ་ཚབ་ཀྲང་ཅི​ི་ཨུ་ཡི​ིས་མཇལ་འཕྲད་སྐབས་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཞུས་ཡོ​ོད་ དམ།

བྱེད་སྒོ

༡། ས་ཁྲའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་རྣམས་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱོ​ོས།

༢། གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ཟེ​ེར་བ་འཇོ​ོག་སྐབས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་གང་དག་བཅར་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་གི​ི་མི​ིང་ རེ​ེ་རེ​ེ་བཞི​ིན་བྲི​ིས།

༣། གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་ནི​ི་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པར་བཞག་ཡོ​ོད། དེ​ེང་སྐབས་འདྲ་མཉམ་མེ​ེད་པའི​ི་གྲོ​ོས་ མཐུན་དེ​ེ་འདྲ་འཇོ​ོག་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད་མེ​ེད་སྐོ​ོར་གྲོ​ོས་སྡུར་བྱོ​ོས།

༤། གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་བདུན་གྱི​ི་ནང་དོ​ོན་རྣམས་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་ལག་ལེ​ེན་བསྟར་ཡོ​ོད་མེ​ེད་སྐོ​ོར་ གྲོ​ོས་སྡུར་བྱོ​ོས།

125

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡༥

དཀའ་སྡུག་གི​ི་ལོ​ོ་ཟླ།

༄༅། །རྒྱ་དམར་བཙན་འཛུལ་བས་ཉི​ིན་ནས་ཉི​ིན་བསྟུད་བོ​ོད་གཞུང་མང་གཉི​ིས་ལ་གདུག་རྩུབ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེ་དང་། མཐའ་ན་ ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་ལ་མཐོ​ོ་འཚམ་པའི​ི་གྲབས་བྱས་པར་བརྟེ​ེན། བོ​ོད་མི​ི་མང་འུ་ཐུག་ཐབས་ཟད་ནས།

མ་བགྲོ​ོས་བསམ་པ་གཅི​ིག་མཐུན་གྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན་རྒྱ་དམར་གྱི​ི་བཙན་འཛུལ་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་སྒེ​ེར་ ལངས་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ཞི​ིག་བྱས། དུས་དེ​ེ་ནས་བཟུང་བོ​ོད་མི​ི་མང་ནས་ལས་འགུལ་དེ​ེར་གསུམ་བཅུའི​ི་དུས་དྲན་ཞེ​ེས་ལོ​ོ་ལྟར་དྲན་ གསོ​ོ་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

རྒྱ་དམར་གཞུང་ནས་ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༥༦ ནས་ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་

༡༩༧༩ བར་བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་གྱི​ི་ས་ཁུལ་ཁག་ཏུ་བཅོ​ོས་

བསྒྱུར་ཟེ​ེར་བའི​ི་ལས་འགུལ་ཞི​ིག་བརྩམས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༦ ལོ​ོར ་རྒྱ་དམར་བཙན་འཛུལ་དམག་དཔུང་གི​ིས ་ཁམས་

དང༌། ཨ་མདོ​ོའི་ིས་ཁུལ་ཁ་ཤས་ནང་དམངས་གཙོ​ོའི​ི་བཅོ​ོས་ བསྒྱུར་ཟེ​ེར་བའི​ི་ལས་འགུལ་དངོ​ོས་སུ་འགོ​ོ་འཛུགས་བྱས་

པར་རི​ིས། ༡༥་༡ བོ​ོད་དུ་རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེ་ལས་འགུལ་རྩོ​ོམ་པ།

པ་དང་། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༥༨ ལོ​ོར ་མདོ​ོ་ ཁམས་གཉི​ིས ་ཀྱི​ི་ ས་

ཁུལ་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་སུ་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་གྱི​ི་ལས་དོ​ོན་རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ་ལག་བསྟར་ བྱས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དབུས་གཙང་ཁུལ་དུའང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་དམངས་

གཙོ​ོ་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་ཟེ​ེར་བ་འགོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད། ལས་འགུལ་དེ​ེའི​ི་ནང་རྒྱ་ དམར་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་མི​ི་མི​ི་དྲག་དཔོ​ོན་རི​ིགས་དང༌། ཕྱུག་པོ​ོ་རྣམས་ཀྱི​ི་ རང་བདག་རྒྱུ་དངོ​ོས ་དང༌། ཁ་དབང་བཅས་པ་གཞུང་བཞེ​ེས ་བཏང་

ཡོ​ོད། སྒེ​ེར་བདག་རྒྱུ་དངོ​ོས་གཞུང་བཞེ​ེས་བཏང་རྗེ​ེས་ས་ཁུལ་ཁག་ནང་ རོ​ོགས་རེ​ེས་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཟེ​ེར་བ་བཙུགས་ནས། བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་ཚོ​ོགས་ ཆུང་ཁག་བགོ​ོས་སྒྲི​ིག་འཛུགས་བྱས། བཅོ​ོས་བསྒྱུར་དེ​ེས་སྒེ​ེར་ལ་དབང་ པར་རི​ིས། ༡༥་༢ ཉེ​ེས་མེ​ེད་མི​ི་སེ​ེར་སྲོ​ོག་ཐོ​ོག་གཏོ​ོང་བ།

བའི​ི་ལམ་ལུགས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོ་ཐུབ་མེ​ེད་ཀྱང༌། རྒྱ་དམར་

གཞུང་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་འབྲོ​ོག་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཡོ​ོང་འབབ་ལ་རྒྱལ་གཅེ​ེས་སྤྱི​ི་

126

འབྲུ་ཟེ​ེར་བ་དང༌། འབྲུ་ལྷག་སྤུས་ཚོ​ོང༌། སྤྱི​ི་དམངས་གསོ​ོག་འཇོ​ོག་

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

བསྡུ་འབབ་ཟེ​ེར ་བའི​ི་ མི​ིང ་བཏགས་ཏེ​ེ་ ཁྲལ་རི​ིག ས་ཆེ​ེན ་པོ​ོ་ བཙན་ བསྡུ་བྱས། ཁེ​ེ་ གྱོ​ོང ་དོ​ོ་ མི​ི་ མཉམ་པའི​ི་ བཅོ​ོས ་བསྒྱུར་སྲི​ིད ་བྱུས་དེ​ེ་

དག་གི​ིས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ལ་གེ​ེགས་བར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཟོ​ོས་པར་བརྟེ​ེན། མི​ི་ མང་གི​ིས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ལས་དོ​ོན་ལ་དོ​ོ་སྣང་ཆུང་དུ་གྱུར་པ་དང༌། ཐོ​ོན་

སྐྱེ​ེད་ཉམས་རྒུད་ཚབས་ཆེ​ེ་བྱུང་སྟེ​ེ་བཟའ་བཅའ་མི​ི་འདང་བས་མུ་ གེ​ེའི​ི་དཀའ་སྡུག་མྱང་དགོ​ོས་བྱུང་། རོ​ོགས་རེ​ེས་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཟེ​ེར་

བའི​ི་འགོ​ོ་དཔོ​ོན་ཚོ​ོས་གོ​ོང་རི​ིམ་རྒྱ་དམར་ལ་ངོ​ོ་སྲུང་དང༌། རང་ཉི​ིད་ལ་

པར་རི​ིས་ ༡༥་༢ མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་གི​ི་གཏམ་བཤད་དང་པར་རི​ིས་ དྲི​ིལ་བསྒྲགས་བྱེ​ེད་པ།

རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་འཐོ​ོབ་ཆེ​ེད་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་གྲངས་ཐོ​ོ་རྫུན་བཟོ​ོ་བྱས་ཏེ​ེ་གོ​ོང་རི​ིམ་ལ་འབུལ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྫུན་བཟོ​ོ་བྱས་པའི​ི་གུན་གསབ་ཏུ་ མི​ི་མང་ནས་དཔྱ་ཁྲལ་བསྡུས་པར་བརྟེ​ེན། དམངས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ་དང་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༣ ལོ​ོར་རྒྱ་དམར་བཙན་འཛུལ་བས་གྲལ་རི​ིམ་འཐབ་རྩོ​ོད་ཞེ​ེས་པ་ལག་བསྟར་བྱས་ནས། རྒྱ་ཆེ​ེའི​ི་

མི​ི་མང་ནང་གྲལ་རི​ིམ་ཁག་གསུམ་དུ་བགོ​ོས། ལས་འགུལ་དེ​ེའི​ི་ ནང་ཉེ​ེས་པ་ཐེ​ེར་འདོ​ོན་དང༌། རང་སྐྱོ​ོན་རང་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་དུ་འཇུག་ པ། རྡུང་རྡེ​ེག་ཚ་ནན་གཏོ​ོང་བ་བཅས་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་རྩ་དོ​ོན་གསུམ་

བཙན་ཤེ​ེད ་ཀྱི​ིས ་ལག་བསྟར་བྱས་ནས། དེ​ེ་ སྔ་བོ​ོད ་གཞུང་གི​ི་

ལས་བྱེ​ེད ་དང༌། སྒེ​ེར ་པ་ཕྱུག་པོ​ོ་ ཁག ཆོ​ོས ་བྱེ​ེད ་ཀྱི​ི་ མཁན་པོ​ོ་ དང་བླ་མ་སོ​ོགས་ལ་མངའ་བདག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གསུམ་ཟེ​ེར་བའི​ི་ཉེ​ེས་ཞྭ་

ཆེ​ེན་པོ​ོ་གཡོ​ོགས་ནས། ཉི​ིན་མཚན་མེ​ེད་པར་མནར་གཅོ​ོད་མྱོ​ོང་

དགོ​ོས་བྱུང་། ལས་འགུལ་དེ​ེའི​ི་ནང་བོ​ོད་མི​ི་དུས་མི​ིན་རྐྱེ​ེན་འདས་ སོ​ོང་བའི​ི་གྲངས་འབོ​ོར་ ༩༢༠༠༠ ལྷག་ཟི​ིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༥ ལོ​ོར་རོ​ོགས་རེ​ེས་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཟེ​ེར་བ་ཁུ་

པར་རི​ིས། ༡༥་༣ གྲལ་རི​ིམ་འཐབ་རྩོ​ོད་གཏོ​ོང་བ།

བསྡུ་བྱས་ཏེ​ེ། མི​ི་མང་སྤྱི​ི་ཁང་ངམ་མཉམ་སྦྲེ​ེལ་ཟེ​ེར་བ་འགོ​ོ་འཛུགས་བྱས། སྒེ​ེར་ལ་དབང་བའི​ི་ལམ་ལུགས་ཤུལ་མེ​ེད་བཟོ​ོས་

ནས་མི​ི་མང་རྣམས་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་ཁང་ཟེ​ེར་བར་ཁག་བགོ​ོས་བྱས། མི​ི་མང་རྣམས་ལ་ངལ་རྩོ​ོལ་གྱི​ི་ཁུར་པོ​ོ་ལྕི​ི་རུ་བཏང་ཞི​ིང་། ཆ་

སྙོ​ོམས་བྱས་ན་མི​ི་རེ​ེས་ཉི​ིན་རེ​ེར་ངལ་རྩོ​ོལ་ཆུ་ཚོ​ོད་ ༡༥ བྱེ​ེད་དགོ​ོས། ཉི​ིན་ལས་གྲུབ་རྗེ​ེས་དགོ​ོང་མོ​ོ་འཆར་ཅན་ཆབ་སྲི​ིད་ སློ​ོབ་གསོ​ོའི་ིཚོ​ོགས་འདུར་ཞུགས་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན།

ངལ་རྩོ​ོལ་སྐུལ་ཤུགས་ཆེ​ེ་ལ་འཚོ​ོ་བ་ཧ་ཅང་ཞན་པའི​ི་དཀའ་སྡུག་འོ​ོག་བོ​ོད་མི​ི་སྟོ​ོང་ཚོ​ོ་མང་པོ​ོས་རང་གི​ི་ལུས་སྲོ​ོག་

127

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

འཚོ​ོ་ཐབས་སུ་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ིས་དེ​ེ་སྔོ​ོན་རྩ་བ་ཉི​ིད་ནས་མི​ི་བཟའ་བའི​ི་ཙི​ི་ཙི​ི་དང༌། རྟ་ཤ། བོ​ོང་ཤ། ཞི​ི་མི​ིའི​ི་ཤ། ཁྱི​ི་ཤ། འབུ། རྩྭ། ཤི​ིང་པགས་དང་ལོ​ོ་མ་གང་བྱུང་བཟས་ནས་དུད་འགྲོ​ོ་ལྟ་བུའི​ི་འཚོ​ོ་བ་སྐྱེ​ེལ་དགོ​ོས་བྱུང་ཡོ​ོད། རྒྱ་དམར་གཞུང་གི​ིས་

བོ​ོད་ནང་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་གནས་ཚུལ་ལ་མ་བསྟུན་པར་བྲེ​ེལ་ཟི​ིང་གི​ིས་ལས་འགུལ་འདྲ་མི​ིན་སྤེ​ེལ་བར་བརྟེ​ེན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༨ ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༣ བར་བོ​ོད་སྲི​ིད་པ་ཆགས་པ་ནས་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་བྱུང་མ་མྱོ​ོང་བའི​ི་མུ་གེ​ེ་ཐེ​ེབས་ཏེ​ེ་མི​ི་གྲངས་ ༣༤༠༠༠༠ རྐྱེ​ེན་འདས་སོ​ོང་།

རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེ།

རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེ་ནི​ི་མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་གི​ིས་ཐད་ཀར་སྐུལ་སློ​ོང་དང་འགོ​ོ་འཁྲི​ིད་བྱས་པའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་ཞི​ིག་ ཡི​ིན། དེ​ེའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་མ་རྩ་རི​ིང་ལུགས་ཀྱི​ི་ལམ་དུ་ཞུགས་མཁན་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱ་རྒྱུར་ཁས་འཆེ​ེ་ཡང་། དོ​ོན་ དངོ​ོས་སུ་རྒྱ་དམར་དབང་འཛི​ིན་པ་ནང་ཁུལ་དུ་སྲི​ིད་དབང་འཕྲོ​ོག་རེ​ེས་ཀྱི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ཅི​ིག་ཡི​ིན། རྒྱ་ནག་སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་ལ་

རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༦ ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༦ བར་ལོ​ོ་བཅུའི​ི་རི​ིང་བྱུང་། དུས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་རི​ིང་རྒྱ་

ནག་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ལ་བསམ་བརྗོ​ོད་ལས་འདས་པའི​ི་སྡུག་སྦྱོ​ོང་མནར་གཅོ​ོད་མྱང་དགོ​ོས་བྱུང་ཡོ​ོད། ལས་འགུལ་དེ​ེ་བོ​ོད་ དུ་སྤེ​ེལ་སྐབས་ཁ་ཕྱོ​ོགས་གཞན་ཞི​ིག་ཏུ་བསྒྱུར་ནས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་དང་རི​ིག་གཞུང༌། ཆོ​ོས་བྱེ​ེད་མི​ི་སྣ་དང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཅན་

སོ​ོགས་ལ་དྲག་གནོ​ོན་དང་། གདུག་རྩུབ་ཚད་ལས་འདས་པ་བཏང་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ལ་ཞི​ིང་འབྲོ​ོག་དབུལ་ཕོ​ོངས་

སྲུང་དམག་སེ​ེམས་པ་དེ​ེ་བས་དམར། །མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་བསམ་པའི​ི་དྲག་ཆས་སྤྲས། ། རང་ལུས་དུམ་བུར་གཏུབས་པར་མ་འཛེ​ེམས་པར། །གོ​ོང་མ་རྟ་ཡི​ི་ཐོ​ོག་ནས་ འབེ​ེབས་པར་ཕོ​ོད། ། འབོ​ོད་ཚི​ིག་འདི​ི་ནི​ི་ཞི​ིང་འབྲོ​ོག་དབུལ་འཕོ​ོངས་ཀྱི​ི་བུ་ཕྲུག་རྣམས་ལ་ངན་བསླབ་ བྱས་པའི​ི་སྲུང་དམག་དམར་པོ​ོའི་ིའབོ​ོད་ཚི​ིག་ཡི​ིན།

ཀྱི​ི་ཕྲུ་གུ་རྣམས་ལ་ངན་བསླབ་ཀྱི​ིས་བསྡུ་བསྐོ​ོང་བྱས་

ཏེ​ེ། སྲུང་དམག་དམར་པོ​ོའི་ི སྒྲི​ིག་འཛུགས་བཙུགས་ཏེ​ེ་

ཁྱབ་སྤེ​ེལ་རྒྱ་ཆེ​ེར་བཏང་། ཁོ​ོང་ཚོ​ོར་སྙི​ིང་སྟོ​ོབས་ངན་ བསླབས་རྒྱུད་བསྐུལ་དང་སྦྲགས། རྙི​ིང་བཞི​ི་རྩ་གཏོ​ོར་ བཏང་ནས་གསར་བཞི​ི་ འཛུགས་དགོ​ོས ་ཟེ​ེར ་བའི​ི་ ལས་འགུལ་བརྩམས། མི​ི་ལོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་སྔོ​ོན་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ ལྡན་པའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་སྡེ​ེ་ཆེ​ེ་འབྲི​ིང་ཆུང་གསུམ་གྱི​ི་ལྷ་

སྐུ་རྟེ​ེན ་གསུམ་དང༌། གསུང་རབ་གླེ​ེག ས་བམ་ཁག

ནོ​ོར་བུའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་དངོ​ོས་རྫས་རི​ིན་ཐང་བྲལ་བ་སོ​ོགས་ སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བཙན་འཁྱེ​ེར་བྱས་པའི​ི་འཕྲོ​ོས། མེ​ེར་སྲེ​ེག་ པར་རི​ིས། ༡༥་༣ སྲུང་དམག་དམར་པོ​ོས་ལྷ་ཁང་གཏོ​ོར་བཤི​ིག་གི​ི་གྲ་སྒྲི​ིག

128

གཏོ​ོང་བ་དང༌། རྩ་གཏོ​ོར་གཏོ​ོང་བ་སོ​ོགས་བྱས་ཡོ​ོད།།

གདུག་རྩུབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་འོ​ོག་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་དཀའ་སྡུག་ཚད་མེ​ེད་མྱངས་ཚུལ།

• བོད་ཀྱི་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་རྩ་གཏོར་གཏོང་བ་དང་། འཐབ་འཛིང་གཏོང་བ།

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

དེ་དག་ལ་དགའ་ཞེན་དང་རྒྱུན་འཛིན་བྱེད་མཁན་ལ་

• ྋརྒྱལ་བ་རིན་པོ་ཆེ་དང་༸པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེའི་སྐུ་པར་སྒྲིག་གཤོམ་དང་ཕྱག་མཆོད་བྱེད་པར་སྐྱོན་བརྗོད་ དང༌། ཤུལ་དུ་མའོ་ཙེ་ཏུང་གི་འདྲ་པར་བཙན་འགེལ་བྱེད་པ།

• བླ་དཔོན་མི་དྲག་ཚོར་སྐྱོན་བརྗོད་སྣ་ཚོགས་བྲིས་པའི་ཤོག་ཞྭ་གཡོགས་ཏེ་ཁྲོམ་སྐོར་དང༌། འཛོམས་སར་རང་སྐྱོན་རང་བརྗོད་བྱེད་དུ་བཅུག་པ།

མི་མང་འདུ་

• གཙུག་ལག་ཁང་དང་དགོན་པ་ཆེ་ཁག་ལ་ལྷ་འདྲེ་གདོན་བགེགས་གཙང་འཕྱག་ཅེས་པའི་མིང་ཐོག་ནས་རྟེན་ གསུམ་གཏོར་བཅོམ་དང༌། གསེར་དངུལ་རིན་ཆེན་གྱི་སྐུ་རྟེན་སྣ་ཚོགས་རྒྱ་ནག་ཏུ་དབོར་འདྲེན་བྱས་པ། དགོན་ པ་དང་ལྷ་ཁང་རྣམས་མགྲོན་ཁང་དང་སྡོད་གནས། ལས་ཁུངས་སོགས་སུ་བསྒྱུར་བ།

• གྲལ་རིམ་མཐོ་བའི་ཕྲུ་གུས་སོ་སོའི་ཕ་མར་དགག་པ་རྒྱག་ཏུ་བཅུག་པ། • རབ་བྱུང་བ་རྣམས་བཙན་དབང་གིས་སྐྱ་སར་ཕབ་པ།

• མི་མང་རྣམས་མུ་གེས་མནར་ཏེ། ཁྱི་དང་ཞི་མི་སོགས་དུད་འགྲོ་བསད་ནས་བཟའ་དགོས་བྱུང་བ་སོགས་སྡུག་ བསྔལ་ཚད་མེད་མྱོང་དགོས་བྱུང་།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་གྱི​ི་ས་ཁུལ་ཁག་ནང་དམངས་གཙོ​ོ་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་གྱི​ི་ལས་འགུལ་དུས་ཡུན་ཇི​ི་ཙམ་རི​ིང་སྤེ​ེལ་ ལམ།

༢། ཞི​ིང་འབྲོ​ོག་ལ་ཁྲལ་ཅི​ི་འདྲ་བཀལ་ཡོ​ོད།

༣། དམངས་གཙོ​ོ་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་གྱི​ིས་ཕན་གནོ​ོད་ཅི​ི་ཞི​ིག་བྱུང་ཡོ​ོད།

༤། རོ​ོགས་རེ​ེས་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི​ིས་དམངས་ལ་གནོ​ོད་པའི​ི་ལས་དོ​ོན་གང་བྱས་ཡོ​ོད། ༥། གྲལ་རི​ིམ་འཐབ་རྩོ​ོད་ཅེ​ེས་པ་དུས་ནམ་ཞི​ིག་ནས་འགོ​ོ་བཙུགས་སམ། ༦། གྲལ་རི​ིམ་ཁག་ག་ཚོ​ོད་ལ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད།

༧། འཐབ་རྩོ​ོད་གཏོ​ོང་ས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་དག་ཡི​ིན།

129

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༨། གྲལ་རི​ིམ་འཐབ་རྩོ​ོད་ནང་བོ​ོད་མི​ི་ག་ཚོ​ོད་རྐྱེ​ེན་འདས་སོ​ོང་ཡོ​ོད། ༩། མུ་གེ​ེ་བྱུང་ནས་བོ​ོད་མི​ི་ག་ཚོ​ོད་གྲོ​ོངས་ཡོ​ོད།

ཁ༽ ལན་རྒྱོ​ོབ།

༡། གསུམ་བཅུའི​ི་སྒེ​ེར་ལངས་ཀྱི​ི་འབྱུང་རྐྱེ​ེན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༢། དམངས་གཙོ​ོ་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་ཟེ​ེར་བའི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེའི​ི་ནང་བོ​ོད་མི​ིར་དཀའ་སྡུག་ཇི​ི་ཙམ་མྱོ​ོང་དགོ​ོས་བྱུང་ཡོ​ོད་དམ། ༣། མི​ི་མང་སྤྱི​ི་ཁང་ངམ་མཉམ་སྦྲེ​ེལ་ཟེ​ེར་བ་ནམ་ཞི​ིག་ལ་འགོ​ོ་བཙུགས་སམ། ངལ་རྩོ​ོལ་སྐུལ་ཤུགས་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོར་ མནར་གཅོ​ོད་ཅི​ི་ཕོ​ོག་དང་འུ་ཐུག་གི​ི་འཚོ​ོ་བ་ཇི​ི་ལྟར་སྐྱེ​ེལ་དགོ​ོས་བྱུང་ཡོ​ོད་དམ།

༤། རྒྱ་ནག་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་སུ་རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དུས་ཡུན་ཇི​ི་ཙམ་རི​ིང་གནས་ཡོ​ོད་དམ། ལས་འགུལ་དེ​ེའི​ི་ དགོ​ོས་དམི​ིགས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༥། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྐབས་དཀའ་སྡུག་ཇི​ི་འདྲ་མྱོ​ོང་དགོ​ོས་བྱུང་ཡོ​ོད།

བྱེད་སྒོ

༡། འཛི​ིན་གྲྭའི​ི་སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཁག་བགོ​ོས་བྱས་ཏེ​ེ། གཤམ་འཁོ​ོད་བརྗོ​ོད་ཚི​ིག་གང་རུང་ཐོ​ོག་གྲོ​ོས་སྡུར་ དང་གཏམ་བཤད་བྱ་དགོ​ོས།

གསུམ་བཅུའི​ི་དུས་དྲན།

དམངས་གཙོ​ོའི​ི་བཅོ​ོས་བསྒྱུར། རོ​ོགས་རེ​ེས་ཚོ​ོགས་ཆུང་། གྲལ་རི​ིམ་འཐབ་རྩོ​ོད། མི​ི་མང་སྤྱི​ི་ཁང་།

རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེ། སྲུང་དམག་དམར་པོ​ོ། རྙི​ིང་བཞི​ི་རྩ་གཏོ​ོར།

༢། དགེ​ེ་རྒན་གྱི​ིས་སློ​ོབ་ཚན་དང་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གློ​ོག་བརྙན་རི​ིགས་སྟོ​ོན་དགོ​ོས།

130

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

༡༦

ཞི​ིང་པའི​ི་འཚོ​ོ་བ།

༄༅། །སྐྱི​ིད་འཛོ​ོམས་ཀྱི​ི་པ་ལགས་ནི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཞབས་ཞུ་བ་ (Social Worker) དང་། ཨ་མ་ལགས་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་དགེ​ེ་རྒན་ གྱི​ི་ཕྱག་ལས་གནང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ད་དུང་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་ནང་ལ་སྤོ​ོ་བོ​ོ་ལགས་དང་རྨོ​ོ་མོ​ོ་ལགས་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ིར་བོ​ོད་མི​ིའི་ི འཚོ​ོ་ཐབས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་སོ​ོ་ནམ་ཞི​ིང་ལས་དང་འབྲོ​ོག་ལས་གཉི​ིས་ཡི​ིན། བོ​ོད་དུ་མི​ིའི་ི འགྲོ​ོ་བ་བྱུང་བ་ནས་

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སྐྱི​ིད་འཛོ​ོམས་ཀྱི​ི་སྤོ​ོ་བོ​ོ་ལགས་དང་རྨོ​ོ་མོ​ོ་ལགས་གཞོ​ོན་ནུའི​ི་སྐབས་ཕྱག་ལས་གང་གནང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་ ཤེ​ེས་ཐུབ་བམ། ཁོ​ོང་ཚོ​ོ་གཞོ​ོན་ནུ་ཡི​ིན་པའི​ི་སྐབས་དང་དེ​ེང་སང་གི​ི་དུས་དབར་ལ་ཁྱད་པར་གང་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད།

བཟུང་ཐོ​ོག་མར་ཤི​ིང་འབྲས་ཟ་ཞི​ིང་། ཤི​ིང་ལོ​ོ་གྱོ​ོན་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གདོ​ོད་མའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་བྱུང་། རི​ིམ་བཞི​ིན་རྡོ​ོ་དང་དབྱུག་པ་

སོ​ོགས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རི​ི་དྭགས་རྔོ​ོན་པ་དང་། རྩི​ི་ཤིངི ་གི​ི་འབྲས་བུ་དག་རོ​ོལ་ནས་འཚོ​ོ་བར་གྲགས། དུས་ཚོ​ོད་ཀྱི​ི་འཕེ​ེལ་རི​ིམ་

ཁྲོ​ོད་འབྲོ​ོག་ལས་གཅི​ིག་པུས་ཡི​ིད་མི​ི་ཚི​ིམས་པར་རི​ིམ་པས་ས་ཞི​ིང་འདེ​ེབས་པ་དང་། ཁང་ཁྱི​ིམ་རྩི​ིག་པ་སོ​ོགས་ལག་ཤེ​ེས་

