འཛིན་གྲྭ་བརྒྱད་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་སློབ་དེབ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༠ ལོ​ོར་བཀའ་ཤག་གི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་བའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་ བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་གྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་ལྟར་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག

ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ིས་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་དང་གཏན་འབེ​ེབས་ཞུས།

བསྐྱར་ཞི​ིབ།

Revised Edition

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༤ ཟླ་ ༡

Printed and Distributed by: Sherig Parkhang R-27 & 28, Ramesh Park Laxmi Nagar, New Delhi-110092 Ph: +91-11-2245 3672 Fax: +91-11-2245 5634 Email: shepardelhi@gmail.com Web: www.sherigparkhang.com

January 2024

དཔར་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ།

First Printing

དཔར་གྲངས་ ༡༥༠༠།

མངགས་ཉོ​ོའི ི་ཁ་བྱང་།

1500 Copies

སྤྱི​ི་ཁྱབ་འགན་འཛི​ིན། བསྟན་འཛི​ིན་པདྨ། (ཤེ​ེས་ལྷན་འགན་འཛི​ིན།) རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་འགན་འཁུར་བ། དགེ​ེ་འདུན་དོ​ོན་ཡོ​ོད། རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་པ། བོ​ོན་གྲོ​ོག་པ་སངས་ཚེ​ེ་རི​ིང་། དེ​ེབ་གཟུགས་དང་ རྒྱབ་ཤ་ཇུས་འགོ​ོད་པ། དགེ​ེ་འདུན་དོ​ོན་ཡོ​ོད། བོ​ོན་གྲོ​ོག་པ་སངས་ཚེ​ེ་རི​ིང་། སློ​ོབ་དེ​ེབ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དང་གཏན་འབེ​ེབས་ཚོ​ོགས་ཆུང་།

བསོ​ོད་ནམས་བཟང་པོ​ོ། (ཤེ​ེས་རི​ིག་དྲུང་འཕར།) ངག་དབང་ཚེ​ེ་བརྟན། (སུ་ཇཱ​ཱ་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ།) བསྟན་འཛི​ིན་དབང་ཕྱུག (དྷ་སྟེ​ེང་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ།) (རཱ་ཇ་པུར་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོ།) བློ​ོ་བཟང་དོ​ོན་གྲུབ། བཀྲ་ཤི​ིས་མཚོ​ོ་མོ​ོ། (བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་མཛོ​ོད་ཁང་།) ཞུ་དག་པ།

རི​ི་མོ​ོ་འབྲི​ི་མཁན།

དགེ​ེ་འདུན་དོ​ོན་ཡོ​ོད། (ཤེ​ེས་ལྷན་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཚན་པའི​ི་འགན་འཁུར་བ།) བསྟན་འཛི​ིན་དབྱངས་སྐྱི​ིད། (ཅན་དྷ་གྷི​ི་རི​ི་ སཾ​ཾབྷོ​ོ་ཊ་སློ​ོབ་གྲྭ།) ཀུན་བཟང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ། (མེ​ེས་དབོ​ོན་གཙུག་ལག་དཔེ​ེ་སྟོ​ོན་སློ​ོབ་གྲྭ།) ལྷ་འཛོ​ོམས་ཚེ​ེ་རི​ིང་། (དྷ་སྟེ​ེང་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ།) བཀྲ་ཤི​ིས་ལྷ་མོ​ོ། (སུ་ཇཱ​ཱ་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ།)

བསོ​ོད་ནམས་རྒྱལ་མཚན། ན་ག་སངས་རྒྱས་བསྟན་དར། ངག་དབང་བསྟན་འཛི​ིན། བསྟན་འཛི​ིན་མགོ​ོན་པོ​ོ།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་དྲྭ་ཚི​ིགས། www.bodyiglobjong.com ནས་ལྟ་ཀློ​ོག་དང་ཕབ་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་ཐུབ། © Department of Education, CTA

FUNDED BY: Danish International Development Agency through CICED

Phone: Email: Web:

DEPARTMENT OF EDUCATION Central Tibetan Administration

+91-1892-222572/222721 education@tibet.net www.sherig.org

GANGCHEN KYISHONG DHARAMSALA - 176215 DISTT. KANGRA H.P. INDIA

ཆེ​ེད་བརྗོ​ོད།

༄༅། །བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེའི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་སྤྱི​ི་དང། ཁྱད་པར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ ཟླ་ ༩ པའི​ི་

ནང་བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་སྤྱི​ི་མོ​ོས་ཀྱི​ིས་གཏན་ལ་ཕབ་པའི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་གྱི​ི་ཤེ​ེས་

ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་འབྲུ་དོ​ོན་བཞི​ིན། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྟོ​ོན་གྱི​ི་སྤུས་ཚད་

གོ​ོང་མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་བ་དང་ཆབས་ཅི​ིག སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་ལམ་བོ​ོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་རྒྱུ་ནི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་

འོ​ོས་འགན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རི​ིག་གཞུང་མི​ི་ཉམས་རྒྱུན་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་

ཐབས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་ང་ཚོ​ོ་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་འབྱོ​ོར་བ་ནས་བཟུང་། སྤྱི​ི་ནོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་ གི​ིས་རང་གི​ི་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་རི​ིག་གཞུང་དང་སྐད་ཡི​ིག་མི​ི་ཉམས་རྒྱུན་འཛི​ིན་ཡོ​ོང་ཐབས་སླད་མ་འོ​ོངས་མངོ​ོན་

གཟི​ིགས་ཀྱི​ི་བཀའ་སློ​ོབ་ལམ་སྟོ​ོན་དུས་ནས་དུས་སུ་ཕེ​ེབས་པ་དང་། བོ​ོད་པའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ཟུར་འཛུགས་མཛད་པ། དེ​ེང་

རབས་དང་མཐུན་པའི​ི་བོ​ོད་པའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རི​ིག་གནས་སློ​ོབ་སྤེ​ེལ་བྱས་པ་དང༌། ལོ​ོ་རབས་བརྒྱད་ཅུ་པའི​ི་དཀྱི​ིལ་

ཙམ་ནས་གཞི​ི་ རི​ིམ ་འོ​ོག ་མའི​ི་ སློ​ོབ ་ཁྲི​ིད ་ཀྱི​ི་ བརྒྱུད་ལམ་རི​ིམ ་བཞི​ིན ་བོ​ོད ་སྐད་ཐོ​ོག ་སྒྱུར་འགོ​ོ་ བཙུགས༌ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༢༠༠༠ ལོ​ོར་སྔོ​ོན་འགྲོ​ོ་ནས་གཞི​ི་རི​ིམ་འོ​ོག་མའི​ི་དེ​ེང་རབས་སློ​ོབ་ཚན་ཁག་ཅི​ིག་བོ​ོད་སྐད་ཐོ​ོག་ཕབ་སྒྱུར་དང་འབྲེ​ེལ་

སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ལག་བསྟར་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ ལོ​ོར་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་གྱི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་ གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པ་ནས་བཟུང་། གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་སློ​ོབ་ཚན་རྣམས་བོ​ོད་ཡི​ིག་ཏུ་སྒྱུར་འགོ​ོ་བརྩམས་པ་དང་། ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༢༠༡༠ ལོ​ོར་བཀའ་ཤག་གི​ིས་ཤེས ེ ་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་འོ​ོག་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི་ི རྩ་འཛི​ིན་

གཏན་འབེ​ེབས་གནང་རྗེ​ེས། དེ​ེ་དང་མཐུན་པའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་འོ​ོག་མ་དང་བར་མའི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཡོ​ོངས་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་ཀྱི​ིས་ རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་དང་རྩོ​ོམ་སྒྱུར་ཞུས་པ་དང་། གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཀྱང་ཆ་ཚང་རྩོ​ོམ་སྒྱུར་

ཞུས་ཏེ​ེ་ལོ​ོ་ངོ​ོ་བཅུ་ཕྲག་ཙམ་འགོ​ོར་ཡོ​ོད་ནའང་། ལག་ལེ​ེན་དུ་བསྟར་མ་ཐུབ་པ་ནི​ི་ཡི​ིད་ཕངས་པའི​ི་གནས་སུ་མཆི​ིས།

དུས་ཀྱི​ི་འགྱུར་འགྲོ​ོས་དང་བསྟུན་ནས་གནས་ཚུལ་མང་དག་ཅི​ིག་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་སྟབས། ན་ནི​ིང་ནས་དེ​ེ་

སྔོ​ོན་གྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་རྣམས་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དགོ​ོས་ངེ​ེས་སུ་མཐོ​ོང་སྟེ​ེ། འདི​ི་ལོ​ོ་འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་

པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ལ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དང་། གཏན་འབེ​ེབས་གྲུབ་སྟེ​ེ་པར་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ་བྱུང་བས་ དགའ་བས་བརྟས།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༤ ལོ​ོར་རྩོ​ོམ་སྒྱུར་བྱས་པའི​ི་འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ལ་

བསྐྱར་ཞི​ིབ་ཞུས་ཏེ​ེ། ས་ཁམས་རི​ིག་པ་དང་། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས། བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད། བཙན་བྱོ​ོལ་

བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གནས་སྟངས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བཅས་ལས་སློ​ོབ་ཚན་ཁག་ཅི​ིག་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་དང་། འགའ་ཞི​ིག་གསར་སྣོ​ོན་གྱི​ིས་རགས་

ཟི​ིན་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས་ཏེ​ེ། ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ནས་བསྐོ​ོ་འཛུགས་གནང་བའི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་ སློ​ོབ་དེ​ེབ་བསྐྱར་ཞི​ིབ་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི​ིས་མཐའ་མའི​ི་བསྐྱར་ཞི​ིབ་དང་སྦྲགས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ནི​ི་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་གྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་བཞི​ིན་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་དང་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་གཞི​ི་

རྩའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་སྒྲུབ་ཐབས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ཡི​ིན་པ་ཙམ་ལས། གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་འཛི​ིན་རི​ིམ་ཁག་གི​ི་སྤྱི​ི་ཚན་སློ​ོབ་

ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་རྩ་འཛི​ིན་མི​ིན་སྟབས། ས་གནས་དང་། སློ​ོབ་ཕྲུག ཁོ​ོར་ཡུག ཆ་རྐྱེ​ེན། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལམ་སྲོ​ོལ་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་གནས་

སྟངས་འོ​ོག་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་འཛི​ིན་རི​ིམ་ཁག་གི​ི་སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ིའི​ི་ནང་དོ​ོན་དང་། གོ​ོ་རི​ིམ། ཟབ་ཚད་བཅས་ལ་དགེ​ེ་

རྒན་རང་ངོ​ོས་ནས་སྐབས་བསྟུན་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་གྱི​ིས་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྤུས་ཚད་གཙོ​ོ་བོ​ོར་འཛི​ིན་ཐུབ་པ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། འོ​ོན་

ཀྱང་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་གྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་དང་མ་འགལ་བ་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིད་འཇགས་འཚལ།

ང་ཚོ​ོའི​ི་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་དང་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་གི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ནི​ི་སློ​ོབ་ཚན་བྱེ​ེ་བྲག་པ་དང་། སློ​ོབ་དེ​ེབ་བྱེ​ེ་བྲག་པ་སློ​ོབ་པ་ཙམ་ མ་ཡི​ིན་པར། སློ​ོབ་མའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་གནས་ཚད་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན༌སྟབས། སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ཉི​ིད་དང་དེ​ེའི​ི་

གཞོ​ོགས་འདེ​ེགས་ཀྱི​ི་ཀློ​ོག་དེ​ེབ་<<ལོ​ོ་རྒྱུས་རགས་བཤད་བྱི​ིས་པ་བདེ​ེ་འཇུག>><<གསར་བརྗེ​ེ།>><<རོ​ོ་སཱ་པག>> <<ནང་པའི​ི་གནས་ཆེ​ེན།>> སོ​ོགས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གནད་སྨི​ིན་དུ་བཏང་སྟེ​ེ། སློ​ོབ་ཕྲུག་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་ནུས་རྩལ་གོ​ོང་

མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་བའི​ི་རེ​ེ་འདུན་ཞུ་རྒྱུ་དང་། སློ​ོབ་དེ​ེབ་འདི​ི་ལ་འཐུས་སྒོ​ོ་མ་ཚང་བ་དང་། གསར་སྣོ​ོན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་

རི​ིགས་ལ་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད་སློ​ོབ་དགེ​ེ་དང་། ཐུགས་སྣང་ཅན་རྣམས་ཀྱི​ིས་དགོ​ོངས་འཆར་དུས་ནས་དུས་སུ་གནང་སྐྱོ​ོང་ཡོ​ོང་ བ་ཞུ་རྒྱུ་བཅས། ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ནས། བོ​ོད་རྒྱལ་ལོ​ོ་ ༢༡༥༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༤ ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༡༥ ཉི​ིན།

༄༅། །སྤྱི་ནོར་ྋགོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོན་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་ ཆེན་པོ་མཆོག་གི་ཐུགས་བསྐྱེད་དམ་བཅའ་བཞི།

དང་པོ།

ངོས་རང་འགྲོ་བ་མི་ཞིག་ཡིན་པའི་ཆ་ནས། འགྲོ་བ་མིའི་རྒྱུད་ཀྱི་བཟང་སྤྱོད་གོང་མཐོར་སྤེལ་

ཐབས་བྱ་རྒྱུ་དེ་ཡིན་ཞིང༌། དེ་ནི་མི་སྒེར་དང༌། ཁྱིམ་ཚང༌། སྤྱི་ཚོགས་བཅས་སུ་བདེ་སྐྱིད་འབྱུང་

བའི་གཞི་རྩ་ཡིན་པར་འདོད།

གཉིས་པ། ངོས་རང་ཆོས་པ་ཞིག་ཡིན་པའི་ཆ་ནས། ཆོས་ལུགས་ཕན་ཚུན་བར་མཐུན་འབྲེལ་གོང་མཐོར་

གཏོང་རྒྱུ་དེ་ཡིན་ཞིང༌། ཆོས་ལུགས་འདྲ་མིན་ལ་ལྟ་བ་དང་གྲུབ་མཐའ་འདྲ་མིན་ཡོད་ཀྱང༌། བྱམས་ པ་དང༌། བརྩེ་བ། བཟོད་སྒོམ། ཆོག་ཤེས། ཚུལ་ཁྲིམས་བཅས་ཀྱི་བསླབ་བྱ་ཉམས་སུ་ལེན་པར་

ཆོས་ལུགས་ཚང་མ་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་པ་མ་ཟད། མི་ཚེ་བདེ་སྐྱིད་ཀྱི་ལམ་དུ་འཁྲིད་པའི་ནུས་ པའང་གཅིག་མཚུངས་ཡིན་པར་འདོད།

གསུམ་པ། ངོས་རང་བོད་མི་ཞིག་ཡིན་པ་དང་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་མཚན་གནས་ཡོད་པ། ལྷག་པར་དུ་བོད་

ཕྱི་ནང་དུ་ཡོད་པའི་བོད་མི་སེར་སྐྱ་ཡོངས་ཀྱིས་ཡིད་ཆེས་བློ་གཏད་ཆེན་པོ་བྱེད་བཞིན་ཡོད་པའི་ཆ་ ནས། བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་དང་རིག་གཞུང་། ཁོར་ཡུག་བཅས་ལ་ཐུགས་ཁུར་དང༌། བཙན་འོག་ལ་ གནས་པའི་བོད་མི་ཚོའི་རང་དབང་གི་མགྲིན་ཚབ་པ་ཞིག་བྱ་རྒྱུ་དེའང་ངོས་ཀྱི་འགན་ཁུར་ཡིན།

བཞི་པ། ངོས་རང་རྒྱ་གར་གནའ་རབས་ཀྱི་རིག་གཞུང་གི་རྗེས་འབྲངས་པ་ཞིག་ཡིན་པའི་ཆ་ནས། རྒྱ་གར་ གྱི་གནའ་བོའི་སེམས་ཁམས་རིག་པ་དང་། ཚད་མའི་རྣམ་གཞག ལྟ་གྲུབ་དང་འབྲེལ་བའི་སྒོམ་སྒྲུབ།

ཆོས་ལུགས་དང་མ་འབྲེལ་བའི་སྤྱོད་བཟང་བཅས་དེང་གི་ཤེས་ཡོན་ལམ་ལུགས་དང་མཉམ་སྦྲེལ་ གྱིས་རྒྱ་གར་ནང་བསྐྱར་གསོ་བྱས་ཏེ། བྱམས་བརྩེ་ལྡན་པའི་འཛམ་གླིང་ཞིག་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་ ཐུབ་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།

ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ། ༡། སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་རང་རང་གི​ི་རྣམ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་རབ་ཡོ​ོངས་སུ་སད་དེ​ེ་བླང་དོ​ོར་གྱི​ི་གནས་ལ་རང་

སྟོ​ོབས་ཀྱི​ིས་ལེ​ེགས་ཉེ​ེས་འབྱེ​ེད་ནུས་པ་དང༌། དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་བསམ་ སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་དང༌། འཚོ​ོ་བ་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམ་པའི​ི་ཐོ​ོག་གཞན་ཁོ​ོ་ནར་བརྟེ​ེན་པའམ་

གཞན་ལ་བཤུ་གཞོ​ོག་བྱེ​ེད་མ་དགོ​ོས་པར། རང་གི​ི་འབད་རྩོ​ོལ་གྱི​ིས་བསྒྲུབས་པའི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྒོ​ོ་

ནས་ཡང་དག་པར་འཚོ​ོ་ནུས་པའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་རང་དབང༌། འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ཐབས་ལམ་ལ་བརྟེ​ེན་

ནས་རང་དང་རང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རང་དབང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་རང་དབང་ བཅས་ “རང་དབང་” དང༌།

༢། རང་ལས་གཞན་གཅེ​ེས་པར་བཟུང་སྟེ​ེ་གཞན་གྱི​ི་དོ​ོན་དུ་རང་ཉི​ིད་བློ​ོས་བཏང་ནས་སྲི​ི་ཞུ་སྒྲུབ་ནུས་ པའི​ི་“གཞན་ཕན།”

༣། འབྱུང་འགྱུར་མི​ི་རབས་རྣམས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་ཁོ​ོར་ཡུག་དང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་མི​ི་གཏོ​ོང་བར་ས་

ཡི​ི་གོ​ོང་བུ་འདི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པ་དང༌། རང་གི​ི་ཕ་མེ​ེས་ནས་བྱུང་བའི​ི་རི​ིག་གཞུང་བཟང་ པོ​ོ་རྣམས་བརྒྱུད་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་ “རྒྱུན་འཛི​ིན།”

༤། འཇི​ིག་རྟེ​ེན་སྤྱི​ིའི​ི་ཕན་བདེ​ེ་དང་འབྲེ​ེལ་ཞི​ིང་ཡུལ་དུས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམ་པའི​ི་ལྟ་གྲུབ་དང་ ལམ་ལུགས། དངོ​ོས་པོ​ོ། ལས་འགུལ་སོ​ོགས་གསར་གཏོ​ོད་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་ “གསར་གཏོ​ོད་” བཅས་བཞི​ི་དང་ལྡན་པའི​ི་ཡུལ་མི​ི་བསྐྲུན་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན། །

དཀར་ཆག

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ཐོ​ོན་ཁུངས།................................................................................................................. 2 གཏེ​ེར་རྫས་དང་ནུས་ཤུགས་ཐོ​ོན་ཁུངས།.......................................................................... 9

བཟོ​ོ་གྲྭ།.................................................................................................................... 28 མི​ི་འབོ​ོར།................................................................................................................. 39

ནམ་ཟླ།.................................................................................................................... 50 ནགས་ཚལ།............................................................................................................. 60 གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ།............................................................................................. 68 བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།

ས་སྐྱ་པ་ནས་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་བར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།............................................................. 79

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་ལྔ་པ་ནས་བཅུ་གཉི​ིས་བར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་མདོ​ོར་བསྡུས།........................... 89 ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གསུམ་པའི​ི་དུས་སྐབས།........................................................ 104 རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།

ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་སྒྱུར་དང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རང་དབང་འཐབ་རྩོ​ོད། (ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༨༥༧-ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༩༡༩)................112

ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་སྒྱུར་དང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རང་དབང་འཐབ་རྩོ​ོད། (༡༩༢༠-༡༩༤༧).................... 123 བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས།............................................................................. 135

བོ​ོད་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་སྡེ​ེ། ................................................................................................... 149 བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས།...................................................................................... 160 བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ི​ིའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན།.................................................................................. 170 སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས།............................................................................................ 180

དེ​ེབ་དེ​ེའི​ི་ནང་དོ​ོན་ག་རེ​ེ་རེ​ེད།...................................................................................... 187 འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་།............................................................................................... 193 རྒྱུན་ཤེ​ེས།

༸གོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག......................... 201

༸ཀུན་གཟི​ིགས་༸པཎ་ཆེ​ེན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་པ་མཆོ​ོག......................................................... 208 ས་སྐྱ་པ། .............................................................................................................. 215 ཇོ​ོ་ནང་པ།............................................................................................................... 216 བཀའ་བརྒྱུད་པ། .................................................................................................... 217 དགེ​ེ་ལུགས་པ། ...................................................................................................... 218

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

གལ་ཆེ​ེའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག། ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ནི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་རང་བཞི​ིན་ཡི​ིན།

གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་འོ​ོག་ས་ཁམས་ཁོ​ོར་ཡུག་མི​ི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོ​ོགས་སུ་ཆགས་ཡོ​ོད།

བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་རྣམ་གྲངས་ནི​ི་མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆ་དང་།རྒྱ་ཁྱོ​ོན། བདག་པོ​ོ་བཅས་ལ་གཞི​ིགས་ནས་དབྱེ​ེ་བ་འབྱེ​ེད་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

བརྡ་འཕྲི​ིན་ཕྲུལ་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ནི​ི། དེ​ེང་སྐབས་འཛམ་གླི​ིང་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ལ་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ལ་མཚོ​ོན་ན་མི​ི་འབོ​ོར་ནི​ི་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཆགས་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ནམ་དུས་ཁག་གི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ཆར་དུས་ཡི​ིན།

ནགས་ཚལ་ནི​ི་མི​ི་དང་། སྲོ​ོག་ཆགས། སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་སོ​ོགས་ལ་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ་ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་བ་ལ་ཟེ​ེར།

1

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡

བྱེད་ སྒོ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ། ཁྱེ​ེ ད ་ཀྱི​ི ས ་དུས་རྒྱུན་ཁྱི​ི མ ་

དུ ་ བེ​ེད ་ སྤྱོ​ོད ་ བྱེ​ེད ་ བ ཞི​ིན ་ པ འི​ི་ ཐོ​ོན ་ ཁུ ང ས ་ ག སུ མ ་

དང་། འཛི​ིན ་གྲྭའི​ི་ ནང་བེ​ེད ་

ཐོན་ཁུངས།

༄༅། །ཆུ་དང་གློ​ོག འགྲུལ་འཁོ​ོར། སྔོ​ོ་ཚལ། དེ​ེབ་སོ​ོགས་ཚང་མར་ཐུན་མོ​ོང་

གི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཤི​ིག་ཡོ​ོད་པ་ནི​ི་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་རང་བཞི​ིན་ཡི​ིན་ལ། བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་

བཞི​ིན་དེ​ེས་ཅ་དངོ​ོས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞི​ིག་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་འགྱུར་བ་དང་། རི​ིན་ཐང་ལྡན་པར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཚང་མར་རི​ིན་ཐང་ངེ​ེས་ ཅན་རེ​ེ་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་ཡང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཁ་ཤ ས་ལ་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་རི​ིན་ཐང་ལྡན་ལ། ཁ་ཤ ས་

ལ་མི​ི་ལྡན། དཔེ​ེར་ན། ལྕགས་རི​ིགས་ལ་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་རི​ིན་ཐང་ལྡན་པ་དང་།

ཡི​ིད་དུ་འོ​ོང་བའི​ི་མཛེ​ེས་ལྗོ​ོངས་ལ་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་རི​ིན་ཐང་མི​ི་ལྡན་པ་ལྟ་བུ་

རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་དེ​ེ་གཉི​ིས་ཀ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན་ལ། དེ​ེ་གཉི​ིས་ཀས་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་

སྤྱོ​ོ ད ་བྱེ​ེ ད ་བཞི​ི ན ་པའི​ི ་ ཐོ​ོ ན ་

ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་སྐོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

ཡོ​ོད ་སློ​ོབ ་ཕྲུག་གཞན་དང་

བོ​ོར་བསྒྱུར་བའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་གལ་ཆེ​ེན་ཡི​ིན། དེ​ེ་གཉི​ིས་ནི​ི་མི​ིའི་ི རི​ིགས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་

ཁུངས་གསུམ་གྱི​ི་མི​ིང་བྲི​ིས་

ཏེ​ེ ་ དེ​ེ ་ དག་བེ​ེ ད ་སྤྱོ​ོ ད ་གང་

གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

འཛི​ིན་ལས། གསར་རྙེ​ེད་དང་གསར་གཏོ​ོད་ ཐོ​ོ ན ་ཁུངས་གང་དང་གང་ ཡོ​ོད། གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

དུས་ཚོ​ོད་དང་བཟོ​ོ་ལས་རི​ིག་རྩལ་གཉི​ིས་ནི​ི་རྒྱུ་ཆ་ཞི​ིག་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་

དང་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོ​ོད་སྟབས། དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ནི​ི་གལ་

ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་དེ​ེ་ཡི​ིན། མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་རྣམ་དཔྱོ​ོད་དང་། བློ​ོ་གྲོ​ོས། གསར་རྙེ​ེད། (Disccovery) གསར་གཏོ​ོད་ (Invention) བཅས་ཀྱི​ི་ནུས་པ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཐོ​ོན་ཁུངས་

སྔར་ལས་མང་བ་སྐྲུན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། གསར་གཏོ​ོད་དང་གསར་རྙེ​ེད་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་ཐབས་རེ​ེ་ རེ​ེས་དོ​ོན་གནད་མང་དག་ཅི​ིག་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

མེ​ེ་ སྦར་ཐབས་གསར་རྙེ​ེད ་བྱུང་བ་ནས་ཟས་རི​ིག ས་གཡོ​ོས ་སྦྱོ​ོར ་བྱེ​ེད ་

སྟངས་སོ​ོགས་བྱེ​ེད་ཐབས་མང་དག་ཅི​ིག་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་ཐུབ་ཡོ​ོད་ལ། འཁོ​ོར་ལོ​ོ་ གསར་རྙེ​ེད་བྱས་པ་དེ​ེས་སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་ཡོ​ོ་ཆས་གསར་པ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་དར་རྒྱས་

ཡོ​ོང་བར་གྲུབ་འབྲས་མངོ​ོན་གསལ་ཐོ​ོན་ཡོ​ོད། ཆུ་ཤུ གས་གློ​ོག་འདོ​ོན་ (Hydroe-

electricity) ཐད་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་བཟོ​ོ་ལས་རི​ིག་རྩལ་དར་བ་དེ​ེས་བྲག་ཏུ་བཞུར་བའི​ི་

2

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཆུའི​ི་ནུས་པ་དེ​ེ་ཐོ​ོན་ཁུངས་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་བསྒྱུར་ཡོ​ོད། ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་དབྱེ​ེ་བ། (Types of Resources)

སྤྱི​ིར་ཐོ​ོན་ཁུངས་ནི​ི་རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་དང་། མི​ིས་བཟོ​ོས་ཐོ​ོན་

ཁུངས་གཉི​ིས་ཡི​ིན།

རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས། (Natural Resources)

ཐོ​ོན་ཁུངས་གང་ཞི​ིག་རང་བྱུང་ཁམས་ནས་བླངས་རྗེ​ེས་ལས་སྣོ​ོན་

དེ​ེ་ཙམ་མ་བྱས་པར་སྤྱོ​ོད་ཆོ​ོག་པའི​ི་རི​ིགས་ལ་རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཟེ​ེར། དུས་རྒྱུན་ང་ཚོ​ོས་འབྱི​ིན་རྔུབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་མཁའ་དབུགས་དང་། གཙང་པོ​ོ་

དང་། མཚོ​ོ། ས། གཏེ​ེར་རྫས་སོ​ོགས་ཚང་མ་རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཡི​ིན།

པར་རི​ིས། ༡་༡ ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་དབྱེ​ེ་བ།

ཐོ​ོན་ཁུངས་འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི​ིས་བསྩལ་བའི​ི་ལེ​ེགས་སྐྱེ​ེས་ཡི​ིན་པས་ཐད་ཀར་སྤྱོ​ོད་ཆོ​ོག་ཆོ​ོག་

ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་སྐབས་འགར་རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གང་ལེ​ེགས་ཡོ​ོང་བར་ཡོ​ོ་བྱད་དང་བཟོ​ོ་ལས་རི​ིག་རྩལ་བཀོ​ོལ་

དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ལ་རྣམ་གྲངས་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་འཕེ​ེལ་ཚད་ (Level of Development) དང་། བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད།

(Use) འབྱུང་ཁུངས། (Origin) གསོ​ོག་ཚད། (Stock) ཁྱབ་ཚད་ (Distribution) བཅས་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་སྡེ​ེ་ཚན་དང་ཁྱབ་

ཁོ​ོངས་མི​ི་འདྲ་བར་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད།

རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་དེ​ེ་དག་འཕེ​ེལ་ཚད་དང་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་མངོ​ོན་གྱུར་ཐོ​ོན་ཁུངས་ (Actual Resources)

དང་འགྱུར་ནུས་ཐོ​ོན་ཁུངས་ (Potential Resources) བཅས་སྡེ​ེ་ཚན་གཉི​ིས་སུ་དབྱེ​ེ་ཆོ​ོག

ཐོ​ོན་ཁུངས་གང་ཞི​ིག་གི​ི་འབོ​ོར་ཚད་དངོ​ོས་སུ་ཤེ​ེས་ཤི​ིང་ད་ལྟ་ཉེ​ེ་བར་སྤྱོ​ོད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པའི​ི་རི​ིགས་ལ་མངོ​ོན་གྱུར་

ཐོ​ོན་ཁུངས་ཟེ​ེར། འཇར་མན་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ས་ཁུལ་རུར་ (Ruhr) ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་རྡོ​ོ་སོ​ོལ་དང་། ཨེ​ེ་ཤི་ི ཡ་ནུབ་མའི​ི་མངའ་ཁུལ་

ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་རྡོ​ོ་སྣུམ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མཧཱ་རཱཥཊྲ་མངའ་སྡེ​ེའི་ི ཌེ​ེ་ཁཱན་མཐོ​ོ་སྒང་གི​ི་ས་ནག་བཅས་ནི​ི་མངོ​ོན་གྱུར་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་

རི​ིགས་སུ་གཏོ​ོགས།

ཐོ​ོན་ཁུངས་གང་ཞི​ིག་གི​ི་འབོ​ོར་ཚད་དངོ​ོས་སུ་མི​ི་ཤེ​ེས་ཤི​ིང་ད་ལྟ་ཉེ​ེ་བར་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་མེ​ེད་པའི​ི་རི​ིགས་ལ་འགྱུར་ནུས་

ཐོ​ོན་ཁུངས་ཟེ​ེར། ཐོ​ོན་ཁུངས་འདི​ིའི་ི རི​ིགས་མ་འོ​ོངས་པར་སྤྱོ​ོད་ཐུབ་ངེ​ེས། དེ​ེང་སྐབས་ཀྱི​ི་བཟོ​ོ་ལས་རི​ིག་རྩལ་ནི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་

འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་དཀའ་ཚེ​ེགས་མེ​ེད་པར་སྤྱོ​ོད་ཐུབ་པའི​ི་ཚད་ལ་ད་དུང་སླེ​ེབས་མེ​ེད། དཔེ​ེར་ན། ལ་དྭགས་ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་ཡུ་རེ​ེ་

ནི​ི་ཡམ་ (Uranium) ནི​ི་འགྱུར་ནུས་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་པ་ལྟ་བུ་རེ​ེད། ལོ​ོ་ངོ​ོ་ཉི​ིས་བརྒྱའི​ི་གོ​ོང་དུ་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ལྷགས་

3

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བྱེད་སྒོ།

བསྐྱར་གསོ​ོ་ ཐུབ་པའི​ི་ ཐོ​ོན ་ ཁུངས་ཁ་ཤས་བགྲངས་ཏེ​ེ། དེ​ེ་དག་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་གཏོ​ོང་ཚུལ་ ལ་དགེ​ེ ་ སྐྱོ​ོ ན ་ཅི​ི ་ ཡོ​ོ ད ་གྲོ​ོ ས ་ བསྡུར་བྱོ​ོས།

རླུང་ནི​ི་འགྱུར་ནུས་ཐོ​ོན་ཁུངས་སུ་གཏོ​ོགས། འོ​ོན་ཀྱང་དེ​ེང་སྐབས་དེ​ེ་མངོ​ོན་གྱུར་ ཐོ​ོན་ཁུངས་སུ་གྱུར་པ་དང་། ནེ​ེ་ཐར་ལེ​ེནྜ་ལྟ་བུའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ནང་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་ལ། རླུང་ཤུགས་ལྡན་པའི​ི་ས་ཁུལ་དུ་རླུང་འཁོ​ོར་སྤྱད་དེ​ེ་ནུས་ཤུགས་འདོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

རང་བྱུང་ཐོ​ོན ་ཁུངས་དེ​ེ་ དག་གི​ི་ འབྱུང་ཁུངས་ལ་གཞི​ིག ས་ཏེ​ེ་ སྐྱེ​ེ་ ལྡན་

(Biotic) དང་སྐྱེ​ེ་མི​ིན་ (Abiotic) བཅས་རི​ིགས་གཉི​ིས་སུ་དགར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ས་

དང་། བྲག་རྡོ​ོ། གཏེ​ེར་རྫས་བཅས་སྐྱེ​ེ་ནུས་མེ​ེད་པའི​ི་རི​ིགས་ལ་སྐྱེ​ེ་མི​ིན་ཐོ​ོན་

ཁུངས་ (Abiotic Resources) ཟེ​ེར་བ་དང་། རྩི​ི་ཤི​ིང་དང་སྲོ​ོག་ཆགས་སོ​ོགས་སྐྱེ​ེ་

རྒྱུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རི​ིགས་ལ་སྐྱེ​ེ་ལྡན་ཐོ​ོན་ཁུངས་ (Biotic Resources) ཟེ​ེར།

རྒྱ་ཆེ​ེ་ས་ནས་དབྱེ​ེ་ན་རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ནི​ི་བསྐྱར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ (Renewable Resources) དང་བསྐྱར་ ནང་ལས།

༡། ཁྱེ​ེ ད ་ཀྱི​ི ་ ཁྱི​ི མ ་དུ་བེ​ེ ད ་སྤྱོ​ོད ་ བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ རྣམས་ལས། བསྐྱར་གསོ​ོ་ ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་གཅི​ིག་ དང་། བསྐྱར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་ པའི​ི་ ཐོ​ོན ་ཁུངས་གཅི​ིག ་གི​ི་ མི​ིང་བྲི​ིས། ༢། ཐོན་ཁུངས་དེ་དག་ལས་ཕན་ ཐོ ག ས་ཆེ ་ ཤོ ས ་གང་ཡི ན ་ ནམ། ༣། དེ​ེ་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཡི​ིན་ དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ ཡི​ིན ་འཛི​ིན ་གྲོ​ོག ས་གཞན་ དང་གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

གསོ​ོ་ མི​ི་ ཐུབ་པའི​ི་ ཐོ​ོན ་ཁུངས་ (Non-Renewable Resources) བཅས་རི​ིག ས་ གཉི​ིས་སུ་དབྱེ​ེ་ཆོ​ོག

ཐོ​ོན་ཁུངས་གང་ཞི​ིག་ཅི​ི་ཙམ་སྤྱད་ཀྱང་དེ​ེའི​ི་གུན་གསབ་བམ་མགྱོ​ོགས་པོ​ོར་

སླར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་རི​ིགས་ལ་བསྐྱར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཟེ​ེར། ཐོ​ོན་ཁུངས་

འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་ལས་ཁ་ཤ ས་ནི​ི་འཛད་པ་མེ​ེད་པ་དང་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ིས་

ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་མི​ི་ཐུབ། དཔེ​ེར་ན། ཉི​ི་མ་དང་ལྷགས་རླུང་གི​ི་ནུས་ཤུགས་ལྟ་བུ་

རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་བག་མེ​ེད་ལོ​ོངས་སྤྱོ​ོད་བྱས་པ་དེ​ེས། ཆུ་དང་། ས། ཤི​ིང་ནགས་ལྟ་

བུའི​ི་བསྐྱར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཁ་ཤ ས་ཀྱི​ི་རྟེ​ེན་གཞི​ི་ལ་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཆུ་ནི​ི་འཛད་པ་མེ​ེད་པའམ་བསྐྱར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཤི​ིག་ཏུ་

སྣང་ནའང་། ཆུ་ཇེ​ེ་དཀོ​ོན་དུ་སོ​ོང་བ་དང་། རང་བྱུང་ཆུ་མཛོ​ོད་དག་སྐམ་བཞི​ིན་

ཡོ​ོད་པ་ནི​ི་དེ​ེང་སྐབས་འཛམ་གླི​ིང་ནང་ས་ཁུལ་གང་སར་འཕྲད་པའི​ི་དཀའ་ངལ་ཆེ​ེ་

ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད།

ཐོ​ོན་ཁུངས་གང་ཞི​ིག་སྤྱད་ནས་རྫོ​ོགས་པར་གྱུར་ཚེ​ེ་ལོ​ོ་ངོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོའི ི་

རི​ིང་སླར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་རི​ིགས་ལ་བསྐྱར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཟེ​ེར།

རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། ཐོ​ོན་ཁུངས་དེ​ེ་རི​ིགས་སླར་གསོ​ོ་བྱེ​ེད་པའི​ི་དུས་ཡུན་ལོ​ོ་ངོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོ་འགོ​ོར་བ་དང་། དེ​ེ་མི​ིའི​ི་ཚེ​ེ་ཚད་ དང་བསྡུར་ན་ཤིནི ་ཏུ་རི​ིང་བས་ཡི​ིན། རྡོ​ོ་སོ​ོལ་དང་། རྡོ​ོ་སྣུམ། རང་བྱུང་རླངས་རྫས་བཅས་ནི​ི་བསྐྱར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ ཁུངས་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་འགའ་ཡི​ིན།

4

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཐོ​ོན་ཁུངས་ལ་ཁྱབ་ཚད་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་དབྱེ​ེ་ན་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ (Ubiquitous Resources) དང་བྱེ​ེ་བྲག་གི​ི་ཐོ​ོན་

ཁུངས་ (Localised Resources) བཅས་རི​ིགས་གཉི​ིས་སུ་དབྱེ​ེ། དུས་རྒྱུན་ང་ཚོ​ོས་འབྱི​ིན་རྔུབ་བྱེ​ེད་པའི​ི་རླུང་ལྟ་བུ་གང་

སར་ཁྱབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ལ་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཟེ​ེར་བ་དང་། ཟངས་དང་ལྕགས་ཀྱི​ི་གཏེ​ེར་རྡོ​ོ་ལྟ་བུ་ས་ཁུལ་བྱེ​ེ་

བྲག་ནས་བྱུང་བའི​ི་རི​ིགས་ལ་བྱེ​ེ་བྲག་གི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཟེ​ེར། རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ཁྱབ་ཚད་ནི​ི། ས་བབ་ཆགས་ཚུལ་དང་། གནམ་གཤི​ིས། མཚོ​ོ་ངོ​ོས་མཐོ​ོ་ཚད་ལྟ་བུ་ཕྱི​ིའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་མང་དག་ཅི​ིག་ལ་རག་ལས་ཡོ​ོད། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཕྱི​ིའི​ི་རྒྱུ་

རྐྱེ​ེན་དེ​ེ་དག་ལ་ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས། ཐོ​ོན་ཁུངས་ཁྱབ་ཚད་འདྲ་མི​ིན་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད། མིས་བཟོས་ཐོན་ཁུངས། (Human Made Resources)

སྐབས་རེ​ེ་རང་བྱུང་རྒྱུ་ཆ་དག་གི​ི་ཐོ​ོག་མའི​ི་རྣམ་པ་བསྒྱུར་བ་ན་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་འགྱུར་བ་ཡི​ིན། མི​ི་རྣམས་

ཀྱི​ིས་གཏེ​ེར་རྡོ​ོ་ལས་ལྕགས་འདོ​ོན་སྟངས་མ་ཤེས ེ ་གོ​ོང་ལྕགས་ཀྱི​ི་གཏེ​ེར་རྡོ​ོ་ནི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཤིག ི ་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད།

མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ིས་རང་བྱུང་ཐོ​ོན་ཁུངས་སྤྱད་དེ​ེ་ཁང་རྩེ​ེག་དང་། ཟམ་པ། གཞུང་ལམ་སོ​ོགས་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་པ་དང་།

འཕྲུལ་ཆས་དང་འགྲུལ་འཁོ​ོར་སྣ་ཚོ​ོགས་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱེ​ེད་པ་བཅས་ལ་མི​ིས་བཟོ​ོས་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཟེ​ེར། བཟོ​ོ་ལས་རི​ིག་རྩལ་

ཡང་མི​ིས་བཟོ​ོས་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཤི​ིག་ཏུ་བགྲང་ཆོ​ོག

ཚིག་ གསར།

མངོ​ོན་གྱུར་ཐོ​ོན་ཁུངས།་-Actual Resource འགྱུར་ནུས་ཐོ​ོན་ཁུངས། -Potential Resource བསྐྱར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས།-Renewable Resource བསྐྱར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས།- Non- Renewable Resource ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཐོ​ོན་ཁུངས།-Ubiquitous Resource བྱེ​ེ་བྲག་གི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས། -Localised Resource ཐོ​ོན་ཁུངས་གཅེ​ེས་སྤྲས།-Resource Conservation རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པའི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས།-Sustainable Development

རྒྱས་བཏང་སྟེ​ེ་ཐོ​ོན་ཁུངས་སྔར་ལས་མང་བ་སྐྲུན་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཐོ​ོན་ཁུངས་གཅེ​ེས་སྤྲས། (Conserving Resources)

འགྲོ​ོ ་ བ་མི​ི འི​ི ་ རི​ི ག ས་ལ་བློ​ོ ་ གྲོ​ོ ས ་དང་། ལག་

རྩལ། བཟོ​ོ་ལས་རི​ིག་རྩལ་བཅས་ལྡན་པ་ན། རང་བྱུང་ ཁམས་བཀོ​ོལ ་སྤྱོ​ོད ་གང་ལེ​ེག ས་བྱས་ཏེ​ེ་ ཐོ​ོན ་ཁུངས་

སྐྲུན་ཐུབ། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་གྱི​ིས་མི​ི་རྣམས་

སྔར་ལས་ནུས་པ་ལྡན་པར་བསྒྱུར་བར་གཞོ​ོ ག ས་

འདེ​ེགས་བྱེ​ེད་པ་དང་། མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་ལག་རྩལ་ཡར་

ཐོན་ཁུངས་ཆུད་ཟོས་སུ་མི་གཏོང་བར་སྤྱོད་པ་དང་། བེད་སྤྱོད་བྱས་པའི་ཐོན་ཁུངས་ལ་སླར་གསོའི་དུས་ཚོད་སྤྲོད་

པ་བཅས་ལ་ཐོན་ཁུངས་གཅེས་སྤྲས་ (Resource conservation) ཟེར། ཁོར་ཡུག་ལ་གཅེས་སྤྲས་བྱས་ཏེ་ད་ལྟའི་དགོས་

མཁོ་དང་མ་འོངས་པའི་མི་རབས་ཀྱི་དགོས་མཁོ་གཉིས་ཀ་སྐོང་ཐབས་ལ་གཞིགས་ཏེ་འཕེལ་རྒྱས་གཏོང་ཐབས་བྱེད་པ་ ལ་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པའི་འཕེལ་རྒྱས་ (Sustainable development) ཟེར།

ང་ཚོ​ོས་ཐོ​ོན་ཁུངས་བསྐྱར་སྤྱོ​ོད་ (Reuse) དང་། ཅ་དངོ​ོས་རི​ིགས་བསྲི​ི་ཚགས། (Reduce) བསྐྱར་སྐོ​ོར་ (Recycle)

5

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བྱེ​ེད་པ་སོ​ོགས་ཐོ​ོན་ཁུངས་གཅེ​ེས་སྤྲས་བྱེ​ེད་པར་ཐབས་ལམ་སྣ་ཚོ​ོགས་

བསྲི ་ི ཚག ས།

སྤྱད་དེ​ེ་ལེ​ེགས་སྐྱེ​ེས་འབུལ་ཐུབ། དེ​ེ་ལྟར་བྱས་ཚེ​ེ་ང་ཚོ​ོའི​ི་འཚོ​ོ་བ་ནི​ི་གཅི​ིག་

་སྤྱོ​ོད། བསྐྱར

ལ་གཅི​ིག་བརྟེ​ེན་གྱི​ི་རང་བཞི​ིན་ཡི​ིན་པས་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོང་ཐུབ།

འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་མ་འོ​ོངས་པ་ནི​ི། རང་བྱུང་ཁམས་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་

ཐོན་ཁུངས།

ཚེ​ེ་སྲོ​ོག་འཚོ​ོ་གནས་ལ་གཞོ​ོགས་འདེ​ེགས་བྱེ​ེད་པའི​ི་མ་ལག་ཡུན་བརྟན་

སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཐབས་ཐད་འདོ​ོན་པའི​ི་ང་ཚོ​ོའི​ི་ནུས་པ་དང་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ ཟབ་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་འདི​ིའི​ི་ཐད་ཁག་ཐེ​ེག་ཡོ​ོང་བ་བྱ་རྒྱུ་ནི​ི་ང་ཚོ​ོ་ཚང་མའི​ི་

གཡོ​ོལ་ཐབས་མེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགན་ཡི​ིན་ནོ​ོ། །

བསྐྱར་སྐོ​ོར། དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡་༢ ཐོ​ོན་ཁུངས་གཅེ​ེས་སྤྲས་བྱེ​ེད་པའི​ི་ ཐབས་ལམ།

ཐོན་ཁུངས། མིས་བཟོས་ཐོན་ཁུངས། འཕེ​ེལ་ཚད་དང་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད།

རང་བྱུང་ཐོན་ཁུངས། འབྱུང་ཁུངས།

མངོན་གྱུར་ཐོན་ཁུངས།

སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས།

འགྱུར་ནུས་ཐོན་ཁུངས།

སྐྱེ​ེ་མི​ིན་ཐོ​ོན་ཁུངས།

གསོག་ཚད།

ཁྱབ་ཚད།

བསྐྱར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་ ཐོ​ོན་ཁུངས།

ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་ཐོན་ ཁུངས།

བསྐྱར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་ པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས།

6

བྱེ་བྲག་གི་ཐོན་ཁུངས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚན།

དང་པོ། ལན་འགྲིག་པ་དེ་འདེམས་དགོས།

༡། གང་ཞིག་ཐོན་ཁུངས་སུ་བསྒྱུར་བའི་རྒྱུ་ཆ་མིན་པ་དེ་གང་ཡིན་ནམ། ཀ) བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད།

ཁ) རི​ིན་ཐང་།

༢། མིས་བཟོས་ཐོན་ཁུངས་གང་ཡིན་ནམ། ཀ) སྐྲན་ནད་སེལ་བའི་སྨན།

ག) འབོ​ོར་ཚད།

ཁ) ཆུ་ཕྲན།

༣། སྐྱེ་ལྡན་ཐོན་ཁུངས་སུ་གཏོགས་པ་གང་ཡིན་ནམ། ཀ) ནགས་ཚལ།

ཁ) འཕྲུལ་ཆས།

༤། རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པའི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ནི​ི།

ག) ཚ་ཁུལ་གྱི་ནགས་ཚལ།

ག) རྡོ​ོ་སོ​ོལ།

ཀ) ད་ལྟའི་དགོས་མཁོ་སྐོང་ཐབས།

ཁ) མ་འོངས་པའི་དགོས་མཁོ་སྐོང་ཐབས།

ག) ད་ལྟ་དང་མ་འོ​ོངས་གཉི​ིས་ཀའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་སྐོ​ོང་ཐབས།

༥། ཐོན་ཁུངས་ཚང་མར་དཔལ་འབྱོར་གྱི་རིན་ཐང་ལྡན། (དམ་བཅའ།) གསེར་ལ་དཔལ་འབྱོར་གྱི་རིན་ཐང་ལྡན། (རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

གཉིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། སའི་གོ་ལའི་ཐོན་ཁུངས་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ཁྱབ་ཚད་གཅིག་མཚུངས་མིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཡིན་ནམ། ༢། ཅི་ཞིག་ལ་ཐོན་ཁུངས་གཅེས་སྤྲས་ཟེར།

༣། ཐོན་ཁུངས་བེད་སྤྱོད་བྱེད་པར་མི་གལ་ཆེན་པོ་ཡིན་ནམ། བསམ་ཚུལ་ཤོད། ༤། སྐྱེ​ེ་མི​ིན་ཐོ​ོན་ཁུངས་དང་སྐྱེ​ེ་ལྡན་ཐོ​ོན་ཁུངས་དབར་གྱི​ི་ཁྱད་པར་བྲི​ིས། ༥། རང་བྱུང་ཐོན་ཁུངས་གསུམ་གྱི་མིང་བྲིས།

7

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གསུམ་པ། ཁྱད་པར་ཤོད།

༡། མངོན་གྱུར་ཐོན་ཁུངས་དང་འགྱུར་ནུས་ཐོན་ཁུངས་དབར་ལ་ཁྱད་གང་ཡོད་དམ།

༢། ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་ཐོན་ཁུངས་དང་བྱེ་བྲག་གི་ཐོན་ཁུངས་དབར་ལ་ཁྱད་པར་གང་ཡོད་དམ།

བཞི་པ། བྱེད་སྒོ།

༡།གཤམ་གྱི​ི་པར་རི​ིས་ནང་གི​ི་གནས་སྟངས་འདི​ི་ལྟ་བུ་ཞི​ིག་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དངོ​ོས་སུ་མཐོ​ོང་ན་ཇི​ི་ལྟར་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡི​ིན་ནམ།

༢། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ནང་དུ་ཐོ​ོན་ཁུངས་འཚོ​ོལ་ཞི​ིབ། ཐོན་ཁུངས་འབེལ་བོ་ཡོད་པ།

རྫོགས་ལ་ཉེ་བ།

བེད་མེད་དུ་ལུས་པ།

༣། གོ​ོང་གསལ་རེ​ེའུ་མི​ིག་ནང་གསལ་བའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་རྫོ​ོགས་ལ་ཉེ​ེ་བ་དང་། བེ​ེད་མེ​ེད་དུ་ལུས་པ་གཉི​ིས་ལ་ཐབས་ལམ་བཟང་བ་ གང་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དམ།

8

༢

གཏེར་རྫས་དང་ནུས་ཤུགས་ཐོན་ཁུངས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

༄༅། །གཏེ ར ་རྫས་ནི་ རྫས་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་ངེ ས ་ཅན་ལྡན་པའི་ རང་བྱུང་རྒྱུ་རྫས་ཤིག་ཡིན་ལ། དེ ་ ས་ཁུལ་ཁྱད་པར་

བ་དང་། བྲག་རྡོ་ཆགས་རིམ་ནང་འདུས་ཡོད་པ་ཞིག་ལས་བར་སྣང་ཁམས་ཡོངས་ལ་ཁྱབ་ནས་ཡོད་པ་ཞིག་མིན།

གཏེར་རྫས་ཁ་ཤས་བྱང་འཁྱགས་རོམ་རྒྱ་མཚོ་དང་ནུབ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་གཏིང་དུ་ཡོད་པས། སྔོག་འདོན་བྱེད་རྒྱུ་ དེ་ཙམ་སྟབས་བདེ་མིན།

ཁྱེད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།

དུ ས ་ རྒྱུ ན ་ ཟ ་ མ འི ་ ན ང ་ འདེབས་པའི་ཚྭ་དང་། ཡི་གེ་ འབྲི་བྱེད་ཞ་སྨྱུག་ནང་སྤྱོད་ པའི་ རྡོ་སྣག་(Graphite) ཀྱང་ གཏེར་རྫས་ཀྱི་རིགས་སུ་ གཏོགས།

གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་འོ​ོག་ས་ཁམས་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་མི​ི་འདྲ་

བ་སྣ་ཚོ​ོགས་སུ་ཆགས་ཡོ​ོད། གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་རང་བྱུང་གི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་སྣ་ཚོ​ོགས་ལ་

བརྟེ​ེན་ནས་གྲུབ་པ་ལས་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ིས་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱས་པ་ཞི​ིག་མི​ིན། གཏེ​ེར་ རྫས་ལ་ཚོ​ོན་མདོ​ོག་དང་། སྟུག་ཚད། སྲ་སྙི​ི་སོ​ོགས་ཕྱི​ིའི​ི་རྣམ་པའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་

དང་། བཞུ་ནུས་ (Solubility) ལྟ་བུ་འགྲུབ་བྱེ​ེད་རྫས་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་

ངོ​ོས་འཛི​ིན་དང་དབྱེ​ེ་བ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

གཏེ​ེར་རྫས་ཀྱི​ི་དབྱེ​ེ་བ། (Types of Minerals)

སྤྱི​ིར་གཏེ​ེར་རྫས་རི​ིགས་མི​ི་འདྲ་བ་སུམ་སྟོ​ོང་ལྷག་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེ་དག་རྫས་རི​ིགས་འདུས་ཚད་ལ་གཞི​ིགས་ནས་

ལྕགས་རི​ིགས་ (Metallic) དང་། ལྕགས་རི​ིགས་མི​ིན་པ་ (Non-metallic) བཅས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གཉི​ིས་སུ་དབྱེ​ེ་བ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད།

ལྕགས་རི​ིགས་གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆའི​ི་ནང་ལྕགས་རི​ིགས་འདུས་ཡོ​ོད་པར་ཟེ​ེར། ལྕགས་རི​ིགས་ནི​ི་འོ​ོད་

མདངས་ལྡན་ལ། ཚ་དྲོ​ོད་དང་གློ​ོག་རྒྱུན་བརྒྱུད་ཁྲི​ིད་ཐུབ་པའི​ི་དངོ​ོས་རྫས་ཤིག ི ་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། ལྕགས་རྡོ​ོ་ (Iron ore) དང་།

ཧ་ཡང་གཏེ​ེར་རྡོ​ོ། (Bauxite) ལྕགས་ལྷང་ནག་པོ​ོའི ི་མེ​ེར་ལྕགས་གཏེ​ེར་རྡོ​ོ་ (Manganese ore) ལྟ་བུ་རེ​ེད། ལྕགས་རི​ིགས་

གཏེར་རྫས།

ལྕགས་རིགས་གཏེར་རྫས། ལྕགས་རྫས་ལྡན་པའི་གཏེར་རིགས།

ལྕགས་རིགས་མིན་པའི་གཏེར་རྫས།

ལྕགས་རྫས་མི་ལྡན་པའི་གཏེར་རིགས།

9

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཁྱེད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།

བྲག་རྡོ་ཞིག་གི་ནང་གཏེར་རྫས་ རིགས་གཅིག་གམ་ཁ་ཤས་ འདུས་ཡོ ད ། འོ ན ་ཀྱང་གཏེ ར ་ རྫས་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་འདུས་ཚད་སྣ་ ཚོགས་ཡོད། གཏེར་རྫས་བཙག་ འདོན་བྱ་སའི་བྲག་རྡོའི་རིགས་ ལ་གཏེར་རྡོ་ཟེར་གྱི་ཡོད། ད་ལྟ་ བར་གཏེར་རྫས་རིགས་མི་འདྲ་ བ་ ༢༨༠༠ ལྷག་ངོས་འཛིན་ཐུབ་ ཡོ ད ་པའི ་ ནང་ནས་གཏེ ར ་རྫས་ རིགས་བརྒྱ་ཙམ་ཞིག་གཏེར་རྡོ་ ལས་འཚག་འདོ ན ་བྱས་པ་ཤ་ སྟག་ཡིན། དེར་བརྟེན། གཏེར་ རྫས་ཚང་མ་བྲག་རྡོ་ལས་བཏོན་ པ་ཡིན་ཡང་། བྲག་རྡོ་ཚང་མའི་ ནང་གཏེར་རྫས་འདུས་ཡོད་པའི་ མ་ཁྱབ།

གཏེ​ེར་རྫས་ལའང་ལྕགས་རྫས་ལྡན་པ་ (Ferrous) དང་། ལྕགས་རྫས་མི​ི་ལྡན་པ་

(Non-ferrous) བཅས་གཉི​ིས་སུ་དབྱེ​ེ་བ་ཕྱེ​ེ་གྱི​ིན་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ལྕགས་རྡོ​ོ་དང་།

ལྕགས་ལྷང་ནག་པོ​ོ། ཁུ་རོ​ོ་མཡེ​ེ་ཌ་ (Chromite) བཅས་ནི​ི་ལྕགས་རྫས་ལྡན་

པའི​ི་གཏེ​ེར་རི​ིགས་སུ་གཏོ​ོགས་པ་ལྟ་བུ་དང་། ལྕགས་རྫས་མི​ི་ལྡན་པའི​ི་གཏེ​ེར་ རི​ིགས་ཀྱི​ི་གྲུབ་ཆའི​ི་ནང་ལྕགས་རྫས་མེ​ེད་ཀྱང་། གསེ​ེར་དང་། དངུལ། ཟངས། ཞ་ཉེ​ེ་སོ​ོགས་ལྕགས་རི​ིགས་གཞན་གྱི​ི་རྫས་འདུས་ཡོ​ོད།

ལྕགས་རི​ིགས་མི​ིན་པའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་ནང་ལྕགས་རི​ིགས་ཀྱི​ི་གྲུབ་ཆ་འདུས་

མེ​ེད། དཔེ​ེར་ན། རྡོ​ོ་ཐལ་ (Limestone) དང་། ཉི​ི་མ་ཁ་ཆུ་། (Mica) རྡོ​ོ་ཅུ་གང་

(Gypsum) ལྟ་བུའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་ཀྱི​ི་རི​ིགས་ཡི​ིན་ལ། རྡོ​ོ་སོ​ོལ་དང་། རྡོ​ོ་སྣུམ་ལྟ་བུའི​ི་

བུད་རྫས་དག་ཀྱང་ལྕགས་རི​ིགས་མི​ིན་པའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་ཁོ​ོངས་སུ་བརྗོ​ོད་ཆོ​ོག གཏེ​ེར་རྫས་འདོ​ོན་ཐབས།

གཏེ​ེར་རྫས་འདོ​ོན་ཐབས་ལའང་གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་ (Mining) དང་། འདྲུ་

འདོ​ོན། (Drilling) རྐོ​ོ་འདོ​ོན་ (Quarrying) བཅས་དབྱེ​ེ་བ་མི​ི་འདྲ་བ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ གསུམ་ཡོ​ོད།

ས་འོ​ོག ་གི​ི་ བྲག་རྡོ​ོ་ ལས་གཏེ​ེར ་རྫས་སྔོ​ོག ་པ་ལ་གཏེ​ེར ་ཁ་སྔོ​ོག ་འདོ​ོན ་

(Mining) ཟེ​ེར ། གཏི​ིང ་དེ​ེ་ ཙམ་མི​ི་ ཟབ་པའི​ི་ ས་འོ​ོག ་ཏུ་ཡོ​ོད ་པའི​ི་ གཏེ​ེར ་རྫས་

འདོ​ོན་པ་ལ་ས་ཁ་ནས་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་པ་ (Open-cast Mining) ཟེ​ེར། ས་དོ​ོང་

བྲུས་ཏེ​ེ་གཏི​ིང་ཟབ་སར་ཡོ​ོད་པའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་འདོ​ོན་ཐབས་བྱེ​ེད་པ་ལ་ས་དོ​ོང་ལས་འདྲུ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་པ་ (Shaft mining) ཟེ​ེར། རྡོ​ོ་སྣུམ་དང་རང་བྱུང་རླངས་རྫས་སོ​ོགས་སའི​ི་གཏི​ིང་རི​ིམ་དུ་ཡོ​ོད་པས། གཏི​ིང་རི​ིང་བའི​ི་དོ​ོང་ལམ་ཟབ་མོ​ོ་བྲུས་ཏེ​ེ་

འདོ​ོན་ཐབས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་ལ་གཏེ​ེར་ཁ་འདྲུ་འདོ​ོན་ཟེ​ེར། ས་ཁར་ཡོ​ོད་པའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་དག་བརྐོ​ོས་ནས་འདོ​ོན་ཐབས་

བྱེ​ེད་པ་ལ་རྐོ​ོ་འདོ​ོན་ཟེ​ེར།

གཏེ​ེར་རྫས་འདོ​ོན་ཐབས།

གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན།

ས་ཁ་ནས་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་པ།

འདྲུ་འདོ​ོན།

རྐོ​ོ་འདོ​ོན།

ས་དོ​ོང་ལས་འདྲུ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་པ།

10

ས་ཁམས་རིག་པ།

གཏེ​ེར་རྫས་ཀྱི​ི་ཆགས་ཡུལ།

གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་བྲག་རྡོ​ོ་རི​ིགས་སྣ་ཚོ​ོགས་ལས་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད་དེ​ེ། དཔེ​ེར་ན།

ཁྱེད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།

༡། རྡོ​ོ་ རྗེ​ེ་ ཕ་ལམ་ལྗང་ཁུ་ནི​ི་ འཛམ་ གླི​ིང་ནང་དཀོ​ོན་ཤོ​ོས་ཡི​ིན།

༢། འཛམ་གླི​ིང ་ནང་གི​ི་ བྲག་རྡོ​ོ་ རྙི​ིང ་ ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་རི​ིགས་ནི​ི་ཨོ​ོ་སྟྲི​ི་ལི​ི་ཡའི​ི་

ནུབ་ཕྱོ​ོག ས་ས་ཁུལ་དུ་ཡོ​ོད ་པ་

དང་། བྲག་རྡོ​ོ་དེ​ེ་དག་གྲུབ་ནས་

ལོ​ོ་ངོ​ོ་ས་ཡ་ ༤༣༠༠ འགོ​ོར་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལ་ཆགས་ནས་ལོ​ོ་

ངོ​ོ་ས་ཡ་༣༠༠ ཙམ་འགོ​ོར་བའི​ི་ རྗེ​ེས་སུ་གྲུབ་པ་ཞི​ིག་རེ​ེད།

གཏེ​ེར་རྫས་ཁ་ཤས་མེ​ེ་རྡོ​ོ་ལས་འབྱུང་བ་དང་། ཁ་ཤས་གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོ་

ལས་འབྱུང་། ཡང་ཁ་ཤས་ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ་ལས་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་ལྟ་བུ་རེ​ེད། སྤྱི​ིར་ བཏང་ལྕགས་རི​ིགས་གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་མཐོ​ོ་སྒང་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གྲུབ་

ཆར་གྱུར་པའི​ི་མེ​ེ་རྡོ​ོ་དང་གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོ་ལས་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད། སུ་ཝི​ི་ཌན་ (Sweden) བྱང་མའི​ི་མངའ་ཁུལ་ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་ལྕགས་རྡོ​ོ་དང་། ཁེ​ེ་ན་ཌ་ (Canad-

da) མངའ་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཨོ​ོན་ཊཱ་རི​ི་ཨོ​ོ་ (Ontario) ས་ཁུལ་ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་ཟངས་དང་།

ལྕགས། ལྷོ​ོ་ཨཕ་རི​ི་ཀ་ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་ལྕགས་དང་། གཤའ་དཀར། གསེ​ེར་དཀར་

པོ​ོ་བཅས་ནི​ི་མེ​ེ་རྡོ​ོ་དང་གཞན་འགྱུར་བྲག་རྡོ​ོ་ལས་བྱུང་བའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་ མཚོ​ོན་འགའ་ཡི​ིན། ཐང་དང་ལྟེ​ེབ་གཉེ​ེར་རི​ི་གསར་པའི​ི་ཁུལ་གྱི​ི་ཟེ​ེགས་རྡོ​ོ་ལས་

རྡོ​ོ་ཐལ་གྱི​ི་གཏེ​ེར་ཁ་ལྟ་བུ་ལྕགས་རི​ིགས་མི​ིན་པའི​ི་ གཏེ​ེར་རྫས་ཐོ​ོན་གྱི​ི་ ཡོ​ོད།

དཔེ​ེར་ན། ཕ་རཱན་སི​ིའི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཁོ​ོ་ཁཱ་ས་ (Caucasus) ས་ཁུལ་ནས་ཐོ​ོན་

པའི​ི་རྡོ​ོ་ཐལ་གྱི​ི་གཏེ​ེར་ཁ་དང་། ཇོ​ོར་ཇི​ི་ཡ་ (Georgia) དང་ཡུ་ཀེ​ེ་རེ​ེན་ (Ukraine) མངའ་ཁུལ་ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་ལྕགས་ལྷང་ ནག་པོ​ོའི ི་གཏེ​ེར་རྡོ​ོ། ཨེ​ེལ་ཇཱི​ི�་རི​ི་ཡཱ་ (Algeria) མངའ་ཁུལ་ནས་ཐོ​ོན་པའི​ི་འོ​ོད་ཀྱི​ི་མ་མའི​ི་སྐྱུར་ཚྭ་ (Phosphate) ལྟ་བུ་ཡི​ིན་

ལ། བུད་རྫས་སུ་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་རྡོ​ོ་སོ​ོལ་དང་རྡོ​ོ་སྣུམ་སོ​ོགས་ཀྱང་ཟེ​ེགས་རྡོ​ོའི ི་བར་གསེ​ེང་ནས་རྙེ​ེད་པའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་རི​ིགས་

ཤི​ིག་ཡི​ིན།

གཏེ​ེར་རྫས་ཀྱི​ི་ཁྱབ་ཚུལ། (Distribution of minerals) ཨང་།

གླིང་ཆེན།

གཏེར་རྫས།

༡།

ཨེ་ཤི་ཡ་གླིང་ཆེན།

ལྕགས་རྡོ། ཞ་ཉེ།

རྒྱ་གར། རྒྱ་ནག

༣།

བྱང་ཨ་རི་གླིང་ཆེན།

རྡོ་སོལ། ཟངས།

(Cordillera)

༢།

ཡུ་རོབ་གླིང་ཆེན།

༤།

ལྷོ་ཨ་རི་གླིང་ཆེན།

༦།

ཨོསྟྲེ་ལི་ཡཱ་གླིང་ཆེན།

༥།

༧།

ཨཕ་རི་ཀ་གླིང་ཆེན། ལྷོ་སྣེ་གླིང་ཆེན།

ལྕགས་རྡོ། ཟངས།

ལྕགས་རྡོ​ོ། ལྕགས་ཀྲི​ིན།

ཐོན་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ།

ཡུ་ཀེ་རེན། ཡུ་རོབ་ཤར།

ཨ་པ་ལ་ཆི ་ ཡན་མངའ་ཁུལ། ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཁོ ར ་ཌི ་ ལེ ་ ར་ རི་རྒྱུད།

བ་རཱ་ཛིལ། བོ་ལི་ཝི་ཡཱ།

རྡོ་རྗེ་ཕ་ལམ། སྣུམ། ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ ནའེ་ཇི་རི་ཡཱ། ཧ་ཡང་མེ​ེར ་ལྕགས་གཏེ​ེར ་ ཨོསྟྲེ་ལི་ཡཱ། ཀཱལ་གཽར་ལི་ཁུལ། རྡོ​ོ། གསེ​ེར། ལྕགས་གཏེར། གསེར། ལྷོ་སྣེ་གླིང་གི་འཕྲེད་རྒྱུག་རི་ཁུལ། ཕ་རིན་སེ་ཆཱར་ལེ་ས་རི་ཁུལ།