དར་ཁྱབ་བྱུང་ནས་ཤི​ིང་བཟོ​ོ་ (Carpenter) དང་། རྡོ​ོ་བཟོ​ོ། (Mason) འཁེ​ེལ་དང་འཐག (Spinning and Weaving) རི​ི་མོ​ོའི་ི སྒྱུ་རྩལ་ (Painting) སོ​ོགས་རི​ིམ་བཞི​ིན་འཕེ​ེལ་རྒྱས་བྱུང་།

ཞི​ིང་པའི​ི་འཚོ​ོ་བ་ཐོ​ོག་མར་བྱུང་སྟངས།

འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ི་དང་འདྲ་བར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཕེ​ེལ་འགྲོ​ོས་དང་མཐུན་པའི​ི་ཞི​ིང་ལས་ནི​ི་མི​ིའི་ི གཞི​ི་རྩའི​ི་འཚོ​ོ་བར་མཁོ​ོ་བ་

མ་ཟད། རྒྱུན་གནས་ཐུབ་ཅི​ིང་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཕུགས་བརྟན་འཕེ​ེར་བའི​ི་ཡར་རྒྱས་མེ​ེད་དུ་མི​ི་རུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ ལོ​ོ་ངོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོའི་ི སྔོ​ོན་ནས་དར་བའི​ི་ས་ཞི​ིང་འདེ​ེབས་ལས་དེ​ེ་ བོ​ོད་རྒྱལ་བརྒྱད་པ་སྤུ་དེ​ེ་གུང་རྒྱལ་གྱི​ི་སྐབས་ནས་བཟུང་ཞི​ིང་ཆུ་ དྲངས་ཏེ​ེ་ཞི​ིང་ལས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་བྱུང་བར་བརྗོ​ོད།

རང་རེ​ེའི​ི་མེ​ེས་པོ​ོ་ཚོ​ོས་ས་ཞི​ིང་རྨོ​ོ་བ་ནི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་

གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཏུ་བརྩི​ིས་ཏེ​ེ་མུ་མཐུད་རྒྱུན་འཛི​ིན་གྱི​ིས་ད་ལྟའི​ི་བར་ ཡུལ་ལུང་ཕལ་ཆེ​ེ་ བས་སོ​ོ་ ནམ་གྱི​ི་ ལས་ལ་བརྟེ​ེན ་ནས་འཚོ​ོ་ བ་

131

པར་རི​ིས། ༡༦་༡ དཔྱི​ིད་ཀ་ས་ཞི​ིང་རྨོ​ོ་འདེ​ེབས་བྱེ​ེད་པ།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྐྱེ​ེལ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

སོ​ོ་ནམ་བྱེ​ེད་ལུགས།

བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་ལས་སོ​ོན་འདེ​ེབས་ཀྱི​ི་དུས་ཚི​ིགས་

ནི​ི་ཡུལ་དུས་ལ་བསྟུན་ནས་ས་ཁུལ་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི ལུགས་ཅུང་མི​ི་འདྲ་

པར་རི​ིས། ༡༦་༢ གཉའ་ཤི​ིང་།

ནའང་། གནམ་གཤི​ིས་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་དང་བསྟུན་ཏེ​ེ་སྤྱི​ིའི་ི ཆ་ནས། དཔྱི​ིད་དུས་ལུད་འཇོ​ོག་པ་དང་སོ​ོན་འདེ​ེབས་པ། དབྱར་ ཁ་ཆུ་གཏོ​ོང་བ། ཡུར་མ་ཡུར་བ། (རྩྭ་ངན་བཀོ​ོག་པ།) སད་ཀྱི​ིས་བཅོ​ོམ་པ། སེ​ེར་བ་བབས་པ། ཤྭ་འོ​ོད་རྒྱུག་པ་སོ​ོགས་འགོ​ོག་ ཐབས། སྟོ​ོན་དུས་བཙས་མ་བརྔ་སྡུད་དང་། གཡུལ་གཅོ​ོག་པ། འབྲུ་རི​ིགས་ཉར་ཚགས། འཕྲུ་ལོ​ོག་རྒྱག་པ། དགུན་ཁར་

ལོ​ོ་རྗེ​ེས་མའི​ི་སོ​ོ་ནམ་གྱི​ི་གྲ་སྒྲི​ིག་ཏུ་ཞི​ིང་ཁར་རྡོ​ོ་དང་རྩ་ངན་བསལ་བ། དགུན་ལུད་དང་དགུན་ཆུ་གཏོ​ོང་བ་སོ​ོགས་བྱེ​ེད་ དགོ​ོས།

དེ​ེ་ཡང་ཞི​ིང་རྨོ​ོ་བའི​ི་དུས་ཚི​ིགས་ལ་གནམ་གཤི​ིས་ཀྱི​ི་དྲོ​ོད་གྲང་ལ་གཞི​ིགས་པའི​ི་སྔ་གཞུག་ཅུང་ཟད་ཡོ​ོད་མོ​ོད། བོ​ོད་

ཀྱི​ི་ཡུལ་གྲུ་ཕལ་ཆེ​ེ་བར་གནམ་གཤི​ིས་གཅི​ིག་མཚུངས་ཡི​ིན་སྟབས་བོ​ོད་ཟླ་དང་པོ​ོ་དང་གཉི​ིས་པའི​ི་ནང་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། ཞི​ིང་མ་ བཏབ་སྔོ​ོན་ལ་རྟེ​ེན་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་ཆོ​ོ་ག་སྤེ​ེལ་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་ནས་ཞི​ིང་སར་དྲོ​ོད་བབས་ཡོ​ོད་མི​ིན་ལ་བརྟག་ཏེ​ེ་དང་པོ​ོ་ལུད་སྤུངས་རྣམས་ཞི​ིང་ཁར་གཏོ​ོར་རྗེ​ེས་ས་བོ​ོན་བཏབ་སྟེ​ེ་

ཞི​ིང་རྨོ​ོ་འགོ​ོ་འཛུགས་པ་ཡི​ིན། དགུན་གྲོ​ོ་བཏབ་པ་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཆུ་གཏོ​ོང་བ་སོ​ོགས་བྱེ​ེད། རྨོ​ོན་སྡེ​ེབ་སྟངས་ལའང་ཡུལ་གྲུ་ འགར་རྟ་དང་དྲེ​ེལ་ལྟ་བུ་གཅི​ིག་རེ​ེ་ལ་རྨོ​ོ་རྒྱག་ཅི​ིང་། བ་གླང་དང་མཛོ​ོ་གང་ཡི​ིན་ཡང་གཉི​ིས་རེ​ེ་དོ​ོར་གཅི​ིག་ཏུ་སྦྲེ​ེལ་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

སོ​ོན་འདེ​ེབས་སྐབས་ཀྱི​ི་གོ​ོམས་སྲོ​ོལ།

གནའ་སྔ་མོ​ོ་ནས་ཞི​ིང་ཁ་འདེ​ེབས་ལས་སྐབས་ཀྱི​ི་གོ​ོམས་སྲོ​ོལ་གྱི​ི་ཆོ​ོ་ག་བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་དང་ཡུལ་ལུང་སོ​ོ་སོ​ོ་ ཅུང་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་ཚུལ་དུ་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། བོ​ོད་དབུས་

ཁུལ་ལ་མཚོ​ོན ་ན་སོ​ོན ་འདེ​ེབ ས་ཀྱི​ི་ ཉི​ིན ་དེ​ེར ་ནངས་

སྔ་མོ​ོའི་ིདུས་ནས་གྲོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་དགེ​ེ་འདུན་པ་ཞི​ིག་གི​ིས་ཆོ​ོ་

ག་འདོ​ོན་པ་དང་། དེ​ེ་ནས་གྲོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་རྒན་རབས་རྣམས་ ཀྱི​ིས་ཡུལ་ལྷ་གསོ​ོལ་ཏེ​ེ་བསང་མཆོ​ོད་བྱེ​ེད་པ། ཡུལ་ པར་རི​ིས། ༡༦་༣ ཞི​ིང་རྨོ​ོ་བའི​ི་སྟ་གོ​ོན་གྱི​ི་རྟེ​ེན་འབྲེ​ེལ་བྱེ​ེད་པ།

མི​ི་སྐྱེ​ེ་བོ​ོ་རྒན་གཞོ​ོན་ཕོ​ོ་མོ​ོ་རྣམས་ཀྱི​ིས་ལུས་ལ་གཟབ་

132

མཆོ​ོར་སྤྲས་ཏེ​ེ་གཉའ་སྦྲེ​ེལ་རྟེ​ེན་འབྲེ​ེལ་བྱེ​ེད་སར་འདུ་

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

འཛོ​ོམས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བཀྲ་ཤི​ིས་རྟེ​ེན་འབྲེ​ེལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་གྲོ​ོ་སོ​ོ་ཕྱེ​ེ་མར་དང་། ཇ་ཆང་བཅས་ཟས་རི​ིགས་སྣ་འཛོ​ོམས་ ཀྱི​ི་སྡེ​ེར་ཁ་སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེར་ཕེ​ེབས་དགེ​ེ་འདུན་པར་ཚང་མས་ཁ་བཏགས་བསྒྲོ​ོན་ནས་བཀྲ་ཤི​ིས་སྨོ​ོན་འདུན་ཞུ་སྲོ​ོལ་ ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནས་སྐྱེ​ེས་པ་ཕོ​ོ་གཞོ​ོན་ལོ​ོ་རྟགས་ཆུ་ཁྱི​ི་ཡི​ིན་པ་ཞི​ིག་གི​ིས་ལུས་ལ་གཟབ་མཆོ​ོར་སྤྲས་ཤིངི ་དཀར་གཙང་ཁ་བཏགས་

གྱི​ིས་བརྒྱན་ཏེ​ེ་ཐོ​ོང་གཤོ​ོལ་སྐྱོ​ོར་བ་དང་། སྨན་ཤར་བུ་མོ​ོ་ལོ​ོ་རྟགས་མེ​ེ་འབྲུག་ཡི​ིན་པ་ཞི​ིག་གི​ིས་སོ​ོན་གཏོ​ོར་ཏེ​ེ། ལོ​ོ་ལེ​ེགས་ ཤི​ིང་ཆར་ཆུ་དུས་སུ་འབབ་པའི​ི་བཀྲ་ཤིས ི ་སྨོ​ོན་འདུན་མཚོ​ོན་བྱེ​ེད་དུ་དཔྱི​ིད་རྨོ​ོས་གཉའ་སྦྲེ​ེལ་ཞེ​ེས་རྨོ​ོ་ཕྱུགས་ཀྱི​ི་རྭ་དང་གཉའ་ ཤི​ིང་བཅས་སུ་གོ​ོས་ལི​ིང་སྣ་ཚོ​ོགས་དང་ཁ་བཏགས་ཀྱི​ིས་རྒྱན་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེ་མུར་རྨོ​ོན་དོ​ོར་གྱི​ིས་ཞི​ིང་ཁར་རོ​ོལ་ཁ་བཏོ​ོད་

པ་དང་། དེ​ེ་རྗེ​ེས་སྨན་ཤར་བུ་མོ​ོ་རྣམས་ཞི​ིང་ཁར་འཚང་ཁ་ཤིག ི ་ཤིག ི ་གི​ིས་འོ​ོང་ནས་རོ​ོལ་ཁ་བསུམ་པ་སོ​ོགས་སོ​ོ་ནམ་དཔྱི​ིད་

རྨོ​ོས་བྱེ​ེད་ལུགས་ཆ་ཚང་བ་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་རྗེ​ེས་ཕོ​ོ་གཞོ​ོན་མོ​ོ་གཞོ​ོན་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཕན་ཚུན་གླུ་གཏོ​ོང་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་པ་

སོ​ོགས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་སྤེ​ེལ་ཅི​ིང་། མཇུག་མཐར་ཚང་མས་སྒོ​ོར་མོ​ོའི་ི བསྟར་བསྒྲི​ིགས་ཏེ​ེ་ལྷ་གསོ​ོལ་འཐེ​ེན་ཏེ​ེ་གཉའ་སྦྲེ​ེལ་གྱི​ི་བྱེ​ེད་ སྒོ​ོ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོ་མཇུག་སྒྲི​ིལ་བ་ཡི​ིན་ལ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་གཞན་དུ་དེ​ེ་དང་འདྲ་བའི​ི་ཆོ​ོ་ག་སྤེ​ེལ་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད།

ཞི​ིང་ལས་ཡོ​ོ་བྱད་ཁག

འཇོ​ོར།

ཟོ​ོར་བ།

སླེ​ེ་བོ​ོ།

ཁ་བྲག་གམ་ཚེ​ེབ།

ཐོ​ོང་གཤོ​ོལ།

རྡོ​ོ་རི​ིལ།

ལྕགས་གཞབ།

སློ​ོ་མ།

སྤོ​ོ་རྡུང་།

འབྲད་ལུ།

ཤལ་བ།

རྨོ​ོ་ལྕག།

པར་རི​ིས། ༡༦་༤ ཞི​ིང་ལས་ཡོ​ོ་བྱད།

133

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སོ​ོ་ནམ་ཞི​ིང་ལས།

ཐོ​ོག་མར་བྱུང་ཚུལ།

༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་ཕེ​ེབས་རྗེ​ེས་སུ་བོ​ོད་མི​ི་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོ་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་འབྱོ​ོར་བཞི​ིན་པར་བརྟེ​ེན། ཁོ​ོང་གི​ིས་ རྒྱ་གར་གཞུང་ལ་འབོ​ོད་སྐུལ་ཞུས་པ་བཞི​ིན་རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ིས་འཕྲལ་སེ​ེལ་གྱི​ི་སྡོ​ོད་སྒར་ (Transit Camp) གྲ་སྒྲི​ིག་བྱས།

དེ​ེ་ནི​ི་གཙོ​ོ་བོ​ོ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཤར་ཕྱོ​ོགས་མངའ་སྡེ​ེ་ཨ་སམ་དུ་མི​ི་སྐྱ་སྡོ​ོད་སྒར་མི​ི་ས་མ་རི​ི་ (Missamari) དང་། སེ​ེར་མོ​ོ་

བའི​ི་སྡོ​ོད་སྒར་བྷག་ས་ (Buxa) ཆོ​ོས་སྒར་གསར་འཛུགས་བསྐྱངས། གནམ་གཤི​ིས་ཚ་དྲོ​ོད་ཆེ​ེ་བ་དང་ས་ཆུ་མ་འཕྲོ​ོད་པའི​ི་

རྐྱེ​ེན་པས་མི​ི་མང་པོ​ོ་འདས་གྲོ​ོངས་སུ་ཕྱི​ིན་པར་བརྟེ​ེན། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་རྒྱ་གར་ཕྱི​ི་སྲི​ིད་ལས་ཁུངས་སུ་བསྐྱར་དུ་ ཕྱག་ཡི​ིག་ཕུལ་སྟེ​ེ། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོ་འཕྲལ་སེ​ེལ་ཚ་ཡོ​ོལ་ཆེ​ེད་ས་བབ་མཐོ​ོ་ས་མ་ན་ལི​ི་དང་། ཀུ་ལུ། འཇའ་མུ་སོ​ོགས་སུ་ལམ་བཟོ​ོ་

མཆན་ འགྲེལ།

ཤྭ་འོད།-ཆར་དྲག་པོ་བབས་པ་ལས་གློ་

ལ་བཏང་།

བུར་དུ་བརྡོལ་བའི་ཆུ་ལོག་གི་མིང་།

བོ​ོད ་མི​ིའི​ི་ གནས་སྟངས་དཀའ་ཁག་ཆེ​ེ་ བ་དང་མི​ི་ རི​ིག ས་དང་རི​ིག ་

རྨོན་དོར།-ས་ཞིང་རྨོ་བྱེད་ཀྱི་མཛོ་སོགས་

ཀྱི​ིས་གཞི​ིས་ཆགས་གསར་འཛུགས་ཆེ​ེད་རྒྱ་གར་སྲི​ིད་བློ​ོན་དམ་པ་

རོལ་ཁ།-ཕྲུ་སློག་པའི་ལས་འགོ་བཙུགས་ པ།

ཆ་གཅིག་རེ་སྦྲེལ་བ།

གཞུང་རྒྱུན་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པའི​ི་གཟི​ིགས་རྒྱང་རི​ིང་བའི​ི་དགོ​ོངས་བཞེ​ེས་

ནེ​ེཧ་རཱུ་མཆོ​ོག་ལ་ཞུས་པ་ལྟར། རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་དང་། དབུས། བྱང་ ཤར་ཁུལ་སོ​ོ་སོ​ོར་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ིས་ཆགས་གསར་འཛུགས་བྱུང་བ་ དང་། དེ​ེ་བཞི​ིན་བལ་ཡུལ་དང་འབྲུག་བཅས་བསྡོ​ོམས་པའི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་ བོ​ོད་མི​ིའི​ི་འདུས་སྡོ​ོད་གཞི​ིས་ཆགས་གྲངས་ ༥༦ ཡོ​ོད།

པར་རིས། ༡༦་༥ ཐོག་མ་བཙན་བྱོལ་དུ་འབྱོར་སྐབས།

རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་ཀར་ན་ཌ་ཀ་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་འདུས་

སྡོ​ོད་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་གཞི​ིས་ཆགས་ཁག་ཡོ​ོད་པ་དང་། མཡེ​ེ་སོ​ོར་ཁོ​ོངས་ སུ་ས་ཁྱོ​ོན་ཨེ​ེ་ཁར་ ༣༠༠༠ ལྷག་དང་། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་ནས་མཐོ​ོ་ཚད་

ཕུ་ཊི​ི་ ༢༦༠༠ ཙམ་ལ་ཆགས་པའི​ི་བྷེ​ེལ་ཀོ​ོབ་ (Bylakuppe) གཞི​ིས་

ཆགས་ནི​ི་དེ​ེའི​ི་ནང་གི​ི་གཅི​ིག་ཡི​ིན། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་གཞི​ིས་ པར་རིས། ༡༦་༦ བཙན་བྱོལ་བོད་མིས་ལམ་བཟོ་སྐབས།

ཆགས་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་ལུགས་ཟུང་བསམ་གྲུབ་གླི​ིང་ཞེ​ེས་བཏགས།

134

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

ཨང་། གནས་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ།

༡།

༢།

༣།

རྒྱ་གར།

བལ་ཡུལ། འབྲུག།

ད་ལྟའི​ི་གནས་སྟངས།

སོ​ོ་ནམ་ཞི​ིང་ལས།

བཟོ​ོ་གྲྭ།

ཁ་འཐོ​ོར།

༤

༤

༢

༡༥

༡༣

༧

-

༡༡ -

སྤྱི​ིར་རྒྱ་བལ་འབྲུག་གསུམ་གྱི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་ནང་གཞི​ིས་ཆགས་གྲངས་ ༥༦ ཡོ​ོད་ཀྱང་མང་ཆེ​ེ་བའི​ི་འཚོ​ོ་བ་སྐྱེ​ེལ་སྟངས་ནི​ི་ སོ​ོ་ནམ་ཞི​ིང་ལས་དང་། བཟོ​ོ་ཞི​ིང་མཉམ་འབྲེ​ེལ་ལས་རི​ིགས།རུམ་ཐགས ཕྱི​ི་ཚོ​ོང་། ཞབས་ཞུའི​ི་ལས་རི​ིགས། སུད་ཚོ​ོང་ སོ​ོགས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་གནས་ཡོ​ོད། གཞི​ི་ཆགས་སོ​ོ་སོ​ོའི་ིས་བབ་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་རྐྱེ​ེན་པས་ཞི​ིང་ཁ་འདེ​ེབས་ལས་དུས་ཚོ​ོད་

མི​ི་འདྲ་ཡང་། དེ​ེ་རི​ིང་ང་ཚོ​ོས་བཙན་བྱོ​ོལ་ནང་གི​ི་སོ​ོ་ནམ་ཞི​ིང་ལས་དང་འབྲེ​ེལ་ཀོ​ོ་ལི​ི་གྷལ་ (Kollegal) དོ​ོན་ལྡན་གླི​ིང་གཞི​ིས་ ༡། ཨ་ཁུ་ཚེ​ེ་དབང་ལགས། ཀོ​ོ་ལི​ི་གལ་དོ​ོན་ལྡན་གླི​ིང་གཞི​ིས་ཆགས་འདི​ི་ཐོ​ོག་མ་ཇི​ི་ལྟར་བྱུང་བ་ཡི​ིན་ནམ།

ཀོ​ོ་ལི​ི་གྷལ་དོ​ོན་ལྡན་གླི​ིང་གཞི​ིས་ཆགས་འདི​ི་ཐོ​ོག་མ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༤ ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༢༧ ཉི​ིན་གསར་

འཛུགས་གནང་བ་དང་། ཞི​ིང་ས་ཨེ​ེ ་ཀར་སུམ་སྟོ​ོང་ཙམ་ཡོ​ོ་ཞུ་རྒྱུ་ཡི​ི ད་པ་རེ​ེདན།། གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་ ༢༢ ལ་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་རེ​ེར་ ཆགས་ནས་ཡི​ི ན་པའི​ི་ཨ་ཁུ་ཚེ​ེ ་དབང་ལགས་ལ་བཅར་འདྲི​ི མི​ི་ཚང་བཅུ་དྲུག་ཡོ​ོད་པ་དང་། མི​ི་གྲངས་ ༡༦༠ ཡོ​ོད། ལོ​ོ་རབས་བརྒྱད་ཅུའི​ི་ནང་གཞི​ིས་ཆགས་ཀྱི​ི་

མི​ི་འབོ​ོར་ལྔ་སྟོ​ོང་ལྷག་ཙམ་ཡོ​ོད་ཀྱང་ད་ལྟའི​ི་ཆར་མི​ི་འབོ​ོར་ ༣༠༠༠ ཙམ་ལས་མེ​ེད། གཞི​ིས་ཆགས་ཀྱི​ི་ས་ཆ་རྒྱ་གར་

དབུས་གཞུང་གི​ི་བཀོ​ོད་མངགས་འོ​ོག་མངའ་སྡེ​ེ་གཞུང་ནས་གནང་བ་དང་། སྡོ​ོད་ཁང་གསར་རྒྱག ཤི​ིང་ནགས་གཅོ​ོད་ འབྲེ​ེག ཞི​ིང་ས་བཟོ​ོ་རྒྱུ་སོ​ོགས་རོ​ོགས་ཚོ​ོགས་མི​ི་ར་ཌ་ (Myrada) ནས་འགན་ཁུར་བཞེ​ེས་ནས་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་ ༢༢ ལ་གཞི​ིས་

མི​ིའི​ི་སྡོ​ོད་ཁངགསར་རྒྱག་དང་། སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་འཛི​ིན་ཁང་། ཡི​ིག་ཚང་། ཕྲུ་གུའི​ི་རྩེ​ེད་ཐང་སོ​ོགས་ཆ་ཚང་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད་པ་མ་ ཟད། སྨན་ཁང་དང་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་ནང་ཁུལ་གྱི​ི་འགྲོ​ོ་ལམ་གསར་བཟོ​ོ་གནང་ཡོ​ོད། གཞི​ིས་མི​ིའི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་རྒྱབ་རྟེ​ེན་ཆེ​ེད་ མི​ི་མང་སྤྱི​ི་པའི​ི་མཉམ་འབྲེ​ེལ་དང་། སྟོ​ོན་འབྲས་འདེ​ེབས་ལས་ས་ཞི​ིང་རྨོ​ོས་འདེ​ེབས་འཕྲུལ་ཆས་རྨོ​ོད་འཁོ​ོར་སྡེ​ེ་ཚན། བཟོ​ོ་བཅོ​ོས་སྡེ​ེ་ཚན་གསར་འཛུགས་གནང་། མཉམ་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་ཕྱུགས་གསོ​ོ་ཁང་དང་བྱ་གསོ​ོ་ཁང་། ཚོ​ོང་ ཁང་དང་། ཟ་ཁང་། རྩམ་འཐག རུམ་གདན་བཟོ​ོ་གྲྭ། དོ​ོས་ཁང་སོ​ོགས་འཛུགས་སྐྲུན་ཆ་ཚང་གནང་བ་རེ​ེད།

135

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༢། ང་ཚོ​ོ་རྒྱ་གར་ནང་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་གནས་རི​ིང་ས་ཆའི​ི་བདག་དབང་སུ་ལ་ཡོ​ོད་དམ།

རྒྱ་གར་དབུས་གཞུང་གཞི​ིས་ཆགས་ལས་ཁུངས་དང་དབུས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ངལ་སེ​ེལ་ཚོ​ོགས་པ་་

(Central Tibetan Relief Commitee) བཅས་ཀྱི​ི་ལམ་སྟོ​ོན་ལྟར་བོ​ོད་མི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བ་ཚོ​ོར་འཚོ​ོ་བའི​ི་

མཐུན་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེད་ས་ཞི​ིང་གཡར་པོ​ོ་གནང་བ་དང་། ས་ཁང་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་དང་བདག་ཉར་སྐོ​ོར་བོ​ོད་མི​ི་མང་

སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ནས་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་བའི​ི་ས་ཁང་གི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ལྟར་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་པ་རེ​ེད། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་ མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ནང་སྲི​ིད་ལས་ཁུངས་ནས་ཞུ་སྐུལ་བྱས་པར་བརྟེ​ེན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༤ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་དབུས་གཞུང་

ནང་སྲི​ིད་ལྷན་ཁང་གི​ིས་བོ​ོད་མི​ིར་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྦྱོ​ོར་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ (The Tibetan Rehabilitation Policy

2014) ཀྱི​ི་ཡི​ིག་ཆ་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་ནས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ིས་ས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་དབུས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ངལ་སེ​ེལ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་

མི​ིང་ཐོ​ོག་ལ་ཡོ​ོད་པ་ནས་ས་ཐོ​ོ་ལག་འཛི​ིན་ (RTC-Record of Rights, Tenancy and Crops) སོ​ོགས་བོ​ོད་མི​ིར་ཡུལ་ མི​ི་སྤྱི​ི་མཚུངས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་རག་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པ་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད།

༣། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ས་གནས་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོའི​ི་ལོ​ོ་གཅི​ིག་གི​ི་ས་ཞི​ིང་འདེ​ེབས་ལས་སྐོ​ོར་གསུང་རོ​ོགས། ཞི​ིང ་ལས་དང་། ཞོ​ོར ་དུ་བ་ཕྱུགས་གསོ​ོ་ ཉར། ཞི​ིང་ལས་ཕྱི​ི་ཟླ་ ༦ པ་ནས་འགོ​ོ་འཛུགས་ཀྱི​ི་

འཕྲུ་སློ​ོག་རྒྱག་དགོ​ོས་པ་དང་། ཞི​ིང་འདེ​ེབས་ལས་ཕྱི​ི་ཟླ་ ༧

པའི​ི་མཇུག་དང་ཕྱི​ི་ཟླ་ ༨ པའི​ི་འགོ​ོ་ལ་ཚར་ངེ​ེས། ལོ​ོ་ཏོ​ོག་

གང་འཚམས་སྐྱེ​ེས་རྗེ​ེས་རྩྭ་ངན་བཀོ​ོག་པ་དང་། ལུད་འཇོ​ོག་

པ་སོ​ོགས་བྱེ​ེད། སྟོ​ོན་ཁ་བཙས་མ་བརྔས་ཏེ​ེ་ཞི​ིང་ཁའི​ི་ནང་ ལྕོ​ོག ་བརྒྱབ་ནས་འཇོ​ོག ་པ་དང་། ཕག་པ་དང་གླང་ཆེ​ེན ་ སྲུང་དགོ​ོས། དེ​ེའི​ི་རྗེ​ེས་ཨེ​ེ་ཏོ​ོག་བཏོ​ོགས་ཏེ​ེ་ནང་ལ་དབོ​ོར་ དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན།

136

པར་རི​ིས། ༡༦་༦ ཞི​ིང་པས་སྟོ​ོན་ཐོ​ོག་སྐྱེ​ེས་འཚར་ལ་རྟོ​ོག་ཞི​ིབ།

༤། ཞི​ིང་ས་འདེ​ེབས་ལས་ཆེ​ེད་འཕྲུལ་ཆས་གང་དང་གང་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

ཕྱི​ི་ཟླ་གཉི​ིས་པ་ཙམ་ནས་ཞི​ིང་ས་སྟོ​ོན་སློ​ོག་རྨོ​ོད་འཁོ​ོར་ (Tractor) གྱི​ིས་རྒྱག་དགོ​ོས་པ་དང་། ཞི​ིང་འདེ​ེབས་

སྐབས་གཞི​ིས་མི​ི་མང་ཆེ​ེ་བས་བ་གླང་གི​ིས་ཨ་ཤོ​ོམ་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་པ་དང་། མི​ི་ཚང་རེ​ེ་ཟུང་གི​ི་རྨོ​ོད་

འཁོ​ོར་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཨ་ཤོ​ོམ་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེང་སང་སྔོ​ོན་མ་དང་མི​ི་འདྲ་བར་འཕྲུལ་རི​ིགས་

ཡར་རྒྱས་ཕྱི​ིན་པར་བརྟེ​ེན། རྨོ​ོད་འཁོ​ོར་གྱི​ི་ཨ་ཤོ​ོམ་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་པ་དང་། བཙས་མ་བསྡུ་རྒྱུ་སོ​ོགས་འཕྲུལ་ཆས་ གསར་པ་དེ​ེ་འདྲ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་ཡང་འདུག་པས་བ་གླང་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་ཉུང་ཉུང་རེ​ེད། ༥། ལོ​ོ་ཏོ​ོག་གང་དང་གང་འདེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། ཞི​ིང་པ་མང་ཆེ​ེ་བ་གནམ་ཆུ་ལ་བརྟེ​ེན་མཁན་ཡི​ིན་

པས་ཨ་ཤོ​ོམ་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་པ་དང་། དེ​ེང་སང་ས་

འོ​ོག་ནས་ཞི​ིང་ཆུ་འདྲེ​ེན་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་མཁན་ཚོ​ོས་ཞོ​ོག་ཁོ​ོག་དང་། སྒོ​ོག་ པ། སི​ི་པན། སྒ་སེ​ེར། མོ​ོན་ཆ་ར། སྔོ​ོ་ཚལ་སོ​ོགས་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་སྣ་མང་ འདེ​ེབས་མཁན་ཡང་འདུག

༦། ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་སྟོ​ོན་འབྲས་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་ཅི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

པར་རི​ིས། ༡༦་༧ རྨོ​ོད་འཁོ​ོར།

མཉམ་འབྲེ​ེལ་ནས་ལུད་དང་། སོ​ོན། རྩྭ་སྨན་སོ​ོགས་གཞི​ིས་མི​ི་སོ​ོ་སོ​ོར་བགོ​ོ་སྤྲོ​ོད་དང་། ས་ཞི​ིང་འཕྲུ་སློ​ོག་རྒྱག་པར་

རྨོ​ོད་འཁོ​ོར་བཅས་མཐུན་འགྱུར་གནང་བ་དང་། རྗེ​ེས་མ་སྟོ​ོན་འབྲས་བསྡུས་རྗེ​ེས་ཨ་ཤོ​ོམ་ནས་སོ​ོན་དང་། ལུད།

རྨོ​ོད་འཁོ​ོར་བཏང་གླ་སོ​ོགས་སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས། ཨ་ཤོ​ོམ་ལྷག་མ་རྣམས་མཉམ་འབྲེ​ེལ་དང་། ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་རྒྱ་གར་ཚོ​ོང་པ་ སོ​ོགས་སུས་རི​ིན་པ་མཐོ​ོ་བ་སྤྲད་ན་དེ​ེ་ལ་འཚོ​ོང་གི​ི་རེ​ེད། ས་འོ​ོག་ནས་ཞི​ིང་ཆུ་འདྲེ​ེན་མཁན་ཚོ​ོས་ཞོ​ོག་ཁོ​ོག་དང་། སྒོ​ོག་པ། སི​ི་པན། སྒ་སེ​ེར། སྔོ​ོ་ཚལ་སོ​ོགས་རྒྱལ་སའི​ི་ཁྲོ​ོམ་ར་ཆེ​ེ་ཁག་ལ་ཚོ​ོང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་མཁན་ཡང་འདུག

137

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༧། ད་ལྟའི​ི་གཞི​ིས་ཆགས་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་ཅི​ི་འདྲ་ཡི​ིན་ནམ།

གཞི​ིས་ཆགས་ཚུགས་ནས་ལོ​ོ་ ༤༨ ཙམ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་སྐབས་འདི​ིར་དེ​ེ་སྔོ​ོན་འཛུགས་སྐྲུན་གྱི​ི་ལས་གཞི​ི་

ཕྱུགས་གསོ​ོ་ཁང་དང། བྱ་གསོ​ོ་ཁང་། རྩམ་འཐག རུམ་གདན་བཟོ​ོ་གྲྭ་སོ​ོགས་ཆ་ཚང་སྒོ​ོ་བརྒྱབ་པ་དང་། བ་

ཕྱུགས་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་པ། ཞི​ིང་འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་མཁན་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་པ། གཞི​ིས་མི​ི་དང་སློ​ོབ་ཕྲུག་གི​ི་གྲངས་ཚད་ཉུང་ དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། །

སྦྱོ​ོང་ཚན། དང་པོ​ོ། གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བྱས་ན་ཞི​ིང་འབྲོ​ོག་གཉི​ིས་ལས་གང་སྔོ​ོན་ལ་དར་ཡོ​ོད་དམ།

༢། ཞི​ིང་པས་ལོ​ོ་ལེ​ེགས་ཤི​ིང་ཆར་ཆུ་དུས་སུ་འབབ་པའི​ི་བཀྲ་ཤི​ིས་སྨོ​ོན་འདུན་མཚོ​ོན་བྱེ​ེད་དུ་གང་བྱེ​ེད་དམ། ༣། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ལ་ཞི​ིང་འདེ​ེབས་ལས་ཕྱི​ི་ཟླ་ག་དུས་ཙམ་ལ་འགོ​ོ་འཛུགས་སམ། ༤། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ལ་ལོ​ོ་ཏོ​ོག་གང་དང་གང་འདེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

གཉི​ིས་པ། ལན་རྒྱོ​ོབ།

༡། སྔ་མོ​ོ་དང་དེ​ེང་སང་གི​ི་དབར་ཞི​ིང་ལས་རྨོ​ོན་འདེ​ེབས་ལ་ཁྱད་པར་གང་ཕྱི​ིན་འདུག ༢། སྲོ​ོལ་རྒྱུན་གྱི​ི་ཞི​ིང་ལས་ཡོ​ོ་བྱད་ཁ་ཤས་ཀྱི​ི་རི​ི་མོ​ོ་དང་མི​ིང་བྲི​ིས།

138

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

གསུམ་པ། བར་སྟོ​ོང་ཁ་སྐོ​ོངས།

༡། སྤྱི​ིར་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་འཚོ​ོ་ཐབས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ གཉི​ིས་ཡི​ིན། ཀ) བཟོ​ོ་གྲྭ་དང་ཚོ​ོང་ཁང་།

ཁ) ཞི​ིང་པ་དང་འབྲོ​ོག་པ།

༢། ཞི​ིང་ལས་སོ​ོན་འདེ​ེབས་སྐབས་དབྱར་ཁ་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཀ) ཆུ།

ཁ) རྩྭ་ངན།

ག) ཤྭ་འོ​ོད།

ཀ) ༦༦

ཁ) ༥༦

ག) ༤༦

ག) ལྷ་བྲི​ིས་དང་ཤི​ིང་བརྐོ​ོས།

༣། སྤྱི​ིར་བཙན་བྱོ​ོལ་ནང་གཞི​ིས་ཆགས་གྲངས་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ ཡོ​ོད།

༤།བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ནང་སྲི​ིད་ལས་ཁུངས་ནས་ཞུ་སྐུལ་བྱས་པར་བརྟེ​ེན་རྒྱ་གར་གཞུང་ནང་སྲི​ིད་ ལྷན་ཁང་གི​ིས་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ཟེ​ེར་བའི​ི་ཡི​ིག་ཆ་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་།

ཀ) བོ​ོད་མི​ིར་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྦྱོ​ོར་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ ༢༠༡༤ གི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ ༢༠༡༤

བཞི​ི་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

ཁ) བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ས་ཞི​ིང་བདག་དབང་

ག) རྒྱ་གར་གཞུང་གི​ི་ས་ཞི​ིང་སྲི​ིད་བྱུས་ ༢༠༡༤

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་གཅི​ིག་གི​ི་ཞི​ིང་ལས་སོ​ོན་འདེ​ེབས་སྐོ​ོར་ལ་བཅར་འདྲི​ི་བྱས་ཏེ​ེ་རེ​ེའུ་མི​ིག་སྐོ​ོངས། སོ​ོན།

འདེ​ེབས་དུས།

གནམ་ ཆུ།/ཞི​ིང་ ཆུ།

རྨོ​ོན་འདེ​ེབས་བྱེ​ེད་ ཐབས། (དེ​ེང་དུས། / སྲོ​ོལ་རྒྱུན།)

139

ཐོ​ོན་རྫས། བཙས་མ་བརྔ་ (ཚོ​ོང་སྒྱུར། / སྒེ​ེར་ བའི​ི་དུས་ཚོ​ོད། གྱི​ིས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད།)

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལག་ཤེ​ེས།

༡༧

༄༅། །བོ​ོད་ཁ་བ་ཅན་གྱི​ི་ལྗོ​ོངས་འདི​ིར་ལོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོའི་ིསྔོ​ོན་ནས་རང་གི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལྡན་པའི​ི་ལག་ཤེ​ེས་ འདྲ་མི​ིན་སྣ་ཚོ​ོགས་དར་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ལྷ་བྲི​ིས་དང་།རུམ་ཐགས ཤི​ིང་བཟོ​ོ། ལྕགས་བཟོ​ོ། འཇི​ིམ་བཟོ​ོ། སྣམ་འཐག སྐུ་

ཐང་བཞེ​ེངས་པའི​ི་ལག་རྩལ་སོ​ོགས་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ལག་ཤེ​ེས་དེ​ེ་ཚོ​ོ་ནི​ི་བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གྱི​ི་ལག་འཁྱེ​ེར་ལྟ་བུ་ཡི​ིན། གོ​ོང་གསལ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལག་ཤེ​ེས་དེ​ེ་དག་དེ​ེང་དུས་ཀྱི​ི་ལག་ཤེ​ེས་ལྟར་ཡུལ་གྲུ་མང་པོ​ོར་དར་སྲོ​ོལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་མེ​ེད་ཀྱང་མི​ི་

རབས་མང་པོ​ོའི་ི རི​ིང་ང་ཚོ​ོའི​ི་ཕ་མེ​ེས་ཚོ​ོས་རྩ་ཆེ​ེར་བཟུང་ནས་རྒྱུན་འཛི​ིན་དང་ཡར་རྒྱས་བཏང་ཡོ​ོད། ལག་ཤེ​ེས་དེ​ེ་ཚོ​ོ་བོ​ོད་ མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་ཐབས་དང་བོ​ོད་པའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལྡན་ཡོ​ོད་པར་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཐུགས་སྣང་གནང་དགོ​ོས།

༡། ལྷ་བྲི​ིས།

རྒྱལ་ཁབ་ཕལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནང་རང་གི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་རི​ི་མོ​ོའི་ི འབྲི​ི་སྲོ​ོལ་འདྲ་མི​ིན་སྣ་ཚོ​ོགས་དར་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་

བོ​ོད་ལ་ཆ་བཞག་ནའང་། གཉའ་ཁྲི​ི་བཙན་པོ​ོའི་ི གོ​ོང་ནས་རི​ི་མོ​ོ་འབྲི​ི་སྲོ​ོལ་དར་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་། ལྷ་སྐུ་འབྲི​ི་བའི​ི་སྲོ​ོལ་ནི​ི་ནང་ཆོ​ོས་

རས་གཞི​ི།

ཚོ​ོན།

པི​ིར་སྨྱུག

ཐང་ག

ཐི​ིག་སྐུད།

དབུར་རྡོ​ོ།

140

པར་རི​ིས། ༡༧་༡ ལྷ་བྲི​ིས་པའི​ི་ཡོ​ོ་བྱད།

བོ​ོད་ལ་དར་བ་ནས་བྱུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། རས་དང་ཤོ​ོག་བུའི​ི་ངོ​ོས་སུ་བྲི​ིས་པའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ལ་ཐང་ག་དང་། རྩི​ིག་པའམ་གྱང་ངོ​ོས་སུ་

བྲི​ིས་པའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ལ་ལྡེ​ེབས་རི​ིས་ཟེ​ེར། ཐང་ག་དང་ལྡེ​ེབས་རི​ིས་འབྲི​ི་མཁན་གྱི​ི་མི​ི་ལ་ལྷ་བྲི​ིས་པ་ཟེ​ེར།

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྔ་མོ​ོའི་ི ཐང་ག་དང་། ལྡེ​ེབས་རི​ིས་འབྲི​ི་སྲོ​ོལ་ལ་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི​ི་རི​ི་མོ​ོའི་ི འབྲི​ི་སྲོ​ོལ་གྱི​ི་ཤན་

ཞུགས་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། རྒྱ་གར་ནས་དར་བའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ལ་རྒྱ་བྲི​ིས་དང་། བལ་ཡུལ་ནས་དར་བའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ལ་བལ་བྲི​ིས་ཟེ​ེར།

ཕྱི​ིས་སུ་སྙན་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ལྷ་བྲི​ིས་པ་སྨན་བླ་དོ​ོན་གྲུབ་ཅེ​ེས་པ་ཞི​ིག་བྱུང་། ཁོ​ོང་གི​ིས་རང་ལུགས་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་

པའི​ི་རི​ི་མོ​ོའི་ིའབྲི​ི་སྲོ​ོལ་གསར་པ་ཞི​ིག་བཟོ​ོས་པ་དེ​ེ་ལ་སྨན་བྲི​ིས་ཟེ​ེར། ཁོ​ོང་གི​ིས་རྗེ​ེས་སུ་མཁྱེ​ེན་བྲི​ིས་དང་། ཀར་བྲི​ིས་སོ​ོགས་ ཀྱི​ི་འབྲི​ི་སྲོ​ོལ་དར་བ་མ་ཟད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡུལ་ལུང་སོ​ོ་སོ​ོའི་ིནང་འབྲི​ི་སྲོ​ོལ་མི​ི་འདྲ་བ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། བོ​ོད་པའི​ི་ཐང་ག་དང་། ལྡེ​ེབས་ རི​ིས་ནི​ི་དེ​ེང་སང་འཛམ་གླི​ིང་ནང་དོ​ོ་སྣང་བྱེ​ེད་མཁན་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

༢། ཤི​ིང་བཟོ​ོ།

ཤི​ིང་བཟོ​ོའི་ི ལག་རྩལ་ནི​ི་བོ​ོད་གནའ་བོ​ོའི་ི དུས་སྐབས་ནས་རི​ིམ་བཞི​ིན་འཕེ​ེལ་ རྒྱས་བྱུང་བ་ཞི​ིག ་ཡི​ིན ། ཁྱེ​ེད ་ཀྱི​ི་ བོ​ོད ་ཀྱི​ི་ རྒྱལ་རབས་ནང་རྒྱལ་པོ​ོ་ པུ་དེ​ེ་ གུང་རྒྱལ་གྱི​ི་ དུས་སུ་ཤི​ིང ་ལ་ཨི​ི་ ཁུང་ཕུག་སྟེ​ེ་ གཉའ་ཤི​ིང ་དང་། གཤོ​ོལ ་

མདའ། གཤོ​ོལ་ཕུར་བཟོ​ོ་བ། ཆུ་ཆེ​ེན་ལ་ཤི​ིང་གི​ི་ཟམ་པ་འཛུགས་པ་བཅས་ ལ་གཟི​ིགས་ན་རྟོ​ོགས་ཐུབ། སྤྱི​ིར་བོ​ོད་ཤར་ཕྱོ​ོགས་དང་། ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་ སོ​ོགས་སུ་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོ​ོ་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ལ་ཤི​ིང་ཆའི​ི་རི​ིགས་ཡག་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ པས། ཤི​ིང་བཟོ​ོའི་ི ལག་ཤེ​ེས་སྣ་ཚོ​ོགས་དར་བ་རེ​ེད། དཔེ​ེར་ན། ཁང་

པར་རི​ིས། ༡༧་༢ ཤི​ིང་བརྐོ​ོས་རྒྱབ་པའི​ི་ཅོ​ོག་ཙེ​ེ།

མཆན་ ལྟ་བུ་རེ​ེད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤི​ིང་བཟོ​ོའི་ི ཐུན་མི​ིན་ཁྱད་ཆོ​ོས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ནི​ི་ཤི​ིང་ ེ། ལ་རྐོ​ོས་རྒྱག་རྒྱུ་ཡི​ིན་ཞི​ིང་། ཤི​ིང་རྐོ​ོས་ཟེ​ེར་བ་ནི​ི་ཤི​ིང་ཆའི​ི་སྟེ​ེང་ལ་རི​ི་ འགྲེལ པའི​ི་སྒོ​ོ་དང་། སྒེ​ེའུ་ཁུང་། ཁྱི​ིམ་ཆས་སོ​ོགས་ཤི​ིང་གི​ིས་བཟོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་པ་ མོ​ོ་བྲི​ིས་ནས་འབུར་དུ་བཏོ​ོན་པ་ལ་ཟེ​ེར། མཆོ​ོད་གཤོ​ོམ་དང་། ཆ་སྒམ།

ཅོ​ོག་ཙེ​ེ་སོ​ོགས་ལ་རྐོ​ོས་རྒྱག་གི​ི་ཡོ​ོད། ཕོ​ོ་བྲང་པོ​ོ་ཏཱ་ལ་དང་། དགོ​ོན་པ་

གཤོ​ོལ་མདའ།-ཐོ​ོང་གཤོ​ོལ་གྱི​ི་ཡུ་བ།

གཟོང་ཁ།-ཤིང་དང་རྡོ་སོགས་ལ་ཨི་ཁུང་འབིག་བྱེད། ཁྲབ།-མཚོ​ོན་ཆ་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ལྕགས་གོ​ོས་ཤི​ིག།

ཤད་མ།-བལ་སྐུད་ཀྱི​ིས་བཏགས་པའི​ི་གོ​ོས་རྒྱུ་མཐུག་ པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་མི​ིང་སྟེ​ེ། སྣམ་བུའི​ི་ལེ​ེགས་པའི​ི་རི​ིགས་ཤི​ིག

ས་ཚི་ཅན།-འབྱར་ཚི་ཡོད་པའི་ས་འཇམ།

ཁག་གི​ི་ཀ་གདུང་སོ​ོགས་ལ་རི​ི་མོ​ོ་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྐོ​ོས་རི​ིས་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་པར་ཁང་ཁག་གི​ི་ནང་ པང་ལེ​ེབ་ཐོ​ོག་ཡི​ིག་འབྲུ་བརྐོ​ོས་པའི​ི་པར་ཤི​ིང་ཡང་ཤི​ིན་ཏུ་མང་པོ​ོ་མཇལ་རྒྱུ་ཡོ​ོད།

ཤི​ིང་བཟོ​ོའི་ིལག་ཆ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤི​ིང་བཟོ​ོའི་ི ལག་ཆ་ལ། འབུར་ལེ​ེན་དང། སེ​ེག་ལེ​ེན། གསོ​ོར་སོ​ོགས་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཐོ​ོག གཞོ​ོག་གྲི​ི་

141

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཤུར་ལེ​ེན།

འབུར་ལེ​ེན།

སྟེ​ེ་གཙག

ཐོ​ོ་བ།

སོ​ོག་ལེ​ེ།

གཟོ​ོང་།

སློ​ོབ་དཔོ​ོན།

འབའ་སོ​ོག

ཐི​ིག་ཆས།

བཙི​ིར་ལྕགས།

པར་རི​ིས། ༡༧་༣ ཤི​ིང་བཟོ​ོ་བའི​ི་ཡོ​ོ་བྱད།

སེ​ེན་གཟུགས་མ་ཤི​ིང་གི​ི་ཡུ་བ་འཛི​ིན་བདེ​ེ་ཅན་ཆེ​ེ་འབྲི​ིང་ཆུང་གསུམ་དང་། གཟོ​ོང་ཁ་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཆུང་ཁ་ཤས་དང་། རྐོ​ོ་བྱེ​ེད་དང་ ། གཞོ​ོག་བྱེ​ེད། གཅོ​ོད་བྱེ​ེད། འབི​ིག་བྱེ​ེད། རྡུང་བྱེ​ེད་དང་། འདྲ་བྱེ​ེད། བརྡར་བྱེ​ེད་སོ​ོགས་དགོ​ོས།

༣། ལྕགས་བཟོ​ོ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༣༡ ལྕགས་ཕག་ལོ​ོར་གྲུབ་ཐོ​ོབ་ཐང་སྟོ​ོང་རྒྱལ་པོ​ོ་དགུང་ལོ​ོ་

བདུན་ཅུ་དོ​ོན་གཅི​ིག་ལ་ཕེ​ེབས་སྐབས། ཁོ​ོང་གི​ིས་དབུ་ཁྲི​ིད་དེ​ེ་རྒྱུ་ཆ་མཁོ​ོ་སྒྲུབ་ མཛད་ནས་ལྷ་སའི​ི་སྐྱི​ིད་ཆུའི​ི་ལྕགས་ཟམ་ཐོ​ོག་མར་བཙུགས་པ་ནས་དགུང་ལོ​ོ་

བརྒྱ་དང་ཉེ​ེར་ལྔ་ལ་མ་ཕེ​ེབས་བར་སྟོ​ོད་ལུང་དང་། ལྷ་རྩེ​ེ། ལྷོ​ོ་ཁ། འོ​ོན། འཕན་

པོ​ོ་བྲག་རལ། ཤར་གྲུ་ཁ། འབྲི​ི་གུང་། ལྕགས་ཟམ་ཆུ་བོ​ོ་རི​ི། རྫ་ཆུ་ཁ། འབྲི​ི་ ཆུ། ཉག་ཆུ། དར་རྩེ​ེ་མདོ​ོ་སོ​ོགས་དབུས་གཙང་ཁམས་གསུམ་གྱི​ི་ས་ཆར་

ཁྱོ​ོན་བསྡོ​ོམས་ལྕགས་ཟམ་ལྔ་བཅུ་ང་བརྒྱད་བཙུགས། ཁོ​ོང་སྐུ་གཤེ​ེགས་ཁར་ པར་རི​ིས། ༡༧་༤ ལྕགས་ཟམ་མཐའ་མ་ལྷོ​ོ་ཁའི​ི་ཉ་མགོ​ོ་གྲུ་ཁའི​ི་ལྕགས་ཟམ་འཛུགས་གནང་མཛད་

པ་རེ​ེད། ལྕགས་ཟམ་རྣམས་ཀྱི​ི་ལྕགས་ཐག་སྦོ​ོམ་ཚད་ཕྲུ་གུ་ལོ​ོ་བརྒྱད་ལོ​ོན་པའི​ི་ལག་ངར་དང་མཉམ་པ་ཤ་སྟག་ཡོ​ོད་ལ།

ལྕགས་ཟམ་གྱི​ི་བཟོ​ོ་པ་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི མི​ིང་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཐང་སྟོ​ོང་རྒྱལ་པོ​ོའི་ི རྣམ་ཐར་ནང་གསལ་བས་ཐམས་ཅད་བོ​ོད་རི​ིགས་བཟོ​ོ་ པ་ཤ་སྟག་ཡི​ིན།

142

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

ལྕགས་བཞུ་བཏུལ་བྱས་ཏེ​ེ་དངོ​ོས་རི​ིགས་སྣ་ཚོ​ོགས་བཟོ​ོ་བ་དང་། ཚགས་རྒྱག་པ། ལུགས་སུ་བླུགས་པ། ཕྱེ​ེ་མ་བཟོ​ོ་

བ། ལྕགས་སྐུད་འཐེ​ེན་པ། མཉམ་བསྲེ​ེས་ཁྲོ​ོ་ལྕགས་བཟོ​ོ་བ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལག་རྩལ་བ་ལ་ལྕགས་བཟོ​ོ་བ་ཞེ​ེས་ཟེ​ེར།

ལྕགས་རི​ིགས་ཀྱི​ི་དངོ​ོས་ཆས།

སྐུ་བརྙན།

བུམ་པ།

མཆོ​ོད་ཀོ​ོང་།

རྣ་ལོ​ོང་།

མཛུབ་དཀྲི​ིས།

གསེ​ེར་གྱི​ི་སྒྲོ​ོག་དུང་།

སོ​ོག་བྱི​ིལ།

ཧ་ཡང་།

ཁོ​ོག་ལྡི​ིར།

ཚལ་གྲི​ི།

གྲི​ི།

པར་རི​ིས། ༡༧་༥ ཡོ​ོ་ཆས།

ཏི​ིང་།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལྕགས་བཟོ​ོའི་ི ལག་རྩལ་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོའི་ི དུས་རབས་དང་པོ​ོའི་ི གཡས་གཡོ​ོན་དུ་རུ་ལས་སྐྱེ​ེས་ཀྱི​ིས་ཟངས་ལྕགས་

བཞུས་འདོ​ོན་བྱས་པ་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་གསལ་ཡོ​ོད།

ལྕགས་ཀྱི​ི་གྲི​ི་དང་། ཁྲབ་སོ​ོགས་བཟོ​ོ་བའི​ི་ལག་རྩལ་གྱི​ི་ཆུ་ཚད་འདྲ་མི​ིན་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ལྕགས་ཁྲབ་དང་ལྕགས་ཟམ་

བཟོ​ོ་རྒྱུ་ནི​ི་སྤྱི​ིར་བཏང་གི​ི་ཡོ​ོ་བྱད་བཟོ​ོ་རྒྱུ་ལས་ཧ་ཅང་དཀའ་ཞི​ིང་། ལག་རྩལ་ཆུ་ཚད་མཐོ​ོ་པོ​ོ་མེ​ེད་ན་བཟོ​ོ་མི​ི་ཐུབ།

ལྕགས་རི​ིགས་ནི​ི། གསེ​ེར་དང་། དངུལ། ཟངས། ལྕགས། ཧ་ཡང་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་མི​ིང་ཡི​ིན། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལྕགས་བཟོ​ོའི་ིལས་