11

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ། ༡༨༠˚W ༡༤༠˚

བྱང་ཨ་རི།

༤༠˚

༢༠˚ ༤༠˚

ཞི་བདེ་

རྒྱ་མཚོ།

༢༠˚ ༤༠˚

བྱང་སྣེ​ེའི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོ།

ནུབ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ། བྱང་ཉི་ལྡོག་ཐིག

༡༨༠˚W ༡༤༠˚

༡༠༠˚

༦༠˚

༡༨༠˚W ༡༤༠˚

༡༠༠˚

༦༠˚

༡༠༠˚

༡༤༠˚

ཡུ་རོབ།

༡༨༠˚E ༤༠˚

ཨེ་ཤི་ཡ།

ཨཕ་རི་ཀ

ཞི་བདེ་ ༢༠˚

རྒྱ་མཚོ།

རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོ།

ཨོསྟྲེ་ལི་ཡཱ།ཱ

ལྕགས་གཏེར།

ལྷོ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ།

ལྷོ་སྣེ་གླིང་ཆེན། ༢༠˚ ༠˚ ༢༠˚ ༦༠˚ ༡༠༠˚

ཟངས་གཏེར།

ཧ་ཡང་གཏེར་རྡོ།

༡༤༠˚

༡༨༠˚E

༡༤༠˚

༡༨༠˚E

༢༠˚ ༤༠˚

ལྕགས་གཏེ​ེར་དང་། ཟངས་གཏེ​ེར། ཧ་ཡང་གཏེ​ེར་རྡོ​ོ་བཅས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་འབྱུང་ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཁག་ཅི​ིག

བྱང་ཨ་རི​ི།

༤༠˚

༢༠˚ ༠˚ ༢༠˚ ༦༠˚

ལྷོ་ཨ་རི།

ལྷོ་ཉི་ལྡོག་ཐིག

ས་ཁྲ། ༡

༢༠˚

༦༠˚

ཞི​ི་བདེ​ེ་ རྒྱ་མཚོ​ོ།

ལྷོ​ོ་ཉི​ི་ལྡོ​ོག་ཐི​ིག

རྡོ​ོ་སོ​ོལ། གཏེ​ེར་སྣུམ།

༡༨༠˚W ༡༤༠˚

༢༠˚ ༠˚ ༢༠˚ ༦༠˚ བྱང་སྣེ​ེའི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོ།

༡༠༠˚

ཡུ་རོ​ོབ །

༢༠˚

༡༠༠˚

ནུབ་རྒྱ་མཚོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ​ོ། བྱང་ཉི​ི་ལྡོ​ོག་ཐི​ིག

ཨཕ་རི​ི་ཀ།

༤༠˚

ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡ།

ཞི​ི་བདེ​ེ་ ༢༠˚

རྒྱ་མཚོ​ོ།

རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོ​ོ།

ལྷོ​ོ་ཨ་རི​ི།

ཨོ​ོ་སྟྲི​ི་ལི​ི་ཡ།

ལྷོ​ོ་རྒྱ་མཚོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ​ོ།

༡༠༠˚

༦༠˚

ལྷོ​ོ ་ སྣེ​ེ་ གླི​ིང ་ ཆེ​ེན །

༢༠˚ ༠˚ ༢༠˚ ༦༠˚

༡༠༠˚

༡༤༠˚

༡༨༠˚E

ས་ཁྲ། ༢ གཏེ​ེར་སྣུམ་དང་། རྡོ​ོ་སོ​ོལ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་འབྱུང་ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཁག་ཅི​ིག

12

༢༠˚ ༤༠˚

བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཏེ​ེར་རི​ིགས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་མདོ​ོར་བསྡུས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ད་ལྟ་བར་བོ​ོད་ཡུལ་དུ་གཏེ​ེར་རི​ིགས་མི​ི་འདྲ་བ་གྲངས་ ༡༢༦ རྙེ​ེད་སོ​ོན་བྱུང་ཡོ​ོད་པས། བོ​ོད་ནི​ི་རང་བྱུང་གཏེ​ེར་སྣ་

ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཡུལ་ཞི​ིག་ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཤམ་གྱི​ི་ས་ཁྲ་དང་རེ​ེའུ་མི​ིག་ལས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་

གལ་ཆེ​ེན་རི​ིགས་དང་དེ​ེ་དག་ཐོ​ོན་ཡུལ་ངེ​ེས་ཐབས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། གཏེར་རྫས།

(བོད་མིང་།) སྣུམ།

ཞ་ཉེ།

གསེར། ཏི་ཚ།

གཤའ་དཀར། དངུལ་ཆུ།

རྡོ་རྗེ་ཕ་ལམ། ཟངས།

ཀོ་ལྕགས། ལྕགས།

ལི་ཐི་ཡམ།

མོ་ལིབ་ཌི་ནམ། ཧ་ཡང་།

དུག་སེལ་དཀར་ པོ། རྡོ་སོལ། རྡོ་བལ།

དཀར་གཡའ། དངུལ།

(ཨིན་མིང་།) Oil

Lead

Gold

Zinc Nickel Mercury Diamond Copper Chromium Iron Lithium Molybdenum Aluminuim

Potassium

Coal Asbestos Magnesium Silver

ཚྭ་འདམ་གཤོང་། ལྷུན་པོ་ལ།

ཐོན་ཡུལ།

འབའ་ལུང་། འབའ་ཐང་། ལི་ཐང་། དར་རྩེ་མདོ། ཅོ་ནེ། རྩི་གོར་ཐང་། རྒྱ་མདོ།

གཞིས་ཀ་རྩེ། སྣ་དཀར་རྩེ། རྒྱ་མདོ། ཏུའུ་ལན། ཆུ་དམར་ལེབ། ཅོ་ནེ། ཀླུ་ཆུ། རྨ་ཆུ། མཛོད་དགེ བསང་ཆུ། འཇོ་མདའ། ཉག་རོང་། ལི་ཐང་། རྒྱལ་ཐང་། བཞད་མཐོང་སྨོན། འབའ་ལུང་། འབའ་ཐང་། ལི་ཐང་། དར་རྩེ་མདོ། རྩི་གོར་ཐང་། རྒྱ་མདོ། ཚྭ་འདམ་གཤོང་། དར་རྩེ་མདོ། ཟི་ལིང་། གཅན་ཚ། རྨ་སྟོད། གད་པ་སུམ་མདོ། སྣེ་གདོང་། ནོར་བུ་ས།

མལ་གྲོ་གོང་དཀར། རྒྱལ་ཐང་། བདེ་ཆེན། མུ་ལི། འཇོ་མདའ། བཞད་མཐོང་སྨོན། སྣེ་གདོང་། ནོར་བུ་ས། སྦྲ་ནག གཉན་རོང་།

ཉི་གཤོང་། གཉན་རོང་། ཚྭ་འདམ། གཏེར་ལམ། འཇོ་མདའ། པཎ་ཆེན་ཞིང་སྡེ། དར་རྩེ་མདོ།

འཇོ་མདའ། འབྲི་སྟོད། དགའ་བདེ། རེབ་གོང་།

ཚྭ་འདམ་གཤོང་། དཔལ་ཡུལ། མན་རྒྱ།

བཀའ་མ་ལོག

འབའ་ལུང་། མུ་ལི། རྩི་གོར་ཐང་།

13

སྣུམ། ཞ་ཉེ། དངུལ། དངུལ་ཆུ། རྡོ་རྗེ་ཕ་ལམ། ཟངས། ཀུ་རོ་མི་ཡམ། ལྕགས། ལི་ཐི་ཡམ།

གསེར། ཏི་ཚ། གཤའ་དཀར། ཞ་དཀར་ལྕགས་རྫས། དཀར་གཡའ། ཧ་ཡང་། སྡུག་སེལ་དཀར་པོ། རྡོ་སོལ། རྡོ་བལ།

14

རྒྱལ་སྤྱིའི་མཐའ་མཚམས་ས་ཐིག

གཞུང་ལམ།

མན་རྒྱ།

གཞིས་ཀ་རྩེ།

ལྷུན་པོ་ལ།

བཞད་མཐོང་སྨོན།

ལྕགས་ལམ་བསྐྲུན་འཆར་གྱི་ལམ་ཐིག

མེ་འཁོར་ལྕགས་ལམ།

ཉི་གཤོང་།

གྲོང་ཁྱེར་དང་གྲོང་ཚོ།

ས་ཁྲ། ༣ བོད་ཡུལ་གྱི་གཏེར་རིགས་གཙོ་བོ་དག་ཁྱབ་ཁུལ།

སྣེ་གདོང་། སྣ་དཀར་རྩེ།

ལྷ་ས།

སྦྲ་ནག

ནོར་བུ་ས།

མལ་གྲོ་གོང་དཀར།

གཉན་རོང་།

ར ཆུ་དམ འབྲི་སྟོད།

་ལེབ།

བཀའ་མ ་ལོག

རྒྱ་མདོ།

འབའ་ལུང་།

རྒྱལ་ཐང་།

བདེ་ཆེན།

ཉག་རོང་།

ང་།

མུ་ལི།

འབའ་ཐང་། ལི་ཐ

། དའ

རྩེ་མ དར་

དོ།

བསང་ཆུ།

མཛོད་དགེ།

ཅོ་ནེ། ཀླུ་ཆུ།

རེབ་གོང་།

གཅན་ཚ།

ཟི་ལིང་།

རྨ་ཆུ། དགའ་བདེ།

གད་པ་སུམ་མདོ།

རྩི་གོར་ཐང་།

ོ་མ འཇ དཔལ་ཡུལ།

རྨ་སྟོད།

པཎ་ཆེན་ཞིང་སྡེ།

གཏེར་ལམ།

ཚྭ་འདམ་གཤོང་།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

གཏེ​ེར་རྫས་ཀྱི​ི་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད། (Uses of Minerals)

way (Nor

) རྒྱ ལ

་

ལྕགས་རི​ིགས་གཏེ​ེར་རྫས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་ལ། དེ​ེ་རྒྱུན་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཅ་དངོ​ོས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་

ེ་ ་ ནོ ར ་ ཝ ླི ང ་ ན ང ག ་ མ ི་འཛ ་ ཁབ་ན ཁ ན ་ གྱི མ ་ ད ་ སྤྱོ ཆུ ་ གློ ག ་ཡིན། མ ་ ག ོ ཐ བ་ རྒྱལ་ཁ

ལས་བཏོ​ོན་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ལ། ཀམ་པུ་ཊར་བཟོ​ོ་གྲྭ་དག་གི​ི་ནང་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་ཆེ​ེ་བའི​ི་

སེ​ེཀོ​ོཊ་ལེ​ེནྜ་ (Scotland) རྒྱལ་

ཧ་ཡང་ནི​ི་ཧ་ཡང་གཏེ​ེར་རྡོ​ོ་ལས་བཏོ​ོན་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་རླངས་འཁོ​ོར་

གི​ི་ ནུས་ཤུ གས་སྤྱོ​ོད ་པའི​ི་ སྤྱི​ི་

གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་མང་པོ​ོའི ི་ནང་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་བཏང་རི​ིན་ཆེ​ེན་རྡོ​ོ་

རི​ིགས་ (Gem) དུ་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་ཀྱི​ི་རི​ིགས་ནི​ི་སྲ་ཞི​ིང་མཁྲེ​ེགས་ལ། དེ​ེའི​ི་

དབྱི​ིབ ས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོ​ོག ས་སུ་བཅོ​ོས ་ཏེ​ེ་ རྒྱན་ཆ་བཟོ​ོ་ བཞི​ིན ་ཡོ​ོད ། ཟངས་ནི​ི་

བཟོ​ོ་བར་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་ཧ་ཅང་ཆེ​ེ། དཔེ​ེར་ན། ཟངས་སྣོ​ོད་དང་། ཟངས་སྐྱོ​ོགས། ཟངས་བུམ། ཟངས་སྦུག་ལྟ་བུ་རེ​ེད། སི​ི་ལི​ི་ཀོ​ོན་ (Silicon) ནི​ི་ཤེ​ེལ་རྡོ​ོ་ (Quartz)

གཏེ​ེར་རྫས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

དང་། གནམ་གྲུ། སྣོ​ོད། འཛུགས་སྐྲུན། ཐབ་ཚང་དུ་ཉེ​ེར་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་སྣོ​ོད་ཆས་སོ​ོགས་ བཟོ​ོ་བར་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་ཆེ​ེས་ཆེ​ེ་བའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། གོ​ོང་དུ་བརྗོ​ོད་པ་ལྟར།

དཔེ​ེ་ མཚོ​ོན ་དེ​ེ་ དག་ལས་ང་ཚོ​ོས ་གཏེ​ེར ་རྫས་ནི​ི་ རྒྱུན་གཏན་གྱི​ི་ འཚོ​ོ་ བའི​ི་ ནང་ དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་ཆེ​ེ་བའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ། གཏེ​ེར་རྫས་གཅེ​ེས་སྤྲས། (Conservation of Minerals)

གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་བསྐྱར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་སུ་གཏོ​ོགས་པས། དེ​ེ་

ཆགས་པར་ལོ​ོ་ངོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོ་འགོ​ོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དུས་རྒྱུན་གཏེ​ེར་རྫས་ཆགས་ ཚད་ཉུང་དྲགས་པ་དང་སྤྱོ​ོད་ཚད་མང་དྲགས་པས། དོ​ོ་མི​ི་མཉམ་པའི​ི་གནས་

སྟངས་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་སྐབས་ཆུད་ཟོ​ོས་སུ་ མི​ི་གཏོ​ོང་བའི​ི་འབད་པ་བྱ་རྒྱུ་ནི​ི་ཤི​ིན་ཏུ་གལ་ཆེ​ེ།

གཞན་ཡང་ལྕགས་རི​ིགས་རྣམས་སྤྱོ​ོད་ཐེ​ེངས་གཅི​ིག་ལ་སྤྱད་དེ​ེ་སྣང་མེ​ེད་

དུ་མི​ི་འཇོ​ོག་པར་ཡང་ནས་བསྐྱར་དུ་སྤྱོ​ོད་ཐབས་བྱ་རྒྱུ་ནི​ི་ལྕགས་རི​ིགས་ཐོ​ོན་

ཁུངས་གཅེ​ེས་ཉར་དང་། བསྲི​ི་ཚགས་ཡོ​ོང་ཐབས་ལེ​ེགས་ཤོ​ོས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེ་

བཞི​ིན་གཏེ​ེར་རི​ིགས་གཞན་དག་ཀྱང་གཅེ​ེས་ཉར་དང་བསྲི​ི་ཚགས་བྱ་རྒྱུ་གལ་ ཆེ​ེན་ཡི​ིན་པ་དང་། དེ​ེ་དག་གཅེ​ེས་ཉར་དང་བསྲི​ི་ཚགས་ཡོ​ོང་བར་འབད་པ་བྱེ​ེད་

15

ཁབ་ཏུ་ཉི​ི་མ་དང་ལྷགས་རླུང་

སྤྱོ​ོད་འགྲུལ་འཁོ​ོར་ཉར་འཇོ​ོག་

ཁང་ཐོ​ོག་མར་དར།

ཁྱེད་ཀྱིས་ ཤེས་སམ།

རང་བྱུང་རླངས་རྫས་ (Natural Gas) ནི་

སྦུག་ལམ་ནས་བརྒྱུད་འདྲེན་བྱེད་བདེ་བ་ མ་ཟད། རྡོ་སྣུམ་དང་རྡོ་སོལ་ལས་སྤུས་ ཀ་གཙང་ལ། རིན་གོང་ཆུང་བ་ཡོད།

ཟངས་གཏེར་འདུས་པའི་བྲག་རྡོའི་ མདོག་སྔོན་པོ་ཡིན་པས། དུས་རྒྱུན་ཁྱེད་ ཀྱིས་མདོག་སྔོན་པོ་ཅན་གྱི་བྲག་རྡོ་ཞིག་ མཐོང་ཚེ། དེའི་ནང་ཟངས་གཏེར་འདུས་ ཡོད་པའི་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཐུབ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

དགོ​ོས།

ནུས་ཤུགས་ཐོ​ོན་ཁུངས། (Power Resources)

འདིར་བརྗོད་པའི་ནུས་པའམ་ནུས་ཤུགས་ནི་ང་ཚོའི་འཚོ་བའི་ནང་ཧ་ཅང་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན། བཟོ་གྲྭ་དང་།

ཞིང་ལས། སྐྱེལ་འདྲེན། བརྡ་འབྲེལ། བདེ་སྲུང་སོགས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཐད་ནུས་ཤུགས་ནི་དགོས་མཁོ་ཧ་ཅང་ཆེ། ནུས་པའི་ ཐོན་ཁུངས་འདི་རྒྱ་ཆེ་ས་ནས་དབྱེ་ན།

ནུས་ཤུགས་ཐོན་ཁུངས། རྒྱུན་སྲོལ་ནུས་པ།

རྒྱུན་སྲོལ་མིན་པའི་ནུས་པ།

རྒྱུན་སྲོ​ོལ་ནུས་པ། (Conventional Sources of Energy)

རྒྱུན་སྲོ​ོལ་ནུས་པ་ནི​ི་དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོར་སྤྱད་པའི​ི་རྒྱུན་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ནུས་ཤུ གས་ཀྱི​ི་རི​ིགས་ལ་ཟེ​ེར། དཔེ​ེར་ན།

བུད་ཤི​ིང་དང་འགྱུར་རྡོ​ོའི ི་བུད་ཤི​ིང་ (Fossil Fuels) ནི​ི་རྒྱུན་སྲོ​ོལ་ནུས་པའི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གཉི​ིས་ཡི​ིན། བུད་ཤི​ིང་། (Fire Wood)

བུད་ཤིངི ་ནི​ི་དྲོ​ོད་སྐྱེ​ེད་ཐབས་དང་ཟས་གཡོ​ོ་བ་སོ​ོགས་སུ་རྒྱ་ཆེ​ེར་སྤྱོ​ོད་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། རྒྱ་གར་ལྟ་བུར་མཚོ​ོན་ན། གྲོ​ོང་

གསེ​ེབ་ཁུལ་དུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་མང་བརྒྱ་ཆ་ལྔ་བཅུ་ལྷག་གི​ིས་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ནུས་པ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་བུད་ཤི​ིང་ཡི​ིན།

རྩི​ི་ཤི​ིང་རྙི​ིད་པ་དང་སྲོ​ོག་ཆགས་ཤི​ི་བའི​ི་ལྷག་རོ​ོ་རྣམས་ས་འོ​ོག་ཏུ་ཐི​ིམ་ནས་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ས་ཡ་མང་པོ​ོ་འགོ​ོར་བ་ན། དྲོ​ོད་

དང་བཙི​ིར་ཤུ གས་ཀྱི​ིས་འགྱུར་རྡོ​ོའི ི་བུད་ཤི​ིང་མི​ི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོ​ོགས་སུ་འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རང་བྱུང་རླངས་རྫས་དང་། རྡོ​ོ་

སྣུམ། རྡོ​ོ་སོ​ོལ་ལྟ་བུའི​ི་འགྱུར་རྡོ​ོའི ི་བུད་ཤི​ིང་ནི​ི་རྒྱུན་སྲོ​ོལ་ནུས་པ་གཙོ​ོ་བོ​ོའི ི་རི​ིགས་སུ་གཏོ​ོགས། གཏེ​ེར་རྫས་འདི​ི་དག་གི​ི་

ཐོ​ོན་ཁུངས་ལ་རྫོ​ོགས་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། གཏེ​ེར་རྫས་འདི​ི་དག་གི​ི་གྲུབ་ཚད་དང་ཐོ​ོན་འབོ​ོར་ནི​ི་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཆེ​ེ་བའི​ི་འཛམ་ གླི​ིང་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ིས་འཛད་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཚད་གཞི​ི་དང་བསྡུར་ན་ཧ་ཅང་ཆུང་བས། གཏེ​ེར་རྫས་འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་རི​ིང་པོ​ོར་མི​ི་

16

ས་ཁམས་རིག་པ།

འགོ​ོར་བར་སྟོ​ོང་འགྲོ​ོ་བའི​ི་ཉེ​ེན་ཁ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། རྡོ​ོ་སོ​ོལ། (Coal)

རྡོ​ོ་སོ​ོལ་ནི​ི་འགྱུར་རྡོ​ོའི ི་བུད་ཤི​ིང་འབེ​ེལ་ཤོ​ོས་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་ཁྱི​ིམ་དུ་བུད་རྫས་སུ་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ། དྭངས་ལྕགས་དང་

དཔེ​ེ་རི​ིས། : ༢་༢ སྣུམ་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་མང་ཤོ​ོས་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བཅུ། སཽ་དྷི་ཨ་རཱ་བི་ཡ།

20.60

ཨུ་རུ་སུ།

19.41

ཨ་རི།

7.74

མེཀ་སི་ཀོ། ཝེ་ནི་ཛུའེ་ལ།

མང་པོ​ོའི​ི ི་གོ​ོང་དུ་སྔོ​ོ་ལྡུམ་དང་འདམ་རྩྭ་རི​ིགས་ས་

7.31

འོ​ོག་ཏུ་བཏུམས་པ་ལས་གྲུབ་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

5.74

ནཱའི་ཇི་རི་ཡ།

འཛམ་གླི​ིང་ནང་རྡོ​ོ་སོ​ོལ་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་མང་

5.64

ནོར་ཝེ།

5.53

ཀུ་ཝེད།

5.47 0

5

10

15

20

25

སྤང་རྟེན་ཆེ། (1024) or Quadrillion Btu

དཔེ​ེ་རི​ིས།: ༢་༣ སྣུམ་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་མང་ཤོ​ོས་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བཅུ། 40.39

ཨ་རི།

13.78

རྒྱ་ནག

5.50

ཨུ་རུ་སུ། རྒྱ་གར།

ཕ་རཱན་སི།

4.45 4.15 0

རྡོ​ོ་སོ​ོལ་ཐོ​ོན་ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། རྡོ​ོ་སྣུམ། (Petrol)

ལས་བཙགས་འདོ​ོན་བྱས་པ་ཡི​ིན། རྡོ​ོ་སྣུམ་ནི​ི་

4.51

བ་རཱ་ཛིལ།

དཔལ་ཡུལ་ཞེ​ེས ་པའི​ི་ ས་ཆ་དེ​ེ་ ནི​ི་ བོ​ོད ་ནང་གི​ི་

གང་ཡི​ིན་ཡང་མདོ​ོག་ནག་པའི​ི་རྡོ​ོ་སྣུམ་ནུར་མོ​ོ་

4.53

ལྷོ་ཀོ་རི་ཡ།

རཱན་སི​ི་བཅས་ཡི​ིན། དེ​ེ་བཞི​ིན་བོ​ོད་མདོ​ོ་ཁམས་

ཐག་བརྡར་ཟད་མི​ི་འགྲོ​ོ་ཆེ​ེད་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་སྣུམ་ (Oil)

4.98

ཁེ་ན་ཌ།

ནག འཇར་མ་ནི​ི། ཨུ་རུ་སུ། ལྷོ​ོ་ཨཕ་རི​ི་ཀ། ཕ་

མ་ (Petrol) དང་རྐང་འཁོ​ོར་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཁོ​ོར་

5.43

འཇར་མན།

ཤོ​ོས ་བྱེ​ེད ་པའི​ི་ རྒྱལ་ཁབ་ནི​ི། ཨ་རི​ི་ དང་། རྒྱ་

རླངས་འཁོ​ོར་ལ་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་རྡོ​ོ་སྣུམ་དྭངས་

10.88

ཉི་ཧོང་།

ཡོ​ོད། རྡོ​ོ་སོ​ོལ་སྤྱད་དེ​ེ་གློ​ོག་འདོ​ོན་ཐབས་ལ་ཚ་

སང་ང་ཚོ​ོས་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་རྡོ​ོ་སོ​ོལ་ནི​ི། ལོ​ོ་ངོ​ོ་ས་ཡ་

8.89

རྒྱ་ནག

དང་གློ​ོག ་འདོ​ོན ་ཐབས་སོ​ོག ས་སུའང་སྤྱོ​ོད ་ཀྱི​ི་

དྲོ​ོད་ནུས་ཤུ གས་ (Thermal Power) ཟེ​ེར། དེ​ེང་

10.96

ཨི་རཱན།

ངར་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ། རླངས་ཤུགས་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་

5 10 15 20 25 30 35 40 45 50

སྤང་རྟེན་ཆེ། (1024) or Quadrillion Btu

17

བྲག་རྡོ​ོའི་ི གསེ​ེང་ནས་འདོ​ོན་གྱི​ི་ ཡོ​ོད་ལ། མཚོ​ོ་ མཐའ་དང་མཚོ​ོ་འགྲམ་སོ​ོགས་སུ་ཆགས་པའི​ི་

སྣུམ་འདོ​ོན་ས་ཚི​ིགས་དག་གི​ིས་འདྲུ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འདི​ི་ལྟར་རྡོ​ོ་སྣུམ་འདྲུ་འདོ​ོན་བྱས་རྗེ​ེས་བཙག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཡུལ་དུ་འཁྱེ​ེར་བ་དང་། དེ​ེར་དྭངས་སྙི​ིགས་མ་བཀར་

བའི​ི་རྡོ​ོ་སྣུམ་གར་མ་བཙགས་འདོ​ོན་གྱི​ིས་རྡོ​ོ་སྣུམ་དྭངས་མ་དང་། ས་སྣུམ། (Kerosene) སྤྲ་ཚི​ིལ། (Wax) འགྱི​ིག་ཚི​ི། (Plastics) འཇམ་རྫས་ (Lubricant) བཅས་ཐོ​ོན་རྫས་སྣ་ཚོ​ོགས་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྡོ​ོ་སྣུམ་དང་རྡོ​ོ་སྣུམ་ལས་ཐོ​ོན་

པའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་དེ​ེ་དག་རི​ིན་ཐང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས་གསེ​ེར་ནག་པོ​ོ་ (Black Gold) ཞེ​ེས་པའི​ི་མི​ིང་ཐོ​ོགས་ཡོ​ོད། རྡོ​ོ་སྣུམ་མཁོ​ོ་ འདོ​ོན་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ཨི​ི་རན་དང་། ཨི​ི་རག སཽ​ཽ་དྷི​ི་ཨ་རཱ་བི​ི་ཡ། ཁ་ཏཱར་བཅས་ཡི​ིན། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཨ་རི​ི་དང་།

ཨུ་རུ་སུ། ཝེ​ེ་ནེ​ེ་ཛུ་ལཱ། ཨེ​ེལ་ཇཱི​ཱི�་རི​ི་ཡཱ་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཀྱང་རྡོ​ོ་སྣུམ་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་བཙག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རང་བྱུང་རླངས་རྫས།(Natural Gas)

རང་བྱུང་རླངས་རྫས་ནི​ི་རྡོ​ོ་སྣུམ་དང་མཉམ་དུ་ཐོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་དྭངས་སྙི​ིགས་མ་བཀར་བའི​ི་རྡོ​ོ་སྣུམ་གར་མ་ས་

ཁར་འདོ​ོན་སྐབས་མཉམ་དུ་ཐོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ། ཁྱི​ིམ་དང་བཟོ​ོ་གྲྭ་སོ​ོགས་སུ་བུད་རྫས་ལ་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཨུ་རུ་སུ་དང་། ཨི​ིན་ ལེ​ེནྜ། ནོ​ོར་ཝེ​ེ། ནེ​ེ་ཐར་ལེ​ེནྜ་བཅས་ནི​ི་རང་བྱུང་རླངས་རྫས་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་མང་ཤོ​ོས་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་གྲས་ཡི​ིན། འགྱུར་

རྡོ​ོའི ི་བུད་ཤི​ིང་འདི​ི་དག་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་བྱས་པ་མང་དྲགས་པས་རྫོ​ོགས་ཉེ​ེན་ཆེ​ེ་བ་མ་ཟད། དེ​ེ་དག་མེ​ེ་རུ་བསྒྲོ​ོན་པ་ལས་བསྐྱེ​ེད་

པའི​ི་དུ་བས་མཁའ་དབུགས་ལ་ལྷད་སྐྱོ​ོན་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད་པའང་སེ​ེམས་ཁུར་བྱ་དགོ​ོས་པའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཞི​ིག་ཆགས་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ང་ཚོ​ོས་རྒྱུན་སྲོ​ོལ་མི​ིན་པའི​ི་ནུས་པ་སྤྱོ​ོད་དགོ​ོས་ཆགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱུན་སྲོ​ོལ་མི​ིན་པའི​ི་ནུས་པ་ནི​ི་འགྱུར་རྡོ​ོའི ི་

བུད་ཤི​ིང་ལས་གཙང་བ་ཡོ​ོད།

ཆུ་བེ​ེད་ནུས་ཤུགས། (Hydel Power)

ཆར་ཆུའམ་རྒྱུག་ཆུ་སོ​ོགས་ཆུ་མཛོ​ོད་ནང་བསགས་ཏེ​ེ་མཐོ​ོ་ས་ནས་མར་འབབ་འཇུག་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད་ནང་

གི​ི་སྦུ་གུ་ (Pipes) བརྒྱུད་ནས་ཆུ་མཛོ​ོད་ཀྱི​ི་གཏི​ིང་དུ་བཙུགས་པའི​ི་གློ​ོག་འདོ​ོན་ཆུ་འཁོ​ོར་གི​ི་རླུང་གཤོ​ོག་ (Turbine Blades)

ཆུ་མཛོད།

།

ལ་འཁོར

ོན་འཕྲུ གློག་འད

གློ​ོག་འདོ​ོན་ཆུ་འཁོ​ོར།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༢་༤ ཆུ་བེ​ེད་ནུས་ཤུགས།

18

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྟེ​ེང་འབབ་པ་དང་། གློ​ོག་འདོ​ོན་ཆུ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་གཤོ​ོག་པ་འཁོ​ོར་བ་དེ​ེས་སྐམ་གློ​ོག་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་ (Generator) བསྐོ​ོར་ཏེ​ེ་

གློ​ོག་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས། དེ​ེ་ལ་ཆུ་ཤུགས་གློ​ོག་འདོ​ོན་ (Hydro Electricity) ཟེ​ེར།

ཆུ་མཛོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆུ་དེ​ེ་གློ​ོག་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་བྱ་བར་སྤྱད་རྗེ​ེས་ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་གཉེ​ེར་བར་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་དུ་

སྤྱོ​ོད་པའི​ི་གློ​ོག་གི​ི་བཞི​ི་ཆ་གཅི​ིག་ཙམ་ནི​ི་ཆུ་བེ​ེད་ནུས་ཤུ གས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་ནང་ཆུ་བེ​ེད་ནུས་ ཤུགས་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དག་ནི​ི། པེ​ེ་རཱ་གྷུཝེ​ེ་དང་། ནོ​ོར་ཝེ​ེ། བྷ་རཱ་ཛི​ིལ། རྒྱ་ནག་བཅས་ཡི​ིན།

བོ​ོད་ནི​ི་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཆུ་ཆེ​ེན་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་འབྱུང་ཁུངས་ཡི​ིན་པས། བོ​ོད་མཐོ​ོ་སྒང་ནས་འབབ་པའི​ི་གཙང་པོ​ོ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་

ཆུ་གློ​ོག་དང་ཞི​ིང་ལས་ཐད་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་རྒྱ་ཆེ​ེར་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། འབྲི​ི་ཆུའི​ི་འགག་གསུམ་གྱི​ི་ཆུ་མཛོ​ོད་ལྟ་བུ་རེ​ེད། ཆུ་མཛོ​ོད་དེ​ེས་ཆུ་གློ​ོག་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཚད་འཛམ་གླི​ིང་ནང་ཚད་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་སུ་སླེ​ེབས་ཡོ​ོད། རྒྱུན་སྲོ​ོལ་མི​ིན་པའི​ི་ནུས་པ། (Non-Conventional Sources of Energy)

འགྱུར་རྡོ​ོའི ི་བུད་ཤི​ིང་སྤྱོ​ོད་པ་མང་དྲགས་པས། དེ​ེང་སྐབས་མི​ི་འདང་བའི​ི་དཀའ་ངལ་ཤུ གས་ཆེ​ེར་འཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཚོ​ོད་རྩི​ིས་བྱས་པ་ལྟར་ན། དེ​ེང་སྐབས་ང་ཚོ​ོས་འགྱུར་རྡོ​ོའི་ི བུད་ཤི​ིང་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ཚད་དེ​ེ་ད་དུང་རྒྱུན་མཐུད་པ་ཡི​ིན་ན། རི​ིང་པོ​ོར་མི​ི་འགོ​ོར་བར་རྫོ​ོགས་པའི​ི་ཉེ​ེན་ཁ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། དེ​ེས་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་གནོ​ོད་པའི​ི་མཇུག་འབྲས་ངན་པ་

འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཉི​ི་མའི​ི་ནུས་ཤུ གས་ (Solar Energy) དང་། རླུང་གི​ི་ནུས་ཤུ གས།(Wind Energy)དུས་རླབས་

ཀྱི​ི་ནུས་ཤུ གས་ (Tidal Energy) ལྟ་བུའི​ི་བསྐྱར་གསོ​ོ་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཏེ​ེ། རྒྱུན་སྲོ​ོལ་མི​ིན་པའི​ི་ནུས་པ་སྤྱོ​ོད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད།

ཉི​ི་མའི​ི་ནུས་ཤུགས།

དུས་རྒྱུན་ང་ཚོ​ོས་ཉི​ི་མའི​ི་དྲོ​ོད་དང་འོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུས་པ་ཚོ​ོར་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཉི​ི་མ་ལས་ནུས་པ་བསྡུ་ཉར་བྱས་ཏེ​ེ་ཉི​ི་མའི​ི་

གློ​ོག་རྫས་ (Solar Cell) བཟོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པ་དང་། དེ​ེས་གློ​ོག་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གློ​ོག་རྫས་འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་མང་པོ​ོ་ ཞི​ིག་མཉམ་དུ་བསྟར་ཏེ​ེ་ཉི​ི་མའི​ི་གློ​ོག་པང་ (Solar

ཉི་མའི་གློག་པང་།

Panel) ནང་བཅུག་ནས་དྲོ​ོད་དང་གློ​ོག་འདོ​ོན་པར་

སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཉི​ི་མའི​ི་ནུས་ཤུ གས་སྤྱོ​ོད་ཐབས་ཀྱི​ི་

ཚན་རྩལ་རི​ིག ་པ་འདི​ི་ ནི​ི་ཉི​ི་ འོ​ོད ་རབ་ཏུ་ཆེ​ེ་ བའི​ི་ ཚ་ཁུལ་གྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ལ་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་