རི​ིགས་ལ་གསེ​ེར་བཟོ​ོ་དང་། དངུལ་བཟོ​ོ། ལྕགས་བཟོ​ོ་སོ​ོགས་ནང་གསེ​ེས་ཁ་ཤས་ཡོ​ོད། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོ་རྒྱན་ཆ་ལ་དང་དོ​ོད་ ཡོ​ོད་པས། གསེ​ེར་བཟོ​ོ་བ་དང་། དངུལ་བཟོ​ོ་བས་རྒྱན་ཆ་སྣ་ཚོ​ོགས་བཟོ​ོ་བ་རེ​ེད། དེ​ེ་བཞི​ིན་མཆོ​ོད་པའི​ི་ཡོ​ོ་ཆས་སྣ་ཚོ​ོགས་

143

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཐགས་ལས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་རྫས།

འཐག་གི​ི་ཡོ​ོ་ཆས།

བཏག་མ།

ལྕགས་ཤད། ཐོ​ོ་བ།

ཁོ​ོག་སྤུན།

ཐགས་མཁན། ཐགས་ཁྲི​ི།

ཇེ​ེམ་ཙེ​ེ།

གྲུམ་གདན།

སྐེ​ེ་གདན།

གྲུ་གུ། སྣམ་བུ།

ཁ་ཤུར་ཇེ​ེམ་ཙེ​ེ།

བཟོ​ོ་བ་དང་། ཚགས་རྒྱག་པ་སོ​ོགས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

བཙུགས་གདན།

པང་གདན།

བཙུགས་ཕྲུག

པར་རི​ིས། ༡༧་༦

༤།རུམ་ཐགས།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ལག་ཤེ​ེས་ཆེ​ེ་བ་གཅི​ིག་ནི​ི་རུམ་འཐག་ཡི​ིན། མལ་གདན་སྣ་ཚོ​ོགས་འཐག་རྒྱུའི​ི་ལག་ཤེ​ེས་དེ​ེ་ ལ་རུམ་འཐག་ཟེ​ེར། བོ​ོད་པའི​ི་རུམ་འཐག་རྒྱུ་ཆ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བལ་ཡི​ིན་པས་འཇམ་པོ​ོ་དང་དྲོ​ོ་པོ​ོ་ཡོ​ོད།རུམ་ཐགས་གི​ི་ལག་ཤེ​ེས་

དེ​ེ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཆ་གཞན་དག་ལས་དབུས་གཙང་ཕྱོ​ོགས་ལ་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བ་བྱུང་ཡོ​ོད། གཙང་གི​ི་ཕྱོ​ོགས་ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་རུམ་ ལ་གཙང་རུམ་ཞེ​ེས་སྐད་གྲགས་ཆེ​ེ་ལ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་མཁན་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

ཐགས་ལས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་རྫས།

ཐགས་ལས་ཁོ​ོངས་སུ་རུམ་གདན་གཅི​ིག་པུ་མ་ཡི​ིན་པར། ཁ་གདན་དང་། སྣམ་བུ། ཤད་མ། པང་གདན། སྐེ​ེད་

གདན། སླེ​ེའུ། བཙུགས་ཕྲུག་སོ​ོགས་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ནང་ཐགས་ལས་མང་ཆེ​ེ་བ་བུད་མེ​ེད་ཚོ​ོས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེང་སང་ བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་བལ་ཡུལ་དང་། རྒྱ་གར། འབྲུག་སོ​ོགས་ནང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རུམ་ཐགས་ལག་ཤེ​ེས་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ ཡོ​ོད་དོ​ོ།།ཇི​ིམ་

144

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

སྦྱོ​ོང་ཚན། དང་པོ​ོ།༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས། ༡། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལྡན་པའི​ི་ལག་ཤེ​ེས་ཁ་ཤས་ཀྱི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས། ༢། བོ​ོད་དུ་རི​ི་མོ​ོ་འབྲི​ི་སྲོ​ོལ་ག་དུས་ནས་དར་ཡོ​ོད། ༣། ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་ལྡེ​ེབས་རི​ིས་ཟེ​ེར།

༤། སྨན་བྲི​ིས་ཞེ​ེས་པའི​ི་རི​ི་མོ​ོའི་ིའབྲི​ི་སྲོ​ོལ་གསར་པ་དེ​ེ་སུས་བཟོ​ོས་སམ།

༥། རྒྱལ་པོ​ོ་པུ་དེ​ེ་གུང་རྒྱལ་གྱི​ི་དུས་སུ་ཤི​ིང་བཟོ​ོའི་ིལག་རྩལ་གང་དང་གང་དར་ཡོ​ོད་དམ། ༦། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་ལྕགས་བཟོ​ོ་ཟེ​ེར།

༧། རུམ་ཐགས་ཀྱི​ི་རྒྱུ་ཆ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་ཡི​ིན་པ་དང་། བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་ལས་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་གང་དུ་ཡོ​ོད།

གཉི​ིས་པ། འགྲི​ིག་མི​ིན་རྟགས་རྒྱོ​ོབ།

༡། ལྷ་སྐུ་འབྲི​ི་བའི​ི་སྲོ​ོལ་ནི​ི་ནང་ཆོ​ོས་བོ​ོད་ལ་དར་བ་ནས་བྱུང་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ༢། རྩི​ིག་པའམ་གྱང་ངོ​ོས་སུ་བྲི​ིས་པའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ལ་ཐང་ག་ཟེ​ེར།

༣། ཁྲབ་དང་ལྕགས་ཟམ་བཟོ​ོ་རྒྱུ་ནི​ི་སྤྱི​ིར་བཏང་གི​ི་ཡོ​ོ་བྱད་བཟོ​ོ་རྒྱུ་ལས་སླ།

༤། རུམ་ཐགས་ཀྱི​ི་ལག་ཤེ​ེས་དེ​ེ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཆ་གཞན་དག་ལས་དབུས་གཙང་ཕྱོ​ོགས་ལ་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད། ༥། བོ​ོད་ཀྱི​ི་འཇི​ིམ་བཟོ​ོའི་ིལག་རྩལ་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོའི་ིགོ​ོང་གི​ི་ལོ​ོ་ཉི​ིས་བརྒྱ་ལྷག་གི​ི་སྔོ​ོན་ནས་དར་ཡོ​ོད།

གསུམ་པ། གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། ཁྱེ​ེད་རང་གི​ིས་དགའ་ཤོ​ོས་བྱེ​ེད་སའི​ི་ལག་ཤེ​ེས་གང་ཡི​ིན། ལག་ཤེ​ེས་དེ​ེ་སྦྱོ​ོང་བར་ཆ་རྐྱེ​ེན་གང་དང་གང་དགོ​ོས་སམ། ༢། སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་སྡེ​ེ་ཚན་དུ་བགོ​ོས་ནས་ལག་ཤེ​ེས་ཤི​ིག་གི​ི་སྐོ​ོར་ལ་གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

(དཔེ​ེར་ན། ལག་ཤེ​ེས་དེ​ེ་ལ་ཡོ​ོ་ཆས་གང་དང་གང་དགོ​ོས་མི​ིན། ལག་ཤེ​ེས་དེ​ེས་དངོ​ོས་ཆས་གང་དང་གང་བཟོ​ོ་ཐུབ་མི​ིན།)

145

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བཞི​ི་པ། མཐུན་སྦྱོ​ོར་གྱི​ིས། ༡།

བཙུགས་ཕྲུག

ལྷ་བྲི​ིས།

༢།

འབུར་ལེ​ེན།

ལྕགས་བཟོ​ོ།

༣།

པི​ིར་སྨྱུག

རུམ་ཐགས།

༥།

མཛུབ་དཀྲི​ིས།

ཤི​ིང་བཟོ​ོ།

ལྔ་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། ལག་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་ལ་བལྟས་ནས་རི​ིགས་རུས་དབྱེ​ེ་བ་ཕྱེ​ེ་ན་དགེ​ེ་སྐྱོ​ོན་གང་ཡོ​ོད་དམ། ༢། དེ​ེང་སང་ང་ཚོ​ོའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ལག་ཤེ​ེས་གསར་པ་གང་དང་གང་འདུག

146

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

ད་ལྟའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་གནས་སྟངས།

༡༨

༄༅། །ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སློ​ོབ་ཚན་བཞི​ི་པ་ “ཁོ​ོར་ཡུག” ཅེ​ེས་པ་དེ​ེ་བཀླགས་རྗེ​ེས། ཁོ​ོར་ཡུག་ཟེ​ེར་ན་གང་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་ཟེ​ེར་གྱི​ི་ ཡོ​ོད་པ་དྲན་སོ​ོས་ཀྱི​ི་འདུག་གམ། སྤྱི​ིར་ང་ཚོ​ོ་ཁོ​ོར་ཡུག་ལས་བྲལ་ཐབས་མེ​ེད་པ་མ་ཟད། ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ིས་ང་ཚོ​ོའི​ི་ལུས་ སེ​ེམས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཁང་པའི​ི་ཉེ​ེ་འགྲམ་དུ་གད་སྙི​ིགས་ དང་ཆུ་རྙོ​ོག་ལས་རྩི​ི་ཤི​ིང་དང་མེ​ེ་ཏོ​ོག་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་བསྐོ​ོར་ཡོ​ོད་ན། ལུས་བདེ​ེ་བ་དང་སེ​ེམས་སྐྱི​ིད་པ་ཡོ​ོང་གི​ི་མ་རེ​ེད་དམ།

སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་ད་ལྟའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་གནས་སྟངས་སྐོ​ོར་ལ་སྦྱོ​ོང་རྒྱུ་ཡི​ིན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རྒྱ་ནག་

གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་ཇི​ི་འདྲ་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐོ​ོར་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

བྱེད་སྒོ། བོད་ཀྱི་ཁོར་ཡུག་སྐོར་ལ་ཤེས་གསུམ་རེའུ་མིག་གི་བྱེད་སྒོ་སྤེལ་དགོས།

ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ།

ཤེ​ེས་འདོ​ོད་པ།

ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱུང་བ།

147

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྤྱི​ིར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ནི​ི་མཐའ་ལ་གངས་རི​ིས་བསྐོ​ོར་ཅི​ིང་། མཚོ​ོ་དང་། གཙང་པོ​ོ། བྱེ​ེ་ཐང་སོ​ོགས་ཡོ​ོད་པའི​ི་འཛམ་

གླི​ིང་གི​ི་ས་བབ་དམི​ིགས་བསལ་ཅན་གྱི​ི་ཡུལ་གྲུ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་བྱུང་རབས་ནང་རི​ི་རྒྱ་ཀླུང་རྒྱ་བསྡམས་ཏེ​ེ་ཁོ​ོར་

ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་བཀའ་ཁྲི​ིམས་དམ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་ལས་འབྲས་བརྩི​ི་སྲུང་བྱེ​ེད་མཁན་ཡི​ིན་པར་

བརྟེ​ེན་གཞན་ལ་གནོ​ོད་བསྐྱལ་ན་རང་ཉི​ིད་ལའང་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་ཡོ​ོང་གི​ི་མེ​ེད་པར་བརྩི​ིས་ཏེ​ེ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་དེ​ེ་མཛེ​ེས་སྡུག་ ལྡན་ཞི​ིང་། ཞི​ི་བདེ​ེ་ལྷི​ིང་འཇགས་ཀྱི​ི་ཡུལ་གྲུ་ཞི​ིག་ཏུ་གནས་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ ས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བཙན་བཟུང་བྱས་པ་ནས་བཟུང་། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་དཔལ་འབྱོ​ོར་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་མི​ིང་ཐོ​ོག་ནས་གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་ འདོ​ོན་དང་། བཟོ​ོ་གྲྭ་གསར་རྒྱག། ཤི​ིང་ནགས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་ཚད་ལས་བརྒལ་བ་བྱས་པ་དང་། འབྲོ​ོག་པའི​ི་འཚོ​ོ་ཐབས་བརྗེ​ེ་

སྒྱུར། ཆུ་མཛོ​ོད་གསར་རྒྱག རི​ི་དང་ཆུ་སོ​ོགས་རང་བྱུང་གི​ི་གནས་བབ་ལ་དོ​ོ་ཕོ​ོག་ཚབས་ཆེ​ེན་བཏང་བས་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ སྣེ​ེ་གསུམ་པ་འབོ​ོད་པའི​ི་ད་ལྟའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་གནས་སྟངས་དེ​ེ་ཧ་ཅང་ཛ་དྲག་གི​ི་གནས་སུ་གྱར་ཡོ​ོད།

༡། གཙང་པོ​ོར་ཆུ་མཛོ​ོད་རྒྱག་པ།

ཆུ་མཛོ​ོད་ཀྱི​ིས་ཆུའི​ི་རང་བཞི​ིན་གྱི​ི་རྒྱུན་དེ​ེ་བཀག་ནས་སྣོ​ོད་བཅུད་མ་ལག་ལ་དོ​ོ་ཕོ​ོག་བཏང་སྟེ​ེ། ཆུའི​ི་དྭངས་གཙང་

དང་། ལོ​ོ་ ཏོ​ོག ་གི​ི་ ཐོ​ོན ་སྐྱེ​ེད ། ཉའི​ི་ ཁ་གྲངས་ བཅས་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་བཟོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། ཆུ་མཛོ​ོད་ ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོར་ཆུ་ལོ​ོག་

དང་ས་རུད་རྒྱག་པ། ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྩི​ི་

ཤི​ིང་དང་སེ​ེམས་ཅན་ལ་གནོ​ོད་འཚེ​ེ་གཏོ​ོང་གི​ི་ ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༡༨་༡ རྫམ་ཆུ་ཤུགས་གློ​ོག་ཁང་།

འཛམ་གླི​ིང་ནང་གི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད་ཀྱི​ི་གྲངས་

མང་པོ​ོ་ ཞི​ིག ་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས ་བོ​ོད ་ཁུལ་དུ་ བརྒྱབ་ཡོ​ོད། ཆུ་མཛོ​ོད་དེ​ེ་དག་ལས་ཆུ་ཤུགས་

148

གློ​ོག ་འདོ​ོན ་ཆེ​ེ་ ཁག་ལྔ་བཅུ་ལྷག་འཛུགས་

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཉེ​ེ་ཆར་རྒྱ་ཚ་ཁུལ་དུ་རྫམ་ཆུ་ཤུགས་གློ​ོག་ཁང་ (Zangmu Hydro Powerplant) ཞེ​ེས་པའི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

ཞི​ིག་ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ​ོའི་ིརྒྱུད་ལ་གསར་རྒྱག་བྱས་ཡོ​ོད།

༢། འབྲོ​ོག་པ་གནས་སྤོ​ོ།

བོ​ོད ་ཀྱི​ི་ ས་ཁྱོ​ོན ་བརྒྱ་ཆ་བདུན་ཅུ་ཙམ་

རྩྭ་ཐང་ཡི​ིན་པ་དང་། དེ​ེའི​ི་སྟེ​ེང་འབྲོ​ོག་པ་

ཚོ​ོས་ལོ​ོ་ངོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོའི་ི རི​ིང་འཚོ​ོ་

བ་བསྐྱལ་ནས་གནས་ཡོ​ོད ་ཀྱང་། རྒྱ་ གཞུང་གི​ིས ་འཛུགས་སྐྲུན་དང་ཡར་

རྒྱས་ལ་ཁ་གཡར་ནས་བོ​ོད ་ཀྱི​ི་ འབྲོ​ོག ་

པ་མང་པོ​ོ་ གནས་སྤོ​ོ་ བྱས་ནས་གྲོ​ོང ་སྡེ​ེ་

གསར་འཛུགས་ཀྱི​ིས ་འཚོ​ོ་ བ་སྐྱེ​ེལ ་དུ་

པར་རི​ིས། ༡༨་༢ བོ​ོད་མདོ​ོ་སྨད་བསང་ཆུ་རྫོ​ོང་ཨ་མཆོ​ོག་ཡུལ་ཚོ​ོའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་ གཞུང་གི​ིས་མུ་མཐུད་གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་ལ་ཞི​ི་རྒོ​ོལ་སྐད་འབོ​ོད་བྱས་པ།

འཇུག་གི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་འབྲོ​ོག་པ་རྣམས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་ཐབས་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དང་མི​ི་འདྲ་བ་ཡི​ིན་པས། ཉི​ིན་རེ​ེའི​ི་འཚོ​ོ་བ་ཙམ་ལའང་ དཀའ་ངལ་འཕྲད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

འབྲོ​ོག་པ་རྣམས་གནས་སྤོ​ོ་བྱས་པའི​ི་ཤུལ་དུ་བཟོ​ོ་གྲྭ་འཛུགས་པ་དང་། གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་ལས་གཞི​ི་ (Mining

Project) རི​ིགས་སྤེ​ེལ་ཏེ​ེ་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་གཏོ​ོར་སྐྱོ​ོན་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དུག་རྫས་སྙི​ིགས་རོ​ོ་ (Toxic Waste)

སོ​ོགས་ཆུའི​ི་ནང་གཡུགས་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་དེ​ེའི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་མི​ི་དང་སེ​ེམས་ཅན་མང་པོ​ོར་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་ཕོ​ོག་པའི​ི་གནས་ཚུལ་ རི​ིགས་ཐོ​ོན་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

༣། གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན།

རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་བྱུང་གཏེ​ེར་ཁ་གསེ​ེར་དང་། དངུལ། ཟངས། ཞ་ཉེ​ེ། ཏི​ིག་ཚ་སོ​ོགས་ཚད་ལས་བརྒལ་བ་སྔོ​ོག་

འདོ​ོན་བྱས་པ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་དོ​ོ་ཕོ​ོག་ཤུགས་ཆེ​ེར་བཟོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་གཙང་གསུམ་ (རྨ་

ཆུ། འབྲི​ི་ཆུ། རྫ་ཆུ།) འགོ​ོ་ཁུངས་རང་བྱུང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཁུལ་ (Sangjiangyuan National Nature Reserve) ཞེ​ེས་བཏགས་ཡོ​ོད་

ཀྱང་། ཁྲི​ིམས་ལ་རྡོ​ོག་རོ​ོལ་གྱི​ིས་གནས་རི​ི་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱས་པར་བརྟེ​ེན་ཁུལ་དེ​ེའི​ི་མི​ི་མང་ཚོ​ོས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༣ ཟླ ༨ ཚེ​ེས་ ༡༦ ཉི​ིན་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༩ ནས་ད་བར་བོ​ོད་ནང་གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་ལ་བོ​ོད་མི​ིས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་ལས་

འགུལ་ཐེ​ེངས་ ༣༠ ལྷག་སྤེ​ེལ་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་མངོ​ོན་འདོ​ོད་ལ་ཉན་འཇོ​ོག་གཏན་ནས་མ་བྱས་པ་

149

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མ་ཟད། ཁེ​ེ་སང་དང་འདོ​ོད་རྔམ་ཁོ​ོ་ན་ལས་བོ​ོད་

ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་དོ​ོ་སྣང་མ་བྱས་པར། བཟོ​ོ་ཚོ​ོང་ ལས་ཁུངས་དང་ས་གནས་དཔོ​ོན ་རི​ིག ས་ངན་ འབྲེ​ེལ་གྱི​ིས་བོ​ོད་ནང་གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ ས་ ༣༠༠༠ ལྷག་བཙུགས་ཡོ​ོད།

༤། ཤི​ིང་ནགས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག

པར་རི​ིས། ༡༨་༣ ཤི​ིང་སྡོ​ོང་བཅད་ཟི​ིན་པའི​ི་པར།

ཁོ​ོར་ཡུག་ཉམས་ཞི​ིབ་པ་ (Environment-

tal Researcher ) ཚོ​ོའི​ི་ཉམས་ཞི​ིབ་ཁག་ཅི​ིག་ལས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ནས་ ༡༩༨༥ བར་བོ​ོད་ནང་ཤི​ིང་ནགས་ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༤༦

ཙམ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་པ་གསལ་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་སྔོ​ོན་ཀོ​ོང་པོ​ོ་ཁུལ་གྱི​ི་ཤི​ིང་ནགས་སྟུག་པོ​ོ་རྣམས་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་ཚད་ལས་བརྒལ་བ་བྱས་ཏེ​ེ་ཤི​ིང་ཆ་

མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གཙང་ཆུ་དང་མོ​ོ་ཊ་བརྒྱུད་རྒྱ་ནག་ཏུ་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་རི​ིམ་པ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད་པ་ རེ​ེད། ཤི​ིང་ནགས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་མང་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་བོ​ོད་ནང་གནམ་གཤི​ིས་དྲོ​ོད་ཚད་མཐོ​ོ་རུ་སོ​ོང་བ་དང་། ཆུ་ལོ​ོག་རྒྱུག་ པ་དང་ས་རུད་རྒྱག་པའི​ི་གནས་ཚུལ་ལོ​ོ་ལྟར་འཐོ​ོན་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

༥། རི​ི་དྭགས་གསོ​ོད་པ།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་བསྟན་འཛི​ིན་རྒྱ་མཚོ​ོ་མཆོ​ོག་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གསུམ་པའི​ི་ཡང་སྲི​ིད་དུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱུང་

རྗེ​ེས་ཨ་མདོ​ོ་ནས་ལྷ་སར་ཆི​ིབས་བསྒྱུར་གནང་སྐབས་ཕེ​ེབས་ལམ་དུ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་དྭགས་སེ​ེམས་ཅན་རྣམས་རང་དབང་

ངང་རྒྱུ་བཞི​ིན་པའི​ི་གཟི​ིགས་ཚུལ་ཁོ​ོང་གི​ི་མཛད་རྣམ་ “ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡུལ་དང་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་མི​ི་མང་” ནང་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་དང་། བོ​ོད་

ནང་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བཙན་བཟུང་བྱས་རྗེ​ེས་རི​ི་དྭགས་ཚད་ལས་བརྒལ་བ་བསད་བཟུང་བྱས་པར་བརྟེ​ེན། གཙོ​ོད་(Antellope) དང་། རྐྱང་། (Wild Ass) དོ​ོམ་ཁྲ་ (Panda) སོ​ོགས་སེ​ེམས་ཅན་ཁག་ཅི​ིག་རྩ་སྟོ​ོང་དུ་འགྲོ​ོ་ཉེ​ེན་ཡོ​ོད། །

གཙོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༡༨་༤

150

རྐྱང་།

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། ཆུ་མཛོ​ོད་ཀྱི​ིས་ཁོ​ོ​ོར་ཡུག་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་གང་དང་གང་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་དམ། ༢། འབྲོ​ོག་པ་གནས་སྤོ​ོ་བྱས་ན་རྩྭ་ཐང་ཉམས་ཆག་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

༣། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་བྱུང་གཏེ​ེར་ཁ་གང་དང་གང་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ༤། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ནང་གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ས་ག་ཚོ​ོད་བཙུགས་ཡོ​ོད།

༥། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ནས་ ༡༩༨༥ བར་བོ​ོད་ནང་ཤི​ིང་ནགས་ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ག་ཚོ​ོད་ཙམ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད།

ཁ༽ འགྲི​ིག་མི​ིན་རྟགས་རྒྱོ​ོབ།

༡། ཆུ་མཛོ​ོད་ཀྱི​ིས་ཆུའི​ི་རང་བཞི​ིན་གྱི​ི་རྒྱུན་དེ​ེ་འགོ​ོག་གི​ི་མེ​ེད། ༢། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ཉུང་ཤས་ཙམ་རྩྭ་ཐང་ཡི​ིན།

༣། འབྲོ​ོག་པ་རྣམས་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་གསར་པར་སྤོ​ོས་ཏེ​ེ་སྐྱི​ིད་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད།

༤། རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་ཁེ​ེ་སང་དང་འདོ​ོད་རྔམ་ཁོ​ོ་ན་ལས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་དོ​ོ་སྣང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད།

ག༽བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་བརྗོ​ོད་གཞི​ིའི​ི་ཐོ​ོག་ཚོ​ོམ་བུའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་སྤེ​ེལ་དགོ​ོས། གོ​ོ་རྟོ​ོགས་སྤེ​ེལ་རྒྱུ།

རྩྭ་ཐང་ཉམས་རྒུད། ཉེ​ེན་ཁ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག

151

སྲུང་སྐྱོ​ོབ།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ང༽ བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྲོ​ོག་ཆགས་ཁག་གི​ི་མི​ིང་རྣམས་ངེ​ེས་པར་གྱི​ིས།

པུ་ཤུད། (H oopoe

ཁུ་བྱུག (Cuckoo)

d (Black Necke ཁྲུང་ཁྲུང་སྐེ​ེ་ནག

གཙོ​ོད།(Antelope)

)

Crane)

། གསའ

ཅ༽ བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

rd)

eopa

wL (Sno

ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ལ་བོ​ོད་པའི​ི་གོ​ོམས་སྲོ​ོལ་ནང་བཤད་རྒྱུན་གང་ཡོ​ོད་པ་ཐོ​ོ་འགོ​ོད་བྱོ​ོས། དཔེ​ེར་ན། ས་ཆ་གང་བྱུང་ལ་བཙོ​ོག་གཅི​ིན་བཏང་ན་ལུས་ལ་རྨ་ཐོ​ོན།

152

གླ་བ། (Musk Deer)

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ། གལ་ཆེ​ེའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག

རྒྱ་གར་གྱི​ི་རང་དབང་འཐབ་རྩོ​ོད་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་ཨམ་རཱི​ཱ་ཏ་སར་གྱི​ི་སྡེ​ེབ་གསོ​ོད་ཆེ​ེན་མོ​ོའི་ི དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་ ཞེ​ེས་ཡོ​ོངས་སུ་གྲགས་པ་དེ​ེ་རྗ་ལན་ཝ་ལ་ བྷག་སྤྱི​ི་གླི​ིང་ནང་བྱུང་ཡོ​ོད།

རང་དབང་གི​ི་གོ​ོམ་བགྲོ​ོད་རི​ིང་པོ​ོ་ཞེ​ེས་པ་དེ​ེ་ནི​ི་ནེ​ེལ་སོ​ོན་ མན་ཌི​ི་ལ་མཆོ​ོག་གི​ིས་ལྷོ​ོ་ཨཕ་རི​ི་ཁའི​ི་མི​ི་ རི​ིགས་དཀར་ནག་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཐོ​ོག་འཐབ་རྩོ​ོད་བྱས་པའི​ི་རང་རྣམ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༢ ༧ ལོ​ོར་༧པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་མཆོ​ོག་གི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་རྣམས་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་ཏུ་ བཀོ​ོད་དེ​ེ་ཞུ་སྙི​ིང་ཡི​ིག་འབྲུ་ཁྲི​ི་བདུན་རྒྱ་ནག་གི​ི་སྲི​ིད་བློ​ོན་ཀྲོ​ོའུ་ཨེ​ེན་ལེ​ེ་ཡི​ི་མཚན་ཐོ​ོག་ཏུ་ཕུལ།

ང་ཚོ​ོས་ནམ་རྒྱུན་ཕྲུ་གུའི​ི་ཆུང་དུས་ཀྱི​ི་འཚར་ལོ​ོངས་བྱེ​ེད་སྟངས་གཅི​ིག་པ་ཡི​ིན་བསམ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་བ་བྱེ​ེད་ས་ཡོ​ོད་ཚད་ལ་བརྒྱུད་ལམ་ཟེ​ེར།

ད་ལྟའི​ི་ཆར་ནང་སྲི​ིད་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་སུ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ས་གནས་གཞི​ིས་ཆགས་ཁག ༥༦ ཡོ​ོད།

153

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རང་དབང་ཟེ​ེར་ན་ཅི​ི་རེ​ེད།

༡༩

༄༅། །འདས་པའི​ི་བྱུང་རབས་ནང་དབང་ཤུགས་ཆེ​ེ་བས་ཆུང་བར་བཙན་གནོ​ོན་ (Oppression) དང་། བཤུ་གཞོ​ོག (Exp-

ploitation) དབང་སྒྱུར་ (Rule) བྱས་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་མང་པོ​ོ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད་ཀྱང་། བཙན་འཛུལ་དང་གཉའ་གནོ​ོན་