ཆེ​ེན ་པོ​ོ་ ཡོ​ོད ། ཉི​ི་ མའི​ི་ ནུས་ཤུ གས་ནི​ི་ཉི​ི་ འོ​ོད ་ཚ་

གློ​ོག་ (Solar Heater) དང་། ཉི​ི་འོ​ོད་ཐབ། (Solar

19

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༢་༥ ཉི​ི་མའི​ི་གློ​ོག་པང་།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

Cooker) ཉི​ི་འོ​ོད་སྐེ​ེམ་བྱ་(Solar Dryer) བཅས་སུ་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། འགྲི​ིམ་འགྲུལ་གློ​ོག་བརྡ་དང་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོ་

ཞི​ིག་ཏུ་རྒྱུན་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་གློ​ོག་སྒྲོ​ོན་སྦར་བར་ཡང་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རླུང་གི​ི་ནུས་ཤུགས།

རླུང་ནི​ི་འཛད་མེ​ེད་ནུས་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། གནའ་སྔ་མོ​ོ་ཞི​ིག་ནས་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་འབྲུ་རི​ིགས་འཐག་ཆེ​ེད་

དང་དོ​ོང་ཆུ་འདྲེ​ེན་ཆེ​ེད་རླུང་ཤུ གས་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་ (Wind mill) བེ​ེད་སྤྱད་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད། དེ​ེང་སྐབས་རླུང་ཤུ གས་འཕྲུལ་

འཁོ​ོར་ནི​ི་རླུང་ཤུ གས་ཀྱི​ིས་གློ​ོག་འདོ​ོན་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་བསྐོ​ོར་ཏེ​ེ་གློ​ོག་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཐབས་སུ་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རླུང་ཤུ གས་

ཆེ​ེ་བའི​ི་མཚོ​ོ་རྒྱུད་དང་རི​ི་ཁུལ་གྱི​ི་ས་གནས་མང་དག་ཅི​ིག་ལ་རླུང་ཤུ གས་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་མང་པོ​ོ་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ས་ཚུགས་

བཙུགས་ཡོ​ོད། རླུང་ཤུ གས་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་ས་ཚུགས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ནེ​ེ་ཐར་ལེ​ེནྜ་དང་། འཇར་མ་ནི​ི། ཨི​ིན་ཡུལ། ཨ་རི​ི། སི​ི་ པན་བཅས་སུ་ཡོ​ོད་པས། རྒྱལ་ཁབ་འདི​ི་དག་རླུང་ནུས་སྤྱོ​ོད་མཁན་གཙོ​ོ་བོ​ོའི ི་གྲས་ཡི​ིན། ཉིང་རྡུལ་ནུས་ཤུགས། (Nuclear Power)

ཉི​ིང་རྡུལ་ནུས་ཤུ གས་ནི​ི་ཁམས་རྫས་ (Element) ཡུ་རེ​ེ་ནི​ི་ཡམ་ (Uranium) དང་། ཐོ​ོ་རི​ི་ཡམ་ (Thorium)ལྟ་བུའི​ི་

འགྱེ​ེད་འཕྲོ​ོའི ི་རང་བཞི​ིན་ (Radio Active) ཁྱད་ཆོ​ོས་ལྡན་པའི​ི་རྡུལ་ཕྲན་གྱི​ི་ལྟེ​ེ་ཉི​ིང་ (Nuclei) གི​ི་ནུས་པ་ལས་ཐོ​ོན་པ་ཞི​ིག་

ཡི​ིན། བུད་རྫས་འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་རྡུལ་ཕྲན་ཁྲོ​ོ་ཐབ་ (Nuclear reactor) ནང་ཉི​ིང་རྡུལ་འབར་གས་ (Nuclear Fission) གྱི​ི་རི​ིམ་པ་

བརྒྱུད་ནུས་ཤུགས་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཉི​ིང་རྡུལ་ནུས་ཤུགས་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་མང་ཤོ​ོས་བྱེ​ེད་མཁན་ནི​ི། ཨ་རི​ི་དང་།

ཡུ་རོ​ོབ་ཡི​ིན་ལ། རྒྱ་གར་ནང་ཡུ་རེ​ེ་ནི​ི་ཡམ་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་ཐོ​ོན་ཡུལ་ནི​ི་རཱཇསྠན་མངའ་སྡེ​ེ་དང་། ཛྷཱར་ཁནྜ་མངའ་སྡེ​ེ་གཉི​ིས་

ཡི​ིན། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཀེ​ེ་ར་ལ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་མོ​ོ་ནོ​ོ་ཛ་ཊ་ (Monozite) ས་ཁུལ་དུའང་ཐོ​ོ་རི​ི་ཡམ་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་ཐོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ཉིང་རྡུལ་སྒྱུར་སྣོད།

ཆུ་ཚ་པོ།

རླངས་པ།

གློ​ོག་འདོ​ོན་ཆུ་འཁོ​ོར།

གློག་འདོན་འཕྲུལ་འཁོར།

གློག་སྒྲོན་སྦར་བ། གྱེས་འགྱུར་ཁྲོད་ཚ་དྲོད་རྒྱས་པ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༢་༦ ཉི​ིང་རྡུལ་ནུས་ཤུགས།

20

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༠ ལོ​ོར་བོ​ོད་དུ་ཡུ་རེ​ེ་ནི​ི་ཡམ་གྱི​ི་གཏེ​ེར་ཁ་ ༢༠༠ ལྷག་ཐོ​ོན་པས། བོ​ོད་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ནང་ཡུ་རེ​ེ་ནི​ི་ཡམ་

གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཕྱུག་ཤོ​ོས་སུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡུ་རེ​ེ་ནི​ི་ཡམ་ཐོ​ོན་ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི། ཚྭ་འདམ་གཤོ​ོང་དང་།

ཡར་འབྲོ​ོག་མཚོ​ོ། འདམ་གཞུང་། རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་ཀན་ལྷོ​ོ་བོ​ོད་རི​ིགས་རང་སྐྱོ​ོང་ཁུལ་ཟེ​ེར་བའི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་སུ་གཏོ​ོགས་

པའི​ི་ཐེ​ེ་བོ​ོ་བཅས་ཡི​ིན་ལ། ས་ཁུལ་དེ​ེ་དག་ལས་ཀྱང་ཐེ​ེ་བོ​ོ་ནི​ི་ཡུ་རེ​ེ་ནི​ི་ཡམ་མང་ཤོ​ོས་ཐོ​ོན་ཡུལ་ཡི​ིན། ས་འོ​ོག་ཆུ་དྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུས་པ། (Geothermal Energy)

དྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུས་པ་གང་ཞི​ིག་ས་ངོ​ོས་ལས་ཐོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་ལ་ས་དྲོ​ོད་ནུས་ཤུ གས་ཟེ​ེར། སའི​ི་གཏི​ིང་ཇི​ི་ཙམ་ཟབ་ན་དེ​ེ་

ཙམ་གྱི​ིས་དྲོ​ོད་ཚད་མཐོ​ོ་བ་ཡོ​ོད། སྐབས་འགར་དྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུས་པ་དེ​ེ་ས་ངོ​ོས་སུ་ཆུ་ཚན་གྱི​ི་རྣམ་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ས་ཁར་ཐོ​ོན་གྱི​ི་

ཡོ​ོད་པ་དང་། འདི​ི་ལྟ་བུའི​ི་དྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུས་པ་དེ​ེ་གློ​ོག་ཤུ གས་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་པར་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཆུ་ཚན་གྱི​ི་རྣམ་པར་འབྱུང་ བའི​ི་ས་འོ​ོག་ཆུ་དྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུས་པ་ནི​ི། མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཟས་རི​ིགས་གཡོ​ོ་སྐོ​ོལ་དང་། དྲོ​ོད་སྐྱེ​ེད་ཐབས། ལུས་ཁྲུས་བྱེ​ེད་པ་

སོ​ོགས་སུ་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་ནང་གི​ི་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་ས་དྲོ​ོད་ནུས་ཤུ གས་ལས་གྲྭ་ (Geothermal Power Plant)

ནི​ི་ཨ་རི​ི་ལ་ཡོ​ོད། གཞན་ཡང་ནི​ིའུ་ཛི​ི་ལེ​ེནྜ་དང་། ཨི​ིས་ལེ​ེནྜ། ཕི​ི་ལི​ི་པི​ིན་སོ​ོགས་ཀྱང་ས་དྲོ​ོད་ནུས་ཤུ གས་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ལས་ གློ​ོག་འདོ​ོན་ཆུ་འཁོ​ོར།

ཁྲོན་པ།

གློག་འདོན་འཕྲུལ་འཁོར།

ཆུ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༢་༧ ས་འོ​ོག་ཆུ་དྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུས་པ།

རླངས་པ།

གྲྭ་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཙོ​ོ་བོ​ོའི ི་གྲས་ཡི​ིན། རྒྱ་གར་ནང་ས་དྲོ​ོད་ནུས་ཤུ གས་ལས་གྲྭ་བཙུགས་པའི​ི་ས་ཁུལ་གཙོ​ོ་

བོ​ོ་ནི​ི་ཧི​ི་མཱ་ཅལ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་མ་ནི​ི་ཀཱ་རཱན་ (Manikaran) དང་། ལ་དྭགས་ཀྱི​ི་པུ་གཱ་ (Puga) ས་ཁུལ་ཡི​ིན།

21

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

དུས་རླབས་ཀྱི​ི་ནུས་ཤུགས། (Tidal Energy)

ནུས་པ་གང་ཞི​ིག་དུས་རླབས་ཀྱི​ིས་སྐྱེ​ེད་པ་ལ་དུས་རླབས་ཀྱི​ི་ནུས་ཤུགས་ཟེ​ེར།དུས་རླབས་ཀྱི​ི་ནུས་ཤུགས་ནི​ི་མཚོ​ོ་

འགག་དོ​ོག་སར་ཆུ་མཛོ​ོད་བསྐྲུན་ཏེ​ེ་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དུས་རླབས་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ་མཐོ​ོ་བའི​ི་སྐབས་སུ།དུས་རླབས་ཀྱི​ི་

ནུས་ཤུ གས་སྤྱད་དེ​ེ་ཆུ་མཛོ​ོད་ནང་བཙུགས་པའི​ི་ཆུ་འཁོ​ོར་བསྐོ​ོར་ནས་གློ​ོག་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཨུ་རུ་སུ་དང་། ཕ་ རཱན་སི​ི། དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཀཱཆྖ​ྖ་མཚོ​ོ་འགག་ (Gulf of kachchh) སོ​ོགས་སུ་དུས་རླབས་ཆུ་འཁོ​ོར་ས་ཚི​ིགས་ (Tidal

་རྒྱུན

་ཆུང

རླབས་རྒྱུན་ཆུ

་བ།

ང་བ།

Mill Farm) ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

གློག་འདོན་འཕྲུལ་འཁོར།

རླབ ས

རླབས་རྒྱུན་ཆེ་བ།

རླབས་རྒྱུན་ཆེ་བ།

གློ​ོག་འདོ​ོན་ཆུ་འཁོ​ོར། དཔེ​ེ་རི​ིས། ༢་༨ དུས་རླབས་ཀྱི​ི་ནུས་ཤུགས།

རྫབ་རླངས། (Biogas)

རྩི​ི་ཤི​ིང་རྙི​ིད་རོ​ོ་དང་། སྲོ​ོག་ཆགས་ཕུང་རོ​ོ། ལྕི​ི་བ། ཟས་སྙི​ིགས་ལྟ་བུའི​ི་སྐྱེ​ེ་ལྡན་སྙི​ིགས་རོ​ོ་ (Organic Waste) རྣམས་

རླངས་གཟུགས་བུད་རྫས་ (Gaseous Fuel) ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་གྱུར་པ་ལ་སྐྱེ​ེ་ལྡན་རླངས་རྫས་ཟེ​ེར། སྐྱེ​ེ་ལྡན་རླངས་རྫས་སྦྱོ​ོར་ སྣོ​ོད་ (Biogas Digester) ནང་ཕྲ་སྲི​ིན་ (Bacteria) གྱི​ིས་སྐྱེ​ེ་ལྡན་སྙི​ིགས་རོ​ོ་སོ​ོ་སོ​ོར་ཕྲལ་བ་ལས་སྐྱེ​ེ་ལྡན་རླངས་རྫས་ཐོ​ོན་

གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལྟ་བུའི​ི་རྫབ་རླངས་ནི​ི་ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཉི​ིས་ལྡན་དང་མི​ི་ཐན་གཉི​ིས་བསྲེ​ེས་སྦྱོ​ོར་བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། རྫབ་ རླངས་ནི​ི་ཟས་གཡོ​ོ་སྐོ​ོལ་དང་གློ​ོག་མཁོ​ོ་གཏོ​ོང་ཐད་ཤི​ིན་

ཏུ་གལ་ཆེ​ེ་ བའི​ི་ བུད་རྫས་ཤི​ིག ་ཡི​ིན ། ལོ​ོ་ རེ​ེ་ བཞི​ིན ་སྐྱེ​ེ་

འདམ་གྱི་སྐྱོ་ལྡུར།

ལྡན་ལུད་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ནུས་ཤུ གས་ (Energy) ནི​ི་གང་ས་གང་དུ་ཡོ​ོད་པ་

ཞི​ིག་ཡི​ིན་མོ​ོད། དེ​ེ་གཅེ​ེས་ཉར་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ནི​ི་དཀའ་ངལ་ཆེ​ེ་

22

རླངས་སྣོད།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༢་༩

ས།

ལུད།

ཐོན་སྒོ།

རྫབ་རླངས།

ཚྭ་ལུད།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ལ་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་ཡང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན། ང་ཚོ​ོས་རང་ནུས་གང་ཡོ​ོད་ཀྱི​ིས་ནུས་ཤུ གས་ཆུད་ཟོ​ོས་མི​ི་འགྲོ​ོ་བར་འབད་པ་བྱས་ཚེ​ེ།

ནུས་ཤུ གས་བསྐྱར་སྤྱོ​ོད་ཡོ​ོང་བར་ཕན་ནུས་ཐོ​ོན་ངེ​ེས་ཡི​ིན། ནུས་ཤུགས་བསྲི​ི་ཚགས་བྱེ​ེད་པ་ནི​ི་ནུས་ཤུགས་མཁོ​ོ་གཏོ​ོང་ གི​ི་ནུས་པ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་གཏོ​ོང་བ་དང་འདྲ། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། ད་ནས་བཟུང་ནུས་ཤུ གས་ཆུད་ཟོ​ོས་མི​ི་གཏོ​ོང་བར་བསྲི​ི་ཚགས་བྱེ​ེད་

པའི​ི་ཐབས་ལ་འབད་དེ​ེ། འབྱུང་འགྱུར་སྔར་ལས་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ནུས་ཤུ གས་སྤྱོ​ོད་རྒྱུ་ཡོ​ོང་བར་འབད་བརྩོ​ོན་བྱེ​ེད་

དགོ​ོས།

སྦྱོ​ོང་ཚན། དང་པོ​ོ། དྲིས་ལན་འགྲིག་པ་རྣམས་ལ་རྟགས་རྒྱོབ།

༡། གཏེར་རྫས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་དང་མི་མཐུན་པ་གང་ཡིན་ནམ།

ཀ) གཏེར་རྫས་ནི་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བ་ཡིན། ཁ) གཏེར་རྫས་ནི་རྫས་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་ངེས་ཅན་ལྡན་པ་ཞིག་ཡིན།

ག) གཏེར་རྫས་ནི་འཛད་རྒྱུ་མེད་པའི་ཁྱད་ཆོས་ཅན་ཞིག་ཡིན།

ང) གཏེར་རྫས་ནི་ས་ཁུལ་ཀུན་ལ་ཆ་སྙོམས་ཀྱིས་ཁྱབ་ཡོད་པ་ཞིག་མིན། ༢། ཉི་མ་ཁ་ཆུའི་ཐོན་ཁུངས་འབྱུང་ཡུལ་མིན་པ་དེ་གང་ཡིན་ནམ། ཀ) ཇྷར་ཁནྜ ། (Jharkhand) ཁ) ཀརནཱ་ཊཀ (Karnataka)

23

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ག) རཱཇསྠན། (Rajasthan)

ང) ཨཱནདྷྲ་ པྲདེཤ། (Andhra Pradesh) ༣། འཛམ་གླིང་ནང་ཟངས་མཁོ་འདོན་བྱེད་མཁན་གཙོ་བོར་རྩི་བའི་རྒྱལ་ཁབ་གང་ཡིན་ནམ།

ཀ) བོ་ལི་ཝི་ཡཱ། (Bolivia) ཁ) གྷ་ནཱ།(Ghana)

ག) ཅི་ལཱི། (Chile)

ང) ཛིམ་བཱབ་ཝེ། (Zimbabwe) ༤། ཟས་གཡོ​ོས་སྦྱོ​ོར་སྐབས་རྡོ​ོ་སྣུམ་རླངས་རྫས་བསྲི​ི་ཚགས་བྱེ​ེད་ཐབས་དང་མི​ི་མཐུན་པ་ནི​ི་གང་ཡི​ིན་ནམ། ཀ) གཡོས་སྦྱོར་མ་བྱས་གོང་སྲན་མ་ཆུ་ནང་ལ་སྦངས། ཁ) ཁ་ཟས་རླངས་རྡི​ིག་ནང་དུ་གཡོ​ོ་སྐོ​ོལ་བྱེ​ེད་པ།

ག) ཚལ་སྣ་རིགས་བཀྲུ་བ་དང་གཏུབ་པ་སོགས་ཀྱི་གྲ་སྒྲིག་སྔ་ས་ནས་ཡོད་དགོས། ང) ཐབ་ཀྱི་མེ་ཤུགས་ཆུང་དུ་བཏང་སྟེ་སླ་ངའི་ཁ་ཕྱེས་ནས་ཟས་གཡོ་སྐོལ་བྱེད་པ། ༥། གཏེ​ེར་རྫས་ནི​ི་བསྐྱར་གསོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།(དམ་བཅའ།) ལྕགས་རྡོ​ོ་གྲུབ་པར་ལོ​ོ་ངོ​ོ་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོ་འགོ​ོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།(རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉི​ིས་ཀ་འགྲི​ིག་ལ། དམ་བཅའི​ི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི​ི་འགྲོ​ོ།

ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉི​ིས་ཀ་འགྲི​ིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི​ི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ​ོ།

ག) དམ་བཅའ་འགྲི​ིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོ​ོར། ང) དམ་བཅའ་ནོ​ོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲི​ིག

གཉིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། ཁྱེད་ཀྱིས་དུས་རྒྱུན་འཚོ་བའི་ནང་སྤྱོད་པའི་གཏེར་རྫས་གང་རུང་གསུམ་གྱི་མིང་བྲིས།

༢། ཅི་ཞིག་ལ་གཏེར་རྡོ་ཟེར། ལྕགས་རིགས་གཏེར་རྡོའི་འབྱུང་ཡུལ་གཙོ་བོ་གང་ཡིན་ནམ།

༣། རང་བྱུང་རླངས་རྫས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ཐོན་ཁུངས་འབྱུང་ཡུལ་གཉིས་ཀྱི་མིང་བྲིས།

24

ས་ཁམས་རིག་པ།

༤། གཤམ་གསལ་ས་ཁུལ་དག་ལས་ནུས་ཤུགས་ཐོན་ཁུངས་གང་ཞིག་བེད་སྤྱོད་དམ།

ཀ) གྲོ​ོང་རྡལ་གྱི​ི་ས་ཁུལ་ནས་་་་་་་་་་། ཁ) མཚོ​ོ་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ནས་་་་་་་་་་། ག) སྐམ་ཤས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ་ནས་་་་་་་་་་།

༥། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རང་ཁྱི​ིམ་དུ་ནུས་ཤུགས་བསྲི​ི་ཚགས་བྱེ​ེད་སྟངས་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ་སྟབས་བདེ​ེ་ལྔ་བྲི​ིས།

༦། རྡོ​ོ་སྣུམ་ལ་ “གསེ​ེར་ནག་པོ​ོ” ཞེ​ེས་པའི​ི་མི​ིང་འདོ​ོགས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན་ནམ།

གསུམ་པ། ཁྱད་པར་ཤོ​ོད།

༡། རྒྱུན་སྲོ​ོལ་ནུས་པ་དང་རྒྱུན་སྲོ​ོལ་མི​ིན་པའི​ི་ནུས་པ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་ཤོ​ོད།

༢། ལྕགས་རྫས་ལྡན་པའི​ི་གཏེ​ེར་རི​ིགས་དང་ལྕགས་རྫས་མི​ི་ལྡན་པའི​ི་གཏེ​ེར་རི​ིགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་ཤོ​ོད།

༣། ལྕགས་རི​ིགས་གཏེ​ེར་རྫས་དང་ལྕགས་རི​ིགས་མི​ིན་པའི​ི་གཏེ​ེར་རྫས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་ཤོ​ོད།

བཞི​ི་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡༽ གཏེ​ེར་རྫས་རྐོ​ོ་འདོ​ོན་གྱི​ི་དགེ​ེ་སྐྱོ​ོན་ཐོ​ོ་འགོ​ོད་བྱོ​ོས།

རྒྱུ།

གཏེ​ེར་རྫས་རྐོ​ོ་འདོ​ོན།

སེ​ེལ་ཐབས།

༢༽ ཅི​ིའི​ི་ཕྱི​ིར་བཟོ​ོ་གྲྭ་མང་ཆེ​ེ་བ་རྡོ​ོ་སོ​ོལ་གཏེ​ེར་ཁ་དང་ཐག་ཉེ​ེ་སར་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

25

འབྲས་བུ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ། ༡

Solubility

༣

Mineral

༧

Non-Metalic

༤ Metalic ༩

Iron-ore

༡༡ Bauxite

༡༣ Manganese-ore ༡༥ Ferrous

༡༧ Non-Ferrous ༡༩ Chromite ༢༡ Mica

༢༣ Gypsum ༢༥ Slate

༢༧ Oil

༢༩ Gold

༣༡ Zinc

༣༣ Nickel

༣༥ Mercury

༣༧ Aluminium ༣༨ Potassium

༤༡ Coal

༤༣ Magnesium

༤༥ Power resource

༤༧ Conventional ༤༩

Source of Energy Non Conventional Source of Energy

༥༡ Fossil Fuel

༥༣ Fire Wood

བཞུ་ནུས།

གལ་ཆེ​ེའི​ི་བརྡ་ཆད། ༢

Mining

༦

Quarrying

གཏེར་རྫས།

༤

Drilling

ལྕགས་རིགས་མིན་པ།

༨

Open-cast Mining

ལྕགས་རིགས། ལྕགས་རྡོ།

༡༠ Shaft-mining

ཧ་ཡང་གཏེར་རྡོ།

༡༢ Tin

ལྕགས་ལྷང་ནག་པའི་གཏེར་རྡོ།

༡༤ Lead

ལྕགས་རྫས་མི་ལྡན་པའི་གཏེར་རིགས།

༡༨ Chromium

ལྕགས་རྫས་ལྡན་པའི་གཏེར་རིགས། ཁ་རོ་མེ་ཌ། ཉི་མ་ཁ་ཆུ།

༡༦ Antimony ༢༠ Platinum

༢༢ Mineral Oil

རྡོ་ཅུ་གང་།

༢༤ Asbestos

སྣུམ།

༢༨ Diamond

གཡའ་མ།

༢༦ Cobalt

གསེར།

༣༠ Copper

ཏི་ཚ།

༣༢ Pressure Cooker

གཤའ་དཀར།

༣༤ Lithium

ཧ་ཡང་།

༣༨ Silver

དངུལ་ཆུ།

༣༦ Molybdenum

དུག་སེལ་དཀར་པོ།

༤༠ Gem

རྡོ་སོལ།

༤༢ Jewellery

དཀར་གཡའ།

༤༤ Silicon

རྒྱུན་སྲོལ་ནུས་པ།

༤༨ Solar Heater

ནུས་ཤུགས་ཐོན་ཁུངས།

༤༦ Solar Cell

རྒྱུན་སྲོལ་མིན་པའི་ནུས་པ།

༥༠ Wind Mill

འགྱུར་རྡོ​ོའི ི་བུད་ཤི​ིང། བུད་ཤིང་།

༥༢ Nuclear Power

26

༥༤ Element

གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན། འདྲུ་འདོན། རྐོ་འདོན།

ས་ཁ་ནས་སྔོག་འདོན་བྱེད་པ།

ས་དོང་ལས་འདྲུ་འདོན་བྱེད་པ། ལྕགས་ཀྲི​ིན། ཞ་ཉེ།

མིག་སྨན།

ཀོ་ལྕགས།

གསེར་དཀར་པོ། གཏེར་སྣུམ། རྡོ་བལ།

ཀོ་བལ།

རྡོ་རྗེ་ཕ་ལམ། ཟངས།

རླངས་རྡི​ིག

ལི་ཐི་ཡམ།

མོ་ལིབ་ཌི་ནམ། དངུལ།

རི​ིན་ཆེ​ེན་རྡོ​ོ་རི​ིགས། རྒྱན་ཆ།

སི་ལི་ཀོན།

ཉི་མའི་གློག་རྫས། ཉི​ི་འོ​ོད་ཚ་གློ​ོག རླུང་འཁོར།

ཉིང་རྡུལ་ནུས་ཤུགས། ཁམས་རྫས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

༥༥ Thermal Power

ཚ་དྲོད་ནུས་ཤུགས།

༥༦ Uranium

ཡུ་རེ་ནི་ཡམ།

༥༩ Petrol

རྡོ་སྣུམ་དྭངས་མ།

༦༠ Radio Active

འོད་འགྱེད་འཕྲོ་ལྡན་པ།

༥༧ Petroleum ༦༡ Kerosene

༦༣ Wax

༦༥ Plastics

༦༧ Lubricant

༦༩ Hydel Power

༧༡ Turbine Blades

༧༣ Pipe

༧༥ Generator

༧༧ Hydel Electricity ༧༩ Solar Energy

༨༡ Wind Energy

༨༣ Tidal Energy

རྡོ་སྣུམ་གར་མ།

༥༨ Thorium

ས་སྣུམ།

༦༢ Nuclei

ཐོ་རེ་ཡམ། ལྟེ་ཉིང་།

སྦྲ་ཚིལ།

༦༤ Nuclear Reactor

འཇམ་རྫས།

༦༨ Geothermal energy ས་འོ​ོག་ཆུ་དྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ནུས་པ།

འགྱིག་ཚི།

༦༦ Nuclear Fission

ཆུ་བེད་ནུས་ཤུགས།

ཉིང་རྡུལ་སྒྱུར་སྣོད།

ཉིང་རྡུལ་གྱེས་འགྱུར།

༧༠ Geothermal Power ས་དྲོད་ནུས་ཤུགས་ལས་གྲྭ། plant

གློ​ོག་འདོ​ོན་ཆུ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་རླུང་གཤོ​ོག།

༧༢ Tidal Mill Farm

དུས་རླབས་ཆུ་འཁོར་ས་ཚུགས།

༧༦ Organic Waste

སྐྱེ་བཅས་སྙིགས་རོ།

སྦུ་གུ།

༧༤ Biogas

ཆུ་གློག

༧༨ Gaseous Fuel

གློག་འདོན་འཕྲུལ་འཁོར། ཉི​ི་མའི​ི་ནུས་ཤུགས།

༨༠ Biogas Digester

རླུང་གི​ི་ནུས་ཤུགས།

༨༢ Bacteria

དུས་རླབས་ཀྱི​ི་ནུས་ཤུགས།

༨༤ Energy

27

སྐྱེ་ལྡན་རླངས་རྫས།

རླངས་གཟུགས་བུད་རྫས།

སྐྱེ་ལྡན་རླངས་རྫས་སྦྱོར་སྣོད། ཕྲ་སྲིན།

ནུས་པ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༣

བཟོ་གྲྭ།

༄༅། །ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དུས་རྒྱུན་ཡི​ི་གེ​ེ་འབྲི​ི་བར་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་འབྲི​ི་དེ​ེབ་དེ​ེ་ཇི​ི་ལྟར་བྱུང་བར་བསམ་བློ​ོ་བཏང་མྱོ​ོང་ངམ། དེ​ེ་ནི​ི་བཟོ​ོ་

སྐྲུན་གྱི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་བརྒྱུད་ནས་ད་གཟོ​ོད་ཆེ​ེ་ཆུང་རན་ལ། སྤུས་ཀ་ལེ​ེགས་པོ​ོ་ཞི​ིག་བྱུང་བ་ཡི​ིན། ཐོ​ོག་མར་དེ​ེ་

ནི​ི་ཤི​ིང་སྡོ​ོང་གི​ི་ཆ་ཤ ས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་ལ། ཕྱི​ིས་སུ་གཏུབས་ཏེ​ེ་ཤོ​ོག་རྒྱུ་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Pulp mill) རུ་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་བྱས། དེ​ེར་ཤོ​ོག་

རྒྱུར་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ཤི​ིང་འདག་ (Wood-pulp) གི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་བཅོ​ོས་པ་དང་། དེ​ེ་རྗེ​ེས་ཤོ​ོག་རྒྱུར་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ཤི​ིང་འདག་དེ​ེའི​ི་ནང་རྫས་

རི​ིགས་བསྲེ​ེ་སྦྱོ​ོར་བྱས་ཏེ​ེ། མཐར་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་སྤྱད་ནས་ཤོ​ོག་བུའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་བཅོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཕྱི​ིས་སུ་པར་ཁང་དུ་ཁྱེ​ེར་ནས་

སྣག་ཚ་སྤྱད་དེ​ེ་ཤོག ོ ་ངོ​ོས་རེ​ེ་རེ​ེ་བཞི​ིན་ཐི​ིག་ཕྲེ​ེང་དཔར་བ་དང་། དེ​ེ་ནས་འབྲི​ི་དེ​ེབ་རེ​ེ་རེ​ེའི་ི ཤོག ོ ་བུའི​ི་གྲངས་ཚད་འཚམ་པོ​ོར་

བསྒྲི​ིགས་ཏེ​ེ་མཉམ་དུ་སྡོ​ོམ་གྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེ་རྗེ​ེས་འབྲི​ི་དེ​ེབ་མང་པོ​ོ་ཐུམ་གྱི​ིས་བཏུམས་ཏེ​ེ་ཁྲོ​ོམ་རར་ཁྱེ​ེར་ནས་བཙོ​ོང་ཐབས་

བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། མཐར་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ལག་ཏུ་སོ​ོན་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་རེ​ེད།

བཟོ​ོ་སྐྲུན་ལས་རི​ིགས་ (Secondary Activities or Manufacturing) ཀྱི​ིས་མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆ་རྣམས་སྔར་ལས་བཀོ​ོལ་

སྤྱོ​ོད་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ངོ​ོ་བོ​ོར་སྒྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། གོ​ོང་དུ་ཤེ​ེས་རྟོ​ོགས་བྱུང་བ་བཞི​ིན། ཤོ​ོག་རྒྱུར་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ཤི​ིང་འདག་དེ​ེ་ཤོ​ོག་

བུའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་བསྒྱུར་བ་དང་། དེ​ེ་རྗེ​ེས་ཤོ​ོག་བུ་རྣམས་བསྒྲི​ིགས་ཏེ​ེ་འབྲི​ི་དེ​ེབ་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་བསྒྱུར་བ་རེ​ེད། འདི​ི་ནི​ི་བཟོ​ོ་སྐྲུན་ཁྲོ​ོད་ བརྒྱུད་རི​ིམ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་རེ​ེད།

ཤོ​ོག་བུ་བཟོ​ོ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཤི​ིང་འདག་དང་། གྱོ​ོན་གོ​ོས་བཟོ​ོ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིང་བལ་བཅས་ལ་བཟོ​ོ་སྐྲུན་གྱི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ཁྲོ​ོད་རི​ིན་ཐང་ འཕར་སྣོ​ོན་བྱུང་ཡོ​ོད། འདི​ི་ལྟར་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱས་པའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་དག་ནི​ི་དེ​ེ་བཟོ​ོ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆ་དང་བསྡུར་ན་རི​ིན་ཐང་

དང་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད།

བཟོ​ོ་གྲྭ་ནི​ི་ཅ་དངོ​ོས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ (Production of goods ) དང་། གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་པ། (Extraction of minerals) ཞབས་

ཞུའི​ི་མཐུན་སྦྱོ​ོར་ (Provision of services) བཅས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་མཁོ​ོ་སྒྲུབ་ཀྱི​ི་ལས་རི​ིགས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེར་

བརྟེ​ེན། ཅ་དངོ​ོས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ལྟ་བུ་དང་། གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྡོ​ོ་སོ​ོལ་ སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བཟོ​ོ་གྲྭ་ལྟ་བུ། ཞབས་ཞུའི​ི་མཐུན་སྦྱོ​ོར་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཡུལ་སྐོ​ོར་ལས་རི​ིགས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ལྟ་བུ་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད། (Classification of Industries )

བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་རྣམ་གྲངས་ནི​ི་མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆ་ (Raw material) དང་། རྒྱ་ཁྱོ​ོན། (Size) བདག་དབང་ (Ownership) བཅས་

ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་སོ​ོ་སོ​ོར་དབྱེ​ེ་བ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

28

ས་ཁམས་རིག་པ།

མ་བཅོས་རྒྱུ་ཆ། (Raw Materal )

ཞིང་ཕྱུགས་བཟོ་གྲྭ་ (Agro based industry) དང་། ནགས་ལས་བཟོ་གྲྭ (Forest based industry) མཚོ་ལས་བཟོ་གྲྭ (Ma-

rine based industry) གཏེར་ལས་བཟོ་གྲྭ་ (Mineral based industry) བཅས་བཟོ་གྲྭ་གང་དེས་སྤྱོད་པའི་མ་བཅོས་རྒྱུ་ཆར་

གཞིགས་ཏེ་དབྱེ་བ་འབྱེད་ཀྱི་ཡོད།

ཞི​ིང་ཕྱུགས་བཟོ​ོ་གྲྭ་དག་གི​ིས་རྩི​ི་ཤི​ིང་སྔོ​ོ་ཚལ་དང་སྲོ​ོག་ཆགས་ལས་བྱུང་བའི​ི་རྒྱུ་ཆའི​ི་རི​ིགས་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་

ན། ཟས་རི​ིགས་དང་། ཚལ་སྣུམ། སྲི​ིང་བལ་ཐགས་ལས། འོ​ོ་མའི​ི་ཟས་སྣ། ཀོ​ོ་བའི​ི་དངོ​ོས་ཆས་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་ལྟ་ བུའོ​ོ། །

ཤིང་སྡོང་།

ཤོག་བུ་བཟོ་གྲྭ

ཤོག་སྙིགས་གསོག་ས།

ནགས་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭས་ནགས་ཚལ་

ལས་བྱུང་བའི​ི ་ རྒྱུ་ཆའི​ི ་ རི​ི ག ས་སྤྱོ​ོད ་ཀྱི​ི ་

ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཤི​ིང་རྒྱུ་སྤྱད་དེ​ེ་ཤོ​ོག་བུ་ བཟོ​ོ་བ་དང་། སྨན་སྣ་བཟོ​ོ་བ། ཁྱི​ིམ་ཆས་

པར

་སྐྲུན

་ཁང

་།

བཟོ​ོ་བ། ཁང་པ་བཟོ​ོ་བ་ལྟ་བུའོ​ོ། །

མཚོ​ོ་ ལས་བཟོ​ོ་ གྲྭ་དག་གི​ིས ་མཚོ​ོ་

དང་མཚེ​ེའུ་ལས་བྱུང་བའི​ི་རྒྱུ་ཆའི​ི་རི​ིགས་ སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། མཚོ​ོ་ཟས་དང་ཉ་ སྣུམ་སོ​ོགས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་པ་ལྟ་བུའོ​ོ། །

ཤོག་སྙིགས་བླུགས་སྣོད།

ཚོང་ཁང་།

ཁྱིམ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༣་༡ ཤོ​ོག་བུ་བཟོ​ོ་སྐྲུན་དང་བེ​ེད་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ།

གཏེ​ེར་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ནི​ི་ཐོ​ོན་ལས་དང་

པོ​ོའི་ི བཟོ​ོ་ལས་ (Primary Industry) ཞི​ིག་

ཡི​ིན་ལ། དེ​ེས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གཏེ​ེར་རྡོ​ོའི ི་རི​ིགས་ རྒྱུ་ཆར་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཐོ​ོན ་ལས་དང་པོ​ོའི་ི བཟོ​ོ་ ལས་བཟོ​ོ་

གྲྭ་གཞན་ལ་ཐོ​ོན་རྫས་མཁོ​ོ་ སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད། དཔེ​ེ​ེར་ན། ལྕགས་རྡོ​ོ་ལས་བྱུང་བའི​ི་

ལྕགས་ནི​ི་གཏེ​ེར་རི​ིགས་ཐོ​ོན་རྫས་བཟོ​ོ་གྲྭས་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱས་པའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་པ་ལྟ་བུ་རེ​ེད། ལྕགས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་ འདི​ི་ནི​ི་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དང་། མེ​ེ་འཁོ​ོར་ལྕགས་ལམ་སོ​ོགས་ཐོ​ོན་རྫས་སྣ་ཚོ​ོགས་བཟོ​ོ་བའི​ི་རྒྱུ་ཆར་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

29

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རྒྱ་ཁྱོ​ོན། (Size)

འདི​ིར་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ནི​ི་མ་རྩ་བཙུགས་པའི​ི་དངུལ་འབོ​ོར་དང་། ལས་བཟོ​ོ་པ། ཐོ​ོན་རྫས་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གྲངས་འབོ​ོར་ཆ་ནས་

བཤད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་ལ་གཞི​ིགས་ནས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ལའང་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Large scale industry) དང་།རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆུང་

བའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Small scale industry) བཅས་དབྱེ​ེ་བ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད། ཁྱི​ིམ་གཉེ​ེར་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Household Industries) ནི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆུང་

བའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་གཏོ​ོགས། དེ​ེ་ལྟ་བུའི​ི་བཟོ​ོ་ལས་གཉེ​ེར་སར་སླེ​ེ་བོ​ོ་སླེ​ེ་བ། རྫ་སྣོ​ོད་བཟོ​ོ་བ་སོ​ོགས་ལག་ཤེ​ེས་བཟོ​ོ་ ལས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཐོ​ོན་རྫས་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་ཕོ​ོན་ཆེ​ེན་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་

དང་བསྡུར་ཚེ​ེ། དེ​ེའི​ི་མ་རྩ་དང་བཟོ​ོ་ལས་འཕྲུལ་ཆས་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ཁྱབ་རྒྱ་ཆུང་བ་ཡོ​ོད།རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭས་མ་རྩ་ཆེ​ེན་ པོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད་ལ། བཟོ​ོ་ལས་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱང་སྤུས་ལེ​ེགས་རི​ིགས་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆུང་བའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭས་དར་སྐུད་

འཁེ​ེལ་བ་དང་། ཟས་སྣ་བཟོ​ོ་བ་སོ​ོགས་ལས་རི​ིགས་ཕྲན་ཚེ​ེགས་སྒྲུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ།རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་དག་གི​ིས་རླངས་ འཁོ​ོར་དང་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་ཆེ​ེ་བའི​ི་རི​ིགས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བདག་དབང། (Ownership)

བདག་དབངའམ་བདག་གཉེ​ེར་མཁན་གྱི​ི་ཆ་ནས། སྒེ​ེར་གཉེ​ེར་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Private sector industry) དང་། གཞུང་

གཉེ​ེར་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Public sector industry) ཟུང་གཉེ​ེར་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Joint sector industry) མཉམ་འབྲེ​ེལ་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Co-operate sect-

tor industry) བཅས་སོ​ོ་སོ​ོར་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད།

སྒེར་གཉེར་བཟོ་གྲྭ་ནི གྲྭ་ ། མི་སྒེར་བ་ཁག་ཅིག་ལ་བདག་ཅིང་དོ་དམ་ལས་གཉེར་བྱེད་པ་ཞིག་ཡིན།

གཞུང་གཉེར་བཟོ་གྲྭ་ནི གྲྭ་ ། སྲིད་གཞུང་ལ་བདག་ཅིང་སྲིད་གཞུང་གིས་དོ་དམ་ལས་གཉེར་བྱེད་པ་ཞིག་ཡིན། དཔེར་

ན། རྒྱ་གར་གྱི་གནམ་གྲུ་སྒྲིག་སྦྱོར་བཟོ་གྲྭ་ (Hindustan Aeronautics Limited ) དང་། རྒྱ་གར་གྱི་ལྕགས་རིགས་ཐོན་སྐྱེད་ བཟོ་གྲྭ་ (Steel Authority of India Limited) ལྟ་བུ་རེད།

མཉམ་འབྲེ​ེལ་བཟོ​ོ་གྲྭ་ནི​ི གྲྭ་ ། སྲི​ིད་གཞུང་དང་མི​ི་སྒེ​ེར་གཉི​ིས་ལ་ཐུན་མོ​ོང་དུ་བདག་ཅི​ིང་དེ​ེ་གཉི​ིས་མཉམ་འབྲེ​ེལ་གྱི​ིས་

ལས་གཉེ​ེར་བྱེ​ེད་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། མཱ་རུ་ཏི​ི་རླངས་འཁོ​ོར་སྒྲི​ིག་སྦྱོ​ོར་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Maruti Udyog Limited) ལྟ་བུ་རེ​ེད།

མཉམ་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ནི​ི གྲྭ་ ། རྒྱུ་ཆ་མཁོ​ོ་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་མཁན་དང་ངལ་རྩོ​ོལ་བ་གཉི​ིས་ལ་ཐུན་མོ​ོང་དུ་བདག་ཅི​ིང་དེ​ེ་གཉི​ིས་

མཉམ་ལས་ཀྱི​ིས་དོ​ོ་དམ་ལས་གཉེ​ེར་བྱེ​ེད་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། ཨཱནནྡ་འོ​ོ་མའི​ི་མཉམ་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Anand milk union

limited) དང་། སུ་དྷཱ་འོ​ོ་མའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་ཁང་ (Sudha dairy) ལྟ་བུའོ​ོ། །

30

བཟོ​ོ་གྲྭ་འཛུགས་ཡུལ་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གནད་དོ​ོན།

ས་ཁམས་རིག་པ།

བཟོ​ོ་གྲྭ་འཛུགས་ཡུལ་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གནད་དོ​ོན་ནི​ི་མ་རྒྱུ་དང་། ས་ཆ།

པར་རི​ིས། ༣་༢ རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྲི​ིང་བལ་ བཟོ​ོ་གྲྭ།

ཆུ། བཟོ​ོ་པ། གློ​ོག མ་དངུལ། སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན། ཁྲོ​ོམ་ར། འབྲེ​ེལ་མཐུད་བཅས་ཀྱི​ི་

ཆ་རྐྱེ​ེན་འཛོ​ོམས་དགོ​ོས་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན། དུས་རྒྱུན་ཆ་རྐྱེ​ེན་འདི​ི་དག་ལས་གལ་ཆེ​ེ་ བའི​ི་རི​ིགས་ཁ་ཤ ས་སམ་ཚང་མ་འཛོ​ོམས་ས་ཞི​ིག་ཏུ་བཟོ​ོ་གྲྭ་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

སྐབས་རེ​ེ་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་ངོ​ོས་ནས་གློ​ོག་གི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྦྱོ​ོར་བ་དང་། སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་

དང་འཛུགས་སྐྲུན་གྱི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་གཞན་གྱི​ི་ཐད་ནས་ཀྱང་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་ཆག་ཡང་ གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་པས། ས་ཆ་ཁུག་ཀྱོ​ོག་ཏུའང་བཟོ​ོ་གྲྭ་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བཟོ​ོ་གྲྭ་

པར་རི​ིས། ༣་༣རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆུང་བའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ།

རྒྱ་སྐྱེ​ེད་བྱས་པར་བརྟེ​ེན་ནས་དཔལ་འབྱོ​ོར་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་སོ​ོང་སྟེ​ེ། གྲོ​ོང་དང་གྲོ​ོང་

ཁྱེ​ེར་གྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་ཡར་རྒྱས་སུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་མ་ལག (Industrial System)

བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་མ་ལག་ནི​ི་རྒྱུ་ཆ་ (Inputs) དང་། ལས་སྣོ​ོན། (Processses) ཐོ​ོན་

པར་རི​ིས། ༣་༤ བཻ​ཻངྒ་ལོ​ོར་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱ་ གར་གྱི​ི་གནམ་གྲུ་སྒྲི​ིག་སྦྱོ​ོར་བཟོ​ོ་གྲྭ།

རྫས་ (Outputs) བཅས་ཀྱི​ིས་གྲུབ་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། རྒྱུ་ཆ་ནི​ི་མ་རྒྱུ་དང་། བཟོ​ོ་པ། ས་

རི​ིན། སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན། གློ​ོག དེ​ེ་མི​ིན་བཟོ​ོ་སྐྲུན་རྒྱུ་ཆ་གཞན་བཅས་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས། ལས་

སྣོ​ོན་དུ་མ་རྒྱུ་གང་ཞི​ིག་ཐོ​ོན་རྫས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་བསྒྱུར་བའི​ི་བཟོ​ོ་སྐྲུན་ལས་རི​ིགས་ཀྱི​ི་

བརྒྱུད་རི​ིམ་ཆ་ཚང་ཚུད་ཡོ​ོད། ཐོ​ོན་རྫས་ནི​ི་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་དང་དེ​ེ་ ལས་བྱུང་བའི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་བཅས་ལ་གོ​ོ་དགོ​ོས། དཔེ​ེར་ན། འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ་

པར་རི​ིས། ༣་༥ ཨ་ནནྜ་ས་ཁུལ་གྱི​ི་འོ​ོ་མའི​ི་ མཉམ་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ།

ཞི​ིག་ལ་མཚོ​ོན་ན། དེ​ེའི​ི་རྒྱུ་ཆ་ནི​ི་སྲི​ིང་བལ་དང་། བཟོ​ོ་པ། ལས་གྲྭ། སྐྱེ​ེལ་འདྲེ​ེན་

གྱི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་སོ​ོགས་ཡི​ིན་ལ། ལས་སྣོ​ོན་ནི​ི་སྲི​ིང་བལ་སེ​ེལ་བ་དང་། འཁེ​ེལ་བ། སླེ​ེ་

བ། ཚོ​ོས་རྒྱག་པ། པར་འདེ​ེབས་པ་སོ​ོགས་ཡི​ིན། ཐོ​ོན་རྫས་ནི​ི་གྱོ​ོན་ཆོ​ོག་ཆོ​ོག་ཏུ་

གྲུབ་པའི​ི་སྟོ​ོད་གོ​ོས་ཡི​ིན་པ་ལྟ་བུ་རེ​ེད།

བཟོ​ོ་ལས་ས་ཁུལ། (Industrial Regions) པར་རི​ིས། ༣་༦ ནགས་ལས་ཐོ​ོན་རྫས་བཟོ​ོ་གྲྭ།

བཟོ​ོ་ གྲྭ་མང་པོ​ོ་ ཞི​ིག ་ཕན་ཚུན་ཐག་ཉེ​ེ་ བའི​ི་ ས་ཁུལ་ཞི​ིག ་ལ་ཆགས་ཏེ​ེ།

གཅི​ིག་ཕན་གཅི​ིག་གྲོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཁེ​ེ་ཕན་མཉམ་སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་ནང་

བཟོ​ོ་གྲྭ་ཁྱབ་གདལ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ནི​ི། ཨ་རི​ིའི​ི་བྱང་ཤ ར་ས་ཁུལ་དང་། ཡུ་

31

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རོ​ོབ་ཀྱི​ི་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་དང་དབུས་ཁུལ། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཤ ར་ཕྱོ​ོགས་དང་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཤ ར་ཕྱོ​ོགས་ས་ཁུལ་བཅས་ཡི​ིན། བཟོ​ོ་གྲྭ་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ་མང་ཆེ​ེ་བ་ཚ་གྲང་སྙོ​ོམས་པའི​ི་ས་ཁུལ་དང་། གྲུ་ཁ་དང་ཐག་ཉེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ། ལྷག་པར་ རྡོ​ོ་སོ​ོལ་ཐོ​ོན་ཁུངས་དང་ཐག་ཉེ​ེ་སར་ཁེ​ེལ་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

བཟོ་གྲྭ་ཆེ་ཁག་ཁྱབ་ཚུལ། (Distribution of Major Industries)

འཛམ་གླི​ིང་ནང་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི། ལྕགས་དང་

དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Iron and Steel Industry) འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ་ (Textile Industry) བརྡ་འཕྲི​ིན་ཕྲུལ་ལས་བཟོ​ོ་ གྲྭ་ (Information Technolo-

ogy Industry) བཅས་ཡི​ིན། དེ​ེ་ལས་འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ་དང་། ལྕགས་

དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ་གཉི​ིས་ནི​ི་སྔོ​ོན་ནས་དར་སྲོ​ོལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་

རི​ིགས་ཡི​ིན་ལ། བརྡ་འཕྲི​ིན་ཕྲུལ་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ནི​ི་དེ​ེང་སྐབས་དར་སྲོ​ོལ་ཆེ​ེ་

རུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་རི​ིགས་ཡི​ིན།

ས་ཆ།

གློག

སྐྱེལ་འདྲེན།

བརྡ་འབྲེལ།

མ་རྒྱུ།

བཟོ་པ།

མ་དངུལ།

ཁྲོམ་ར། ཆུ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༣་༧ བཟོ​ོ་གྲྭ་ཆགས་ཡུལ་ཀྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན།

ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ནི​ི། ཇར་མ་ནཱི​ཱི་དང་། ཨ་རི​ི། རྒྱ་ནག ཉི​ི་ཧོ​ོང་། ཨུ་རུ་སུ་

སོ​ོགས་ཡི​ིན། འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ནི​ི། རྒྱ་གར་དང་། ཧོ​ོང་ཀོ​ོང་། ལྷོ​ོ་ཀོ​ོ་རི​ི་ཡཱ། ཉི​ི་ཧོ​ོང་། ཐེ​ེ་ཝན་

བཅས་ཡི​ིན། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཀེ​ེ་ལི​ི་ཕོ​ོར་ནི​ི་ཡའི​ི་ (California) དབུས་ཁུལ་གྱི​ི་སི​ི་ལི​ི་ཀོ​ོན་ལུང་གཤོ​ོངས་ (Silicon Valley) དང་། རྒྱ་གར་

གྱི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་བཻ​ཻངྒ་ལོ​ོར་སོ​ོགས་ནི​ི་ཆ་འཕྲི​ིན་མཁོ​ོ་གཏོ​ོང་བཟོ​ོ་གྲྭ་དར་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཁག་ཡི​ིན།

ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ། (Iron and Steel Industies)

ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ཡང་བཟོ​ོ་གྲྭ་གཞན་དག་དང་འདྲ་བར་མ་རྒྱུ་དང་། ལས་སྣོ​ོན། ཐོ​ོན་རྫས་སོ​ོགས་

ཀྱི​ི་མ་ལག་འཛོ​ོམས་ཡོ​ོད། འདི​ི་ནི​ི་ཐོ​ོན་ལས་དང་པོ​ོའི ི་བཟོ​ོ་ལས་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས། ཐོ​ོན་རྫས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་བཟོ​ོ་གྲྭ་གཞན་ལ་

མ་རྒྱུ་རུ་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་མ་རྒྱུ་ནི​ི། ལྕགས་རྡོ​ོ་དང་། རྡོ​ོ་སོ​ོལ། རྡོ​ོ་ཐལ། བཟོ​ོ་པ། མ་དངུལ། ལས་གྲྭ། བཟོ​ོ་

སྐྲུན་མ་ལག་གཞན་དག་བཅས་ཡི​ིན་ལ། ལྕགས་རྡོ​ོ་དྭངས་ལྕགས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་བསྒྱུར་བར་ལས་སྣོ​ོན་གྱི​ི་རི​ིམ་པ་མང་པོ​ོ་ བརྒྱུད་དགོ​ོས་ཏེ​ེ། ཐོ​ོག་མར་རླུང་སྦུད་མཐོ​ོ་ཐབ་ (Blast Furnace) སྤྱད་དེ​ེ་མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆ་དག་བཞུ་བར་བྱ་བ་དང་། དེ​ེ་

རྗེ​ེས་བཙོ​ོ་སྦྱང་བྱ་དགོ​ོས། དེ​ེ་ལྟར་བྱས་ཚེ​ེ་གཞི​ི་ནས་དྭངས་ལྕགས་ཐོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། དྭངས་ལྕགས་དེ​ེ་ནི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་གཞན་ གྱི​ིས་མ་རྒྱུ་རུ་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དྭངས་ལྕགས་ནི​ི་སྲ་མོ​ོ་ཡོ​ོད་པས་བརྡུངས་ནས་གློ​ོག་སྐུད་ཕྲ་མོ​ོར་ཡང་བཅོ​ོས་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཧ་ཡང་དང་། གཤའ་

32

ས་ཁམས་རིག་པ།

དཀར། ཟངས་བཅས་མཉམ་སྡེ​ེབས་ཀྱི​ིས་བསྲེ​ེས་ལྕགས་ (Alloy) ཀྱང་བཟོ​ོ་ཐུབ། བསྲེ​ེས་ལྕགས་དེ​ེ་རི​ིགས་ནི​ི་སྔར་ལས་ ལྷག་པའི​ི་སྲ་མོ​ོ་དང་། མཁྲེ​ེགས་པོ​ོ། བཙའ་མི​ི་རྒྱག་པ་བཅས་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ལྕགས་རྡོ་དང་། རྡོ་ཐལ། རྡོ་སོལ་བཏུལ་མ། རླུང་སྦུད་མཐོ​ོ་ཐབ།

ལྕགས་ཞུན།

ཚ་རླུང་།

ལྕགས་སྙི​ིགས།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༣་༨ རླུང་སྦུད་མཐོ​ོ་ཐབ་སྤྱད་དེ​ེ་ལྕགས་རྡོ​ོ་ལས་ དྭངས་ལྕགས་འདོ​ོན་པ།

དྭངས་ལྕགས་ནི​ི་ དེ​ེང ་རབས་ཀྱི​ི་ བཟོ​ོ་ གྲྭ་ཁག་གི​ི་ ནང་

མེ​ེད ་དུ་མི​ི་ རུང་བའི​ི་ རྒྱུ་ཆ་གལ་ཆེ​ེན ་ཞི​ིག ་ཡི​ིན ། དུས་རྒྱུན་

ང་ཚོ​ོས ་སྤྱོ​ོད ་པའི​ི་ ཅ་དངོ​ོས ་མང་ཆེ​ེ་ བ་ལྕགས་སམ་ཡང་ན་

དྭངས་ལྕགས་ཀྱི​ིས ་བཟོ​ོས ་པ་ཡི​ིན ། ཅ་དངོ​ོས ་ཁ་ཤས་ནི​ི་ ལྕགས་རི​ིགས་དེ​ེ་དག་གི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་ཡོ​ོ་བྱད་དང་འཕྲུལ་

ཆས་སོ​ོག ས་སྤྱད་ནས་བཟོ​ོས ་པ་ཤ་སྟག་ཡི​ིན ། དཔེ​ེར ་ན།

གྲུ་གཟི​ིང ས་དང་། མེ​ེ་ འཁོ​ོར ། སྐྱེ​ེལ ་འདྲེ​ེན ་རླངས་འཁོ​ོར ། རླངས་འཁོ​ོར་ཆུང་བ་སོ​ོགས་མང་ཆེ​ེ་བ་ཞི​ིག་དྭངས་ལྕགས་

སྤྱད་དེ​ེ་བཟོ​ོས་པ་ཡི​ིན་ལ། ཐ་ན་ཁབ་བཟུང་དང་ཁབ་ཆེ​ེ་ཆུང་ ཅི​ི་རི​ིགས་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་དག་ཀྱང་དྭངས་ལྕགས་ཀྱི​ིས་བཟོ​ོས་པ་ཤ་

སྟག་ཡི​ིན། དྭངས་ལྕགས་ཀྱི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་འཕྲུལ་འཁོ​ོར་སྤྱད་ དེ​ེ་སྣུམ་དོ​ོང་འདྲུ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ལ། དྭངས་ལྕགས་ཀྱི​ིས་བཟོ​ོས་

པའི​ི་སྦུ་གུ་སྤྱད་དེ​ེ་རྡོ​ོ་སྣུམ་འདྲེ​ེན་གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཏེ​ེར་རྫས་རི​ིགས་ཀྱང་དྭངས་ལྕགས་ཀྱི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་ཡོ​ོ་བྱད་སྤྱད་ དེ​ེ་གཏེ​ེར་ཁ་སྔོ​ོག་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ། ཞི​ིང་

ལས་ཀྱི​ི་ འཕྲུལ་འཁོ​ོར ་མང་ཆེ​ེ་ བ་ཡང་དྭངས་

ལྕགས་ཀྱི​ིས་བཟོ​ོས་པ་ཡི​ིན།

༢། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༠༠ ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ བར་གྱི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་ཆགས་ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ།

༡། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༠༠ སྔོན་གྱི་བཟོ་ གྲྭ་ཆགས་ཡུལ་གཙོ་བོ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༠༠ སྔོ​ོན་ལ་ལྕགས་དང་དྭངས་

ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ་མང་ཆེ​ེ་བ་རྒྱུ་ཆ་དང་། གློ​ོག ཆུ་

བཅས་ཀྱི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་འཛོ​ོམས་པའི​ི་ས་ཁུལ་དུ་ འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཕྱི​ིས་སུ་རྡོ​ོ་སོ​ོལ་གྱི​ི་ ཐོ​ོན་ཁུངས་དང་། ཆུ་ཡུར། མེ​ེ་འཁོ​ོར་ལྕགས་

ལམ་བཅས་ལ་ཁ་ཐག་ཉེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ་ནི​ི་བཟོ​ོ་

༣། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༠ རྗེས་ཀྱི་བཟོ་ གྲྭ་ཆགས་ཡུལ་གཙོ་བོ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༣་༩ ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ཆགས་ཡུལ་གྱི​ི་འགྱུར་ལྡོ​ོག

གྲྭ་རི​ིགས་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ རྗེ​ེས་སུ་ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ་དེ​ེ་

རི​ིགས་གྲུ་ཁ་དང་ཐག་ཉེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁོ​ོད་ཡངས་སར་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་ཚུགས། དེ​ེའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། དེ​ེང་སྐབས་དྭངས་

33

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ལྕགས་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ལས་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་རུ་སོ​ོང་སྟེ​ེ། ལྕགས་རྡོ​ོ་ཕོ​ོན་ཆེ​ེན་ནང་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་བདེ​ེ་བའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཡི​ིན། སྲི​ིང་བལ་འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ། (Cotton Textile Industry)

ལྷས་མ་སླས་ནས་གྱོ​ོན་གོ​ོས་བཟོ​ོ་བའི​ི་སྲོ​ོལ་ནི​ི་གནའ་སྔ་མོ​ོ་ནས་དར་བའི​ི་ལག་རྩལ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། སྲི​ིང་བལ་དང་།

སྲི​ིན་སྐུད། (Silk) ཐག་རན།(Jute) སོ​ོ་མ་ར་ཙ་ (Flax) སོ​ོགས་གྱོ​ོན་གོ​ོས་བཟོ​ོ་བར་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ་ སྲི​ིང་བལ་འཐག་ལས་ནི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འཚོ​ོ་ ཐབས་ལས་རི​ིགས་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

ནི​ི་དེ​ེས་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་མ་རྒྱུ་ལ་བལྟོ​ོས་ཏེ​ེ་དབྱེ​ེ་བ་ཕྱེ​ེ་ཆོ​ོག ཐག་རན་ (Fibre) གྱི​ི་རི​ིགས་

ནི​ི་འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ་དག་གི​ིས་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་མ་རྒྱུ་ཡི​ིན། ཐག་རན་ལ་རང་བྱུང་གི​ི་ ཐག་རན་དང་མི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་ཐག་རན་བཅས་དབྱེ​ེ་བ་མི​ི་འདྲ་བ་གཉི​ིས་ཡོ​ོད།

རང་བྱུང་གི​ི་ཐག་རན་ནི​ི་བལ་དང་། སྲི​ིན་སྐུད། སྲི​ིང་བལ། སྲི​ིང་སྐུད་ (Linen)

བཅས་ཡི​ིན་ལ། མི​ིས་བཟོ​ོས་ཐག་རན་ནི​ི་ནེ​ེ་ལོ​ོན་ (Nylon) དང་། པོ​ོ་ལེ​ེ་ས་ཊེ​ེར་

(Polyester) ཨག་རེ​ེ་ལི​ིག (Acrylic) རཻ​ཻ་ཡོ​ོན་ (Rayon) བཅས་ཡི​ིན།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༣་༡༠ སེ​ེམས་དཔའ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གྷན་ དྷི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་སྲི​ིང་བལ་འཐག་པ།

རྒྱ་གར་ནི​ི་སྲི​ིང་བལ་ཐོ​ོན་ལས་གཉེ​ེར་མཁན་གྱི​ི་ རྒྱལ་ཁབ་གཙོ​ོ་གྲས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

སྲི​ིང་བལ་འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ནང་བཟོ​ོ་གྲྭ་རྙི​ིང་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་

གྲས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་ནང་བཟོ​ོ་ལས་གསར་བརྗེ​ེ་མ་བྱུང་

སྔོ​ོན། སྲི​ིང་བལ་ལས་བཟོ​ོས་པའི​ི་གྱོ​ོན་གོ​ོས་ནི​ི་འཕང་དང་ཐགས་ཁྲི​ི་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ བྱུང་བ་ཡི​ིན། དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་ནང་གློ​ོག་ཤུགས་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ཐགས་ཁྲི​ི་དར་

བ་ནས་སྲི​ིང་བལ་འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ་སྔར་ལས་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་དུ་སོ​ོང་། དེ​ེ་ནི​ི་ཐོ​ོག་ མར་ཨི​ིན་ཡུལ་དུ་དར་བ་དང་། ཕྱི​ིས་སུ་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ཡུལ་གྲུ་གཞན་དུ་དར་

ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་། དེ​ེང་སྐབས་རྒྱ་གར་དང་། རྒྱ་ནག ཉི​ི་ཧོ​ོང་། ཨ་རི​ི་བཅས་ནི​ི་

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༣་༡༡ རྒྱ་གར་བུད་མེ​ེད་སྲི​ིང་བལ་ འདེ​ེབས་ལས་བྱེ​ེད་པ།

སྲི​ིང་བལ་གྱི​ི་ཐགས་རས་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་མཁན་གཙོ​ོ་བོ​ོར་གྱུར་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་ལ་སྲི​ིང་བལ་གྱི​ི་ཐགས་རས་སྤུས་ལེ​ེགས་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་

སྲོ​ོལ་རྒྱུན་བཟང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། ཨི​ིན་ཇི​ིས་དབང་མ་བསྒྱུར་གོ​ོང་། རྒྱ་གར་དུ་

སྲི​ིང ་བལ་ལག་པས་འཁེ​ེལ ་བ་དང་སླེ​ེ་ བ་སོ​ོག ས་ཀྱི​ི་ སྒོ​ོ་ ནས་གྱོ​ོན ་གོ​ོས ་བཟོ​ོ་

བའི​ི་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད་ལ། སྐབས་དེ​ེར་ཚོ​ོང་གཉེ​ེར་བྱེ​ེད་སའི​ི་ཁྲོ​ོམ་ར་ཡང་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་ནས་དར་བའི​ི་སྲི​ིང་བལ་གྱི​ི་ཅ་

དངོ​ོས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་སྤུས་ཀ་དང་མཛེ​ེས་ཁྱད་ཀྱི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་ནང་གོ​ོ་གནས་མི​ི་དམན་པ་བཟུང་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ལག་ པས་འཁེ​ེལ་སླེ​ེ་བྱས་པའི​ི་སྲི​ིང་བལ་གྱི​ི་ཐགས་རས་དེ​ེ་དག་བཟོ​ོ་བར་དུས་ཡུན་རི​ིང་པོ​ོར་འགོ​ོར་ལ་རི​ིན་གོ​ོང་ཡང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན། སྲོ​ོལ་རྒྱུན་གྱི​ི་སྲི​ིང་བལ་འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭས་ནུབ་ཕྱོ​ོགས་ནས་དར་བའི​ི་ཐགས་འཁོ​ོར་གསར་པར་

34

ས་ཁམས་རིག་པ།

འགྲན་པའི​ི་དོ​ོ་ཟླ་མི​ི་ཡོ​ོང་བར་གྱུར། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། དེ​ེ་དག་གི​ིས་འདོ​ོན་སྤེ​ེལ་བྱས་པའི​ི་ཐགས་རས་ནི​ི་རི​ིན་གོ​ོང་ཆུང་ལ་

སྤུས་ཀ་བཟང་བས་ཡི​ིན།

རྒྱ་གར་ལ་མཚོ​ོན་ན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༤ ལོ​ོར་དེ​ེང་རབས་ཀྱི​ི་ཐགས་འཁོ​ོར་ཐོ​ོག་མར་ལེ​ེགས་འགྲུབ་ཀྱི​ིས་མུམ་བེ​ེ་གྲོ​ོང་

ཁྱེ​ེར་དུ་བཙུགས་པ་དང་། དྲོ​ོད་ཁོ​ོལ་འཛོ​ོམས་ལ་གཞའ་ཚན་ལྡན་པའི​ི་གནམ་གཤི​ིས་དང་། འཕྲུལ་འཁོ​ོར་ནང་འདྲེ​ེན་བྱེ​ེད་

སའི​ི་གྲུ་ཁ། མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆ། ལག་ཤེ​ེས་ལྡན་པའི​ི་བཟོ​ོ་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་འཛོ​ོམས་པར་བརྟེ​ེན། དུས་ཡུན་ཐུང་ངུ་ཞི​ིག་ གི​ི་རི​ིང་བཟོ​ོ་གྲྭ་འདི​ི་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་རུ་སོ​ོང་།

ཐོ​ོག་མར་བཟོ​ོ་གྲྭ་འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་གཞའ་ཚན་ལྡན་པའི​ི་གནམ་གཤི​ིས་ཀྱི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་འཛོ​ོམས་པའི​ི་མཧཱ་རཱཥཊྲ་

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༣་༡༢ འཛམ་གླི​ིང་ས་ཁུལ་ཁག་གི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་སྲི​ིང་བལ་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད། (kg/ha)

མངའ་སྡེ​ེ་དང་གུཇ་རཱཏ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ནང་དར་ཁྱབ་བྱུང་། འོ​ོན་ཀྱང་དེ​ེང་སྐབས་གཞའ་ཚན་གྱི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་དེ​ེ་གནམ་གཤི​ིས་ ལ་ལྟོ​ོས་མི​ི་དགོ​ོས་པར་འཛུགས་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། སྲི​ིང་བལ་གྱི​ི་རྒྱུ་ཆ་ཡང་སྤུས་གཙང་ཡི​ིན་པས། བཟོ​ོ་གྲྭ་འདི​ི་རྒྱ་གར་

གྱི​ི་ས་ཁུལ་གཞན་དག་ལའང་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་ཡོ​ོད། བཟོ​ོ་གྲྭ་དེ​ེ་རི​ིགས་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཁག་ཅི​ིག་ ནི​ི། ཀཱན་པུར་དང་། ཅནྱཡེ​ེ། ཨ་མེ​ེ་ཌཱ་བཱ་ཌ། མུམ་བེ​ེ། ཀོ​ོལ་ཀཏ་ཏཱ། ལུ་དྷི​ི་ཡ་ནཱ། པུ་ཌུ་ཅེ​ེ་རཱི​ི། པཱ་ནི​ི་པཱ་ཊ་བཅས་ཡི​ིན།

ཨོ་སཱ་ཀཱ། (Osaka)

ཨོ​ོ་སཱ་ཀཱ་ནི​ི་ཉི​ི་ཧོ​ོང་གི​ི་ཐགས་ལས་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་གནས་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཨོ​ོ་སཱ་ཀཱ་ས་ཁུལ་དུ་ཐགས་