ལས་ཐར་ཆེ​ེད། སྐྱེ​ེ་བོ​ོ་འགའ་ཤས་ཀྱི​ིས་དཀའ་བ་ཁྱད་དུ་བསད་དེ​ེ་གདོ​ོང་ལེ​ེན་དང་འཐབ་རྩོ​ོད་བྱས་པའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སེ​ེམས་ འགུལ་ཐེ​ེབས་པ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་འདས་ཟི​ིན་པའི​ི་ལོ​ོ་ཟླའི​ི་ནང་བྱུང་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད།

བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་སྡེ​ེ་ཚན་གསུམ་དུ་བགོ​ོས་ནས་གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

 མི​ི་མང་པོ​ོས་རང་དབང་གི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རང་གི​ི་ཡོ​ོད་ཚད་བློ​ོས་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ།  བོ​ོད་མི​ིའི​ི་རང་དབང་ཆེ​ེད་སྐུ་ལས་སྐྱོ​ོན་མཁན་གྱི​ི་མི​ི་སྣ་འགའ་ཤས་ཀྱི​ི་མཚན་བྲི​ིས།



ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་གྲོ​ོང་སྡེ​ེའམ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ནང་མི​ི་མང་གི​ི་རང་དབང་རྩོ​ོད་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་སྐྱེ​ེ་བོ​ོ་དེ​ེ་འདྲ་ཡོ​ོད་དམ། གལ་ཏེ​ེ་ཡོ​ོད་ ན་ཁོ​ོང་གི​ི་སྐོ​ོར་ལ་མདོ​ོར་ཙམ་ཞི​ིག་འབྲི​ི་དེ​ེབ་ནང་དུ་བྲི​ིས།

ང་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་ཡོ​ོད་ཚད་བློ​ོས་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་ཐུབ་པའི​ི་རང་དབང་ཟེ​ེར་བ་དེ​ེ་གངརེ​ེད།

དངོ​ོས་བྱུང་ལོ​ོ་རྒྱུས།

ང་ཚོ​ོའི​ི་འཛམ་གླི​ིང་འདི​ི་བྱུང་བ་ནས་བཟུང་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་རང་དབང་གི​ི་ཆེ​ེད་དུ་མི​ི་མང་པོ​ོས་ཚད་ལས་

འདས་པའི​ི་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་དེ​ེབ་ཐེ​ེར་ནང་མང་པོ​ོ་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ནང་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ལ་ཁྱབ་

པའི​ི་རང་དབང་དང་། ཡང་སྒེ​ེར་གྱི​ི་རང་དབང་། མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་རང་དབང་། ཕོ​ོ་མོ​ོའི་ིརང་དབང་སོ​ོགས་འདྲ་མི​ིན་ཡོ​ོད་པ་ལས་ གཤམ་གྱི​ི་དངོ​ོས་བྱུང་ལོ​ོ་རྒྱུས་རྣམས་ཀློ​ོག་ནས་རང་དབང་ཟེ​ེར་ན་གང་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་གོ​ོ་མི​ིན་རྟོ​ོགས་ཐབས་གྱི​ིས།

154

༡། ཨམ་རཱི​ཱཏ་སར་གྱི​ི་སྡེ​ེབ་གསོ​ོད། (Massacre in Amritsar)

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

དེ​ེང་སང་ཡུལ་སྐོ​ོར་བ་མང་པོ​ོས་དོ​ོ་སྣང་བྱ་

ཡུལ་རྗ་ལན་ཝ་ལ་ བྷག་ (Jallianwala Bagh) སྤྱི​ི་ གླི​ིང་ནི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རང་དབང་འཐབ་རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་

ལོ​ོ་ཟླའི​ི་ནང་གི​ི་གལ་གནད་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་ལོ​ོ་རྒྱུས་ལྡན་པའི​ི་ ས་གནས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ ཟླ་ ༤

ཚེ​ེས་ ༡༣ ཉི​ིན་དེ​ེང་སང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་པན་ཇབ་མངའ་ སྡེ​ེའི​ི་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཕྱོ​ོགས་གསུམ་རྩི​ིག་གྱང་གི​ིས་ བསྐོ​ོར་བའི​ི་ཨམ་རཱི​ཱཏ་སར་ (Amritsar) རྗ་ལན་ཝ་

བྷག་སྤྱི​ི་གླི​ིང་དུ་ཨི​ིན་ཇི​ིའི་ི དམག་དཔུང་གི​ིས་རྒྱ་གར་ ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་མཁན་

པར་རི​ིས། ༡༩་༡

ཚིག་ སྟོ​ོན ་ཁྱད་པར་ཅན་དེ​ེ་ སྲུང་བརྩི​ི་ བྱེ​ེད ་མཁན་མི​ི་ གསར། དང་། བཡེ​ེ་སཱ་ཁི​ི་ (Baisakhi) ཞེ​ེས་པའི​ི་དུས་

མང་ཁྲི​ི་ཚོ​ོ་ལོ​ོང་བ་འདུ་འཛོ​ོམས་ཀྱི​ིས་བདེ​ེན་པའི​ི་ ཨུ་ཚུགས་ (Satyagraha) ཀྱི​ིས་འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་

༡། བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས། -Satyagraha ༢། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་མེ​ེད་པའི​ི་བཀག་ཉར། -Detention without trial ༣། མཉམ་འབྲེ​ེལ་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ། - Non Co-operation Movement ༤། ཕྱོ​ོགས་བསྐྱོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་། - Freedom of movement ༥། སྨྲ་བརྗོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་།-Freedom of speech and expression ༦། སྤྱི​ི་དམངས་ཐོ​ོབ་ཐང་རྩོ​ོད་ལེ​ེན།-Civil Rights Movement

( Non-Violence) ཐབས་ལམ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་སྐབས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དམག་དཔོ​ོན་ཌ་ཡེ​ེར་ (Edward Harry Dyer)

གྱི​ིས་ཚམ་ཚོ​ོམ་མེ​ེད་པར་མེ​ེ་མདའི​ི་སོ​ོ་ཁ་མི​ི་མང་འདུ་འཛོ​ོམས་སར་གཏད་དེ​ེ་རྒྱག་དགོ​ོས་པའི​ི་བཀའ་བཏང་ནས། མེ​ེ་མདའ་ རྦག་རྦག་བརྒྱབ་སྟེ​ེ་དུས་ཡུན་སྐར་མ་བཅུ་ཙམ་གྱི​ི་རི​ིང་མི​ི་ ༤༠༠ ཙམ་རྐྱེ​ེན་ལམ་དུ་བཏང་བ་དང་། མི​ི་ ༡༢༠༠ ལྷག་ལ་

རྨས་སྐྱོ​ོན་ཚབས་ཆེ​ེན་བཟོ​ོས་པས། ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་ཨམ་རཱི​ཱ་ཏ་སར་གྱི​ི་སྡེ​ེབ་གསོ​ོད་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ (Amritsar Massacre) ཞེ​ེས་ ཡོ​ོངས་སུ་གྲགས་པའི​ི་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་དེ​ེ་བྱུང་། དེ​ེས་རྒྱ་གར་མི​ི་མང་གི​ི་སེ​ེམས་ནང་རྨ་ཁ་གཏི​ིང་ཟབ་པོ​ོ་ཞི​ིག་བཟོ​ོས་པ་མ་ཟད།

རྒྱ་གར་རང་བཙན་འཐབ་རྩོ​ོད་པ་བདག་ཉི​ིད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་རང་བཙན་རྩོ​ོད་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་པའི​ི་དམ་བཅའ་བརྟན་པོ​ོ་ གནང་སའི​ི་ས་ཆ་ཞི​ིག་ཀྱང་ཆགས་ཡོ​ོད།

ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་དེ​ེ་ལྟར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་སམ།

འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོ​ོའི་ི (༡༩༡༤ ནས ༡༩༡༨) སྐབས་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་རྒྱ་གར་ནང་ཛ་དྲག་གི​ི་གནས་

སྟངས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་དབང་ཤུགས་ (Emergency Powers) བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བཏང་བ་དང་། དམག་ཆེ​ེན་དང་པོ​ོ་མཇུག་བསྒྲི​ིལ་

155

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རྗེ​ེས་རྒྱ་གར་མི​ི་མང་གི​ིས་རང་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཆེ​ེ་ཙམ་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་རེ​ེ་བ་བཅངས། འོ​ོན་ཀྱང་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་དེ​ེ་ལས་ལྡོ​ོག་ སྟེ​ེ་རོ​ོ་ལཊ་ཁྲི​ིམས་ (Rowlatt Acts) ཞེ​ེས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་ལས་རི​ིགས་གང་ཡི​ིན་རུང་མུ་མཐུད་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་མེ​ེད་པའི​ི་བཀག་

ཉར་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་ (Detention without Trial) བཀའ་བཏང་། གནས་སྟངས་དེ​ེས་རྒྱ་གར་མི​ི་མང་ཚོ​ོའི​ི་སེ​ེམས་ནང་ཁོ​ོང་ཁྲོ​ོ་

དང་འདོ​ོད་བློ​ོ་མི​ི་ཁེ​ེངས་པ་ཤུགས་ཆེ​ེ་བྱུང་། སྐབས་དེ​ེར་གྷན་དྷི​ི་མཆོ​ོག་རྒྱ་གར་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ (Congress Party) ཚོ​ོགས་གཙོ​ོ་ཡི​ིན་པ་དང་། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་གཙོ​ོས་པའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་ཁག་མང་པོ​ོས་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ཤུགས་ཆེ​ེན་བྱས།

ཁོ​ོང་གི​ིས་བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ (Satyagraha) ཀྱི​ི་ཐོ​ོག་ནས་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་མཉམ་འབྲེ​ེལ་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་ (Non

Co-operation Movement) གསལ་བསྒྲགས་བསྐྱངས་ཏེ​ེ། ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་ལས་སྣེ​ེར་གཏོ​ོགས་པའི​ི་རྒྱ་གར་བ་

ཚོ​ོས་ལས་གནས་ནས་དགོ​ོངས་པ་ཞུས་པ་དང་། ཁྲི​ིམས་ཁང་ལྟ་བུའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་ཁོ​ོངས་གཏོ​ོགས་སྡེ​ེ་ཚན་ཁག་ནས་ལས་

མཚམས་བཞག་པ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་བུ་ཕྲུག་ཚོ​ོ་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ནས་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་པ་སོ​ོགས་ལས་འགུལ་འདྲ་མི​ིན་བྱུང་བ་ མ་ཟད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁུལ་གང་སར་མང་ཚོ​ོགས་འདུ་འཛོ​ོམས་ཀྱི​ིས་གཞུང་ལམ་བཀག་ཏེ​ེ་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས།

༢། མོ​ོནྚ་གྷོ​ོ་མི​ི་རི​ི་སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་རླངས་འཁོ​ོར་ནང་འགྲུལ་སྐྱོ​ོད་བྱ་རྒྱུ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་པ། (Montgomery Bus Boycott) ལན་རྒྱོ​ོབ།

༡། མི​ི་མང་ཁྲི​ི་ཚོ​ོ་ལོ​ོང་བ་ཨམ་རཱི​ིཏ་སར་རྗ་ལན་ཝ་བྷག་སྤྱི​ི་གླི​ིང་དུ་འདུ་འཛོ​ོམས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན། ༢། གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དམག་དཔོ​ོན་ཌ་ཡེ​ེར་ཡི​ིན་ན་གནས་སྟངས་དེ​ེར་གདོ​ོང་ལེ​ེན་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་དམ། ༣། རོ​ོ་ལཊ་ཁྲི​ིམས་ཞེ​ེས་པ་དེ​ེས་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་རང་དབང་ལ་རྡོ​ོག་རོ​ོལ་ཇི​ི་ལྟར་བཏང་འདུག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༥ ཟླ་ ༡༢ ཚེ​ེས་ ༡ ཉི​ིན་གྱི​ི་ཕྱི​ི་དྲོ​ོ་ཨ་རི​ིའི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་ཨ་ལ་བ་མའི​ི་ (Alabama) གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་མོ​ོནྚ་གྷོ​ོ་མི​ི་རི​ི་ (Montgomery) ནང་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་མཁན་རཱོ​ོ་ས་པག་ (Rosa Parks) ཞེ​ེས་པའི​ི་ཚེ​ེམ་མཁན་མ་སྤྱི​ི་

དམངས་ཐོ​ོབ་ཐང་རྩོ​ོད་མཁན་ཁོ​ོང་མོ​ོ་དང་ཨཕ་རི​ི་ཁའི​ི་ཨ་རི​ི་བ་ (African American) གསུམ་སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་

རླངས་འཁོ​ོར་ནང་བསྐྱོ​ོད་སྐབས་ཁ་ལོ​ོ་བས་ཁོ​ོང་ཚོ​ོ་ཡར་ལངས་ཏེ​ེ་མི​ི་རི​ིགས་དཀར་པོ​ོའི་ི མི​ི་ཞི​ིག་སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་

བྱེ​ེད ་ སྒོ​ོ།

• མར་ཊེན། ལུ་ཐར་ཀིང་གི་ལོ་རྒྱུས་རྒན་ལགས་ཀྱིས་འཛིན་གྲྭའི་ནང་ཤོད་དགོས།

156

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

རླངས་འཁོ​ོར་ནང་འཛུལ་ཡོ​ོང་བ་དེ​ེ་ལ་རྐུབ་བཀྱག་སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས་པའི​ི་ བཀོ​ོད་པ་བཏང་།

མོ​ོནྚ་གྷོ​ོ་མི​ི་རི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་ནང་། སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་རླངས་འཁོ​ོར་གྱི​ི་

མདུན་གྲལ་གྱི​ི་རྐུབ་བཀྱག་བཅུ་མི​ི་རི​ིགས་དཀར་པོ​ོ་གཅི​ིག་པུའི​ི་ཆེ​ེད་ དུ་ཡི​ིན ། ཞེ​ེས ་འཁོ​ོད ་ཡོ​ོད ་པ་དང་། མོ​ོ་ཊའི​ི་ཁ་ལོ​ོ་པས་ལྟ་རྟོ​ོག ་གི​ིས ་

མི​ི་རི​ིགས་དཀར་ནག་དབར་རྐུབ་བཀྱག་ལོ​ོགས་སུ་དབྱེ​ེ་དགོ​ོས་བཤད་

པར་མོ​ོས་མ་ཉན་སྟབས་འཛི​ིན་བཟུང་བྱས། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་མོ​ོནྚ་གྷོ​ོ་མི​ི་རི​ིའི​ི་

པར་རི​ིས། ༡༩་༢ རཱོ​ོ་ས་པག

ཨཕ་རི​ི་ཁའི​ི་ཨ་རི​ི་བའི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ (Montgomery’s African American Community) ཀྱི​ིས་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་

རླངས་འཁོ​ོར་ནང་འགྲུལ་བསྐྱོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུ་མཚམས་འཇོ​ོག་གི​ིས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་གཅི​ིག་ལྷག་དེ​ེ་ལྟར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ བྱས་པར་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ནང་མོ​ོནྚ་གྷོ​ོ་མི​ི་རའི​ི་ལས་འགུལ་ལ་དོ​ོ་སྣང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༦ ཟླ་ ༡༢ ནང་ཨ་རི​ིའི​ི་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི་ིཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་ནས་རྐུབ་བཀྱག་ལོ​ོགས་སུ་དབྱེ​ེ་བའི​ི་འགྲོ​ོ་ལུགས་

འདི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་དང་འགལ་བའི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་གནང་ཡོ​ོད། ཉི​ིན་གྲངས་ ༣༨༡ རི​ིང་གི​ི་སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་རླངས་འཁོ​ོར་ནང་འགྲུལ་སྐྱོ​ོད་ མཚམས་འཇོ​ོག་གི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཨ་རི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་དམངས་ཐོ​ོབ་ཐང་རྩོ​ོད་ལེ​ེན་གྱི​ི་ལས་འགུལ་ (Civil Rights Movement) འགོ​ོ་བརྩམས་པ་དང་། མི​ི་རི​ིགས་ནག་པོ​ོའི་ི ཐོ​ོབ་ཐང་རྩོ​ོད་ལེ​ེན་པ་མར་ཊེ​ེན་ ལུ་ཐར་ཀི​ིང་ (Martin Luther King) ཡང་དེ​ེའི​ི་ནང་མཉམ་ཞུགས་གནང་ཡོ​ོད།

ལན་རྒྱོ​ོབ།

༡། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བསམ་ན། སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་རླངས་འཁོ​ོར་གྱི​ི་མདུན་གྲལ་གྱི​ི་རྐུབ་བཀྱག་བཅུ་མི​ི་རི​ིགས་དཀར་པོ​ོ་གཅི​ིག་པུའི​ི་ ཆེ​ེད་དུ་ཡི​ིན་ཟེ​ེར་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ། དེ​ེས་རང་དབང་ལ་རྡོ​ོག་རོ​ོལ་ཇི​ི་ལྟར་གཏོ​ོང་གི​ི་འདུག

༢། གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་མོ​ོནྚ་གྷོ​ོ་མི​ི་རི​ིའི​ི་ཨཕ་རི​ི་ཁའི​ི་ཨ་རི​ི་བའི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ནང་ཡོ​ོད་ན། ཐག་གཅོ​ོད་དེ​ེར་གདོ​ོང་ལེ​ེན་ཇི​ི་ལྟར་ བྱེ​ེད་དམ།

༣། ༸ཀུན་གཟི​ིགས་པཎ་ཆེ​ེན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་པ་དང་ཡི​ིག་འབྲུ་ཁྲི​ི་བདུན་གྱི​ི་སྙན་ཞུ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བཙན་བཟུང་བྱས་རྗེ​ེས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་དང་རི​ིག་

གཞུང་རྩ་མེ​ེད་དུ་འགྲོ​ོ་ཉེ​ེན་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་། དེ​ེ་ལས་སྐྱོ​ོབ་ཆེ​ེད་༸པཎ་ཆེ​ེན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་པ་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་མཚན་མཆོ​ོག་གི​ིས་སྐུ་

སྒེ​ེར་གྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཡོ​ོངས་སུ་དོ​ོར་ཏེ​ེ། རྒྱ་ནག་གི​ིས་བོ​ོད་ནང་བཙན་འཛུལ་བྱས་པའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ཁྲོ​ོད་སྔར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་

157

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ནང་བྱུང་མྱོ​ོང་མེ​ེད་པའི​ི་གོ​ོད་ཆག་དང་། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོར་འཕྲད་བཞི​ིན་པའི​ི་

དཀའ་ངལ་རྣམས་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་ཏུ་བཀོ​ོད་དེ​ེ་གོ​ོང་རི​ིམ་འགོ​ོ་འཁྲི​ིད་ཚོ​ོར་ འབུལ་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་ཡི​ིན་པ་དང་། དེ​ེའི​ི་ཐུགས་འགན་ཀྱང་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་

ཁོ​ོ་ནར་ཡོ​ོད་པ་དགོ​ོངས་ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༢ ལོ​ོར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ རྣམས་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་ཏུ་བཀོ​ོད་དེ​ེ་ཞུ་སྙན་ཡི​ིག་འབྲུ་ཁྲི​ི་བདུན་རྒྱ་ནག་གི​ི་ པར་རི​ིས། ༡༩་༣ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༦ ལོ​ོར་དམར་སྲུང་དམག་ གི​ིས་གཟི​ིམ་ཆུང་ནས་ཀྲུང་དབྱངས་མི​ི་རི​ིགས་སློ​ོབ་གྲྭ་ཆེ​ེན་ མོ​ོའི་ིནང་བཙན་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ིས་འཐབ་རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་སྐབས་ཤི​ིག

སྲི​ིད་བློ​ོན་ཀྲོ​ོའུ་ཨེ​ེན་ལེ​ེ་ཡི​ི་མཚན་ཐོ​ོག་ཏུ་ཕུལ་བ་དང་། དེ​ེའི​ི་འབྲས་བུར་

གནས་ཚུལ་བཟང་བ་ལྟ་བུ་ཞི​ིག་མངོ​ོན། ཟླ་ཤས་རྗེ​ེས་སུ་༸པཎ་ཆེ​ེན་ རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་མཆོ​ོག་ཏང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་དང་། མི​ི་མང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་

རི​ིང ་ལུགས་ལ་ངོ​ོ་ རྒོ​ོལ ་ཞེ​ེས ་པའི​ི་ ཞྭ་མོ​ོ་ ཆེ​ེན ་པོ​ོ་ གསུམ་གཡོ​ོག ས་ཏེ​ེ།

གཞུང་གི​ི་ལས་གནས་ནས་ཕབ་པ་མ་ཟད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༦ ལོ​ོར་རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེ་ཆེ​ེན་མོ​ོའི་ི སྐབས་གློ​ོ་བུར་དུ་སྲུང་ དམག་དམར་པོ​ོས་གཟི​ིམ་ཁང་ནས་བསྡམས་བཀྱི​ིགས་ཀྱི​ིས་བཙན་འཁྲི​ིད་བྱས་ཏེ​ེ་པེ​ེ་ཅི​ིང་མི​ི་རི​ིགས་སློ​ོབ་གྲྭར་མི​ི་ཚོ​ོགས་ སྟོ​ོང་ཕྲག་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཚོ​ོགས་འདུའི​ི་སར་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་ལ་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་སྣ་ཚོ​ོགས་དང་འཐབ་རྩོ​ོད་དྲག་པོ​ོ་བཏང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༨

ལོ​ོར་ལོ​ོ་བརྒྱད་དང་ཟླ་བ་བརྒྱད་ཀྱི​ི་བཙོ​ོན་འཇུག་ཁྲི​ིམས་ཐག་བཅད་པ་སོ​ོགས་སྔ་ཕྱི​ི་མི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤ ལྷག་ལ་སྡུག་སྦྱོ​ོང་དང་ མནར་གཅོ​ོད་ཚད་མེ​ེད་མྱངས། རྒྱུ་མཚན་ཤོ​ོད།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་བལྟས་ན། ༸ཀུན་གཟི​ིགས་པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་རྒྱ་གཞུང་ལ་ཕུལ་བའི​ི་ཡི​ིག་འབྲུ་ཁྲི​ི་བདུན་ གྱི​ི་སྙན་ཞུའི​ི་ནང་དོ​ོན་དེ​ེས་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བཤད་པའི​ི་ཉེ​ེས་པ་རྣམས་བསགས་འདུག་གམ།

སྤྱི​ིར་རང་དབང་ལ་མི​ི་སྒེ​ེར་དང་། རྒྱལ་ཁབ། ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་སོ​ོགས་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི འགྲེ​ེལ་པ་མི​ི་འདྲ་བ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་མོ​ོད་ཀྱང་།

སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོར་རང་དབང་རྩོ​ོད་ལེ​ེན་བྱས་པ་ནི​ི་གང་ཟག་གཅི​ིག་གི​ི་སྒེ​ེར་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ་དང་ལས་དབང་ལ་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི

བསམ་བློ​ོའི་ི མངོ​ོན་འདོ​ོད་དང་རྣམ་འགྱུར་ཐོ​ོག སུ་ཞི​ིག་གི​ིས་བཀག་འགོ​ོག་མེ​ེད་པར་རང་དབང་ངང་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐུབ་ པ་མ་ཟད། ཡང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཞི​ིག་ལ་ཆ་བཞག་ནའང་དེ​ེའི​ི་རི​ིག་གཞུང་དང་། སྐད་ཡི​ིག་སོ​ོགས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱས་པ་ལ་གོ​ོ་ ཐུབ། །

158

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

159

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ) གཤམ་གྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་ཁག་བྱོ​ོས།

༡། རང་དབང་ཞེ​ེས་པའི​ི་བརྗོ​ོད་གཞི​ིའི​ི་ཐོ​ོག་གཞས་ཤི​ིག་བརྩམས་ནས་འཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་གཏོ​ོང་དགོ​ོས།

༢། ང་ཚོ​ོའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་རང་དབང་ཟེ​ེར་ན་གང་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་གོ​ོ་ཐུབ་བམ། དེ​ེ་བཞི​ིན་རང་དབང་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གཞུང་ འབྲེ​ེལ་གུང་གསེ​ེང་འདུག་གམ།

༣། གལ་ཏེ​ེ་བོ​ོད་ལ་རང་དབང་ཐོ​ོབ་ན་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལ་འགྱུར་བ་གང་ཐེ​ེབས་སམ།

ཁ) བསམ་བློ​ོ་བཏང་སྟེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། ཁྱེ​ེད་ལ་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ནང་རང་དབང་གང་འདྲ་ཞི​ིག་དགོ​ོས་འདུག།དེ​ེ་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ ཡི​ིན། དེ​ེ་མེ​ེད་ན་གྱོ​ོང་གུན་གང་འདུག

༢། བོ​ོད་ནང་གི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་རང་དབང་ལ་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་རྡོ​ོག་རོ​ོལ་ཇི​ི་ལྟར་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐོ​ོར་གནས་ཚུལ་བསྡུ་ རུབ་བྱས་ནས་འབྲི​ི་དེ​ེབ་ནས་འབྲི​ི་དགོ​ོས།

༣། ཁྱེ​ེད་ལ་རང་དབང་གི​ི་མཚོ​ོན་དོ​ོན་ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་སྣང་གི​ི་འདུག་པ་རི​ི་མོ​ོའི་ིཐོ​ོག་བྲི​ིས།

160

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

བོ​ོད་མི​ིའི​ི་རང་དབང་ཞེ​ེས་པའི​ི་བརྗོ​ོད་གཞི​ིའི​ི​ི་ཐོ​ོག་མཐོ​ོང་ཐོ​ོས་མྱོ​ོང་གསུམ་གྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་སྤེ​ེལ།

•

མཐོ​ོང་།

• •

•

ཐོ​ོས།

•

•

•

•

•

161

མྱོ​ོང།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༢༠

ཆུང་དུས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོར་སྣང་།

༄༅། །ང་ཚོ​ོ་ཆུང་དུས་ནས་རང་ཉི​ིད་ཕོ​ོ་མོ​ོ་གང་ཡི​ིན་ཧ་གོ​ོ་རྒྱུ་ནི​ི་གང་ཟག་ཅི​ིག་གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ང་ཚོ​ོ་འཚར་ ལོ​ོངས་བྱུང་སའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དེ​ེས་བུ་དང་བུ་མོ​ོའི་ིགཤི​ིས་སྤྱོ​ོད་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་པ་དང་། བྱ་བ་གང་ཞི​ིག་ཕོ​ོ་མོ​ོ་སུས་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་

དང་མི​ི་ཆོ​ོག་སོ​ོགས་ཀྱང་སློ​ོབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གནས་ཚུལ་འདི​ི་རི​ིགས་ས་ཕྱོ​ོགས་གང་དུ་ཕྱི​ིན་ཀྱང་གཅི​ིག་པ་ཡི​ིན་བསམ་གྱི​ི་ཡོ​ོད་ ཀྱང་། དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚང་མའི​ི་ནང་བུ་དང་བུ་མོ​ོར་ལྟ་ཚུལ་དེ​ེ་ལྟར་ཡི​ིན་ནམ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