35

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ལས་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ནི​ི་ས་ཁམས་ཆགས་ཚུལ་གྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁ་ཤ ས་ལ་རག་ལས་ཡོ​ོད། ཨོ​ོ་སཱ་ཀཱ་ས་ཁུལ་

གྱི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཐང་ནི​ི་སྲི​ིང་བལ་ཐགས་འཁོ​ོར་དར་བར་མཁོ​ོ་བའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ཁུལ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་

ལ། ས་ཁུལ་དེ​ེར་དྲོ​ོད་ཁོ​ོལ་འཛོ​ོམས་ལ་རླན་གཤེ​ེར་ལྡན་པའི​ི་གནམ་གཤི​ིས་ནི​ི་སྲི​ིང་བལ་འཁེ​ེལ་བ་དང་སླེ​ེ་བ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་

བྱ་བར་ཧ་ཅང་འཚམས། ས་ཁུལ་དེ​ེར་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཡོ​ོ་དོ​ོ་གཙང་པོ​ོ་ (River Yodo) ནི​ི་ཐགས་འཁོ​ོར་ལ་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་ཆུའི​ི་ མཐུན་རྐྱེ​ེན་ལེ​ེགས་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད། དེ​ེར་ད་དུང་ལས་བཟོ​ོ་པའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་འཛོ​ོམས་པ་མ་ཟད། སྲི​ིང་བལ་གྱི​ི་མ་རྒྱུ་ ནང་འདྲེ​ེན་དང་ཐགས་ལས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་ཕྱི​ིར་འཚོ​ོང་ཆེ​ེད་མཁོ​ོ་བའི​ི་གྲུ་ཁའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་ཡང་འཛོ​ོམས་ཡོ​ོད། ཨོ​ོ་སཱ་ཀཱ་ས་

ཁུལ་གྱི​ི་འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ་ནི​ི་རྒྱུ་ཆ་ནང་འདྲེ​ེན་ལ་བརྟེ​ེན་པའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས། དེ​ེས་ཨི​ི་ཇི​ིབ་དང་། རྒྱ་གར། རྒྱ་

ནག ཨ་རི​ི་སོ​ོགས་ནས་སྲི​ིང་བལ་ནང་འདྲེ​ེན་དང་། བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་ཐོ​ོན་རྫས་མང་ཆེ​ེ་བ་ཕྱི​ིར་འཚོ​ོང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་ རི​ིན་གོ​ོང་ཆུང་ལ་སྤུས་ཀ་བཟང་བས་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཡང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་ཨོ​ོ་སཱ་ཀཱ་ནི​ི་འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་ལས་དར་

བའི​ི་ས་ཁུལ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ནའང་། ཕྱི​ིས་སུ་འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ་དེ​ེ་དག་གི​ི་ཚབ་ལ་ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་

གྲྭ། འཕྲུལ་ཆས་བཟོ​ོ་གྲྭ། གྲུ་གཟི​ིངས་སྒྲི​ིག་སྦྱོ​ོར་བཟོ​ོ་གྲྭ། རླངས་འཁོ​ོར་བཟོ​ོ་གྲྭ། གློ​ོག་ཆས་བཟོ​ོ་གྲྭ། ཨར་འདམ་བཟོ​ོ་གྲྭ་ སོ​ོགས་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད།

བརྡ་འཕྲི​ིན་འཕྲུལ་ལས། (Information Technology)

བརྡ་འཕྲི​ིན་ཕྲུལ་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ནི​ི། ཆ་འཕྲི​ིན་ཉར་ཚགས་དང་། ཆེ​ེད་སྒྲི​ིག འགྲེ​ེམས་སྤེ​ེལ་བཅས་དང་འབྲེ​ེལ་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

དེ​ེང་སྐབས་བཟོ​ོ་གྲྭ་འདི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ལ་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་སོ​ོང་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་འཕྲུལ་རི​ིག་དང་། ཆབ་སྲི​ིད། སྤྱི​ི་

ཚོ​ོགས། དཔལ་འབྱོ​ོར་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐད་འཕེ​ེལ་འགྱུར་གྱི​ི་གནད་དོ​ོན་བསྟུད་མར་བྱུང་བས་ཡི​ིན། བཟོ​ོ་གྲྭ་འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་

ཆགས་ཡུལ་ནི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་དང་། འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན། རྨང་གཞི​ིའི​ི་འཛུགས་སྐྲུན་བཅས་ཀྱི​ི་གནད་དོ​ོན་དང་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ཟབ་

ཡོ​ོད། བརྡ་འཕྲི​ིན་ཕྲུལ་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ཀེ​ེ་ལི​ི་ཕོ​ོར་ནི​ི་ཡའི​ི་སི​ི་ལི​ི་ཀོ​ོན་ལུང་གཤོ​ོངས་དང་།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་བཻ​ཻངྒ་ལོ​ོར་སོ​ོགས་ཡི​ིན།

གཞན་ཡང་བརྡ་འཕྲི​ིན་ཕྲུལ་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ་དར་བའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དག་ནི​ི། གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་མུམ་བེ​ེ་དང་།

དི​ིལླི​ི་གསར་པ། ཧཻ​ཻ་ད་རཱ་བཱད། ཅནྱཡེ​ེ་སོ​ོགས་ཡི​ིན། དུས་རྒྱུན་འདི​ིའི​ི་ཐད་བཻ​ཻངྒ་ལོ​ོར་ལ་ཐུན་མི​ིན་གྱི​ི་དགེ​ེ་མཚན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ ལྡན་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། བཻ​ཻངྒ་ལོ​ོར་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ནི​ི་དོ​ོ་དམ་ལས་གཉེ​ེར་གྱི​ི་ཚད་གཞི​ི་ཆེ​ེས་མཐོ​ོ་བའི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས་ རེ​ེད།

36

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྦྱོང་ཚན། དང་པོ། དྲིས་ལན་འགྲིག་པ་རྣམས་ལ་རྟགས་རྒྱོབ། ༡། སི་ལི་ཀོ་ལུང་གཤོངས་ཆགས་ཡུལ་ནི། ཀ) བཻ​ཻངྒ་ལོ​ོར།

ཁ) ཀེ​ེ་ལི​ི་ཕོ​ོར་ནི​ི་ཡ།

ག) ལྷ་ས།

༢། གཤམ་གསལ་ལས་དེ​ེང་སྐབས་འཛམ་གླི​ིང་ཡོ​ོངས་ལ་ཁྱབ་པའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་དེ​ེ་གང་ཡི​ིན་ནམ། ཀ) ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ​ོ་གྲྭ།

ཁ) སྲི​ིང་བལ་འཁེ​ེལ་འཐག་བཟོ​ོ་གྲྭ། ག) བརྡ་འཕྲི​ིན་ཕྲུལ་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ།

༣། གཤམ་དུ་འཁོ​ོད་པ་ལས་གང་ཞི​ིག་རང་བྱུང་གི​ི་ཐག་རན་རེ​ེད། ཀ) སྲི​ིང་སྐུད།

ཁ) རཻ​ཻ་ཡོ​ོན།

ག) ཨག་རེ​ེ་ལི​ིག

༤། བརྡ་འཕྲི​ིན་ཕྲུལ་ལས་བཟོ​ོ་གྲྭ་ནི​ི་དེ​ེང་སྐབས་འཛམ་གླི​ིང་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ལ་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། (དམ་བཅའ།) ཀམ་པུ་ཊར་ནི་ཧ་ཅང་བེད་སྤྱོད་ཆེ་བའི་ཐོན་ཁུངས་ཤིག་ཡིན། (རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

གཉིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས། ༡། ཅི་ཞིག་ལ་བཟོ་གྲྭ་ཟེར།

༢། བཟོ་གྲྭ་འཛུགས་ཡུལ་དང་འབྲེལ་བའི་གནད་དོན་གཙོ་བོ་དག་གང་ཡིན་ནམ།

༣། དེང་རབས་བཟོ་གྲྭ་འཛུགས་སྐྲུན་དར་རྒྱས་ཡོང་བར་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་བཟོ་གྲྭ་དེ་གང་ཡིན་ནམ། རྒྱུ་མཚན་བྲིས། ༤། དུས་ཡུན་ཐུང་ངུའི​ི་ནང་མུམ་བེ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྲིང་བལ་བཟོ་གྲྭ་དར་ཁྱབ་ཆེན་པོ་བྱུང་བའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་ནམ།

གསུམ་པ། ཁྱད་པར་ཤོད།

༡། ཞིང་ཕྱུགས་བཟོ་གྲྭ་དང་གཏེར་ལས་བཟོ་གྲྭ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཤོད།

༢། གཞུང་གཉེར་བཟོ་གྲྭ་དང་མཉམ་གཉེར་བཟོ་གྲྭ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཤོད།

37

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བཞི་པ། བྱེད་སྒོ་སྤེལ།

༡། ཁྱེ​ེད་ལ་བཟོ​ོ་གྲྭ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པའི​ི་དབང་དུ་བཏང་ནས་གཤམ་གྱི​ི་རེ​ེའུ་མི​ིག་ཁ་བསྐོ​ོངས་དགོ​ོས། མ་བཅོ​ོས་རྒྱུ་ཆ།

ལས་སྣོ​ོན།

༢། བཟོ་གྲྭ་བཙུགས་ན་དགེ་དང་། སྐྱོན། སྐྱོན་ཟློག་ཐབས་གསུམ་བྲིས། དགེ།

སྐྱོན།

ཐོ​ོན་རྫས།

སྐྱོན་ཟློག་ཐབས།

༣། ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་ཞི​ིག་ཏུ་བསྐྱོ​ོད་ནས་ཐོ​ོན་རྫས་ཀྱི​ི་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བརྒྱུད་རི​ིམ་ཇི​ི་ལྟར་ཡི​ིན་མི​ིན་ཐོ​ོ་འགོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

ལྔ་པ། རི​ིགས་ལམ་རྩོ​ོད།

༡། བཟོ​ོ་གྲྭ་ཡི​ིན་ན་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལ་ཕན་ཐོ​ོགས་པས་ཁྱབ།

༢། རང་བྱུང་ཐོན་ཁུངས་དང་། ཐོན་ཁུངས་གཉིས་ལ་མུ་འཇོག་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར། ༣། རང་བྱུང་གི​ི་ཐག་རན་དང་། སྐུད་པ་གཉི​ིས་ལ་མུ་འཇོ​ོག་རྒྱུ་མེ​ེད་པའི​ི་ཕྱི​ིར། ༤། ལྕགས་དང་། དྭངས་ལྕགས་གཉིས་ལ་མུ་འཇོག་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར།

38

༤

མི་འབོར།

ས་ཁམས་རིག་པ།

༄༅། །རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ལ་མཚོ​ོན་ན་མི​ི་འབོ​ོར་ནི​ི་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཆགས་ཡོ​ོད། རང་བྱུང་གི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོ་གང་ཞི​ིག་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་

ལ་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་ཡོ​ོད་ཚེ​ེ་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཀྱི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོར་འགྱུར་ཐུབ། མི​ི་ཡི​ི་ནུས་པ་དང་འཇོ​ོན་ཐང་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་དེ​ེ་རི​ིན་ཐང་ལྡན་

པར་འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་མི​ིའི​ི་ལུས་པོ​ོ་བདེ​ེ་ཞི​ིང་ཐང་ལ། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་ཕུགས་བསམ་ལྡན་པའི​ི་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་

རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོར་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

མི་ནི་འཛམ་གླིང་ཁྱོན་ཡོངས་ལ་ཆ་སྙོམས་ངང་ཁྱབ་ཡོད་པ་ཞིག་མིན། མི་རྣམས་ནི་རང་ཉིད་ཀྱི་ཤེས་ཚད་

དང་། ན་ཚོད། ཕོ་མོ་སོགས་ཀྱི་ཆ་ནས་མི་འདྲ་བ་མང་ལ། དེ་དག་གི་གྲངས་ཚད་དང་སྤྱོད་ལམ་ལའང་རྒྱུན་ཆད་མེད་ པར་འགྱུར་བ་འགྲོ་བཞིན་ཡོད།

མི་འབོར་ཁྱབ་ཚུལ། (Distribution of Population) ས་སྟེ​ེང་དུ་འདུས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་རྣམས་

ཕྱོ​ོགས་སོ​ོ་སོ​ོར་ཁྱབ་ཚུལ་ལ་མི​ི་འབོ​ོར་ཁྱབ་ཚུལ་ གྱི​ི་རྣམ་པའམ་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ི་ (The Pattern of Populat-

tion Distribution) ཟེ​ེར ། འཛམ་གླི​ིང ་མི​ི་ འབོ​ོར ་

བརྒྱ་ཆ་ ༩༠ ལྷག་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་སྤྱི​ིའི​ི་ བརྒྱ་ཆ་ ༡༠ ཙམ་གྱི​ི་སྟེ​ེང་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་

པས། འཛམ་གླི​ིང་ནང་གི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ཁྱབ་ཚུལ་དེ​ེ་ ཆ་སྙོ​ོམས་པོ​ོ་ཞི​ིག་གཏན་ནས་མི​ིན།

ས་ཁུལ་ཁ་ཤས་ལ་མི​ི་འབོ​ོར་ཕོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

འདུས་སྡོ​ོད ་བྱེ​ེད ་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད ་པ་དང་། ས་ཁུལ་ཁ་ ཤས་ལ་མི​ི་ འབོ​ོར ་ཉུང་ངུ་ཞི​ིག ་ཁ་འཐོ​ོར ་གྱི​ིས ་

སྡོ​ོད ་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད ། མི​ི་ འབོ​ོར ་ཕོ​ོན ་ཆེ​ེ་ བའི​ི་ ས་ཁུལ་

ཁག་ནི​ི། ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ལྷོ​ོ་ཁུལ་དང་། ལྷོ​ོ་ཤ ར་ཁུལ།

ཡུ་རོ​ོབ ། བྱང་ཨ་རི​ི་ བཅས་ཡི​ིན ། འཕྲེ​ེད ་ཚད་

ཨེ་ཤི་ཡའི་ནང་སྡོད་མཁན། ཡུ་རོབ་ནང་སྡོད་མཁན། ཨཕ་རི་ཀའི་ནང་སྡོད་མཁན། ཨ་རིའི་དབུས་དང་ལྷོ་ཁུལ་ དུ་སྡོད་མཁན།

བྱང་ཨ་རིར་གནས་ རྒྱ་མཚོའི་ཁུལ་དུ་སྡོད་མཁན། སྡོད་བྱེད་མཁན། (ཨོསྟྲེ་ལི་ཡཱ། ནིའུ་ཛི་ལེནྜ། ཞི་ བདེ་རྒྱ་མཚོའི་གླིང་ཕྲན།)

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༤་༡ གླི​ིང་ཆེ​ེན་སོ​ོ་སོ​ོར་ཁྱབ་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ིས་ཟི​ིན་ཚད།

39

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མཐོ​ོ་བའི​ི་ས་ཁུལ་ (High Latitude Areas) དང་། ཚ་ཁུལ་གྱི​ི་བྱེ​ེ་ཐང་། (Tropical Desert) དཀྱི​ིལ་ཐི​ིག་ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་

ཚལ་ (Equatorial Forest) བཅས་སུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ཧ་ཅང་ཉུང་།

དཀྱི​ི ལ ་ཐི​ི ག ་གི​ི ་ ལྷོ​ོ་ ཁུལ་དང་བྱང་ཁུལ་

བསྡུར་ཚེ​ེ། མི​ི་ མང་ཆེ​ེ་ བ་དཀྱི​ིལ ་ཐི​ིག ་གི​ི་ བྱང་ ཁུལ་དུ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་

མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་བཞི​ི་ཆ་གསུམ་ཙམ་ཞི​ིག་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡ་

གླི​ིང་ཆེ​ེན་དང་ཨཕ་རི​ི་ཀ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་ནང་གནས་ སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་འབོ​ོར་བརྒྱ་ཆ་

༦༠ ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ ༡༠ ཙམ་གྱི​ི་ནང་གནས་སྡོ​ོད་ དཔེ​ེ་རི​ིས། ༤་༢ འཛམ་གླི​ིང་ནང་མི​ི་ཚོ​ོགས་སྟུག་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག

མི​ི་འབོ​ོར་སྟུག་ཚད། (Density of Population)

བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ། རྒྱལ་ཁབ་དེ​ེ་དག་ཚང་མ་མི​ི་ འབོ​ོར་ས་ཡ་བརྒྱ་ལྷག་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཤ་ སྟག་ཡི​ིན།

མི​ི་འབོ​ོར་སྟུག་ཚད་་ནི​ི་ཚད་གཞི​ི་ངེ​ེས་ཅན་གྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ཞི​ིག་གི​ི་ནང་མི​ི་གྲངས་ག་ཚོ​ོད་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཚད་

དེ​ེར་ཟེ​ེར། དུས་རྒྱུན་ཚད་གཞི​ི་འཛི​ིན་ས་ནི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་རེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་མི​ི་གྲངས་ག་ཚོ​ོད་སྡོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ དེ​ེ་ཡི​ིན། འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ིའི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་སྟུག་ཚད་ནི​ི། ས་ཁྱོ​ོན་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་རེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་མི​ི་གྲངས་ ༤༥

འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན། ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ལྷོ​ོ་དབུས་ས་ཁུལ་ནི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་སྟུག་ཚད་ཆེ​ེས་མཐོ​ོ་བའི​ི་ས་ཁུལ་ཡི​ིན་པ་དང་། དེ​ེ་

བཞི​ིན་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཤར་ཁུལ་དང་ལྷོ​ོ་ཤར་ཁུལ་དུའང་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་སྟུག་ཚད་མཐོ​ོན་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

མི​ི་འབོ​ོར་ཁྱབ་ཚུལ་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན།

ས་ཁམས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན། (Geographical Factors) ས་བབ།

དུས་རྒྱུན་མི​ི་རྣམས་རི​ི་ཁུལ་དང་མཐོ​ོ་སྒང་དུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུར་དེ​ེ་ཙམ་མི​ི་དགའ་བས། མི​ི་མང་ཆེ​ེ་བ་ཐང་དུ་

འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལྟར་མི​ི་མང་ཆེ​ེ་བ་ཐང་དུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་དོ​ོན་ནི​ི། ཐང་ནི​ི་ཞི​ིང་ལས་གཉེ​ེར་བ་དང་། བཟོ​ོ་ལས་

གཉེ​ེར་བ། ཞབས་ཞུའི​ི་ལས་རི​ིགས་སོ​ོགས་གཉེ​ེར་བར་འཚམ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། ཆུ་བོ​ོ་གངྒཱའི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ཐང་

40

ས་ཁམས་རིག་པ།

(Ganga Plain) ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ནང་མི​ི་འབོ​ོར་སྟུག་ཤོ ོས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་ལྟ་བུ་དང་། ཨེ​ེབ་ས་རི​ི་རྒྱུད་དང་། ཨན་ཌེ​ེ་

ས་རི​ི་རྒྱུད། ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་རི​ི་རྒྱུད་བཅས་སུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་སྟུག་ཚད་ཧ་ཅང་དམའ་བ་ལྟ་བུ་རེ​ེད།

ནམ་ཟླ། ནམ་རྒྱུན་མི​ི་རྣམས་ས་ཧ་ར་བྱེ​ེ་ཐང་དང་། ཨུ་རུ་སུའི​ི་མངའ་ཁུལ་གྱི​ི་བྱང་སྣེ​ེའི​ི་ས་ཁུལ། ཁེ​ེ་ན་ཌ། ལྷོ​ོ་སྣེ​ེ་གླི​ིང་ ལྟ་བུ་ནམ་ཟླ་ཧ་ཅང་དྲོ​ོ་བའམ། ཡང་ན་ཧ་ཅང་གྲང་བ་སྟེ​ེ། དྲོ​ོད་གྲང་མི​ི་སྙོ​ོམས་པའི​ི་ས་ཁུལ་དུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་རྒྱུར་མི​ི་སྤྲོ​ོ།

ས་གཤི​ིས།

ས་གཤི​ིས་གཤི​ིན་པོ​ོ་ནི​ི་ཞི​ིང་ལས་གཉེ​ེར་བར་འཚམ་པོ​ོ་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ནས་རྒྱ་གར་དུ་འབབ་པའི​ི་ཆུ་བོ​ོ་གངྒཱ་

དང་བྲཧྨ་པུཏྲ། (Brahmaputra) རྒྱ་ནག་ཏུ་འབབ་པའི​ི་རྨ་ཆུ་དང་འབྲི​ི་ཆུ། ཨི​ི་ཇི​ིབ་ཀྱི​ི་གཙང་པོ​ོ་ནེ​ེལ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྒྱུད་དུ་ ཆགས་པའི​ི་ས་གཤི​ིས་གཤི​ིན་པའི​ི་ཐང་ཁག་ཏུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་སྟུག་ཚད་མཐོ​ོ་བ་ཡི​ིན། ཆུ།

མི​ི་རྣམས་དྭངས་གཙང་ཆུ་ཡི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་གང་དུ་འཛོ​ོམས་ན་དེ​ེ་རུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱ་འདོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་

འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་གཙང་པོ​ོའི ི་འབབ་རྒྱུད་དུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་མང་བ་དང་། བྱེ​ེ་ཐང་སོ​ོགས་སུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་

མི​ི་འབོ​ོར་ཧ་ཅང་ཉུང་། གཏེ​ེར་རྫས།

གཏེ​ེར་རྫས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ཁུལ་དུ་མི​ི་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ལྷོ​ོ་ཨཕ་རི​ི་ཀར་

ཡོ​ོད་པའི​ི་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་ཕ་ལམ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་དང་། དབུས་ཤ ར་ཁུལ་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྣུམ་གྱི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་བཅས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ས་ ཁུལ་དེ​ེ་དག་ལ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་གྲངས་ཇེ​ེ་མང་དུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་། ལེ​ེགས་བྱང་། དཔལ་འབྱོ​ོར་སོ​ོགས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་ཁག (Social, Cultural and Economic Factors)

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན། དཔེ​ེར་ན། སྡོ​ོད་ཁང་དང་། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་བཅས་ཀྱི​ི་

མཐུན་རྐྱེ​ེན་འཛོ​ོམས་སར་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁུལ་པུ་ནེ​ེ་ལྟ་བུ་རེ​ེད།

ལེ​ེགས་བྱང་། ལེ​ེགས་བྱང་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་ནི​ི། ཆོ​ོས་ལུགས་དང་ལེ​ེགས་བྱང་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ་དུ་

མི​ི་གྲངས་མང་བ་འདུས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཝཱ་རཱ་ཎ་སཱི​ཱི་དང་། ཇེ​ེ་རུ་སཱ་ལེ​ེམ། ཝ་ཌི​ི་ཁཱན་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར། བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྒྱལ་

ས་ལྷ་ས་ལྟ་བུ་རེ​ེད།

དཔལ་འབྱོ​ོར། དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་ནི​ི། བཟོ​ོ་གྲྭ་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ་དུ་ལས་རི​ིགས་གཉེ​ེར་

བའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་མང་བ་འཐོ​ོབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ས་གནས་དེ​ེ་དག་ལ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་མང་བ་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ ན། ཉི​ི་ཧོ​ོང་གི​ི་ཨོ​ོ་སཱ་ཀཱ་དང་། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མུམ་བེ​ེ་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དུ་འདུས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་ལྟ་བུའོ​ོ། །

41

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མི​ི་འབོ​ོར་འགྱུར་ལྡོ​ོག (Population Change)

མི​ི་འབོ​ོར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་ནི​ི་དུས་ཡུན་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་གི​ི་ནང་མི​ི་གྲངས་ལ་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འགྲོ​ོ་བར་ཟེ​ེར། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་མི​ི་

འབོ​ོར་ནི​ི་འགྱུར་བ་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་མ་ཡི​ིན་ཏེ​ེ། དཔེ​ེ་རི​ིས་ ༤་༣ ནང་དུ་གསལ་བ་བཞི​ིན་འཕེ​ེལ་རྒྱས་སྣ་ཚོ​ོགས་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ཞེ​ེ་ན། མི​ི་རྣམས་སྐྱེ​ེ་བ་དང་འཆི​ི་

བའི​ི་ གྲངས་ཚད་ལ་འགྱུར་ལྡོ​ོག ་སྣ་ཚོ​ོག ས་འབྱུང་གི​ི་

(ས་ཡ་༨༥༢༥)

ཡོ​ོད་པས་རེ​ེད།

དུས་ཡུན་ཧ་ཅང་རི​ིང ་བའི​ི་ མི​ིའི​ི་ རི​ིག ས་ཀྱི​ི་ ལོ​ོ་

རྒྱུས་ལ་གཞི​ིག ས་ན། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༨༠༠ བར་མི​ི་ འབོ​ོར ་

(ས་ཡ་༦༠༠༠)

རྒྱུན་མཐུད་ནས་འཕེ​ེལ་རྒྱས་བྱུང་ཡོ​ོད་ནའང་། འཕེ​ེལ་ རྒྱས་ཀྱི​ི་མགྱོ​ོགས་ཚད་དལ། སྐབས་དེ​ེར་བྱི​ིས་པ་མང་

པོ​ོ་ བཙའ་བཞི​ིན ་ཡོ​ོད ་ནའང་། དེ​ེ་ དག་ལོ​ོ་ ན་ཆུང་ངུའི​ི་

(ས་ཡ་༣༩༠༠)

དུས་ནས་གྲོ​ོངས་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི་སྐབས་དེ​ེར་ འཕྲོ​ོད ་བསྟེ​ེན ་གྱི​ི་ མཐུན་རྐྱེ​ེན ་ལེ​ེག ས་པོ​ོ་ མེ​ེད ་པ་དང་།

ཞི​ིང་པས་མི​ི་ཚང་མར་འདང་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་ཟས་རི​ིགས་མཁོ​ོ་

(ས་ཡ་༢༥༠༠)

འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེ​ེད་སྟབས། མི​ི་འབོ​ོར་སྤྱི​ིའི​ི་འཕེ​ེལ་

(ས་ཡ་༡༦༢༥)

རྒྱས་ཚད་ཧ་ཅང་དལ།

(ས་ཡ་༩༠༠)

(ས་ཡ་ (ས་ཡ་ (ས་ཡ་ (ས་ཡ་ ༤༢༥) ༢༦༥) ༡༧༠) ༡༠༠)

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༢༠ ལོ​ོར་འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་འབོ​ོར་དུང་ཕྱུར་

བཅུ་ལ་འཕེ​ེལ་བ་དང་། དེ​ེ་རྗེ​ེས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༠ ལོ​ོའི ི་འགོ​ོ་ ༢༠༢༥ ༡༩༩༩ ༡༩༧༥ ༡༩༥༠ ༡༩༠༠ ༡༨༠༠ ༡༥༠༠ ༡༠༠༠ ༠

༥༠༠BC

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༤་༣ འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་བྱུང་ཚུལ།

སྟོ​ོད་དེ​ེ། ལོ​ོ་ངོ​ོ་ ༡༥༠ ཡི​ི་རྗེ​ེས་སུ་འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་གྲངས་

དུང་ཕྱུར་སུམ་ཅུ་ལ་འཕེ​ེལ ་ཡོ​ོད ། འདི​ི་ ལ་མི​ི་ འབོ​ོར ་

འཕེ​ེལ་ཚད་གློ​ོ་བུར་བ་ (Population Explosion) ཟེ​ེར། དེ​ེ་རྗེ​ེས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༠ ལོ​ོ་སྟེ​ེ། ལོ​ོ་ངོ​ོ་སུམ་ཅུ་ཙམ་གྱི​ི་རྗེ​ེས་སུ་འཛམ་

གླི​ིང་མི​ི་གྲངས་ལྡབ་གཅི​ིག་འཕར་ཏེ​ེ་དུང་ཕྱུར་དྲུག་ཅུ་ལ་འཕེ​ེལ།

འདི​ི་ལྟར་མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྒྱུ་མཚན་ནི​ི། མི​ི་རྣམས་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་གྲངས་ཚད་སྔར་བཞི​ིན་མཐོ​ོ་བའི​ི་ཁར་ཁ་

ཟས་དང་སྨན་གྱི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་འཛོ​ོམས་ཏེ​ེ་འཆི​ི་བའི​ི་གྲངས་ཚད་ཇེ​ེ་ཉུང་དུ་སོ​ོང་བས་ཡི​ིན།

42

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་གྲངས་ཚད་ (Birth Rate) ནི​ི། སྐྱེ​ེ་ཚད་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་གྲངས་ཚད་ནི​ི་

ལོ​ོ་རེ​ེའི​ི་ནང་མི​ི་ཆི​ིག་སྟོ​ོང་སྐྱེ​ེས་པ་ལས་ག་ཚོ​ོད་གསོ​ོན་པ་དེ​ེར་གོ​ོ་བ་དང་། མི​ི་འབོ​ོར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འགྲོ​ོ་ བའི​ི་རྒྱུ་མཚན།

སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་གྲངས་ཚད། འཆི​ི་འདས་གྲངས་ཚད།

གནས་སྤོ​ོར།

རང་མི​ི་ཕྱི​ིར་ཐོ​ོན་པ།

གཞི​ིས་སྤོ​ོས་བྱེ​ེད་མི​ི།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༤་༤ མི​ི་འབོ​ོར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན།

འཆི​ི་འདས་གྲངས་ཚད་ (Death Rate) ནི​ི། འཆི​ི་ཚད་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འཆི​ི་འདས་གྲངས་

ཚད་ནི​ི་ལོ​ོ་རེ​ེར་མི​ི་ཆི​ིག་སྟོ​ོང་རེ​ེའི​ི་ནང་ནས་ག་ཚོ​ོད་འཆི​ི་བ་དེ​ེར་གོ​ོ་དགོ​ོས།

གནས་སྤོ​ོར་ (Migration) ནི​ི། མི​ི་རྣམས་ཡུལ་གཅི​ིག་ནས་གཅི​ིག་ཏུ་སྤོ​ོར་བར་ཟེ​ེར།

སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་གྲངས་ཚད་དང་འཆི​ི་འདས་གྲངས་ཚད་ནི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ལ་འགྱུར་ལྡོ​ོག་གཏོ​ོང་བའི​ི་རང་བྱུང་གི​ི​ི་ཆོ​ོས་ཉི​ིད་

ཡི​ིན། རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་ནང་སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་གྲངས་ཚད་དང་འཆི​ི་འདས་གྲངས་ཚད་དབར་གྱི​ི་ཁྱད་པར་དེ​ེ་ལ་རང་བྱུང་འཕེ​ེལ་ ། ར་འཕར་བ མི​ི་གྲངས་ཡ སྐྱེ​ེ་ཚད།

འཆི​ི་ཚད།

སྐྱེ​ེ་ཚད་དེ​ེ་འཆི​ི་ཚད་ལས་མང་བའི​ི་སྐབས་སུ་མི​ི་གྲངས་ ཡར་འཕར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

མི​ི་གྲངས་མ ར་ཆག་པ། སྐྱེ​ེ་ཚད།

འཕར་ཆག་མེ​ེད་པར་རང་སོ​ོར་གནས་པ།

སྐྱེ​ེ་ཚད།

འཆི​ི་ཚད།

འཆི​ི་ཚད་དེ​ེ་སྐྱེ​ེ་ཚད་ལས་མང་བའི​ི་སྐབས་སུ་མི​ི་ གྲངས་མར་ཆག་གི​ི་ཡོ​ོད།

སྐྱེ​ེ་ཚད་དང་འཆི​ི་ཚད་མཉམ་པའི​ི་སྐབས་སུ་མི​ི་

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༤་༥ མི​ི་འབོ​ོར་འཕར་ཆག་གི​ི་རྣམ་པ།

43

འཆི​ི་ཚད།

གྲངས་རང་སོ​ོར་གནས་ཡོ​ོད།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཚད་ (Natural Growth Rate) ཟེ​ེར།

འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་འགྲོ​ོ་དོ​ོན་ནི​ི། རང་བྱུང་འཕེ​ེལ་ཚད་གློ​ོ་བུར་དུ་ཇེ​ེ་མགྱོ​ོགས་སུ་སོ​ོང་བས་ཡི​ིན།

གནས་སྤོ​ོར་ནི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ལ་འགྱུར་ལྡོ​ོག་གཏོ​ོང་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཞན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། མི​ི་རྣམས་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ཁུལ་གྱི​ི་ས་ཁུལ་

གཅི​ིག་ནས་གཅི​ིག་ལ་གནས་སྤོ​ོ་བ་དང་། ཡང་ན་རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་ནས་གཞན་ལ་གནས་སྤོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེ་སྔ་རང་ཉི​ིད་ གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་སའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་དང་ཁ་བྲལ་ཏེ​ེ་གནས་སྤོ​ོར་འགྲོ​ོ་མཁན་གྱི​ི་མི​ི་རྣམས་ལ་རང་མི​ི་ཕྱི​ིར་ཐོ​ོན་པ་ (Emig-

grants) ཟེ​ེར། རྒྱལ་ཁབ་གང་རུང་ཞི​ིག་གི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་གསར་དུ་ཞུགས་མཁན་གྱི​ི་མི​ི་རྣམས་ལ་གཞི​ིས་སྤོ​ོས་བྱེ​ེད་མི​ི་ (Imm-

migrants) ཟེ​ེར།

ཨ་རི​ི་དང་ཨོ​ོསྟྲེ​ེ་ལི​ི་ཡཱ་ལྟ་བུ་ནི​ི་གཞི​ིས་སྤོ​ོས་བྱེ​ེད་མི​ི་ཇེ​ེ་མང་དུ་སོ​ོང་སྟེ​ེ་མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་སོ​ོང་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་

གྲས་ཡི​ིན་ལ། སུ་དཱན་ (Sudan) ནི​ི་རྒྱལ་ཁོ​ོངས་ནས་འབུད་མཁན་མང་དྲགས་པས་མི​ི་འབོ​ོར་ཇེ​ེ་ཉུང་དུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་གནས་སྤོ​ོ་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཁ་ཕྱོ​ོགས་ནི​ི། མི​ི་རྣམས་དཔལ་འབྱོ​ོར་མཁོ​ོ་སྒྲུབ་ཐད་སྔར་ལས་ལེ​ེགས་པའི​ི་གོ​ོ་