ཞི​ིང་པ།

སྨན་ཞབས་པ།

དགེ​ེ་རྒན།

ཁྲི​ིམས་རྩོ​ོད་པ།

ཚན་རི​ིག་པ།

གྲུ་བཞི​ིའི​ི་ནང་ལས་ཀ་དང་མཚམས་པའི​ི་བུ་དང་བུ་མོ​ོའི་ིརི​ི་མོ​ོ་བྲི​ིས།

རྩི​ིས་པ།

གོ​ོང་དུ་བྲི​ིས་པའི​ི་རི​ི་མོ​ོ་ལས་ཕོ​ོ་མོ​ོའི་ིགྲངས་ག་ཚོ​ོད་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལ་བལྟས་ནས་དྲི​ི་བར་ལན་ཐོ​ོབས། ༡། བུ་དང་བུ་མོ​ོ་སུ་མང་བ་བྲི​ིས་འདུག་གམ།

༢། ལས་གནས་གང་ལ་བུ་མོ​ོ་མང་བ་འདུག་གམ།

༣། སྨན་ཞབས་པའི​ི་ལས་གནས་སུ་བུ་མོ​ོ་བྲི​ིས་འདུག་གམ། རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན། ༤། ཞི​ིང་པའི​ི་ལས་གནས་སུ་བུ་མང་བ་བྲི​ིས་འདུག་གམ། རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན།

162

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

༡། ས་མོ​ོ་ཝའི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་ནང་འཚར་ལོ​ོངས།

ས་མོ​ོ་ཝའི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་ནི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ (Pacific Ocean) ལྷོ​ོ་ཁུལ་གྱི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་ཆུང་ཆུང་མང་པོ​ོ་འདུས་པའི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་

ཅི​ིག་གི​ི་ཆ་ཤས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། ས་མོ​ོ་ཝའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དཔྱད་ཞི​ིབ་སྙན་ཐོ​ོ་ཞི​ིག་ལ་བལྟས་ན། ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ནང་ཕྲུ་གུ་རྣམས་སློ​ོབ་གྲྭར་མི​ི་འགྲོ​ོ་ཡང་ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་ཕྲུ་གུ་རྒན་པ་དང་། མི​ི་རྒན་པའི​ི་

འཁྲི​ིས་ནས་བྱི​ིས་པ་ལྟ་སྐྱོ​ོང་དང་ཁྱི​ིམ་ལས་བྱེ​ེད་སྟངས་སོ​ོགས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་སྦྱོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཉ་

འཛི​ིན་རྒྱུ་ནི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་འདི​ིའི​ི་ནང་གི​ི་ལས་ཀ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་གཞོ​ོན་ནུ་ཚོ​ོས་ས་ ཐག་རི​ིང་པོ​ོར་ཉ་འཛི​ིན་སྐོ​ོར་སྐྱོ​ོད་ (Fishing Expedition) ཀྱི​ི་སྦྱོ​ོང་བརྡར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཕྲུ་གུ་གོ​ོམ་པ་སྤོ​ོ་འགོ​ོ་ཚུགས་པ་ནས་བཟུང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ཕ་མ་དང་མི​ི་རྒན་པ་རྣམས་ཀྱི​ིས་

ལྟ་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད་པར་སྤུན་མཆེ​ེད་རྒན་པས་ལྟ་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བུ་ལོ​ོ་དགུ་ཟི​ིན་ན་

རྒན་པ་ཚོ​ོའི​ི་མཉམ་དུ་ཕྱི​ིའི​ི་ལས་ཀ་ཉ་འཛི​ིན་རྒྱུ་དང་། བེ​ེ་ཏ་འདེ​ེབས་རྒྱུ་སོ​ོགས་སྦྱོ​ོང་དགོ​ོས། བུ་

པར་རི​ིས། ༢༠་༡

མོ​ོ་རྣམས་དར་མ་ཞི​ིག་མ་ཆགས་བར་མུ་མཐུད་ཕྲུ་གུ་ལྟ་རྒྱུ་དང་ནང་གི​ི་ཞབས་ཞུ་སྒྲུབ་དགོ​ོས། ནམ་ཞི​ིག་བུ་མོ​ོ་རྣམས་ དར་ལ་བབས་ན་གཞི​ི་ནས་ཉ་འཛི​ིན་རྒྱུ་དང་། རྩི​ི་ཤི​ིང་འདེ​ེབས་ལས། ཐགས་ལས་སོ​ོགས་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་ཚུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༣། མདྱ་ པྲདེ​ེཤ (Madhya Pradesh) ཡི​ི་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་ཆུང་ཆུང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠ ལོ​ོར་མདྱ་ པྲདེ​ེཤ་ (Madhya Pradesh) ཡི​ི་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་ཆུང་ཆུང་ཞི​ིག་ནང་འཚར་ལོ​ོངས་བྱུང་བའི​ི་བུ་

ཞི​ིག་གི​ི་མྱོ​ོར་ཚོ​ོར་ཞི​ིག་བརྗོ​ོད་ན། འཛི​ིན་གྲྭ་དྲུག་པའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་བུ་དང་བུ་མོ​ོ་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་ཁག་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་པ་དང་། སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་

བཀོ​ོད་པ་ལ་ཡང་ཁྱད་པར་ཡོ​ོད། བུ་མོ​ོའི་ིསློ​ོབ་གྲྭའི​ི་དཀྱི​ིལ་དུ་ར་བ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེར་ཕྱི​ིའི​ི་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཆེ​ེད་ཁོ​ོ་ཚོ​ོ་ཁེ​ེར་རྐྱང་ངང་ རྩེ​ེད་མོ​ོ་རྩེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བུའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ལ་བུ་མོ​ོ་ལྟར་ར་བ་ལོ​ོགས་སུ་མེ​ེད་པར་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ཉེ​ེ་འདབས་སུ་ས་ཁྱོ​ོན་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ ཞི​ིག་ཡོ​ོད།

ཉི​ིན་ལྟར་ཕྱི​ི་དྲོ​ོ་སློ​ོབ་གྲྭ་གྲོ​ོལ་མ་ཐག་བུ་རྣམས་སྲང་ལམ་ནང་ཕར་ཚུར་སྐྱོ​ོད་སྐྱབས་བུ་མོ​ོ་ཚོ​ོར་མི​ིག་ཅེ​ེར་ནས་བལྟས་

ན། བུ་མོ​ོ་ཚོ​ོ་འཇི​ིགས་སྣང་ངང་གང་མགྱོ​ོགས་ནང་དུ་སླེ​ེབས་ཐུབ་པའི​ི་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

བྱེ​ེད་ སྒོ​ོ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ནས་ཕོ​ོ་མོ​ོའི་ི དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་དེ​ེབ་

གང་རུང་ཞི​ིག་བཀླགས་ནས་འཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་སློ​ོབ་ཕྲུག་གཞན་དང་མཉམ་དུ་ གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

163

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བུ་རྣམས་དེ​ེ་ལྟར་མི​ིན་པར་སྲང་ལམ་ནང་རྩེ​ེད་མོ​ོ་རྩེ​ེ་ནས་དགའ་སྤྲོ​ོའི་ི ངང་རྐང་

འཁོ​ོར་བཞོ​ོན་ཏེ​ེ་ཕན་ཚུན་བསྟན་བཤི​ིག་སློ​ོང་བ་སོ​ོགས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱང་། བུ་མོ​ོ་ཚོ​ོར་

མཚོ​ོན་ན་གཞུང་ལམ་ནི​ི་འཇི​ིགས་སྣང་དང་དངངས་སྐྲག་སྦྱི​ིན་པའི​ི་གནས་ཤི​ིག་ལས་ པར་རི​ིས། ༢༠་༢

མ་འདས།

གོ​ོང ་གི​ི་ དཔེ​ེ་ མཚོ​ོན ་དེ​ེ་ དག་བཀླགས་རྗེ​ེས ་ང་ཚོ​ོས ་མི​ི་ ཚང་མར་ཆུང་དུས་འཚར་

ལོ​ོངས་བྱེ​ེད་སྟངས་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ། ང་ཚོ​ོས་ནམ་རྒྱུན་ཕྲུ་གུ་ཚང་མའི​ི་

ཆུང་དུས་ཀྱི​ི་འཚར་ལོ​ོངས་བྱེ​ེད་སྟངས་གཅི​ིག་པ་ཡི​ིན་བསམ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི་ང་ཚོ​ོས་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི ཆུང་དུས་ཀྱི​ི་ཉམས་

མྱོ​ོང་དང་བག་ཆགས་ཀྱི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་ཡི​ིན། གལ་ཏེ​ེ་ང་ཚོ​ོས་ནང་གི​ི་མི​ི་རྒན་པ་རྣམས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་ལ་དྲི​ིས་ན་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་ཆུང་དུས་ཀྱི​ི་ འཚར་ལོ​ོངས་བྱུང་སྟངས་དང་ང་ཚོ​ོའི​ི་དབར་ལ་ཧེ​ེ་བག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་བུ་དང་བུ་མོ​ོའི་ི དབར་ལ་ཁྱད་པར་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་ཡང་ང་ཚོ​ོས་ཧ་གོ​ོ་ཐུབ། དེ​ེ་ཡང་ང་ཚོ​ོ་ཆུང་ཆུང་

སྐབས་ནས་འགོ​ོ་ཚུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། བུ་ལ་མོ​ོ་ཊ་དང་། བུ་མོ​ོར་ཨ་ལད་པད་ཀོ​ོ་ལྟ་བུ་རྩེ​ེད་ཆས་ཁག་ཁག་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྩེ​ེད་ཆས་གཉི​ིས་ཀ་རྩེ​ེད་མོ​ོའི་ིཆེ​ེད་ཡི​ིན་ཀྱང་བུ་ལ་མོ​ོ་ཊའི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་དང་། བུ་མོ​ོར་ཨ་ལད་པད་ཀོ​ོ་སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས་པ་དེ​ེ་གང་ཡི​ིན་ ནམ། རྩེ​ེད་ཆས་ནི​ི་ཕྲུ་གུ་ཚོ​ོ་ནར་སོ​ོན་སྐབས་མདུན་ལམ་སོ​ོ་སོ​ོ་ཡི​ིན་པ་སྟོ​ོན་མཁན་གྱི​ི་ལམ་བུ་ཞི​ིག་ཆགས་ཡོ​ོད།

གལ་ཏེ​ེ་ང་ཚོ​ོས་དེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་མནོ​ོ་བསམ་ཞི​ིག་བཏང་ན། ཁྱད་པར་འདི​ི་ནི​ི་རྒྱུན་གཏན་གྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཆུང་ཚགས་དང་

ཆེ​ེན་པོ​ོ་མང་པོ​ོའི་ི ནང་བཟོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། བུ་མོ​ོའི་ི གྱོ​ོན་གོ​ོས་གྱོ​ོན་སྟངས་དང་། བུས་རྩེ​ེད་མོ​ོ་ག་རེ​ེ་རྩེ​ེད་མི​ིན། བུ་མོ​ོས་སྐད་ཆ་ འཇམ་པོ​ོ་ཤོདོ ་དགོ​ོས་པ། བུའི​ི་གཤི​ིས་སྤྱོ​ོད་ངར་ཙམ་དགོ​ོས་པ་སོ​ོགས་ཕྲུ་གུ་རྣམས་མ་འོ​ོངས་པར་ཕོ​ོ་མོ​ོ་སོ​ོ་སོ​ོའི་ིལས་འགན་

མི​ི་འདྲ་བ་ཞི​ིག་སྟོ​ོན་མཁན་གྱི​ི་ལམ་བུ་ཞི​ིག་ཆགས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། རྗེ​ེས་སུ་ཕྲུ་གུ་ཚོ​ོའི་ི མདུན་ལམ་གྱི​ི་ཁ་ཕྱོ​ོགས་ཀྱང་དེ​ེ་ནས་

ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ང་ཚོ​ོ་ཆུང་དུས་ཀྱི​ི་འཚར་ལོ​ོངས་བྱེ​ེད་སའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ིས་མ་འོ​ོངས་པའི​ི་མི​ི་ཚེ​ེ་ སྐྱི​ིད་སྣང་དང་། དོ​ོན་དང་ལྡན་པ་ཞི​ིག་གི​ི་ཐོ​ོག་འགྲོ​ོ་ཐུབ་རྒྱུའི​ི་ཚོ​ོར་བ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

གོ​ོང་དུ་ང་ཚོ​ོས་བཀླགས་པ་བཞི​ིན་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་མང་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནང་ཕོ​ོ་མོ​ོའི་ི ལས་ཀར་རི​ིན་ཐང་དང་གནས་བབ་གཅི​ིག་པ་

སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་མེ​ེད། ཕོ​ོ་མོ​ོའི་ི དབར་གྱི​ི་གནས་བབ་ལ་མཐོ​ོ་དམན་གྱི​ི་ཁྱད་པར་འབྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་སྒྲུང་དེ​ེ་བཀླགས་ནས་ སློ​ོབ་ཕྲུག་གཞན་དང་མཉམ་དུ་དེ​ེའི​ི་ནང་དོ​ོན་སྐོ​ོར་ལ་གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

164

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ངའི​ི་ཨ་མ་ལགས་ལ་ཕྱག་ལས་མེ​ེད།

ཆོ​ོས་སྒྲོ​ོན་གྱི​ི་ཁྱི​ིམ་ལ།

ཨ་མ་ལགས། རེ​ེས་གཟའ་སྤེ​ེན་པར་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ཁྲོ​ོམ་འདུས་རེ​ེད། རྒན་སྒྲོ​ོལ་ མ་ལགས་ལ་ཕྱག་རོ​ོགས་དགོ​ོས་འདུག ལྷག་བསམ་གྱི​ི་ཨ་མ་ལགས་ལ་ ཕྱག་ལས་མེ​ེད་པས་ག་དུས་ཡི​ིན་ཡང་དང་བླངས་གནང་གི​ི་འདུག ཁྱེ​ེད་ ཀྱི​ིས་ལས་ཁུངས་ནས་དགོ​ོངས་ཞུས་ཀྱི​ིས་དང་བླངས་བྱེ​ེད་ཐུབ་བམ།

ཆོ​ོས་སྒྲོ​ོན། དེ​ེ་འདྲ་མ་གསུང་བུ་མོ​ོ། ལྷག་བསམ་གྱི​ི་ཨ་མ་ལགས་ རྟག་ཏུ་ཕྱག་ཚོ​ོད་ལྔ་པར་བཞེ​ེངས་ཏེ​ེ་ཉི​ིན་གང་ཁྱི​ིམ་གྱི​ི་ཕྱག་ལས་ ཆ་ཚང་གནང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་སམ།

རེ​ེད། དེ​ེ་ངས་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཡི​ིན་ནའང་། དེ​ེ་ནི​ི་ ཁྱི​ིམ་ལས་ཙམ་ལས་ཕྱག་ལས་མ་རེ​ེད།

འོ​ོ་ཙི​ི་བུ་མོ​ོ། དེ​ེ་འདྲ་མ་ཤོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བལྟས་ན། ཁྱི​ིམ་ལས་ལས་ཀ་མ་ རེ​ེད་བསམ་གྱི​ི་འདུག་གམ། ད་ལན་ངེ​ེད་གཉི​ིས་གནད་དོ​ོན་དེ​ེའི​ི་ཐད་ཨ་ ཅག་ཆོ​ོས་སྐྱི​ིད་ལགས་ལ་བསམ་ཚུལ་གང་ཡོ​ོད་དྲི​ི་ཆོ​ོག

165

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ལྷག་བསམ་གྱི​ི་ཁྱི​ིམ་ལ།

ཨ་ཅག་ཆོ​ོས་སྐྱི​ིད་ལགས། ངའི​ི་བུ་མོ​ོ་ཆོ​ོས་སྒྲོ​ོན་གྱི​ིས་ཁྱེ​ེད་ལ་ ཕྱག་ལས་ཡོ​ོད་པ་མ་རེ​ེད་བསམ་གྱི​ི་འདུག།དེ​ེ་འདྲ་རེ​ེད་དམ།

ཆོ​ོས་སྒྲོ​ོན་ཨ་མ་ལགས། ངའི​ི་ཨ་མ་ལགས་ ལ་ཕྱག་ལས་མེ​ེད། ཁོ​ོང་ཁྱི​ིམ་འཛི​ིན་མ་ཡི​ིན།

རེ​ེད། ངའི​ི་བཟའ་ཟླར་ལས་ཀ་མེ​ེད། ཁོ​ོང་ནང་ལ་ ཁྱི​ིམ་ལས་ཙག་ཙི​ིག་བྱས་ནས་སྡོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཧ་ཧ་ཧ། སང་ཉི​ིན་ལྟད་ མོ​ོ་ཡོ​ོད་རེ​ེད།

ཆོ​ོས ་སྐྱི​ིད ་ལགས། ཁོ​ོང ་ཚོ​ོའི​ི་ བསམ་བློ​ོར ་འགྱུར་བ་ཞི​ིག ་ གཏོ​ོང་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་འདུག སང་ཉི​ིན་ཁྱི​ིམ་གྱི​ི་ལས་ཀ་ཆ་ཚང་ཁོ​ོ་ ཚོ​ོར་བྱེ​ེད་དུ་བཅུག་ན།

དགོ​ོང ས་ཚུལ་དེ​ེ་ ཡག་པོ​ོ་ འདུག སང་ཉི​ིན ་ང་སྨན་ ཁང་དུ་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་བསམ་བསྡད་ཡོ​ོད།

166

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཞོ​ོགས་པའི​ི་ཆུ་ཚོ​ོད་ ༧།༣༠ དཀོ​ོན་མཆོ​ོག་མཁྱེ​ེན། ཆོ​ོས་སྐྱི​ིད་ལགས། དུས་ཚོ​ོད་ གཟི​ིགས་དང་། ཞོ​ོགས་ཟས་གྲ་སྒྲི​ིག་ཡོ​ོད་དམ། བུ་སློ​ོབ་ གྲྭར་འགྲོ​ོ་རྒྱུའི​ི​ི་གྲ་སྒྲི​ིག་མེ​ེད་པ་གང་རེ​ེད།

འོ​ོ་རེ​ེད། ཁྱི​ིམ་ལས་ཙག་ཙི​ིག་དེ​ེ་བྱེ​ེད ་རྒྱུར་ དཀའ་ངལ་གང་ཡོ​ོད། གཟི​ིགས་ཨང་།

དེ​ེ་རི​ིང་ང་སྨན་ཁང་དུ་འགྲོ​ོ་རྒྱུ་ཡི​ིན་ལབ་མ་སོ​ོང་ ངམ། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བརྗེ​ེད་པ་རེ​ེད་དམ།

འོ​ོ་ཙི​ི་ད་ཡི​ིན་ན། སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་རླངས་འཁོ​ོར་སླེ​ེབས་ སོ​ོང་། ལྷག་བསམ། མགྱོ​ོགས་པོ​ོ་ཆུ་དམ་ཁྱེ​ེར་ཤོ​ོག

167

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

པ་ལགས། ངའི​ི་ལྟོ​ོགས་གསོ​ོས་གྲ་སྒྲི​ིག་ བྱས་ཡོ​ོད་དམ།

འོ​ོ་ཙི​ི། ད་ཚར་མ་སོ​ོང་། དགོ​ོངས་དག ངས་ཁྱེ​ེད་ ལ་དངུལ་ཏོ​ོག་ཙམ་སྤྲད་ཆོ​ོག སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ཉེ​ེར་ མཁོ​ོ་ཚོ​ོང་ཁང་ནས་རྔན་པ་ཉོ​ོས་ཤོ​ོག།

དངུལ་ཨ་མ་ལགས་ཀྱི​ིས་ང་ལ་ གནང་བྱུང་།

ཕྱི​ི་དྲོ​ོ་ཆུ་ཚོ​ོད་ ༦།༠༠

ང་ཐང་ཆད་བྱུང་། ཇ་ཕོ​ོར་པ་གང་འཐུང་རྒྱུ་ཡོ​ོད་ན།

ཚིག་ གསར།

ཨ་ཙི​ི། ང་ཚོ​ོའི​ི་ནང་ལ་རླུང་འཚུབ་བརྒྱབ་པ་འདྲ། དེ​ེ་འདྲའི​ི་ཛོ​ོར་བ་ལ།

ནམ་རྒྱུ​ུནུ ་ང་ཚོ​ོའི​ི་ནང་གཙང་མ་ཇི​ི་ ལྟར་ཆགས་པ་ཡི​ིན་ནམ་་་

ངོ​ོ་བོ​ོ།-Identity མངོ​ོན་འདོ​ོད།- Aspiration ཁྱི​ིམ་ལས།- Household Chores ཁྱི​ིམ་འཛི​ིན་མ།-House Wife བག་རྫོ​ོངས།-Dowry

168

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཆོ​ོས་སྐྱི​ིད་ལགས། བྱེ​ེ་མ་ཀ་ར་ག་པར་བཞག་ ཡོ​ོད། ཨ་ཙི​ི་དེ​ེ་འདྲའི​ི་དཀའ་ལས་ལ།

ཧི​ི་ཧི​ི། ད་ང་ལ་ལས་ཀ་ཡོ​ོད་པ་མ་རེ​ེད་བསམ་གྱི​ི་འདུག་གམ། ད་ དུང་དགོ​ོང་མོ​ོའི་ིཞལ་ལག་གཞི​ི་ནས་བཟོ​ོ་རྒྱུ་རེ​ེད་འདུག་ག

བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་ལས་འགན་དང་འདྲ་མཉམ།

གོ​ོང་དུ་ང་ཚོ​ོས་བཀླགས་པ་བཞི​ིན་ལྷག་བསམ་དང་པ་ལགས་ཀྱི​ིས་ཨ་མ་ཆོ​ོས་སྐྱི​ིད་ཀྱི​ི་ནང་ལས་དེ​ེ་ཕྱག་ལས་ཡི​ིན་

པར་བསམ་གྱི​ི་མེ​ེད། གནས་སྟངས་དེ​ེ་ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་ནང་དུ་ཡོ​ོད་པ་ཙམ་མ་རེ​ེད། ཡུལ་ལུང་མང་པོ​ོའི་ི ནང་བུ་ཕྲུག་དང་། རྒན་ འཁོ​ོགས། ནད་པ་བཅས་ལ་ལྟ་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ནི​ི་བུད་མེ​ེད་གཅི​ིག་པུའི​ི་ལས་འགན་ཡི​ིན་པ་ཞི​ིག་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་

དང་། དེ​ེ་ནི​ི་བུད་མེ​ེད་ལ་འཁྲི​ི་བའི​ི་ལས་འགན་ཡི​ིན་ཤག་བྱས་ཏེ​ེ་རི​ིན་ཐང་མ་ཤེ​ེས་པར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་མཐོ​ོང་ཆུང་ཡང་ བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དོ​ོན་དངོ​ོས་ཐོ​ོག་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་ནང་ལས་བྱས་པ་དེ​ེ་གླ་ཆ་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ལ་མ་ལྟོ​ོས་པར་ལས་རི​ིགས་གཞན་བྱས་ པ་གཅི​ིག་མཚུངས་ཡི​ིན་པས། མི​ི་སྒེ​ེར་དང་ཁྱི​ིམ་ཚང་ཙམ་མི​ིན་པར་གཞུང་གི​ིས་ཀྱང་དེ​ེ་ལྟར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་དང་ལྟ་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་ དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ སོ​ོམས་དང་།

• གལ་ཏེ་ཨ་མ་ལགས་ཀྱིས་ཁྱེད་རང་གི་སྐྱེས་སྐར་ཆེད་རྩེད་ཆས་ཤིག་ཉོ་རྒྱུ་ཁས་ བླངས་ཡོད་ན་ཁྱེད་ལ་ག་རེ་དགོས།

• གལ་ཏེ་ཁྱིམ་ལ་བསྡད་ནས་ཁྱིམ་ལས་ཆ་ཚང་ཞིག་བྱེད་དགོས་ན་དེའི་ནང་ལས་ཀ་

གང་དང་གང་ཚུད་འདུག་གམ།

169

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བསྐྱར་སྦྱོ​ོང་། ༡། ས་མོ​ོ་ཝའི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་ནང་ཕྲུ་གུ་སྐྱེ​ེས་ནས་གོ​ོམ་པ་སྤོ​ོ་འགོ​ོ་ཚུགས་པ་ནས་བཟུང་། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ཕ་མ་དང་མི​ི་རྒན་པ་རྣམས་ ཀྱི​ིས་ལྟ་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད་པར་སྤུན་མཆེ​ེད་རྒན་པས་ལྟ་རྟོ​ོག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༢། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠ ལོ​ོར་མདྱ་ པྲདེ​ེཤ་ནང་འཛི​ིན་གྲྭ་དྲུག་པའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་བུ་དང་བུ་མོ​ོ་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་ཁག་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་པ་དང་། སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་བཀོ​ོད་པ་ལ་ཡང་ཁྱད་པར་ཡོ​ོད།

སྦྱོ​ོང་ཚན། ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། ས་མོ​ོ་ཝའི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་ནང་ལས་ཀ་གལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་གཅི​ིག་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༢། བུ་མོ​ོ་ཚོ​ོ་སློ​ོབ་གྲྭ་གྲོ​ོལ་ནས་ནང་དུ་སྐྱོ​ོད་པའི​ི་སྐབས་སེ​ེམས་ནང་འཇི​ིགས་སྣང་ངང་གང་མགྱོ​ོགས་ནང་དུ་སླེ​ེབས་ཐུབ་ པའི​ི་རེ​ེ་བ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༣། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དགའ་ཤོ​ོས་བྱེ​ེད་སའི​ི་རྩེ​ེད་ཆས་གཅི​ིག་གི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས་ནས་དེ​ེར་དགའ་ཤོ​ོས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ ཡི​ིན་ནམ།

༤། ཆོ​ོས་སྒྲོ​ོན་གྱི​ིས་ལྷག་བསམ་གྱི​ི་ཨ་མ་ལགས་ཕྱག་ལས་གནང་གི​ི་མེ​ེད་ལབ་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

༥། ལྷག་བསམ་གྱི​ི་པ་ལགས་ཀྱི​ིས་ཁྱི​ིམ་གྱི​ི་ལས་ཀ་ཆ་ཚང་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཡོ​ོ​ོད་མེ​ེད་རྒྱུ་མཚན་དང་སྦྲགས་ནས་ཤོ​ོད།

ཁ༽ གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ནང་བུ་དང་བུ་མོ​ོ་ཡི​ི་བདེ​ེ་འཇགས་ལ་ཁྱད་པར་ག་རེ​ེ་འདུག

170

༢། ཕྱི​ི་ལོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལས་ཀ་ལས་ཁྱི​ིམ་གྱི​ི་ལས་ཀ་དཀའ་ཁག་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

༣། ལས་རི​ིགས་གང་ཡི​ིན་ཡང་བུ་དང་བུ་མོ​ོ་གཉི​ིས་ཀས་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ག༽ བསམ་བློ​ོ་བཏང་སྟེ​ེ་བྲི​ིས།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཆུང་དུས་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཆ་རྐྱེ​ེན་གང་དང་གང་འདུག དེ​ེ་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན། དེ​ེ་མེ​ེད་ན་ སྐྱོ​ོན་གང་ཡོ​ོད་པ་བཅས་རེ​ེའུ་མི​ིག་ནང་བྲི​ིས།

དཔེ​ེར་ན། (དང་པོ​ོ་དེ​ེ་བཞི​ིན་བྲི​ིས།)