སྐབས་འཐོ​ོབ་ཆེ​ེད། ཡར་རྒྱས་ཆུང་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ནས་ཡར་རྒྱས་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་གི​ི་ནང་སྤོ​ོ་ཐབས་བྱེ​ེད་པ་ཞི​ིག་

ཡི​ིན། དེ​ེ་བཞི​ིན་རྒྱལ་ཁབ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ནང་ཁུལ་དུའང་ལས་རི​ིགས་དང་། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་སྔར་ ལས་ལེ​ེགས་པ་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་མི​ི་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ནས་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དུ་གནས་སྤོ​ོ་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། མི​ི་འབོ​ོར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་གི​ི་རྣམ་པ། (Patterns of Population Change)

འཛམ་གླི​ིང་ཕྱོ​ོགས་སོ​ོ་སོ​ོའི་ི མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚད་གཞི​ི་

འདྲ་མི​ིན་སྣ་ཚོ​ོགས་ཡི​ིན། འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ིའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་ཚད་ཧ་ཅང་

མགྱོ​ོགས་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ནའང་། དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཚང་མའི​ི་ནང་གཅི​ིག་མཚུངས་

ལོ་ཚད།

ཕོ།

མོ།

ངང་མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་ཚད་མགྱོ​ོགས་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་དོ​ོན་མི​ིན། དཔེ​ེར་ན།

ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་ཚད་དལ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཀེ​ེན་

ཡཱ་ (Kenya) རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་ཚད་མགྱོ​ོགས་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་ ལྟ་བུ་རེ​ེད། ཨི​ིན་ཇི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ལྟ་བུར་མཚོ​ོན་ན། མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་ཆ་ནས་

སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་གྲངས་ཚད་དང་འཆི​ི་འདས་གྲངས་ཚད་གཉི​ིས་ཀའི​ི་འཕེ​ེལ་

ཚད་དལ་བས། མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚད་དམའ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། ཀེ​ེན་ཡཱ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་ཚད་ཧ་ཅང་མཐོ​ོན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་དོ​ོན་ནི​ི།

44

བརྒྱ་ཆའི​ི་ཟི​ིན་ཚད།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༤་༦ ཀེ​ེན་ཡཱ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས།

༡༨༠˚W

༡༤༠˚

༤༠˚ ༢༠˚

༡༠༠˚

༦༠˚

༢༠˚ ༠˚ ༢༠˚ ༦༠˚

བྱང་འཁྱགས་དར་རྒྱ་མཚོ།

༡༠༠˚

༡༤༠˚

༡༨༠˚E

ས་ཁམས་རིག་པ།

༤༠0

ནུབ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ།

བྱང་ཉི་ལྡོག་ཐིག

ཞི་བདེ་རྒྱ་མཚོ།

༢༠˚ ༤༠˚

ཞི་བདེ་རྒྱ་མཚོ། རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོ།

ལྷོ་ཉི་ལྡོག་ཐིག

ལོ་རེའི་རྒྱུན་གཏན་གྱི་འཕེལ་ཚད།

༡༨༠˚W

༡༤༠˚

༢༠˚

ལྷོ་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོ།

ཧ་ཅང་མཐོ་བ།(3%ལས་མང་བ།) མཐོ་བ། (2%-2.9%) འབྲིང་ཙམ། (1%-1.9%) དམའ་བ། (0.9% ལས་ཉུང་བ།) 0% དང་ཡང་ན་མར་ཆགས་པ།

༡༠༠˚

ལྷོ་སྣེ་གླིང་ཆེན།

༦༠˚

༢༠˚ ༠˚ ༢༠˚ ༦༠˚

༢༠˚

༤༠˚ ༡༠༠˚

༡༤༠˚

༡༨༠˚E

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༤་༧ འཛམ་གླི​ིང་ནང་རྒྱལ་ཁབ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་ཚད་མི​ི་འདྲ་བ།

སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་གྲངས་ཚད་དང་འཆི​ི་འདས་གྲངས་ཚད་གཉི​ིས་ཀ་མཐོ​ོན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས་ཡི​ིན། ཕྱི​ིས་སུ་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་གྱི​ི་མཐུན་ རྐྱེ​ེན་ཇེ​ེ་ལེ​ེགས་སུ་སོ​ོང་སྟེ​ེ་འཆི​ི་འདས་གྲངས་ཚད་ཇེ​ེ་ཉུང་དུ་སོ​ོང་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་གྲངས་ཚད་སྔར་བཞི​ིན་མཐོ​ོ་

བས། མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚད་མཐོ​ོན་པོ​ོ་ཆགས་པ་རེ​ེད། མི་འབོར་གྱི་གྲུབ་ཆ། (Population Composition)

རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ལ་མི​ི་ཚོ​ོགས་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ན། དེ​ེའི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་ཚད་གཞི​ི་མཐོ​ོན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས་མ་ཁྱབ་སྟེ​ེ། དཔེ​ེར་

ན། བཱངྒ་ལ་དེ​ེཤ་དང་ཉི​ི་ཧོ​ོང་གཉི​ིས་ལ་མི​ི་ཚོ​ོགས་ཧ་ཅང་ཆེ​ེ་ནའང་། དེ​ེ་གཉི​ིས་བསྡུར་ཚེ​ེ་དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་ཆ་ནས་ཉི​ི་ཧོ​ོང་ 80-84 75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44 35-39 30-34 25-29 20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

ལོ་ཚད།

ཕོ།

ནི​ི་ཧ་ཅང་སྔོ​ོན་ཐོ​ོན་ཡི​ིན་པ་དང་། བཱངྒ་ལ་དེ​ེཤ་དེ​ེ་ལྟར་མི​ིན་པ་ ལྟ་བུ་རེ​ེད།

མོ།

མི​ི ་ འ བོ​ོ ར ་ ག ལ ་ ཆེ​ེ ན ་ ཡི​ི ན ་ པ ་ཤེ​ེ ས ་ རྟོ​ོ ག ས ་

ཡོ​ོང ་ ཆེ​ེད ། ང ་ ཚོ​ོས ་ མི​ི་ རྣ མ ས ་ ལ ་ ལྡ ན ་ པ འི​ི་ འ ཇོ​ོན ་ 10

8

6

4 2 0 2 བརྒྱ་ཆའི་ཟིན་ཚད།

4

6

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༤་༨ མི​ི་འབོ​ོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས།

8

ཐ ང ་ ད ང ་ ནུ ས ་ པ ་ སྣ ་ ཚོ​ོག ས ་ སྐོ​ོར ་ཤེ​ེས ་ ཐ བ ས ་ བྱེ​ེད ་

དགོ​ོས། མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་ན་དང་། ཕོ​ོ་མོ​ོ། ཤེ​ེས་ཚད། ལུས་

ཁམས་བདེ​ེ་ཐང་། ལས་རི​ིགས། ཡོ​ོང་འབབ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐད་

45

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། གནས་ཚུལ་འདི​ི་དག་ཤེས ེ ་རྟོ​ོགས་བྱ་རྒྱུ་ཧ་ཅང་གལ་ཆེ​ེ། མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་གྲུབ་ཆ་ནི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་གྲུབ་ ཚུལ་གྱི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ི་དང་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

མི་འབོར་གྱི་གྲུབ་ཆ་ལ་བརྟེན་ནས་ང་ཚོས་ཕོ་མོའི་གྲངས་ཚད་དང་། ལོ་ན་ལ་གཞིགས་པའི་རྒན་གཞོན་གྱི་སྡེ་ཚན།

ཤེས་ཡོན་གོ་རྟོགས། ལས་རིགས། ཡོང་འབབ། འཕྲོད་བསྟེན་གནས་སྟངས་སོགས་ཤེས་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད།

རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་གི་མི་འབོར་གྱི་གྲུབ་ཆ་ཤེས་རྟོགས་བྱེད་ཐབས་ལེགས་ཤོས་ནི། མི་འབོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོན་པའི་

དཔེ་རིས་ (Population Pyramid) ལ་ལྟ་ཞིབ་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན། མི་འབོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོན་པའི་དཔེ་རིས་ནི་མི་འབོར་ཁྲོད་

ན་ཚོད་ཀྱི་དབྱེ་བ་དང་ཕོ་མོའི་གྲངས་འབོར་སོ་སོས་ཟིན་ཚད་མཚོན་པའི་ཐིག་རིས་ཤིག་ལ་ཟེར། དཔེ་རིས་འདི་ལ་ལོ་

ན་དང་ཕོ་མོའི་དབྱེ་ཚན་སྟོན་པའི་དཔེ་རིས་ (Age-sex Pyramid) ཀྱང་ཟེར།

མི་འབོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོན་པའི་དཔེ་རིས་ཀྱིས་བསྟན་དོན་ནི། དང་པོ། ཁྱོན་བསྡོམས་མི་འབོར་ག་ཚོད་ཡོད་པ་དེ་

ཚང་མ་ལོ་ན་ ༥ ནས་ ༩ བར་དང་། ༡༠ ནས་ ༡༤ བར་ལྟ་བུ་ན་ཚོད་ཀྱི་རིམ་པ་ལྟར་དབྱེ་བ་སྣ་ཚོགས་ཕྱེ་ཡོད། གཉིས་

པ། མི་འབོར་སྤྱིའི་བརྒྱ་ཆའི་ནང་ན་ཚོད་ཀྱི་རིམ་པ་སོ་སོར་ཕྱེ་བའི་ཁྱབ་ཁོངས་སུ་ཕོ་དང་མོའི་གྲངས་འབོར་གྱིས་ཟིན་ ཚད་བསྟན་ཡོད།

མི​ི་འབོ​ོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་བྱེ​ེ་བྲག་པ་ཞི​ིག་གི​ི་ནང་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་མང་གི​ི་སྐོ​ོར་

འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མི​ི་འབོ​ོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་

རི​ིས་ཀྱི​ི་རྟི​ིང་རི​ིམ་དེ​ེས་བྱི​ིས་པའི​ི་གྲངས་འབོ​ོར་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་

དང་། དེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་ནང་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ིས་ཅི​ི་ཙམ་ཟི​ིན་

ལོ་ཚད།

མོ།

ཕོ།

ཡོ​ོད་མེ​ེད་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་དཔེ​ེ་རི​ིས་དེ​ེའི​ི་རྩེ​ེ་མོ​ོ་ཡི​ིས་ལོ​ོ་

ན་བགྲེ​ེས་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་གྲངས་ཚད་སྟོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། དེ​ེས་

རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་ནང་འཆི​ི་བའི​ི་གྲངས་ཚད་ཀྱི​ིས་ཅི​ི་ཙམ་ཟི​ིན་ཡོ​ོད་ མེ​ེད་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

མི​ི་འབོ​ོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་

གི​ི་ནང་འཚོ​ོ་བ་གཞན་བརྟེ​ེན་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་གྲངས་ཚད་ཀྱང་ སྟོ​ོན ་གྱི​ི་ ཡོ​ོད ། འཚོ​ོ་ བ་གཞན་བརྟེ​ེན ་བྱེ​ེད ་མཁན་རྣམས་སྡེ​ེ་ ཚན་

གཉི​ིས་སུ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད་དེ​ེ། གཅི​ིག་ནི​ི་འཚོ​ོ་བ་གཞན་བརྟེ​ེན་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལོ​ོ་

ཆུང་བྱི​ིས་པའི​ི་རི​ིགས་དང་། ཅི​ིག་ཤོ​ོས་ནི​ི་འཚོ​ོ་བ་གཞན་བརྟེ​ེན་བྱེ​ེད་

46

བརྒྱ་ཆའི་ཟིན་ཚད།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༤་༩ རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྲུབ་ ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

པའི​ི་རྒན་རབས་ཀྱི​ི་རི​ིགས་ཡི​ིན་པ་རེ​ེད། ལས་རི​ིགས་གཉེ​ེར་ཐུབ་པའི​ི་ལོ​ོ་ཚད་ཀྱི​ི་མི​ི་ཚོ​ོས་དཔལ་འབྱོ​ོར་མཁོ​ོ་སྒྲུབ་ཐད་ ནུས་པ་ཐོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ལོ་ཚད།

85+ 80-84

རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་ཁྲོ​ོད་འཆི​ི་བའི​ི་གྲངས་ཚད་དང་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་གྲངས་ཚད་གཉི​ིས་ཀ་མཐོ​ོ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ཚེ​ེ། དེ​ེའི​ི་མི​ི་ ཕོ།

75-79 70-74 65-69 60-64 55-59 50-54 45-49 40-44

འབོ​ོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་ཀྱི​ི་རྟི​ིང་རི​ིམ་ཞེ​ེང་ཁ་ཆེ​ེ་ལ། དཔེ​ེ་རི​ིས་ ཀྱི​ི་རྩེ​ེ་མོ​ོར་ཕྱོ​ོགས་པའི​ི་རི​ིམ་པ་དག་གི​ི་ཞེ​ེང་ཁ་རི​ིམ་བཞི​ིན་ཆུང་དུ་འགྱུར་གྱི​ི་

མོ།

ཡོ​ོད། དེ​ེས་བསྟན་དོ​ོན་ནི​ི་བྱི​ིས་པ་མང་པོ​ོ་སྐྱེ​ེ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ནའང་། དེ​ེ་དག་ལས་

མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ནར་མ་སོ​ོན་གོ​ོང་ནས་འདས་གྲོ​ོངས་སུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པ་དང་།

ཉུང་ཤ ས་ཤི​ིག་ནར་སོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ། ཆེ​ེས་ཉུང་ཤ ས་ཤི​ིག་རྒན་རབས་ཡི​ིན་པ་

35-39 30-34 25-29

བཅས་ཡི​ིན། གནད་དོ​ོན་འདི​ིའི​ི་སྐོ​ོར་ཀེ​ེན་ཡཱ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྲུབ་ཚུལ་

20-24 15-19 10-14 5-9 0-4

10 8

6

4

2

0

2

4

6

8 10

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༤་༡༠ བརྒྱ་ཆའི​ི་ཟི​ིན་ཚད།

མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་ལས་གསལ་པོ​ོར་ཤེ​ེས་ཐུབ།

འཆི​ི་བའི​ི་གྲངས་ཚད་ཇེ​ེ་ཉུང་དུ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་རྣམས་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་

གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་ངོ​ོས་སུ་ན་གཞོ​ོན་གྱི​ི་རི​ིམ་པ་སྟོ​ོན་པའི​ི་ཞེ​ེང་ཁ་

ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེས་བསྟན་དོ​ོན་ནི​ི་བྱི​ིས་པ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ན་གཞོ​ོན་གྱི​ི་རི​ིམ་པར་

འཚར་ལོ​ོངས་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན། འདི​ིའི​ི་སྐོ​ོར་གྱི​ི་གནས་ཚུལ་ནི​ི། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་

རི​ིས་ལས་ཤེ​ེས་ཐུབ། དེ​ེར་ན་གཞོ​ོན་གྱི​ི་གྲངས་འབོ​ོར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་སྟོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེས་ངལ་རྩོ​ོལ་ནུས་ཤུགས་ཀྱི​ི་ཁྱབ་ ཁོ​ོངས་རྒྱ་ཆེ​ེ་ལ་སྟོ​ོབས་ཤུགས་དང་ལྡན་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཉི​ི་ཧོ​ོང་ལྟ་བུ་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་གྲངས་ཚད་དམའ་བའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་རྣམས་ཀྱི​ི་མི​ི་འབོ​ོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་ལ་

བལྟས་ཚེ​ེ། དེ​ེའི​ི་རྟི​ིང་རི​ིམ་གྱི​ི་ཞེ​ེང་ཁ་ཆུང་། འཆི​ི་བའི​ི་གྲངས་ཚད་ཇེ​ེ་ཉུང་དུ་སོ​ོང་བ་དེ​ེས། རྒན་རབས་པའི​ི་གྲངས་འབོ​ོར་ ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པ་མཚོ​ོན།།

སྦྱོང་ཚན།

དང་པོ། ལན་འགྲིག་པ་རྣམས་ལ་རྟགས་རྒྱོབ། ༡། མི་འབོར་ཁྱབ་ཚུལ་ཟེར་ན།

ཀ) དུས་ཚོད་ཀྱི་འགྲོས་སུ་ས་ཁུལ་བྱེ་བྲག་པ་ཞིག་གི་མི་འབོར་འགྱུར་བ་ཐེབས་ཚུལ་ལ་ཟེར།

47

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཁ) ས་ཁུལ་བྱེ་བྲག་པ་ཞིག་གི་མི་འབོར་གྱི་འཆི་བའི་གྲངས་ཚད་དེ་སྐྱེ་བའི་གྲངས་ཚད་དང་དོ་མཉམ་པ་ལ་ཟེར། ག) ས་ཁུལ་ངེས་ཅན་ཞིག་ཏུ་མི་འབོར་ཁྱབ་ཚུལ་ལ་ཟེར།

༢། མི་འབོར་འགྱུར་ལྡོག་དང་འབྲེལ་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཙོ་བོ་གསུམ་གང་དག་ཡིན་ནམ། ཀ) སྐྱེ་ཚད། འཆི་ཚད། གཉེན་སྒྲིག་ཚད།

ག) སྐྱེ་ཚད། འཆི་ཚད། ཆ་སྙོམས་ཀྱི་ཚེ་ཚད།

ཁ) སྐྱེ་ཚད། འཆི་ཚད། གནས་སྤོ།

༣། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༩ ལོའི་འཛམ་གླིང་མི་འབོར་གྱི་གྲངས་ཚད་ནི། ཀ) དུང་ཕྱུར་བཅུ།

ཁ) དུང་ཕྱུར་སུམ་ཅུ།

༤། ཅི་ཞིག་ལ་མི་འབོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོན་པའི་དཔེ་རིས་ཟེར།

ག) དུང་ཕྱུར་དྲུག་ཅུ།

ཀ) མི་འབོར་ཁྲོད་ན་ཚོད་ཀྱི་དབྱེ་བ་དང་ཕོ་མོའི་གྲངས་འབོར་སོ་སོས་ཟིན་ཚད་མཚོན་པའི་ཐིག་རིས་ཤིག་ཡིན། ཁ) ས་ཁུལ་ཞིག་གི་མི་འབོར་སྟུག་ཚད་མཐོ་དྲགས་པས་མི་རྣམས་ཁང་རྩེག་མཐོ་པོའི་ནང་སྡོད་པ། ག) གྲོང་ཁྱེར་ཆེན་པོ་དག་གི་ནང་མི་འབོར་ཁྱབ་ཚུལ་གྱི་རྣམ་པ།

༥། རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ལ་མཚོན་ན་མི་འབོར་ནི་གལ་ཆེན་པོ་ཆགས་ཡོད། (དམ་བཅའ) མི་རྣམས་གནས་གཅིག་ནས་གཅིག་ཏུ་སྤོ་བ། (རྒྱུ་མཚན)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོ​ོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲི​ིག

གཉི​ིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། མི་འབོར་གལ་ཆེན་ཡིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅི་ཡིན་ནམ།

༢། འཛམ་གླིང་ནང་མི་འབོར་ཁྱབ་ཚུལ་སྙོམས་པོ་མེད་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གང་ཡིན་ནམ།

༣། འཛམ་གླིང་ནང་མི་འབོར་འཕེལ་ཚད་ཧ་ཅང་མགྱོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་ནམ།

༤། མི​ི་འབོ​ོར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་ཐད་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེ་བའི​ི་གནད་དོ​ོན་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྐོ​ོར་ལ་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱོ​ོས།

༥། ཅི་ཞིག་ལ་མི་འབོར་གྱི་གྲུབ་ཆ་ཟེར།

48

ས་ཁམས་རིག་པ།

༦། མི​ི་འབོ​ོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་ཀྱི​ི་རྟི​ིང་རི​ིམ་ཞེ​ེང་ཁ་ཆེ​ེ་བ་དང་། རྩེ​ེ་མོ​ོའི ི་ཞེ​ེང་ཁ་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

གསུམ་པ། བྱེད་སྒོ།

༡། མི་འབོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོན་པའི་དཔེ་རིས་ལ་གཞིགས་ནས་སློབ་ཕྲུག་གི་གྲངས་འབོར་མཚོན་པའི་དཔེ་རིས་ཤིག་བཟོ་ དགོས།

༢། ལོ​ོ་ན་ ༡༥ མན་གྱི​ི་གྲངས་འབོ​ོར་ཧ་ཅང་མང་བའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཤི​ིག་གི​ི་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད་གནས་ཚུལ་གལ་ཆེ​ེན་དག་གི​ི་སྐོ​ོར་ལ་ གྲོ​ོས་བསྡུར་དང་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་བྱོ​ོས།

(གྲོ​ོས་བསྡུར་དང་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་སྐབས་དོ​ོ་སྣང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག་ཅི​ིག་ནི​ི། སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་། རྒན་ཡོ​ོལ་མཐུན་

སྦྱོ​ོར། དགེ​ེ་རྒན། རྩེ​ེད་ཆས། སྨན་ཁང་སོ​ོགས་ཡི​ིན།)

གལ་ཆེ​ེའི​ི་བརྡ་ཆད། ༡།

Distribution of Popullation

༥།

Density of popultion

༩།

Climate

༣།

Pattern of PopDistribution

༧།

Topography

མི​ི་འབོ​ོར་ཁྱབ་ཚུལ།

༢།

Higher Altitude Area

མི​ི་འབོ​ོར་སྟུག་ཚད།

༦།

Geographical Factors

ནམ་ཟླ།

༡༠། Social Factors

མི​ི་འབོ​ོར་འགྱུར་ལྡོ​ོག

༡༤། Population Explosion

མི​ི ་ འབོ​ོ ར ་ཁྱབ་ཚུལ་གྱི​ི ་ སྒྲོ​ོ མ ་ ༤། Tropical Desert གཞི​ི། ས་བབ།

༨།

Ganga Plain

༡༡། Cultural Factors

ལེ​ེ ག ས་བྱང་དང་འབྲེ​ེ ལ ་བའི​ི ་ ༡༢། Economic Factors གནད་དོ​ོན།

༡༥། Birth Rate

སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་གྲངས་ཚད།

༡༣། Population Change

༡༧། Natural Growth Rate རང་བྱུང་འཕེ​ེལ་ཚད།

༡༦། Death Rate ༡༨། Migration

༡༩། Emigrant

རང་མི​ི་ཕྱི​ིར་ཐོ​ོན་པ།

༢༣། Population Pyramid

མི​ི་འབོ​ོར་གྲུབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་ ༢༤། Age-sex Pyramid དཔེ​ེ་རི​ིས།

༢༠། Immigrant

འཕྲེ​ེད་མཐོ​ོ་བའི​ི་ས་ཁུལ། ཚ་ཁུལ་གྱི​ི་བྱེ​ེ་ཐང་།

ས་ཁམས་དང་འབྲེ​ེ ལ ་བའི​ི ་ གནད་དོ​ོན། གངྒཱའི​ི་ཐང་།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་རྒྱུ་ རྐྱེ​ེན། དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་ གནད་དོ​ོན། མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་ཚད་གློ​ོ་བུར་ བ། འཆི​ི་འདས་གྲངས་ཚད། གནས་སྤོ​ོར།

གཞི​ིས་སྤོ​ོས་བྱེ​ེད་མི​ི།

༢༡། P a t t e r n s o f P o p མི​ི་འབོ​ོར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་གི​ི་རྣམ་པ། ༢༢། Population Composition མི​ི་འབོ​ོར་གྱི​ི་གྲུབ་ཆ། change

49

ལོ​ོ་ ན་དང་ཕོ​ོ་ མོ​ོའི་ི དབྱེ​ེ་ ཚན་ མཚོ​ོན་པའི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༥

ནམ་ཟླ།

༄༅། །བདུན་ཕྲག་གཅི​ིག་གི​ི་ཉི​ིན་རེ​ེའི​ི་གནམ་གཤི​ིས་འགྱུར་ལྡོ​ོག་ཅི​ི་འདྲ་ཡོ​ོད་མེ​ེད་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་བསྡུ་རུབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། གཟའ།

ཟླ་བ།

དྲོད་ཚད།

ལྷགས་པའི་མྱུར་ཚད།

བཞའ་ཚན།

རླངས་པ་ཆུ་ཟེགས། (འབབ་ཚད)

མིག་དམར། ལྷག་པ། ཕུར་བུ།

པ་སངས། སྤེན་པ། ཉི་མ།

དང་པོ། ནམ་ཟླ་ངོ་སྤྲོད། (Introduction of Climate)

ནམ་ཟླ་ (Climate) ནི​ི། དུས་ཡུན་ལོ​ོ་ངོ​ོ་སུམ་ཅུ་ལྷག་ཙམ་ཞི​ིག་ལ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ་ཞི​ིག་ཏུ་བྱུང་བའི​ི་གནམ་

གཤི​ིས་ཀྱི​ི་འགྱུར་ལྡོ​ོག་ལ་ཟེ​ེར།

གནམ་གཤི​ིས་ (Weather) ནི​ི། དུས་ཡུན་ཐུང་ངུ་ཉི​ིན་རེ​ེ་ལྟ་བུ་ཞི​ིག་ལ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆུང་བའི​ི་ས་ཁུལ་ཞི​ིག་ཏུ་བྱུང་བའི​ི་རླུང་

ཁམས་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་ལ་ཟེ​ེར། གནམ་གཤི​ིས་དང་ནམ་ཟླའི​ི་འགྱུར་ལྡོ​ོག་ནི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ (Temperature) དང་། རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་

གནོ​ོན་ཤུ གས། (Atmospheric Pressure) ལྷགས་པ། (Wind) བཞའ་ཚན། (Humidity) རླངས་པ་ཆུ་ཟེ​ེགས་ (Precipitat-

tion) བཅས་ལ་རག་ལས་ཡོ​ོད་པས། དེ​ེ་གཉི​ིས་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཅི​ིག་པ་ཡི​ིན། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དུས་རྒྱུན་ཉི​ིན་རེ​ེའི་ི

གནམ་གཤི​ིས་ལའང་འགྱུར་ལྡོ​ོག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་དེ​ེར་གཟའ་འཁོ​ོར་ཁ་ཤ ས་དང་ཟླ་བ་ཁ་ ཤས་རི​ིང་གི​ི་གནམ་གཤི​ིས་གནས་ཚུལ་ལ་ཚ་གྲང་ (Cool or Hot) དང་། དྭངས་འཐི​ིབ། (Cloudy or Bright) སྐམ་གཤེ​ེར།

(Wet or dry) འཇམ་འཚུབ་ (Windy or Calm) སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཆ་ནས་ཐུན་མོ​ོང་རང་བཞི​ིན་ཁ་ཤ ས་ཀྱང་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་བཏང་ཟླ་བ་

རེ​ེའི​ི་རླུང་ཁམས་འགྱུར་ལྡོ​ོག་གི​ི་གནས་ཚུལ་ལ་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ་ལོ​ོ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོ་གཅི​ིག་གི​ི་དུས་ཡུན་དེ​ེ་དཔྱི​ིད་ཀ་དང་། དབྱར་ཁ།

སྟོ​ོན་ཁ། དགུན་ཁ་བཅས་ནམ་དུས་མི​ི་འདྲ་བར་དབྱེ​ེ་བ་ཕྱེ​ེ་ཡོ​ོད།

50

ས་ཁམས་རིག་པ།

བྱེད་སྒོ།

བསམ་ཚུལ་བྲིས།

ཁྱེ​ེད་རང་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་སའི​ི་ས་གནས་སུ་ལོ​ོ་གཅི​ིག་གི​ི་དུས་ཡུན་ནང་ནམ་དུས་མི​ི་འདྲ་བ་ག་ཚོ​ོད་འདུག་གམ།

གཉི​ིས་པ། ནམ་ཟླར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཙོ​ོ་བོ​ོ། (Major controls of Climate) འཕྲེད་ཐིག (Latitude)

སྤྱི​ི ར ་ང་ཚོ​ོ ས ་སའི​ི ་ གོ​ོ ་ ལའི​ི ་

ད ཀྱི​ིལ ་ ཐི​ིག ་ ན ས ་ སྣེ​ེ་ ག ཉི​ིས ་ ཀྱི​ི་

མཚམས་སུ་བསྐྱོ​ོ ད ་པའི​ི ་ ཚེ​ེ ་ དྲོ​ོ ད ་

ཚད་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་སའི​ི་

གོ​ོ་ལའི​ི་གུག་ཆར་བརྟེ​ེན་ནས་འཕྲེ​ེད་

ཐི​ིག ་མི​ི་ འདྲ་བར་ཉི​ི་ འོ​ོད ་འཕྲོ​ོ་ ཚད་ (Insolation) ཆེ​ེ་ ཆུང་གི​ི་ ཁྱད་པར་

ཡོ​ོང་གི​ི་ ཡོ​ོད ། ཁྱེ​ེད ་ཀྱི​ིས ་དཔེ​ེ་རི​ིས ་

ལ་བལྟས་ན། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་དཀྱི​ིལ་

ཉི་འོད་གསེག་འཕྲོ།

ཉི་མའི་འོད།

ཉི་འོད་དྲང་འཕྲོ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༥་༡ ཉི​ི་འོ​ོད་སའི​ི་གོ​ོ་ལར་དྲང་འཕྲོ​ོ་དང་གསེ​ེག་འཕྲོ​ོ་བྱེ​ེད་པ།

ཐི​ིག་གི​ི་སྟེ​ེང་དུ་ཉི​ི་འོ​ོད་དྲང་འཕྲོ​ོ་བྱེ​ེད་པ་དང་། སྣེ​ེ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ངོ​ོས་སུ་ཉི​ི་འོ​ོད་གསེ​ེག་འཕྲོ​ོ་བྱས་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ལྷོ​ོ་སྣེ​ེ་དང་

བྱང་སྣེ​ེའི་ི ཁུལ་དུ་ཉི​ི་འོ​ོད་ཁྱབ་ཚད་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ཉི​ི་འོ​ོད་བར་སྣང་བརྒྱུད་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་སྣེ​ེ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྟེ​ེང་དུ་འཕྲོ​ོ་བར་ རྒྱང་ཐག་རི​ིང་བ་བསྐྱོ​ོད་དགོ​ོས་པས་བར་སྣང་སྟེ​ེང་གི​ི་འདུས་རྡུལ་ (Molecules) གྱི​ིས་ཉི​ི་མའི​ི་ནུས་ཤུགས་ཆུང་དུ་གཏོ​ོང་གི​ི་

ཡོ​ོད། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་དཀྱི​ིལ་ཐི​ིག་གི​ི་ངོ​ོས་སུ་ཉི​ི་འོ​ོད་ཀྱི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་སྟབས་ཚ་ཁུལ་ (Tropics) ནི​ི་བྱང་སྣེ​ེ་ (Arctic) ལས་ དྲོ​ོད་ཚད་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད། བྱེད་སྒོ།

ཁང་པ་ནག་ཁུང་ཞི​ིག་གི​ི་ནང་རྒྱང་ཐག་གང་ཙམ་ནས་གློ​ོག་བཞུའི​ི་འོ​ོད་དེ​ེ་སའི​ི་གོ​ོ་

ལའི​ི་དཔེ​ེ་དབྱི​ིབས་ཀྱི​ི་ངོ​ོས་སུ་བརྒྱབ་ན། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ཕྱོ​ོགས་གང་དུ་གློ​ོག་བཞུའི​ི་

འོ​ོད་དེ​ེ་མང་བ་ཁྱབ་མི​ིན་བརྟག་དཔྱད་གྱི​ིས།

51

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ས་བབ་མཐོ​ོ་ཚད།(Altitude)

ནམ་རྒྱུན་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་རི​ིའི​ི་སྒང་ལ་གནས་པའི​ི་ཚོ​ོར་སྣང་དང་ཐང་ལ་སྡོ​ོད་པའི​ི་མྱོ​ོང་བ་གཉི​ིས་གཅི​ིག་པ་རེ​ེད་འདུག་

གམ། རི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་ལ་ཁ་བ་འབབ་སྐབས་ཐང་སྟེ​ེང་དུ་ཆར་པ་འབབ་པའི​ི་གནས་སྟངས་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་ ནི​ི་ རི​ིའི​ི་ སྒ ང ་ ལ ་ རླུ ང ་

མི​ི་ཊར་ ༣༠༠༠ =༡༠་༥°c

ཁམས་ཀྱི​ི་ མཁའ་དབུགས་སྟུག་

མི​ི་ཊར་ ༡༠༠༠ = ༢༣་༥°c

ཡི​ིན ། རྒྱུ་མཚན་ནི​ི་ རླུང་ཁམས་

ཚད་ཇེ​ེ་ ཆུང་དང་དྲོ​ོད ་ཚད་ཀྱང་

མི​ི་ཊར་༢༠༠༠ = ༡༧°c

དམའ་རུ་ཕྱི​ི ན ་པའི​ི ་ རྐྱེ​ེ ན ་གྱི​ི ས ་

ནང་འདུས་རྡུལ་ཉུང་དུ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་

མི​ི་ཊར་ ༠ = ༣༠°c

རྐྱེ​ེ ན ་གྱི​ི ས ་རེ​ེ ད ། རི​ི ་ མཐོ​ོ ་ སར་

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས།

དབྱར་དུས་གནམ་གཤི​ིས་བསི​ིལ་

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༥་༢ ས་བབ་མཐོ​ོ་ཚད།

པོ​ོ ་ ཡོ​ོ ད ་དོ​ོ ན ་ཡང་རྒྱུ་མཚན་དེ​ེ ་

ཡི​ིན། ས་ཁུལ་ཅི​ིག་གི​ི་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་དང་ལྷགས་རླུང་གི​ི་རྒྱུ་བ་ནི​ི། ས་ཁུལ་དེ​ེའི​ི་འཕྲེ​ེད་ཐི​ིག་གི​ི་ཚད་དང་ས་

བབ་མཐོ​ོ་ཚད་ལ་རག་ལས་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་ནས་མི​ི་ཊར་ ༡༠༠༠ གོ​ོང་མཐོ​ོར་སོ​ོང་ན་དྲོ​ོད་ཚད་ཌི​ིག་རི​ི་ ༦་༥˚

ཙམ་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་གནམ་གཤི​ིས་ཀྱི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་དང་ཆར་པ་འབབ་ཚད་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་དང་ལྷགས་རླུང་གི​ི་རྒྱུ་བ། (Pressure and Wind System)