༡།

དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཆ་རྐྱེ​ེན།

དེ​ེ་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན།

དེ​ེ་མེ​ེད་པའི​ི་སྐྱོ​ོན།

སྒྲི​ིག་ཆས་དགོ​ོས།

སློ​ོབ་ཕྲུག་དབར་ལ་གྱོ​ོན་ཆས་ཀྱི​ི་

གྱོ​ོན་གོ​ོས་ཀྱི​ིས་སློ​ོབ་ཕྲུག་ཁ་

འགྲན་སྡུར་མེ​ེད་པ།

༢། ༣། ༤།

171

ཤས་ཀྱི​ི་སེ​ེམས་ལ་དཀལ་ ངལ་འཕྲད་སྲི​ིད།

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༢༡

བརྒྱུད་ལམ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས།

• དགའ་ཤོས་བྱེད་སའི་བརྙན་འཕྲིན་གྱི་ལེ་ཚན་དེ་གང་ཡིན། • རླུང་འཕྲིན་ག་རེ་ཉན་རྒྱུར་དགའ་པོ་ཡོད།

• ཚགས་པར་དང་དུས་དེབ་གང་ཀློག་གི་ཡོད།

• དྲྭ་རྒྱ་བེད་སྤྱོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་དམ། དེའི་དགེ་མཚན་ག་རེ་མཐོང་སོང་། ༄༅། །རྒྱུན་དུ་ང་ཚོ​ོས་རླུང་འཕྲི​ིན་དང་། བརྙན་འཕྲི​ིན། ཚགས་པར། དྲྭ་རྒྱ་སོ​ོགས་འབྲེ​ེལ་ལམ་དང་དྲི​ིལ་བསྒྲགས་བྱེ​ེད་ སའི​ི་ཐབས་ལམ་འདྲ་མི​ིན་ཡོ​ོད་པ་ལས་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཀྱི​ི་མི​ིང་གཅི​ིག་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་གང་ཡི​ིན་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། དེ​ེ་ལ་བརྒྱུད་ལམ་ (Media) ཟེ​ེར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ི་སྐོ​ོར་ལ་སྦྱོ​ོང་རྒྱུ་ཡི​ིན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བརྒྱུད་ལམ་ཞི​ིག་བཟོ​ོ་ཆེ​ེད་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་

གང་དགོ​ོས་མི​ིན་དང་། དེ​ེས་ནམ་རྒྱུན་ང་ཚོ​ོའི​ི་མི​ི་ཚེ​ེའི​ི་ནང་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ག་རེ​ེ་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མེ​ེད་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་ལ་སྦྱོ​ོང་ རྒྱུ་ཡི​ིན།

བརྒྱུད་ལམ་ཟེ​ེར་ན་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ཁྲོ​ོམ་འདུས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་ཁང་ནས་བཟུང་བརྙན་འཕྲི​ིན་ནང་གི​ི་ལེ​ེ་ཚན་སོ​ོགས་འབྲེ​ེལ་

ལམ་(Medium) མཐའ་དག་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས། དེ​ེའི​ི་ནང་མི​ི་ཕན་ཚུན་ཁ་པར་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་ལམ་དང་། སྔ་དགོ​ོང་གི​ི་གསར་འགྱུར་ སོ​ོགས་མདོ​ོར་ན་ང་ཚོ​ོས་ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་བ་བྱེ​ེད་ས་ཡོ​ོད་ཚད་ལ་བརྒྱུད་ལམ་ཟེ​ེར། ཡང་བརྙན་འཕྲི​ིན་དང་། གསར་འགྱུར།

ཚིག་ གསར།

བརྒྱུད་ལམ།-Media རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ།-Mass Media བརྙན་འཕྲི​ིན།- Television པར་སྐྲུན་བརྒྱུད་ལམ།-Print Media གློ​ོག་འཕྲུལ་བརྒྱུད་ལམ།-Electric Media འཕྲུལ་རི​ིག-Technology

ཚགས་ཤོ​ོག་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཡུལ་གྲུ་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ས་ཡ་མང་

པོ​ོར་ཁྱབ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས་བརྒྱུད་ལམ་དེ​ེ་ལ་རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ་ (Mass media) ཟེ​ེར།

་

172

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

བརྒྱུད་ལམ་དང་འཕྲུལ་རི​ིག (Media and Technology)

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བརྒྱུད་ལམ་མེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་ཚེ​ེ་ཞི​ིག་བསམ་ཐུབ་བམ། དེ​ེང་སང་སྐུད་ཡོ​ོད་བརྙན་འཕྲི​ིན་ (Cable television)

དང་དྲྭ་རྒྱ་ (Internet) ནི​ི་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། བརྒྱུད་ལམ་དེ​ེ་ཚོ​ོ་གསར་གཏོ​ོད་བྱས་ནས་མི​ི་ལོ​ོ་སུམ་ཅུ་ཙམ་ལས་ཕྱི​ིན་ མེ​ེད་ཀྱང་འཕྲུལ་རི​ིག་ལ་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ་ཁག་གི​ིས་མི​ི་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོའི་ི སར་ཁྱབ་ཐུབ་

པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ནི​ི་འཕྲུལ་རི​ིག་འདྲ་མི​ིན་མང་པོ​ོ་བེ​ེད་སྤྱད་པས་ཡི​ིན། ཚགས་པར་དང་། བརྙན་དེ​ེབ་ (Magazine) ཁག་ལ་ པར་སྐྲུན་བརྒྱུད་ལམ་ (Print Media) ཟེ​ེར། བརྙན་འཕྲི​ིན་དང་། རླུང་འཕྲི​ིན་ཁག་ལ་གློ​ོག་འཕྲུལ་བརྒྱུད་ལམ་ (Electroni-

ic Media) ཞེ​ེས་མི​ིང་མི​ི་འདྲ་བ་འདོ​ོགས་དགོ​ོས་དོ​ོན་ནི​ི། བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ིས་འཕྲུལ་རི​ིག་མི​ི་འདྲ་བ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་པའི​ི་རྒྱུ་

མཚན་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཡི​ིན།

པར་རི​ིས་དེ​ེ་ཚོ​ོས་བརྒྱུད་ལམ་ཁག་གི​ིས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་པའི​ི་འཕྲུལ་རི​ིག་ལ་འགྱུར་བ་ཕྱི​ིན་པ་ཧ་གོ​ོ་ཐུབ།

པར་རི​ིས། ༢༡་༡

༡༩༣༠-༡༩༥༠

༡༩༥༠-༡༩༧༠

༡༩༧༠-༡༩༨༠

༡༩༨༠-༢༠༠༠

༢༠༠༠-༢༠༡༠

༢༠༢༠

དེ​ེང་དུས་ཀྱི​ི་འཕྲུལ་རི​ིག་ (Techonology) དང་། འཕྲུལ་ཆས་ (Machines) ལས་བརྒྱུད་ལམ་ཁག་རྒྱ་ཁྱབ་ཆེ​ེ་རུ་

ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། དེ​ེའི​ི་ནང་གི​ི་སྒྲ་དང་བརྙན་གྱི​ི་སྤུས་ཀ་ཡང་ཡག་ཏུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། འཕྲུལ་རི​ིག་གི​ིས་དེ​ེ་ལས་ལྷག་པའི​ི་རང་ ཉི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་གི​ི་བསམ་བློ​ོ་གཏོ​ོང་ཕྱོ​ོགས་ལ་ཡང་འགྱུར་བ་བཏང་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། དེ​ེང་སང་ང་ཚོ​ོས་བརྙན་འཕྲི​ིན་མེ​ེད་

པའི​ི་འཚོ​ོ་བ་ཞི​ིག་རོ​ོལ་དཀའ་ཙམ་ཡོ​ོད། བརྙན་འཕྲི​ིན་གྱི​ིས་ང་ཚོ​ོ་གོ​ོ་ལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་ནང་གི​ི་ཆ་ཤས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་པ་ཚོ​ོར་ཐུབ་

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་སམ།

ཇོ​ོན་ ལོ​ོ་གི​ི་ བྷི​ིཨརཊ་ (Joh L. Baird) ནི​ི་སི​ི་ཀོ​ོཊ་ ལེ​ེནྚ་ཡི​ི་ཨི​ིན་ཇི​ི་ནི​ི་ཡར་ (engineer) ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༢༦ ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༢༦ ཉི​ིན་ཁོ​ོང་གི​ིས་འཛམ་ གླི​ིང་ནང་བརྙན་འཕྲི​ིན་གསར་གཏོ​ོད་མཛད་ནས་མི​ི་ མང་ལ་སྤྱན་འབུལ་ཞུས་ཡོ​ོད།

173

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

པར་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད། བརྙན་འཕྲི​ིན་ནང་གི​ི་པར་རྣམས་འཁོ​ོར་སྐར་ (Satellite) དང་གློ​ོག་ སྐུད་ (Cable) བརྒྱུད་ནས་རྒྱང་རི​ིང་པོ​ོར་བསྐྱོ​ོད་ཐུབ་པ་དེ​ེས་ང་ཚོ​ོར་འཛམ་གླི​ིང་ས་ ཕྱོ​ོགས་གཞན་གྱི​ི་གསར་འགྱུར་དང་སྤྲོ​ོ་སྣང་དོ​ོད་པོ​ོའི་ི ལེ​ེ་ཚན་འདྲ་མི​ིན་ཞི​ིག་ལྟ་ཐུབ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བརྙན་འཕྲི​ིན་ནང་ལྟ་བཞི​ིན་པའི​ི་འགུལ་བརྙན་ (Cartoon) མང་ཆེ​ེ་བ་ནི​ི་ཨ་ རི​ི་དང་ཉི​ི་ཧོ​ོང་ནས་བཟོ​ོས་པ་ཤ་སྟག་རེ​ེད།

ཁ་སྔོ​ོན་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༢ ཟླ་ ༢ ཚེ​ེས་ ༢༥ ཉི​ིན་ང་ཚོ​ོས་བོ​ོད་ནང་དུ་ན་གཞོ​ོན་

པར་རི​ིས། ༢༡་༢ ཚེ​ེ་དབང་ནོ​ོར་བུ་ལགས།

གཞས་པ་ཚེ​ེ་དབང་ནོ​ོར་བུ་ལགས་ཀྱི​ིས་པོ​ོ་ཏ་ལའི​ི་མདུན་ཐང་དུ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་བསྟན་སྲི​ིད་ ཆེ​ེད་སྐུ་ལུས་མེ​ེར་སྲེ​ེག་བཏང་བའི​ི་གནས་ཚུལ་དེ​ེ་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་གསང་བ་ག་ཚོ​ོད་

བྱས་ཀྱང་རྒྱ་གར་གཙོ​ོས་འཛམ་གླི​ིང་ཡུལ་གྲུ་གཞན་དུ་གྱར་བའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ཚང་མས་ཤེས ེ ་རྟོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། བོ​ོད་མི​ི་

ཚོ​ོས་གདུང་སེ​ེམས་མཉམ་བསྐྱེ​ེད་ཞུ་ཐུབ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་ད་བར་བོ​ོད་མི​ི་བརྒྱ་ཕྲག་གཅི​ིག་དང་ཕྱེ​ེད་ལྷག་གི​ིས་སྐུ་ལུས་མེ​ེར་ སྲེ​ེག་བཏང་བ་ནི​ི་འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་བཅུ་ཕྲག་ཁ་ཤས་ནང་སྐུ་ལུས་མེ​ེར་སྲེ​ེག་གི​ི་ལས་འགུལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་པ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ རི​ིག་པ་བས་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་བརྒྱུད་ལམ་ལ་སྟངས་འཛི​ིན་ཇི​ི་ལྟར་བྱས་ན་ཡང་། དེ​ེང་དུས་

འཕྲུལ་རི​ིག་ཡར་རྒྱས་ཚད་མཐོ​ོའི་ིའོ​ོག་འཛམ་གླི​ིང་ས་ཕྱོ​ོགས་གང་སར་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ཐོ​ོག་འཛི​ིན་པའི​ི་དྲག་གནོ​ོན་དང་ གདུག་རྩུབ་ཅན་གྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་རྣམས་ཁྱབ་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད།

བརྒྱུད་ལམ་དང་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན། (Media and Money)

རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ིས་བེ​ེད་སྤྱད་པའི​ི་འཕྲུལ་རི​ིག་མི​ི་འདྲ་བ་རྣམས་ལ་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན།

གསར་འགོ​ོད་པ་སྡོ​ོད་སའི​ི་བརྙན་འཕྲི​ིན་སྒྲི​ིག་སྦྱོ​ོར་ཁང་ (T.V Studio) ལྟ་བུར་ཆ་བཞག་ན། དེ​ེར་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཆེ​ེ་བའི​ི་གློ​ོག་

དང་། བརྙན་ལེ​ེན་པར་ཆས་ (Video camera) སྒྲ་འཇུག་ (Recorder) འཁོ​ོར་སྐར་ཁྱབ་གདལ་ (Tranmission Satellites) སོ​ོགས་ནི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན།

གསར་འགྱུར་སྒྲི​ིག་སྦྱོ​ོར་ཁང་དུ་སྙན་སྒྲོ​ོན་པ་ (News Reader) ཙམ་མི​ིན་པར་དེ​ེ་དང་ལྷན་དུ་རྒྱང་སྲི​ིང་ (Broadc-

cast) བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་ལས་བྱེ​ེད་དང་། དེ​ེ་བཞི​ིན་བརྙན་ལེ​ེན་

མཁན་དང་གློ​ོག་གི​ི་ལས་ཀ་བྱེ​ེད་མཁན་ཚང་མར་གླ་ཆ་ སྤྲོ​ོད་དགོ​ོས།

གོ​ོང ་དུ་བརྗོ​ོད ་པ་བཞི​ིན ་རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ི་

འཕྲུལ་རི​ིག ་རྣམས་ཡང་ཡང་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་ བཞི​ིན ་ཡོ​ོད ་

པར་རི​ིས། ༢༡་༣ བོ​ོད་ཀྱི​ི་བརྙན་འཕྲི​ིན་ཁང་གི​ི་བརྙན་ལེ​ེན་པར་ཆས།

174

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

པས་དུས་སྐབས་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི འཕྲུལ་རི​ིག་གསར་པ་རྣམས་ཉོ​ོ་དགོ​ོས་སྟབས་འགྲོ​ོ་སོ​ོང་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚན་དེ​ེའི​ི་ རྐྱེ​ེན་པས་རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ི་ལས་ཀ་འགྲུབ་པར་དངུལ་ཕོ​ོན་ཆེ​ེན་གྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་བརྙན་འཕྲི​ིན་

བརྒྱུད་ལམ་ཁག་དང་། གསར་ཁང་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་ཚོ​ོང་ཁང་ཆེ​ེ་ཁག་གི​ི་ཆ་ཤས་སུ་ཚུད་ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ ནི​ི་མོ​ོ་ཊ་དང་། གྱོ​ོན་གོ​ོས། ཁ་པར་སོ​ོགས་ཁྱབ་བསྒྲགས་ (Advertisement) བྱས་པ་ལས་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ནམ་ རྒྱུན་བརྙན་འཕྲི​ིན་ལྟ་སྐབས་ཁྱབ་བསྒྲགས་གཅི​ིག་ཡང་ཡང་ ལྟ་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་དེ​ེ་ཡི​ིན།

བརྒྱུད་ལམ་དང་མང་གཙོ​ོ། (Media and Democracy)

ཚིག་ གསར།

འཁོ​ོར་སྐར་ཁྱབ་གདལ།-Transmission Satellite སྙན་སྒྲོ​ོན་པ།-News Reader ས་ཡི​ིག་བསྡུ་རུབ་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ།- Signature Campaign སྤྱི​ི་སྙོ​ོམས་སྙན་ཐོ​ོ།-Balance Report སྟངས་འཛི​ིན།-Censorship

མང་གཙོ​ོའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་ནང་བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ིས་རང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་དང་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་གནས་ཚུལ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད། གནད་

དོ​ོན་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་

འགན་གལ་ཆེ​ེན ་ཞི​ིག ་སྒྲུབ་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད ། གནས་ཚུལ་དེ​ེ་ དག་ལ་ བརྟེ​ེན་ནས་མི​ི་མང་གི​ིས་གཞུང་ གི​ི་ འགྲོ​ོ་ ལུགས་ཤེ​ེས ་ཐུབ་པ་

སོ​ོག ས་ཡོ​ོང ་གི​ི་ ཡོ​ོད ། སྐབས་ རེ​ེ ར ་གནས་ཚུལ་དེ​ེ ་ གཞི​ི ར ་

པར་རི​ིས། ༢༡་༤ ཚགས་པར་འདྲ་མི​ིན།

བཟུང་ནས་རང་གི​ི་འདོ​ོད་བློ​ོ་མི​ི་

ཁེ​ེངས་པ་དང་མི​ི་འཚམ་པའི​ི་གནས་སྟངས་ཡོ​ོང་ཚེ​ེ་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་ནས་སྙན་ཞུ་ (Petitions) དང་། ས་ཡི​ིག་བསྡུ་རུབ་ཀྱི​ི་ལས་

འགུལ་ (Signature Campaign) སོ​ོགས་སྤེ​ེལ་ཏེ​ེ་གཞུང་གི​ི་ལས་འཆར་ཁག་ཅི​ིག་ལ་མི​ི་མང་གི​ིས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ཡང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ི་ལས་འགན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གནས་ཚུལ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་སྟབས། ག་དུས་ཡི​ིན་ཡང་གནས་ཚུལ་དེ​ེ་

རྣམས་ཕྱོ​ོགས་སུ་མ་ལྷུང་བར་དྲང་བདེ​ེན་དང་ཐལ་ཆ་མེ​ེད་པར་སྤྱི​ི་སྙོ​ོམས་ཤི​ིག་དགོ​ོས་གལ་ཆེ​ེ། གལ་ཏེ​ེ་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཀྱང་ གནས་ཚུལ་ཞི​ིག་གི​ི་སྐོ​ོར་ཤེ​ེས་འདོ​ོད་ན་གསར་འགྱུར་གཅི​ིག་རང་ལ་མི​ི་ལྟ་བར་གསར་ཁང་མི​ི་འདྲ་བ་མང་པོ​ོའི་ི སྙན་ཐོ​ོར་ ཀློ​ོག་དགོ​ོས་རྒྱུ་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ​ེ། དེ​ེ་ལས་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་སྙན་ཐོ​ོ་ཞི​ིག་ཧ་གོ​ོ་ཐུབ། སྤྱི​ི་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་སྙན་ཐོ​ོ་ ( Balance Repport) ཟེ​ེར་ན་གནད་དོ​ོན་གཅི​ིག་ལ་ཕྱོ​ོགས་ཚང་མའི​ི་གནས་ཚུལ་བསྡུ་རུབ་བྱས་ཏེ​ེ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཀློ​ོག་པ་པོ​ོ་རྣམས་ལ་ཐག་གཅོ​ོད་

175

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཆེ​ེད་འཇོ​ོག་གི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་སྙན་ཐོ​ོ་ཞི​ིག་འདོ​ོན་ཐུབ་པར་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བརྒྱུད་ལམ་ཁག་གི​ི་རང་དབང་ལ་རག་ལས་ཡོ​ོད།

རང་དབང་ཡོ​ོད་པའི​ི་བརྒྱུད་ལམ་ (Independent Media) ནི​ི་གསར་འགྱུར་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ལ་སུས་ཀྱང་བཀག་

འགོ​ོག་དང་གནོ​ོན་ཤུགས་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས། གསར་འགོ​ོད་པས་གནས་ཚུལ་འབྲི​ི་ཕྱོ​ོགས་ཐད་ལ་གཞུང་སྒེ​ེར་སུས་ ཀྱང་ཐེ​ེ་ཇུས་མེ​ེད་པར་གནས་ཚུལ་གང་ཡི​ིན་པ་དྲང་བདེ​ེན་དང་། ཕྱོ​ོགས་ལྷུང་མེ​ེད་པ་ཁུངས་འཕེ​ེར་ཐུབ་པ་ཞི​ིག་དགོ​ོས། འོ​ོན་ ཀྱང་དོ​ོན་དངོ​ོས་ཐོ​ོག་ལྟད་མོ​ོའི་ིནང་གི​ི་བརྙན་པར་དང་། གླུ་གཞས་ཀྱི​ི་ཚི​ིག། ཡང་ན་གསར་འགྱུར་སོ​ོགས་ལ་གཞུང་གི​ིས་མི​ི་ མང་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ངན་པ་མི​ི་ཐེ​ེབས་པའི​ི་ཆེ​ེད་སྟངས་འཛི​ིན་ (Censorship) བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་ནང་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བརྒྱུད་ལམ་ཁག་ལ་སྟངས་འཛི​ིན།

རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་དམར་པོ​ོའི་ི རི​ིང་ལུགས་ཁྱབ་བསྒྲགས་དང་། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་ལྟ་བ་སྒྱུར་ཐབས་ཆེ​ེད་ལས་གཞི​ི་འདྲ་

མི​ིན་སྤེ​ེལ་ཏེ​ེ། བརྒྱུད་ལམ་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་ལ་ཕྱོ​ོགས་ཡོ​ོངས་ནས་སྟངས་འཛི​ིན་དང་། མི​ི་མང་གི​ི་སྨྲ་བརྗོ​ོད་ལ་ སྔར་ལས་ལྷག་པའི​ི་བཀག་སྡོ​ོམ་གྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་སྙན་ཐོ​ོ་འདྲ་མི​ིན་ ནང་གསལ་ཡོ​ོད། རྒྱ་ནག་གི​ི་སྲི​ིད་དབང་སྒེ​ེར་འཛི​ིན་ལམ་ལུགས་ལ་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་མི​ི་ཡོ​ོང་

སླད་བརྒྱུད་ལམ་ཁག་དང་། ཚད་མཐོ​ོའི་ི འཕྲུལ་རི​ིག་ལ་སྔར་ལས་ལྷག་པའི​ི་དམ་བསྒྲགས་ དང་སྟངས་འཛི​ིན་ནན་པོ​ོ་བྱེ​ེད་པ་དང་། གནས་ཚུལ་རྫུན་སྒྲོ​ོག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས། རྒྱ་ནག་ནི​ི་ འཛམ་གླི​ིང་ནང་བརྒྱུད་ལམ་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་རང་དབང་ཆེ​ེས་སྡུག་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་གྲས་ཡི​ིན།

བོ​ོད་ནང་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་ཚད་མཐོ​ོའི་ིའཕྲུལ་རི​ིག་གི​ི་ལམ་ནས་མཁྲེ​ེགས་འཛི​ིན་གྱི​ི་

པར་རི​ིས། ༢༡་༥

སྲི​ིད་བྱུས་ལག་བསྟར་བྱས་པར་མི​ི་མང་གི​ི་སེ​ེམས་ཁམས་དང་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ཐད་དམི​ིགས་བསལ་གྱི​ི་སྟངས་འཛི​ིན་

དང་། ལྟ་རྟོ​ོག དོ​ོགས་ཟོ​ོན་བྱས་པར་བརྟེ​ེན་ཆེ​ེད་དམ་བསྒྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཤི​ིག་བསྐྲུན་རྒྱུར་འབད་བརྩོ​ོན་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོས་བོ​ོད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་སུ་འགྲོ​ོ་སོ​ོང་ཕོ​ོན་ཆེ​ེན་བཏང་སྟེ​ེ། བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་དང་ཆོ​ོས་བརྒྱུད་གྲུབ་

མཐའ་ཁག་གི​ི་དབར་མཐུན་སྒྲི​ིལ་དང་དམ་ཚི​ིག་ཉམས་སླད། བརྒྱུད་ལམ་ཁག་ཏུ་ཁུངས་མི​ི་དག་པའི​ི་འཁྱོ​ོག་བཤད་དང་ རྫུན་སྒྲི​ིག་གི​ི་གནས་ཚུལ་ཚད་ལས་བརྒལ་བ་བརྒྱུད་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ སོ​ོམས་དང་།

ང་ཚོ​ོ་ཚང་མའི​ི་ནང་ལ་བརྙན་འཕྲི​ིན་ཡོ​ོད། བརྙན་འཕྲི​ིན་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ི་ལ་ལྟ་ཐུབ་

པའི​ི་སྒེ​ེའུ་ཁུང་ལྟ་བུ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། བརྙན་འཕྲི​ིན་གྱི​ིས་ཁྱེ​ེད་ལ་འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ི་ཡི​ི་མཐོ​ོང་ཚུལ་གང་ འདྲ་ཞི​ིག་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་འདུག། དེ​ེས་ཁྱེ​ེད་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་གང་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་འདུག་གམ།

176

ལེ​ེ་ཚན་བཀོ​ོད་སྒྲི​ིག (Setting agendas)

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ིས་གནད་དོ​ོན་ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་བཀོ​ོད་སྒྲི​ིག་བྱེ​ེད་མི​ིན་ནི​ི་ཧ་ཅང་གནད་འགག་ཅི​ིག་ཆགས་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ཁྲོ​ོམ་འདུས་ཉི​ིན་མོ​ོའི་ིགནས་ཚུལ་གསར་འགྱུར་ནང་འགོ​ོད་ཁག་པོ​ོ་རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་སྙན་གྲགས་ཅན་གྱི​ི་ལྟད་ མོ​ོ་འཁྲབ་མཁན་ཞི​ིག་སྐུ་མགྲོ​ོན་དུ་གདན་འདྲེ​ེན་ཞུས་ཡོ​ོད་ན། དེ​ེ་ནི​ི་གསར་འགྱུར་ནང་བཀོ​ོད་སྒྲི​ིག་བྱེ​ེད་ངེ​ེས་རེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ིས་གནས་ཚུལ་བྱེ​ེ་བྲག་པ་ཅི​ིག་ལ་དོ​ོ་སྣང་བྱེ​ེད་སྟངས་ཀྱི​ིས་ང་ཚོ​ོའི​ི་བསམ་བློ​ོ་དང་། ཚོ​ོར་སྣང་། བྱེ​ེད་སྟངས་ བཅས་ལ་ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཟོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་པས། མང་གཙོ​ོའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ཀ་བ་བཞི​ི་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། །

བསྐྱར་སྦྱོ​ོང་།

• རྒྱུན་དུ་ང་ཚོས་རླུང་འཕྲིན་དང་། བརྙན་འཕྲིན། ཚགས་པར། དྲྭ་རྒྱ་སོགས་འབྲེལ་ལམ་དང་དྲིལ་བསྒྲགས་བྱེད་སའི་ ཐབས་ལམ་འདྲ་མིན་ཡོད་པ་ལས་སྤྱི་ཁྱབ་ཀྱི་མིང་གཅིག་ཡོད་པ་དེ་ལ་བརྒྱུད་ལམ་ཟེར།

• རླུང་འཕྲིན་དང་། བརྙན་འཕྲིན། ཚགས་པར་བཅས་ནི་འཛམ་གླིང་གི་མི་ས་ཡ་མང་པོའི་སར་ཁྱབ་ཐུབ་པའི་དབང་ གིས་དེར་རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ་ཟེར།

• ཚགས་པར་དང་། བརྙན་དེབ་ཁག་ལ་པར་སྐྲུན་བརྒྱུད་ལམ་ཟེར།

• བརྙན་འཕྲིན་དང་། རླུང་འཕྲིན་ཁག་ལ་གློག་འཕྲུལ་བརྒྱུད་ལམ་ཞེས་ཟེར།

• རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ་གྱིས་བེད་སྤྱད་པའི་འཕྲུལ་རིག་མི་འདྲ་བ་རྣམས་འགྲོ་གྲོན་ཧ་ཅང་ཆེན་པོ་ཡོད།

• སྤྱི་སྙོམས་ཀྱི་སྙན་ཐོ་ཟེར་ན་གནད་དོན་གཅིག་ལ་ཕྱོགས་ཚང་མའི་གནས་ཚུལ་བསྡུ་རུབ་བྱས་ཏེ་གཙོ་བོ་ཀློག་པ་པོ་ རྣམས་ལ་ཐག་གཅོད་ཆེད་འཇོག་གི་ཡོད་པ་དེ་ལ་ཟེར།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས། ༡། བརྒྱུད་ལམ་ཟེ​ེར་ན་གང་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས་སམ།

༢། བརྒྱུད་ལམ་དང་རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ་དབར་ལ་ཁྱད་པར་གང་ཡོ​ོད་དམ།

177

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༣། རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ིས་བེ​ེད་སྤྱད་པའི​ི་འཕྲུལ་རི​ིག་མི​ི་འདྲ་བ་གང་དང་གང་ཡོ​ོ​ོད།

༤། སྐབས་རེ​ེར་རང་གི​ི་འདོ​ོད་བློ​ོ་མི​ི་ཁེ​ེངས་པ་དང་མི​ི་འཚམ་པའི​ི་གནས་སྟངས་ཡོ​ོང་ཚེ​ེ་གཞུང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་རྣམ་པ་གང་ འདྲ་བྱས་ནས་སྟོ​ོན་དགོ​ོས་སམ།

༥། བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ིས་གནས་ཚུལ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྐབས་ལས་འགན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་དང་གང་ཡི​ིད་ལ་འཇགས་དགོ​ོས་ སམ།

༦། སྤྱི​ི་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་སྙན་ཐོ​ོ་ཟེ​ེར་ན་གང་རེ​ེད།

ཁ༽ བསམ་བློ​ོ་བཏང་སྟེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་ཚད་མཐོ​ོའི་ིའཕྲུལ་རི​ིག་ལ་སྔར་ལས་ལྷག་པའི​ི་དམ་བསྒྲགས་དང་སྟངས་འཛི​ིན་ནན་པོ​ོ་བྱེ​ེད་ དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

༢། བརྒྱུད་ལམ་གྱི​ིས་གནད་དོ​ོན་ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་བཀོ​ོད་སྒྲི​ིག་བྱེ​ེད་མི​ིན་གྱི​ིས་ང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ག་རེ​ེ་ཐེ​ེབས་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༣། གང་འདྲ་བྱས་ནས་བརྙན་འཕྲི​ིན་གྱི​ིས་ང་ཚོ​ོ་གོ​ོ་ལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འདི​ིའི​ི་ནང་གི​ི་ཆ་ཤས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་པ་ཚོ​ོར་ ཐུབ་པར་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད།

༤། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་ནང་གི​ི་དེ​ེང་སང་གི​ི་གནས་ཚུལ་ཇི​ི་ལྟར་ཤེ​ེས་ཐུབ་ཀྱི​ི་འདུག་གམ།

༥། བརྙན་འཕྲི​ིན་བརྒྱུད་ལམ་ཁག་དང་། གསར་ཁང་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་ཚོ​ོང་ཁང་ཆེ​ེ་ཁག་གི​ི་ཆ་ཤས་སུ་ཚུད་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ ཡི​ིན་ནམ།

ག༽ འོ​ོས་འཚམ་གྱི​ིས་ལན་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

༡། ཚགས་པར་དང་། བརྙན་དེ​ེབ་ཁག་ལ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ཟེ​ེར། ཀ) པར་སྐྲུན་བརྒྱུད་ལམ།

ཁ) གློ​ོག་འཕྲུལ་བརྒྱུད་ལམ།

ག) རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ།

༢། བརྙན་འཕྲི​ིན་དང་། རླུང་འཕྲི​ིན་ཁག་ལ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ཟེ​ེར། ཀ) པར་སྐྲུན་བརྒྱུད་ལམ།

ཁ) གློ​ོག་འཕྲུལ་བརྒྱུད་ལམ།

178

ག) རྒྱ་ཁྱབ་བརྒྱུད་ལམ།

༣། འགུལ་བརྙན་མང་ཆེ​ེ་བ་ནི​ི་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་བཟོ​ོས་པ་ཤ་སྟག་རེ​ེད། ཀ) ཨ་རི​ི་དང་ཉི​ི་ཧོ​ོང་།

ཁ) རྒྱ་གར་དང་རྒྱ་ནག།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ག) ཨུ་རུ་སུ་དང་ཨི​ིན་ཇི​ི།

༤། གསར་འགོ​ོད་པས་གནས་ཚུལ་འབྲི​ི་སྐབས་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་གལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཡི​ིན། ཀ) ཁྱབ་བསྒྲགས།

ཁ) དྲང་བདེ​ེན།

ང༽ བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

ག) སྤྲོ​ོ་བ་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད།

༡། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རྒྱུན་དུ་གནས་ཚུལ་མཁོ​ོ་སྒྲུབ་བྱ་ཆེ​ེད་བརྒྱུད་ལམ་མང་ཤོ​ོས་གང་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་གཏོ​ོང་ དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན།

༢། ང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་བརྒྱུད་ལམ་ལ་དགེ​ེ་སྐྱོ​ོན་གང་ཡོ​ོད་གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༣། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་གྱང་སྦྱར་སྟེ​ེང་ཉ་རུས་དཔེ​ེ་རི​ིས་ཤི​ིག་བྲི​ིས་ཏེ​ེ་གློ​ོག་འཕྲི​ིན་བརྒྱུད་ལམ་དང་པར་སྐྲུན་བརྒྱུད་ལམ་གང་དང་

གློ​ོག ་འཕྲུ ལ་ བརྒྱུ ད་ལ མ།

གང་ཡོ​ོད་མེ​ེད་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱས་ནས་འབྲི​ི་དགོ​ོས།

མ། ་ད ལ ་ན བརྒྱུ ་སྐྲུ པར

བརྒྱུད་ལམ།

179

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༢༢

ས་གནས་སྲི​ིད་གཞུང་།

༄༅། །ང་ཚོ​ོས་འཛི​ིན་གྲྭ་དྲུག་པའི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ནང་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ལས་དོ​ོན་ཁག་ལེ​ེགས་གྲུབ་ཡོ​ོང་སླད་འཛི​ིན་ སྐྱོ​ོང་གི​ི་རི​ིམ་པ་མི​ི་འདྲ་བ་ཁག་ལ་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐོ​ོར་བཀླགས་ཡོ​ོད། སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ས་

གནས་འཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་དང་། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་གནས་སྲི​ིད་གཞུང་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་འཐུས་མི​ིའི་ི འོ​ོས་ཤོག ོ ཁོ​ོང་ཚོ​ོའི་ི ལས་འགན་ བཅས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་ལ་སྦྱང་རྒྱུ་ཡི​ིན།

སྤྱི​ི་ནོ​ོར་ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ི་དགོ​ོངས་བཞེ​ེད་ལྟར་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ནང་སྲི​ིད་ལས་

ཁུངས་བརྒྱུད་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་གྱར་བའི​ི་རྒྱ་བལ་འབྲུག་གསུམ་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི་ི སོ​ོ་ནམ་གཞི​ིས་ཆགས་ཁག་

༥༦ ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེར་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་མཁན་ས་གནས་འགོ​ོ་འཛི​ིན་ལས་ཁུངས་དང་། ལས་དོ​ོན་ལ་སྟངས་འཛི​ིན་གནང་མཁན་ ས་གནས་ཕལ་ཆེ​ེ་བར་ས་གནས་འཐུས་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད།

སུའི​ི་འགན་འཁྲི​ི་རེ​ེད།

སྤོ​ོ་བོ​ོ་ཀརྨ་ལགས། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་ས་མི​ི་གཞན་གྱི​ིས་ཧམ་ ཟ་བྱས་འདུག ཧ་ལམ་ཕུ་ཊུ་གྲུ་བཞི​ི་མ་ (sq ft) བཅུ་ ཙམ་བཟས་ཡོ​ོད་པ་འདྲ།

ད་ཡི​ིན ་ན་དཔེ​ེ་ བསགས་སོ​ོང ་། ཐབས་ཤེ​ེ​ེས་གང་ཡོ​ོད།

གནད་དོ​ོན་དེ​ེ་ང་ཚོ​ོའི​ི་ས་གནས་འགོ​ོ་འཛི​ིན་ལ་ཞུས་ན་ཏག་ཏག་རེ​ེད།

180

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ས་གནས་འགོ​ོ་འཛི​ིན་ལས་ཁུངས་ལ། སྐུ་ངོ​ོ་ལགས། ངེ​ེད་རྒན་རྒོ​ོན་གཉི​ིས་ལོ​ོ་ན་རྒས་པས་ ཞི​ིང ་ལས་བྱེ​ེད ་མ་ཐུབ་པར་ལོ​ོ་ འགའ་ཤས་ཕྱི​ིན ་ སོ​ོང་། དེ​ེ་རི​ིང་སྟབས་མ་ལེ​ེགས་པ་ཞི​ིག་ལ་ངའི​ི་ས་ཞི​ིང་ མི​ི་ གཞན་གྱི​ིས ་ཧམ་ཟ་བྱས་འདུག ཁྱེ​ེད ་ཀྱི​ིས ་ཕྱག་ རོ​ོགས་ཤི​ིག་གནང་རོ​ོགས།

སྤོ​ོ་བོ​ོ་ཀརྨ་ལགས། གནད་དོ​ོན་དེ​ེ་རྙོ​ོག་གྲ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རེ​ེད། ངས་ལམ་སང་ཐག་གཅོ​ོད ་བྱེ​ེད ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ མ་རེ​ེད ། གནས་ཚུལ་དེ​ེ་ངས་ས་གནས་འཐུས་ཚོ​ོགས་ལ་གོ​ོ་ སྡུར་ཞུ་ཆོ​ོག

ས་གནས་འཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་འདུར།

ངས་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱུང་བར་གཞི​ིགས་ ན། ང་ཚོ​ོའི​ི་སོ​ོ་ནམ་པ་ཚོ​ོས་ཞི​ིང་ས་མ་ བཏབ་པར་ཡུན་རི​ིང་བཞག་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་ གྱི​ིས་དཀའ་ངལ་དེ​ེ་འཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ང་ཚོ​ོའི​ི་གྲོ​ོང་ཚོ​ོའི​ི་སྤོ​ོ་པོ​ོ་ཀརྨའི​ི་ས་ཞི​ིང་མི​ི་གཞན་གྱི​ིས་ཧམ་ ཟ་བྱས་འདུག གནད་དོ​ོན་དེ​ེའི​ི་རི​ིགས་མི​ི་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ལ་ འཕྲད་བཞི​ིན་འདུག དེ​ེའི​ི་ཐད་ལ་འཐུས་མི​ི་ཚོ​ོས་དཀའ་ ངལ་སེ​ེལ་ཐབས་ཀྱི​ི་དགོ​ོངས་ཚུལ་གསུང་རོ​ོགས།

181

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རེ​ེད། ངས་ཀྱང་དེ​ེ་ལྟར་ཐོ​ོས་བྱུང་། འོ​ོན་ཀྱང་སོ​ོ་ནམ་པ་མང་པོ​ོའི་ིནང་བུ་ཕྲུག་མེ​ེད་པ་དང་། རྒན་རྒོ​ོན་གཉི​ིས་ཀ་ ལོ​ོ་ན་མཐོ​ོ་བས་ཞི​ིང་ས་འདེ​ེབས་ལས་ཐུབ་ཐབས་མེ​ེད་པས། ས་ཞི​ིང་མ་བཏབ་པར་ལྷག་པ་རེ​ེད།

འཐུས་མི​ི་ཁ་ཤས་ནས་གསུངས་པ་གཞི​ིར་བཟུང་། ས་གནས་འགོ​ོ་འཛི​ིན་ ལས་ཁུངས་བརྒྱུད་ནང་སྲི​ིད་ལས་ཁུངས་ལ་ཞུ་སྙན་འབུལ་རྒྱུ་དེ​ེ་རེ​ེད།

ཞི​ིང་འདེ​ེབས་མ་ཐུབ་པ་དེ​ེ་དཀའ་ངལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་མ་རེ​ེད། ང་ཚོ​ོ་ རྒྱ་གར་ནང་སྐྱབས་བཅོ​ོལ་དུ་འབྱོ​ོར་ནས་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ལྔ་བཅུ་ལྷག་ ཕྱི​ིན་འདུག་ཀྱང་། ས་ཞི​ིང་བདག་དབང་ལ་ཁྲི​ིམས་ཐོ​ོག་ནས་ ཡི​ིག་ཆ་མེ​ེད་པས་ཡི​ིན།

རེ​ེད། འཐུས་མི​ི་རྣམ་པས་གསུངས་པ་བདེ​ེན་པ་རེ​ེད། སོ​ོ་ནམ་པ་དེ​ེའི་ི ནང་མི​ིས་བོ​ོགས་མ་གཏོ​ོང་འདོ​ོད་ཡོ​ོད་ཀྱང་། ཁྲི​ིམས་དང་སྒྲི​ིག་གཞི​ིའི་ི འོ​ོག་ནས་གཏོ​ོང་ཐུབ་ མེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ས་ཞི​ིང་སྟོ​ོང་པར་ལུས་ནས་དེ​ེ་རི​ིང་གི​ི་གནས་ཚུལ་ཙམ་མ་རེ​ེད། དེ​ེ་དང་འདྲ་བའི​ི་གནས་ཚུལ་མང་པོ​ོ་འཕྲད་ཡོ​ོད། གལ་ཏེ​ེ་ང་ཚོ​ོས་ས་ཆའི​ི་ བདག་དབང་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་ལ་འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་ན་ང་ཚོ​ོར་ཐབས་ཤེས ེ ་མེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་ནང་སྲི​ིད་ལས་ཁུངས་སུ་ཞུ་འབུལ་བྱས་ན་ལེ​ེགས།

182

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཀུན་དགའ་བྲེ​ེལ་འཚུབ་ངང་དབུགས་ཧལ་གྱི​ིན། ཧལ་གྱི​ིན།

ས་གནས་འཐུས་མི​ི་ཟེ​ེར་ན་སུ་རེ​ེད་དམ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་གོ​ོང་གི​ི་སྒྲུང་དེ​ེ་ཀློ​ོག་པའི​ི་སྐབས་མི​ི་མང་གི​ི་སྐུ་ཚབ་

བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་མི​ི་སྣ་མི​ི་འདྲ་བ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་མཐོ​ོང་ཐུབ། མི​ི་སྣ་དེ​ེ་ཚོ​ོ་

ས་གནས་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི མི​ི་མང་གི​ིས་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱས་པའི​ི་འཐུས་མི​ི་

ཡི​ིན་པས་ཁོ​ོང་ཚོ​ོར་ས་གནས་འཐུས་མི​ི་ཟེ​ེར། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ བཅའ་ཁྲི​ིམས་ནང་འཁོ​ོད་ལྟར་ས་གནས་འཐུས་མི​ིའི​ི་གྲངས་ཚད་ནི​ི་ ས་གནས་ཆེ​ེ་ཆུང་ལ་གཞི​ིགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་གྲངས་ ༣༥ ལས་ མི​ི་བརྒལ་བ་དང༌། ༧ ལས་མི​ི་ཉུང་བའི​ི་འོ​ོས་མི​ི་འདེ​ེམས་སྒྲུག་གི​ིས་ དངོ​ོས་གཞི​ི་འོ​ོས་འདེ​ེམས་སྐབས་འོ​ོས་གྲངས་རྩེ​ེ་བཏོ​ོག་གི​ིས་བསྐོ​ོ་ གཞག་བྱེ​ེད་པ་དང་། ལས་ཡུན་ལོ​ོ་གསུམ་ཡི​ིན།

ས་གནས་འཐུས་ཚོ​ོགས།

ས་གནས་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་འགེ​ེངས་ཤོ​ོག

ས་གནས་འཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ས་གནས་ཀྱི​ི་ལས་དོ​ོན་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་བཟོ​ོ་འགོ​ོད་དང༌། གཏན་འབེ​ེབས་བྱ་

རྒྱུའི​ི་འགན་དབང་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ས་གནས་འཐུས་མི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་འདུར་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་མཐའ་མའི​ི་གཏན་འབེ​ེབས་མ་བྱས་ གོ​ོང་ས་གནས་འགོ​ོ་འཛི​ིན་དང༌། འགོ​ོ་འཛི​ིན་ལས་རོ​ོགས་ལ་གོ​ོ་བསྡུར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

ས་གནས་འགོ​ོ་འཛི​ིན་ཟེ​ེར་ན་སུ་རེ​ེད་དམ།

དབུས་ནས་བསྐོ​ོ་གཞག་གམ་ས་གནས་མི​ི་མང་གི​ིས་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱས་པའི​ི་ས་གནས་དེ​ེ་གའི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གི​ི་འགོ​ོ་

ཁྲི​ིད་དེ​ེ་ལ་གོ​ོ་བ་དང་། ས་གནས་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལས་དོ​ོན་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་ཆེ​ེ་ཕྲ་མཐའ་དག ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི་ི ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་ ནས་བསྐུར་བའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ལས་འཁུར་སོ​ོགས་གནང་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

183

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་།

རྒྱ་གར་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་དེ​ེ་ཡང་ས་གནས་སྲི​ིད་གཞུང་ (Local Government) དང་། མངའ་

སྡེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་། (State Government) དབུས་གཞུང་ (Central Government) བཅས་རི​ིམ་པ་གསུམ་དུ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད། ས་གནས་སྲི​ིད་གཞུང་ནི​ི་རང་གི​ི་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་སའི​ི་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་བམ་གྲོ​ོང་རྡལ་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་མཁན་དེ​ེ་ཡི​ིན། མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ སྲི​ིད་གཞུང་ནི​ི་རྒྱ་གར་མངའ་སྡེ​ེ་གྲངས་ ༢༨ སོ​ོ་སོ​ོའི་ི འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་དང་ཐད་ཀར་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གཞུང་དེ​ེ་ཡི​ིན། དབུས་

གཞུང་ནི​ི་རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་དང་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། དེ​ེ་རི​ིང་ང་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་གཞུང་གི​ི་སྐོ​ོར་ ལ་སྦྱོ​ོང་རྒྱུ་ཡི​ིན།

ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས། (Legislative Assembly)

རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་ཚང་མའི​ི་ནང་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་

ཇམྨུ་དང་། ཀཤ་མྰི​ི�ར།

ལྷན་ཚོ​ོགས་རེ​ེ་ཡོ​ོད། མངའ་སྡེ​ེ་སོ​ོ་སོ​ོའི་ིཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ི་དེ​ེ་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལ་ (Constituuency) ལ་བགོ​ོད་དགོ​ོས། དཔེ​ེར་ན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ས་ཁྲའི​ི་

ཧི​ི་མཱ་ཅལ་ པྲདེ​ེཤ

ས་ཁྲ། ༡ ཧི​ི་མཱ་ཅལ་ པྲདེ​ེཤ

ནང་གཟི​ིགས་པ་བཞི​ིན་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་ཧི​ི་མཱ་ཅལ་

པྲདེ​ེཤ་ (Himachal Pradesh) ལྟ་བུར་མཚོ​ོན་ན་འོ​ོས་

བསྡུའི​ི་ས་ཁུལ་ ༦༨ ལ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད། འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལ་རེ​ེ་ ནས་མི​ི་མང་གི​ིས་འོ​ོས་འཕངས་ཏེ​ེ་འོ​ོས་མང་ཤོ​ོས་ཐོ​ོབ་

ཨུཏྟརཱ་ཁནྜ།

པའི​ི་ ཆབ་སྲི​ིད ་ཚོ​ོག ས་པའི​ི་ འཐུས་མི​ི་ དེ​ེ་ ཁྲི​ིམ ས་བཟོ​ོ་ ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ིར་ (Member of Legislattive Assembly) ཚུད་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཐུགས་སྣང་བྱུང་

ཡོ​ོད་ན་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་སྐབས་འཐུས་མི​ི་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ིས་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་མཚན་ཐོ​ོག་ནས་སྐུ་ཚབ་ བྱེ​ེད་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། འཐུས་མི​ི་དེ​ེ་ཚོ​ོ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་ཡི​ིན།

མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དང་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གཞན།( Chief Minister and Ministers of States )

མངའ་སྡེ​ེའི་ི མི​ི་མང་གི​ིས་མངའ་སྡེ​ེའི་ི བློ​ོན་ཆེ​ེན་འདེ​ེམས་བསྐོ​ོ་བྱེ​ེད་སྟངས་ནི​ི། དཔེ​ེར་ན། ཧི​ི་མ་ཅལ་མངའ་སྡེ​ེའི་ི ནང་ཆབ་

184

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༢ ལོ​ོའི་ིཧི​ི་མཱ་ཅལ་ པྲདེ​ེཤ་ཡི​ི་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་གྲུབ་འབྲས།

༡།

ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ། (Political Party)

འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱུང་བའི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི།

བི​ི་ཇེ​ེ་པི​ི། (Bharatiya Janata Party)

༢༥

༤༠

ཀོ​ོང་གྷེ​ེརེ​ེ་སི​ི། (Indian Natioanl Congress)

༢།

༣། ༥།

༣

དྭངས་བླངས། (Independents) ཁྱོ​ོན་བསྡོ​ོམས།

ཚིག་ གསར།

ཁྲིམས་བཟོ་ལྷན་ཚོགས།-Legislative Assembly འོས་བསྡུའི་ས་ཁུལ།-Constituency མང་མོ​ོས།- Majority གཞུང་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་པ།-Ruling Party ཁ་གཏད་ཚོ​ོགས་པ།-Opposition Party སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན།-Chief Minister མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་།-Governor

༦༨

སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། གོ​ོང་གསལ་དཔེ​ེ་རི​ིས་ནང་གསལ་ བ་བཞི​ིན་ཧི​ི་མ་ཅལ་མངའ་སྡེ​ེ་དེ​ེ་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལ་ ༦༨ ལ་ ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད་པ་ལས་ཀོ​ོང་གྷེ​ེརེ​ེ་སི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པར་འོ​ོས་ ༤༠ ཐོ​ོབ་ཡོ​ོད།

ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་གཅི​ིག་ལ་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལ་བརྒྱ་

ཆ་ལྔ་བཅུ་ལས་ལྷག་པའི​ི་ འོ​ོས ་ཐོ​ོབ ་ཡོ​ོད ་པ་དེ​ེ་ ལ་མང་མོ​ོས ་

(Majority) ཟེ​ེར། མང་མོ​ོས་ཐོ​ོབ་པའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་དེ​ེ་

ལ་གཞུང་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་པ་ (Ruling Party) དང་། ཚོ​ོགས་པ་གཞན་རྣམས་ཁ་གཏད་ཚོ​ོགས་པ་ (Opposition Party) ཡི​ིན། ད་ལྟའི​ི་འོ​ོས་བསྡུ་དེ​ེར་གཟི​ིགས་ན་ཀོ​ོང་གྷེ​ེརེ​ེ་སི​ི་ནི​ི་གཞུང་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་པ་དང་། བི​ི་ཇེ​ེ་པི​ི་ནི​ི་ཁ་གཏད་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ནང་ གི​ི་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དེ​ེ་ཆགས་ཡོ​ོད།

འོ​ོས་བསྡུ་གྲུབ་རྗེ​ེས་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གཞུང་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ིས་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་གཅི​ིག་བདམས་

ནས་ཁོ​ོང་ནི​ི་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་ (Chief Minister) དང་། མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གྱི​ིས་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གཞན་

རྣམས་འདེ​ེམས་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད། མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ (Governor) གི​ིས་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དང་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གཞན་

རྣམས་བསྐོ​ོ་གཞག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དང་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གཞན་རྣམས་ཀྱི​ིས་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་གཞུང་གི​ི་ལྷན་ཁང་ (Departments) ཁག་གི​ི་སྟངས་འཛི​ིན་འགན་ཁུར་བཞེ​ེས་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ​ོང་ཚོ​ོར་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི ལས་ཁུངས་ཁག་མི​ི་འདྲ་བ་

མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (Legislative Assembly) ནི​ི་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གཞུང་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་

185

འཛི​ིན་གྲྭ་བདུན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མི​ི་དང་ཁ་གཏད་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་རྣམས་ལྷན་འཛོ​ོམས་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་གོ​ོ་བསྡུར་ཞུ་ས་དེ​ེ་ཡི​ིན། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཁྲི​ིམས་

བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་ཁ་ཤས་ལ་འགན་ཁུར་གཉི​ིས་ཡོ​ོད། ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ིའི​ི་འགན་ཁུར་དང་ བློ​ོན་ཆེ​ེན་གྱི​ི་འགན་ཁུར་བཅས་སོ​ོ། །

སྦྱོ​ོང་ཚན།

ཀ) གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་རྣམས་ལ་ལན་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། ས་གནས་འཐུས་མི​ི་རྣམས་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱེ​ེད་མཁན་སུ་ཡི​ིན། ༢། ས་གནས་འཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལས་འགན་གང་དང་གང་ཡི​ིན། ༣། ས་གནས་འགོ​ོ་འཛི​ིན་གྱི​ི་ལས་འགན་གང་དང་གང་ཡི​ིན། ༤། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས། ༥། ཅི​ི་འདྲ་ཞི​ིག་ལ་གཞུང་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་པ་ཟེ​ེར།

༦། མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དང་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གཞན་རྣམས་བསྐོ​ོ་གཞག་བྱེ​ེད་མཁན་སུ་ཡི​ིན།

ཁ) འགྲི​ིག་མི​ིན་རྟགས་རྒྱོ​ོབ།

༡། ས་གནས་མི​ི་མང་གི​ིས་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱས་པའི​ི་ས་གནས་འདི​ི་གའི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ལ་ས་གནས་འགོ​ོ་འཛི​ིན་ཟེ​ེར། ༢། སྤོ​ོ་བོ​ོ་ཀརྨ་ལགས་ཀྱི​ི་དཀའ་ངལ་བརྒྱ་དཔོ​ོན་གྱི​ིས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཡོ​ོད། ༣། རྒྱ་གར་ལ་མངའ་སྡེ​ེ་ ༢༨ ཡོ​ོད།

༤། མང་མོ​ོས་ཐོ​ོབ་པའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་དེ​ེ་ལ་ཁ་གཏད་ཚོ​ོགས་པ་ཟེ​ེར།

༥། མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གི​ིས་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དང་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གཞན་རྣམས་བསྐོ​ོ་གཞག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

186

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

ག) གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། གཞི​ིས་ཆགས་ཁག་ཏུ་ཞི​ིང་ལས་བྱེ​ེད་མཁན་མང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་དམ། ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

ང) བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། ས་གནས་འཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་འོ​ོས་བསྡུ་བྱེ​ེད་སྟངས་དང་། སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་རྒན་བདག་འདེ​ེམས་སྟངས་ལ་ ཁྱད་པར་གང་ཡོ​ོད་དམ།

༢། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ས་གནས་ཀྱི​ི་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གྱི​ི་མི​ིང་དང་གཞུང་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་པ་སུ་ཡི​ིན་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གྱི​ིས།

༣། འཐུས་མི​ིས་མི​ི་མང་གི​ི་སྐུ་ཚབ་བྱས་ཏེ​ེ་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནང་གནད་དོ​ོན་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་པར་དགེ​ེ་སྐྱོ​ོན་དོ​ོགས་གསུམ་ གྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་སྤེ​ེལ།

དགེ​ེ།

སྐྱོ​ོན།

187

དོ​ོགས།