རླུང་ཁམས་ནི​ི་རླངས་རྫས་འདྲ་མི​ིན་མང་པོ​ོས་བཟོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེ་ལ་གནོ​ོན་བཙི​ིར་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཇི​ི་

ཙམ་གནོ​ོན་བཙི​ིར་བྱས་པ་དེ​ེ་ཙམ་གྱི​ིས་སྟུག་ཚད་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། རླུང་ཁམས་ཇི​ི་ཙམ་སྟུག་པ་དེ​ེ་ཙམ་གྱི​ིས་གནོ​ོན་

ཤུགས་ཀྱང་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད། རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ནི​ི་བར་སྣང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རླུང་དེ​ེས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་སྟེ​ེང་གནོ​ོན་པ་ལ་གོ​ོ་ དགོ​ོས། ས་བབ་ཇི​ི་ཙམ་མཐོ​ོ་བ་དེ​ེ་ཙམ་གྱི​ིས་རླུང་གི​ི་གནོ​ོན་ཤུ གས་ཆུང་བ་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་ཤེ​ེས་དགོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ལ་ལྷགས་

པ་ནི​ི་རླུང་གི​ི་གནོ​ོན་ཤུ གས་ཆེ​ེ་ས་ནས་ཆུང་སར་རྒྱག་གི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླུང་སྐམ་སའི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་གཡོ​ོ་བས་

ཆར་འབབ་པ་དང་། ཚ་དྲོ​ོད་ལ་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

མཚོ​ོ་ཁུལ་དང་རྒྱང་ཐག་ཉེ​ེ་རི​ིང་།(Distance from the Sea)

མཚོ​ོ་ཁུལ་ནས་རྒྱང་ཐག་ཉེ​ེ་རི​ིང་གི​ིས་ནམ་ཟླར་འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། མཚོ​ོ་དང་ཁ་ཐག་རི​ིང་ན་གནམ་གཤི​ིས་

དྲོ​ོད་ཚད་མི​ི་སྙོ​ོམས་པ་ཚོ​ོར་ཐུབ། དཔེ​ེར་ན། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ས་ཆ་ཁག་ལ་གནམ་གཤི​ིས་ཀྱི​ི་འགྱུར་བ་དེ​ེ་ཙམ་

52

བྱང་། ༩༠°

ས་ཁམས་རིག་པ།

གནོ​ོན་ཤུགས་ཆེ​ེ་བ།

སྣེ​ེའི་ི ཤར་འོ​ོང་ལྷགས་པ།

སྣེ་འོག་མ་གནོན་ཤུགས་ཆུང་བ།

བྱང་། ༣༠° ༠° ལྷོ། ༣༠°

ནུབ་འོང་ལྷགས་པ།

བྱང་བགྲོད་ཀྱི་མཐའ།

ལྷོ་བགྲོད་ཀྱི་མཐའ།

ཚ་ཁུལ་འོག་མ་གནོན་ཤུགས་ཆེ་བ། བྱང་ཤར་ཚོ​ོང་འདྲེ​ེན་ལྷགས་པ།

དཀྱིལ་ཐིག་གནོན་ཤུགས་ཆུང་བ།

ལྷོ​ོ་ཤར་ཚོ​ོང་འདྲེ​ེན་ལྷགས་པ།

ཚ་ཁུལ་འོག་མ་གནོན་ཤུགས་ཆེ་བ། ནུབ་འོང་ལྷགས་པ།

སྣེ་འོག་མ་གནོན་ཤུགས་ཆུང་བ།

ལྷོ། ༦༠°

སྣེའི་ཤར་འོ ང་ལྷགས་པ། གནོན་ཤུགས་ཆེ་བ།

ལྷོ། ༩༠°

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༥་༣ རླང་ཁམས་ཀྱི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་དང་ལྷགས་རླུང་གི​ི་རྒྱུ་བ།

མེ​ེད། འོ​ོན་ཀྱང་མཚོ​ོ་ནས་ཁ་ཐག་རི​ིང་ཙམ་སོ​ོང་བ་ན། དབྱར་ཁ་ཚ་བ་ཆེ​ེ་བ་དང་། དགུན་ཁ་ཧ་ཅང་གྲང་བའི​ི་དཀའ་ངལ་ འཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལ་ཨི​ིན་སྐད་ནང་ཀོ​ོན་ཊི​ི་ཎན་ཊཱ་ལི​ི་ཊི​ི་ (Continentality) ཟེ​ེར། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན།(Ocean Currents)

རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི ཆུ་རྒྱུན་ས་ཆ་གཅི​ིག་ནས་གཞན་དུ་མུ་མཐུད་གཡོ​ོ་བ་དེ​ེ་ལ་རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི རླབས་རྒྱུན་ཟེ​ེར། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་

ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༧༠ ཙམ་རྒྱ་མཚོ​ོ་ཡི​ིན། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་ལ་དབྱེ​ེ་ན་གཉི​ིས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་ཚ་པོ​ོ་དང་།

རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་གྲང་མོ​ོ་གཉི​ིས་ཡི​ིན། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་བརྒྱ་ཆ་ ༩༠ ཙམ་ནི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་གཏི​ིང་གི​ི་ཆུ་གྲང་མོ​ོའི ི་ རླབས་རྒྱུན་གྲང་མོ​ོ་ཡི​ིན། དེ​ེ་ནི​ི་སྣེ​ེ་གཉི​ིས་ནས་དཀྱི​ིལ་ཐི​ིག་གི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་བསྐྱོ​ོད་པ་དང་། ལྷག་མ་བརྒྱ་ཆ་ ༡༠ ཙམ་ནི​ི་རྒྱ་ མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཆུ་ཚ་པོ​ོའམ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་ཚ་པོ​ོ་ཡི​ིན། དེ​ེ་ཚ་ཁུལ་ནས་ཡོ​ོང་སྟེ​ེ་གྲང་ཁུལ་དུ་བསྐྱོ​ོད་པ་དང་། དཔེ​ེ་

རི​ིས་ ༥་༤ ནང་གསལ་བ་བཞི​ིན་མདའ་རྟགས་དམར་པོ​ོས་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་ཚ་པོ​ོ་དང་། མདའ་རྟགས་སྔོ​ོན་པོ​ོས་

གྲང་མོ​ོ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན་ཚ་གྲང་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་སའི​ི་ཚ་གྲང་ལ་ཁྱད་པར་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

53

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ས་ངོ​ོས་མཐོ​ོ་དམའ་སྒང་གཤོ​ོངས། (Relief Features)

སའི​ི་ གོ​ོ་ ལའི​ི་ ས་ངོ​ོས ་ཀྱི​ི་ མཐོ​ོ་ དམའ་སྒང་

གཤོ​ོངས་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ས་ཁུལ་ཞི​ིག་གི​ི་ནམ་ཟླར་ འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ས་ངོ​ོས་མཐོ​ོ་བ་རི​ི་ལྟ་བུ་ ནི​ི་ གནམ་གཤི​ིས ་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་ རྒྱུར་ཁྱད་པར་

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༥་༤ རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་རླབས་རྒྱུན།

ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཟོ​ོ་མཁན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། རི​ིས་ལྷགས་པ་ཚ་

པོ​ོ་དང་གྲང་མོ​ོ་གང་ཡི​ིན་རུང་འགོ​ོག་ཐུབ། རི​ི་བོ​ོ་ཧི​ི་མ་ལ་ཡ་ལྟ་བུར་མཚོ​ོན་ན་རྒྱ་གར་དང་། བལ་ཡུལ། བོ​ོད་བཅས་ཀྱི​ི་ གནམ་གཤི​ིས་ལ་འགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཟོ​ོ་མཁན་ཞི​ིག་རེ​ེད།

གཤམ་གྱི་དཔེ་རིས་ནས་ས་ངོས་མཐོ་དམའ་སྒང་གཤོངས་གང་ཡིན་ངོས་བཟུང་།

གསུམ་པ། ནམ་དུས། (Seasons)

ནམ་དུས་མི​ི་འདྲ་བར་གནམ་གཤི​ིས་མི​ི་འདྲ་བ་ཚོ​ོར་ཐུབ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ནམ་དུས་ཁག་གི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ཆར་

དུས་ (Monsoon) ཡི​ིན། ད་ལྟའི​ི་ཆར་ང་ཚོ​ོ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཕྱོ​ོགས་འདྲ་མི​ིན་ནང་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པར་བརྟེ​ེན་འདི​ི་ གའི​ི་ནམ་དུས་ཁག་གི​ི་སྐོ​ོར་ལ་ཤེ​ེས་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡི​ིན།

ནམ་རྒྱུན་ང་ཚོ​ོས་གནམ་གཤི​ིས་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འགྲོ​ོ་བ་ཚོ​ོར་ཐུབ། དམི​ིགས་བསལ་རྒྱ་གར་ནང་ངོ​ོས་ (Interior) སུ་

54

ས་ཁམས་རིག་པ།

གནས་པའི​ི་ས་ཆ་ཁག་ལ་གནམ་གཤི​ིས་འགྱུར་ལྡོ​ོག་ཆེ​ེ་བ་དང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ས་མཚམས་ (Coastal region) སུ་

ཡོ​ོད་པའི​ི་ས་ཆ་ཁག་ལ་གནམ་གཤི​ིས་ཀྱི​ི་འགྱུར་བ་ཆུང་བ་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་ནང་ནམ་དུས་མི​ི་འདྲ་བ་བཞི​ི་ཙམ་དུ་དབྱེ​ེ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་གནམ་གྲང་མོ​ོའམ་དགུན་ཁ་དང་། གནམ་ཚ་པོ​ོའམ་

དབྱར་ཁ། ཆར་དུས་ཚུགས་པ། (Advancing monsoon) ཆར་དུས་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག་ (Retreating monsoon) བཅས་ཡི​ིན། གནམ་གཤི​ིས་གྲང་མོ​ོའི ི་ནམ་དུས་དགུན་ཁ། (Winter)

རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་དུ་གནམ་གཤི​ིས་གྲང་མོ​ོའི ི་ནམ་དུས་ཟླ་བ་ ༡༡ པའི​ི་དཀྱི​ིལ་ཙམ་ནས་འགོ​ོ་བཙུགས་ཏེ​ེ་

ཟླ་བ་ ༢ པ་བར་ཡི​ིན། ཟླ་བ་ ༡༢ དང་ དང་པོ​ོ་ནི​ི་གནམ་གཤི​ིས་གྲང་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་དུས་ཡི​ིན། རྒྱ་གར་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ནས་བྱང་

ཕྱོ​ོགས་བར་ཚ་དྲོ​ོད་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་གི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་གྱི​ི་ཅནྱཡེ​ེ་ (Chennai) གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ནང་ཚ་དྲོ​ོད་ཌི​ིག་རི​ི་ ༢༤° ནས་ ༢༥° སེ​ེལ་ཤ ་ས་ཙམ་དང་། བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་དུ་ཌི​ིག་རི​ི་ ༡༠° ནས་ ༡༥°སེ​ེལ་ཤ ་ས་ཙམ་ཡི​ིན། ཉི​ིན་མོ​ོའི ི་

སྐབས་དྲོ​ོ་པོ​ོ་དང་མཚན་མོ​ོ་གྲང་མོ​ོ་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་བྱང་ཁུལ་དུ་འཁྱགས་ཟི​ིལ་ (Frost) དང་ཧི​ི་མ་ལ་ཡའི​ི་གྱེ​ེན་ཐུར་ལ་ཁ་བ་ འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ནམ་དུས་འདིའི་ནང་རྒྱ་གར་ཁྱོན་ཡོངས་ལ་བྱང་ཤར་གྱི་ཚོང་འདྲེན་ལྷགས་པ་ (Northeast trade wind) རྒྱག་གི་

ཡོད། ལྷགས་པ་དེ་སྐམ་ས་ནས་རྒྱ་མཚོའི་ཕྱོགས་སུ་རྒྱུག་པར་བརྟེན་རྒྱ་གར་གྱི་ས་ཆ་ཕལ་ཆེ་བ་སྐམ་པོ་ཡིན། གནམ་གཤིས་ཚ་པོའི་ནམ་དུས་དབྱར་ཁ། (Summer)

དབྱར་ཁ་ཉི་མ་བྱང་གི་ཕྱོགས་སུ་འགྲོ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་སའི་གོ་ལའི་ཚ་དྲོད་བྱང་ངོས་སུ་གཡོ་བ་དང་། དེར་བརྟེན་

རྒྱ་གར་གྱི་ས་ཁུལ་ཁག་ཏུ་ཟླ་བ་ ༣ པ་ནས་ ༥ པ་བར་གནམ་གཤིས་ཧ་ཅང་ཚ་པོ་ཡོད། ཚ་དྲོད་གཡོ་འགུལ་ (Shifting of heat belt) ནི་ཟླ་བ་ ༣ པ་ནས་ ༥ པ་བར་གྱི་སའི་གོ་ལའི་འཕྲེད་ཐིག་གི་ཚ་དྲོད་ཚད་འཛིན་བྱས་པའི་ཐོ་ལ་བལྟས་

ན་ཤེས་ཐུབ། ཟླ་བ་ ༣ པའི་ནང་ཚ་དྲོད་ཆེ་ཤོས་ཌེག་ཁན་མཐོ་སྒང་ (Deccan Plateau) ཁུལ་དུ་ཌིག་རི་ ༣༨° སེལ་

ཤ་ས་ཡིན། ཟླ་བ་ ༤ པ་དང་ ༥ པ་གཉིས་ལ་གུཇ་རཱཏ་དང་མདྱ་པྲདེཤ་ཡི་ཁུལ་དུ་ཚ་དྲོད་ཌིག་རི་ ༤༢° སེལ་ཤ་ས་

ཙམ་ཡིན། ཟླ་བ་ ༥ པར་རྒྱ་གར་གྱི་ནུབ་བྱང་ཁུལ་མང་ཆེ་བར་ཚ་དྲོད་ ༤༥° ཙམ་ཡིན། རྒྱ་གར་གྱི་ཕྱེད་གླིང་མཐོ་སྒང་ (Peninsular plateau) ཁུལ་དུ་ཚ་དྲོད་ཆུང་བ་ཡོད། དེ་ནི་རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡིན།

དབྱར་དུས་སུ་ཚ་དྲོད་རྒྱས་པ་དང་རྒྱ་གར་གྱི་བྱང་ངོས་སུ་རླུང་ཁམས་ཀྱི་སྟུག་ཚད་ཇེ་ཉུང་དུ་འགྲོ་ཡི་ཡོད། ནམ་

དུས་དེའི་སྐབས་རྒྱ་གར་གྱི་ནུབ་བྱང་ཁུལ་དུ་ལཱུ་ (Loo) ཞེས་པའི་རླུང་སྐམ་པོ་ཞིག་རྒྱག་གི་ཡོད།

55

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ས་ཁྲ། ༡ ཆར་དུས་ཚུགས་པ།

ས་ཁྲ། ༢ ཆར་དུས་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན།

ཆར་དུས་ཚུགས་པ། (Advancing monsoon)

ཟླ་བ་དྲུག་པའི​ི་ཚེ​ེས་ཤར་ནས་རྒྱ་གར་བྱང་གི​ི་ཐང་ (Northern plains) ལ་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ཧ་ཅང་ཆུང་

དུ་ཕྱི​ིན་ནས་གོ​ོ་ལ་ཕྱེ​ེད་ལྷོ​ོ་མའི​ི་ཚོ​ོང་འདྲེ​ེན་ལྷགས་པ་འཁྲི​ིད་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཤར་ལྷོ​ོའི ི་ཚོ​ོང་འདྲེ​ེན་ལྷགས་པ་འདི​ི་ནི​ི་རྒྱ་གར་ རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ལྷོ​ོ་ཁུལ་གྱི​ི་ཚ་ཁུལ་འོ​ོག་མ་ (Sub tropical) ནས་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད། ལྷགས་པ་དེ​ེ་ཚོ​ོ་དཀྱི​ིལ་ཐི​ིག་ནས་ལྷོ​ོ་ནུབ་ཁུལ་

དུ་བརྒྱབ་སྟེ​ེ་རྒྱ་གར་ཁུལ་དུ་ལྷོ​ོ་ནུབ་ཆར་དུས་ (Southwest monsoon) ཞེ​ེས་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ལྷགས་པ་དེ​ེ་ཚོ​ོ་རྒྱ་མཚོ​ོ་བརྒྱུད་ནས་ཡོ​ོང་བར་བརྟེ​ེན་དེ​ེས་ཉེ​ེ་བའི​ི་གླི​ིང་ཆེ​ེན་ཁུལ་དུ་བཞའ་ཚན་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འཁུར་

ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད། ལྷགས་པ་དེ​ེ་ཤུགས་དྲག་ཅི​ིང་མྱུར་ཚད་ལ་ཆུ་ཚོ​ོད་གཅི​ིག་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་ ༣༠ ཙམ་ཡི​ིན། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ནུབ་

བྱང་ཕུད་པའི​ི་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་སུ་ཆར་དུས་ཀྱི​ི་ལྷགས་པ་དེ​ེས་སྐོ​ོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ནམ་དུས་འདི​ིའི​ི་སྐབས་སུ་ཆར་པ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་རྒྱ་

གར་གྱི​ི་བྱང་ཤར་ཁུལ་དུ་བབ་པ་དང་འཛམ་གླི​ིང་ནང་གི​ི་ཆར་པ་ཆེ​ེ་ཤོས ོ ་བབ་ས་ཡང་མེ​ེ་གྷཱ་ལ་ཡ་མངའ་སྡེ​ེའི་ི མོ​ོ་སི​ིན་རཱམ་

(Mawsynram) ཡི​ིན།

ཆར་དུས་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག (Retreating monsoon)

ཟླ་ ༡༠ པ་དང་ ༡༡ སྐབས་ཉི​ི་མ་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བ་འཕྲོ​ོ་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་བྱང་གི​ི་ཐང་

སྟེ​ེང་དུ་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གནོ​ོན་ཤུ གས་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ལྷོ​ོ་ནུབ་ཆར་དུས་ཆུང་དུ་ཕྱི​ིན་ནས་རི​ིམ་པས་བྱང་གི​ི་

56

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཐང་ནས་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཟླ་ ༡༠ པ་དང་ ༡༡ ནི​ི་རླན་གཤེ​ེར་ཅན་གྱི​ི་

ཆར་དུས་ནས་དགུན་ཁ་ས་སྐམ་པོ​ོའི ི་དུས་ལ་འཕོ​ོ་

འགྱུར་འགྲོ​ོ་ བའི​ི་ དུས་ཚོ​ོད ་ཅི​ིག ་ཡི​ིན ། ཆར་དུས་

རྫོ​ོག ས་འགྲོ​ོ་ བ་དང་བསྟུན་གནམ་དྭངས་ཤི​ིང ་ཚ་ དྲོ​ོད་རྒྱས་ནས་ཉི​ིན་མོ​ོ་ཚ་བ་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་། དེ​ེ་ལ་ཟླ་བཅུ་ པའི​ི་དྲོ​ོད་ (October heat) ཟེ​ེར། འོ​ོན་ཀྱང་མཚན་མོ​ོ་

ཚ་གྲང་བསྙམས་ནས་བསི​ིལ་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

ཆར་པ་འབབ་ཚད། (Distribution of rainfall)

རྒྱ་གར་ནུབ་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁ་དང་བྱང་ཤ ར་གཉི​ིས་

སུ་ལོ​ོ་འཁོ​ོར་ཆར་པ་སན་ཊི​ི་མི​ི་ཊར་ ༤༠༠ ལྷག་

འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ནུབ་རཱཇསྠན་དང་། གུཇ་

ས་ཁྲ། ༣ ལོ​ོ་འཁོ​ོར་ཆར་པ་བགོ​ོ་འགྲེ​ེམས།

རཱཏ། ཧ་རི​ི་ཡཱ་ཎཱ། པན་ཇཱ​ཱབ་ཀྱི​ི་ཉེ​ེ་འདབས་སུ་ཆར་པ་སན་ཊི​ི་མི​ི་ཊར་ ༦༠ ལས་ཉུང་བ་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཌེ​ེག་

ཁན་མཐོ​ོ་སྒང་ནང་ངོ​ོས་སུ་སཧ་ཡ་དྷྲི​ིསི​ི་ (Sahya dris) ཁུལ་དུ་ཆར་པ་ཉུང་བ་འབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལྟར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་

ཡོ​ོངས་ལ་ཆར་པའི​ི་འབབ་ཚད་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡི​ིན་ནམ། །

སྦྱོང་ཚན།

དང་པོ། ལན་འགྲིག་པ་ལ་རྟགས་རྒྱོབ།

༡། འཛམ་གླིང་ནང་ཆར་པ་མང་ཤོས་འབབ་ས་ནི། ཀ) སིལ་ཆར།

ཁ) དྷ་རམ་ས་ལ།

ག) མོ་སིན་རཱམ།

ང) གོ་ཝ་ཧ་ཊི།

༢། དབྱར་དུས་ཚ་དྲོད་རྒྱས་པའི་སྐབས་སུ་རྒྱ་གར་ནུབ་བྱང་ཁུལ་ནས་བརྒྱབ་པའི་ལྷགས་པ་དེ་ལ།

57

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཀ) ཀལ་བཡེ་སཱ་ཁི།

ཁ) ཚོང་འདྲེན་ལྷགས་པ།

ག) ལཱུ།

༣། རྒྱ་གར་ནང་ཆར་དུས་ཟླ་བ་ག་དུས་ཙམ་ནས་འགོ​ོ་ཚུགས་སམ། ཀ) ཟླ་བ་ ༥

ཁ) ཟླ་བ་ ༦

ག) ཟླ་བ་ ༧

ཁ) ༧

ག) ༦

༤། རྒྱ་གར་ནང་ཟླ་བ་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་ ཙམ་ནས་ཆར་དུས་རྫོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཀ) ༩

ང) ཆར་རླུང་། ང) ཟླ་བ་ ༨

ང) ༡༠

༥། ལྷགས་པ་ནི་རླུང་གི་གནོན་ཤུགས་ཆེ་ས་ནས་ཆུང་སར་རྒྱག་གི་ཡོད། (དམ་བཅའ།) ནམ་ཟླ་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པའི་གནམ་གཤིས་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་ལ་ཟེར།(རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

གཉིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། ནམ་ཟླ་དང་གནམ་གཤིས་དབར་གྱི་ཁྱད་པར་བྲིས།

༢། སའི་གོ་ལའི་དཀྱིལ་ཐིག་ནས་སྣེ་གཉིས་ཀྱི་ཕྱོགས་སུ་བསྐྱོད་པའི་ཚེ་དྲོད་ཚད་ཆུང་དུ་འགྲོ་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ནམ། ༣། ཕྱི་མི་བོད་ལ་སླེབས་ན་མཁའ་རླུང་མི་འདང་བའི་དཀའ་ངལ་འཕྲད་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ནམ། ༤། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་གནོ​ོན་ཤུགས་ཟེ​ེར།

༥། རྒྱ་མཚོའི་ངོས་ཀྱི་ཆུ་ཚ་པོ་དང་རྒྱ་མཚོའི་གཏིང་གི་ཆུ་གྲང་མོ་ཡིན་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ནམ།

༦། ཁྱེད་རང་གནས་སའི་ས་ཆ་དེར་ལོ་གཅིག་ནང་གནམ་གཤིས་མི་འདྲ་བ་ག་ཚོད་འདུག ཚ་དྲོད་མཐོ་ཤོས་དང་དམའ་ཤོས་ཀྱི་ ཌིག་རི་ག་ཚོད་ཡིན་ནམ།

གསུམ་པ། བྱེད་སྒོ།

༡། སློབ་ཕྲུག་སོ་སོས་ས་གནས་ཀྱི་གནམ་གཤིས་དང་འབྲེལ་བའི་གནས་ཚུལ་འཛིན་གྲྭའི་ནང་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་དགོས།

༢། ང་ཚོའི་འཚོ་བའི་ནང་ནམ་ཟླ་དང་འབྲེལ་བའི་བོད་ཀྱི་གླུ་གཞས་དང་། དུས་ཆེན། ཁ་ལག་སོགས་གང་ཡོད་མེད་གྲོས་བསྡུར་ གྱིས།

༣། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཕྱོ​ོགས་མི​ི་འདྲ་བ་ནས་ཁང་པ་དང་། གྱོ​ོན་གོ​ོས། ཟས་ཀྱི​ི་པར་ཚོ​ོལ་དགོ​ོས། ནམ་ཟླ་དང་དེ​ེའི​ི་དབར་འབྲེ​ེལ་བ་

58

ས་ཁམས་རིག་པ།

གང་ཡོ​ོད་གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

བཞི་པ། ས་ཁྲ་ཁ་སྐོངས།

༡། ཆར་པའི་འབབ་ཚད་སན་ཊི་མི་ཊར་ ༤༠༠ ལས་མང་བའི་ས་ཆ། ༢། ཆར་པའི་འབབ་ཚད་སན་ཊི་མི་ཊར་ ༢༠ ལས་ཉུང་བའི་ས་ཆ།

59

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༦

ནགས་ཚལ།

༄༅། །ནགས་ཚལ་ནི་ས་ཆ་ཞིག་གི་སྟེང་དུ་ཤིང་སྡོང་མང་པོ་སྐྱེས་པ་ཞིག་ལ་ཟེར། དེས་མི་དང་། སྲོག་ཆགས།

སྐྱེ་དངོས་སོགས་ལ་ཕན་ཐོགས་ཆེན་པོ་ཡོད། ནགས་ཚལ་ནས་ང་ཚོར་ཤིང་ཆ་དང་། བུད་ཤིང་། སྡོད་གནས། ཟས་ སོགས་སྐྲུན་གྱི་ཡོད་པ་མ་ཟད། ནགས་ཚལ་གྱིས་ས་ཆུ་གཉིས་ལ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པ་དང་། ཁ་རླུང་གཙང་མ་བཟོ་བར་ ཕན་ཐོགས་ཡོད།

བྱེད་སྒོ། ནགས་ཚལ་དང་འབྲེལ་བའི་ཤེས་གསུམ་རེའུ་མིག་ཁ་སྐོངས། ཤེས་ཀྱི་ཡོད་པ།

ཤེས་འདོད་པ།

ཤེས་རྟོགས་བྱུང་བ།

དང་པོ། འཛམ་གླིང་ཁྱོན་ཡོངས་ལ་ཁྱབ་པའི་ནགས་ཚལ་སྤྱིའི་གནས་ཚུལ།

འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ནགས་ཚལ་སྤྱི​ིའི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ལ་ཧེ​ེཀ་ཊེ​ེར་ཐེ​ེར་འབུམ་ ༣་༩ ཡོ​ོད་པ་དང་། དེ​ེས་འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ིའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་

གྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༣༠% ཟི​ིན་ཡོ​ོད། མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཟས་རི​ིགས་དང་ཞི​ིང་ལས་རྟོ​ོག་ཞི​ིབ་ཚན་པས་ (Food and Agriculture Organization of the United Nattions) རོ​ོབ་རྩི​ིས་བྱས་པ་ལྟར་ན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༠

ནས་ ༢༠༡༠ བར་ལོ​ོ་བཅུའི​ི་རི​ིང་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་

བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་དང་རང་བྱུང་གི​ི་འགྱུར་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་

གྱི​ིས་ནགས་ཚལ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ནི​ི་

ཧེ​ེཀ་ཊེ​ེར་ས་ཡ་ ༡༣༠ ཙམ་ཡི​ིན་པ་དང་། ལོ​ོ་

ངོ​ོ་བཅུ་དེ​ེའི​ི་རི​ིང་ནགས་ཚལ་འདེ​ེབས་འཛུགས་

པར་རི​ིས། ༦་༡ གླི​ིང་ཆེ​ེན་བདུན་གྱི​ི་ནང་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཚུལ་མཚོ​ོན་པའི​ི་ས་ཁྲ།

60

ཀྱི​ིས་ཉམས་གསོ​ོ་བྱས་པའི​ི་བསྡོ​ོམས་རྩི​ིས་ནི​ི་ཧེ​ེཀ་ཊེ​ེར་ས་ཡ་ ༥༠ ཙམ་ཡི​ིན་པ་རེ​ེད།

ས་ཁམས་རིག་པ།

གཉིས་པ། ཨཕ་རི་ཀ་གླིང་ཆེན་གྱི་ནགས་ཚལ།

རོ​ོབ ་རྩི​ིས ་བྱས་ན་ཨཕ་རི​ི་ ཀ་གླི​ིང ་ཆེ​ེན ་གྱི​ི་ ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཁུལ་སྤྱི​ིའི​ི་ ས་ཁྱོ​ོན ་ལ་ཧེ​ེཀ ་ཊེ​ེར ་ས་ཡ་ ༦༥༠ ཡོ​ོད་པ་དང་། དེ​ེས་འཛམ་གླི​ིང་ནགས་ཚལ་སྤྱི​ིའི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༡༧ ཟི​ིན་ཡོ​ོད། ཨཕ་

རི​ི་ཀ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་རི​ིགས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ས་ཧེ​ེལ་ (Sahel) དང་ཤར་

ལྷོ​ོའི ི་གནམ་གཤི​ིས་སྐམ་ཤས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཚ་ཁུལ་དུ་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་ནགས་ཚལ་དང་། ནུབ་ དང་དབུས་ཀྱི​ི་གནམ་གཤི​ིས་བརླན་ཤས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཚ་ཁུལ་དུ་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་ནགས་ཚལ།

ཚ་བ་འབྲི​ིང་ཙམ་ཁུལ་དུ་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་ནགས་ཚལ། བྱང་ཕྱོ​ོགས་ས་ཁུལ་དུ་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་ ནགས་ཚལ། དེ​ེ་བཞི​ིན་ལྷོ​ོ་སྣེ​ེའི​ི་མཚོ​ོ་རྒྱུད་དུ་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་ཆུ་ཤི​ིང་ནགས་ཚལ་བཅས་

པར་རི​ིས། ༦་༢ ཨཕ་རི​ི་ཀ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་དུ་ ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཚུལ།

ཡི​ིན།

ཨཕ་རི​ི་ཀའི​ི་ཡུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་དོ​ོ་དམ་སྲི​ིད་བྱུས་ཞན་པ་དང་། ཡོ​ོང་འབབ་ ཞན་པ། དེ​ེ་བཞི​ིན་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད་ཚན་པ་ཁག་ཚད་དང་ལྡན་པའི​ི་ཡར་རྒྱས་ཕྱི​ིན་

མེ​ེད་པ་བཅས་ནི​ི་མི​ིག་སྔའི​ི་དཀའ་ངལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

གསུམ་པ། ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཤར་ཁུལ་དང་ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་མངའ་ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ།

ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡ་དང་ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་མངའ་ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་གྱི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་ནགས་ཚལ་སྤྱི​ིའི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༡༨་༨ ཟི​ིན་

ཡོ​ོད། ཁུལ་འདི​ིར་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནགས་ཚལ་ནི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ནུབ་བྱང་དང་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཤར་ཁུལ་དུ་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེ་

བཞི​ིན་ཨོ​ོསྟྲེ​ེ་ལི​ི་ཡཱ་དང་། ནི​ིའུ་ཛི​ི་ལེ​ེནྜ། ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ལྷོ​ོ་ཁུལ། ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ལྷོ​ོ་ཁུལ། ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་དབུས་ཁུལ་བཅས་

སུའང་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོ​ོ་ཡོ​ོད། འབྱུང་འགྱུར་ད་དུང་ཁུལ་འདི​ིའི​ི་ནགས་ཚལ་གྱི​ི་གཞི​ི་རྒྱ་ཆུང་དུ་མི​ི་འགྲོ​ོ་བ་དང་། ཡར་

རྒྱས་སོ​ོང་ཟི​ིན་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་དག་གི​ི་ནང་ནགས་ཚལ་གྱི​ི་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་རུ་སྐྱེ​ེད་ཐབས་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ཀྱང་། མི​ི་འབོ​ོར་

འཕེ​ེལ་ཚད་མགྱོ​ོགས་དྲགས་པ་དང་ཡོ​ོང་འབབ་ཇེ​ེ་ལེ​ེགས་སུ་འགྲོ​ོ་བ་དེ​ེས་ཤིངི ་གི​ི་ཅ་དངོ​ོས་སྤྱོ​ོད་ཁྱབ་སྔར་ལས་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་ རྒྱུ་ཡི​ིན་འདུག

བཞི​ི་པ། ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ནུབ་ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ།

ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ནུབ་ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཁུལ་སྤྱི​ིའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ལ་ཧེ​ེཀ་ཊེ​ེར་ས་ཡ་ ༣་༦༦ ཡོ​ོད་པ་དེ​ེས། ཁུལ་དེ​ེ་གའི​ི་

ས་ཁྱོ​ོན་ཧྲི​ིལ་པོ​ོའི ི་བརྒྱ་ཆ་ ༡ ཟི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ། འཛམ་གླི​ིང་ནགས་ཚལ་སྤྱི​ིའི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༠་༡ ཟི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁུལ་དེ​ེ་གའི​ི་མང་

61

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ། པར་རི​ིས། ༦་༣ ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ནུབ་ ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་ ཁྱབ་ཚུལ།

པར་རི​ིས། ༦་༤ ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཤར་ ཁུལ་དང་ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱ་ མཚོ​ོའི​ི་མངའ་ཁུལ་ གྱི​ི་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ ཚུལ།

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འབབ་བཟང་དུ་འགྲོ​ོ་བ་དང་། མི​ི་འབོ​ོར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཇེ​ེ་མགྱོ​ོགས་སུ་འགྲོ​ོ་བར་བརྟེ​ེན། འབྱུང་འགྱུར་གྱི​ི་

ལོ​ོ་རབས་ནང་འཚོ​ོ་བའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་བསྒྲུབ་པར་མུ་མཐུད་དུ་ཤི​ིང་དང་ཤི​ིང་ཆས་སྣ་ཚོ​ོགས་ནང་འདྲེ​ེན་ལ་བརྟེ​ེན་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད།

ལྔ་པ། ཡུ་རོ​ོབ་ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ།

ཡུ་རོ​ོབ་ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་ཧ་ཅང་སྟུག་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས། དེ​ེའི་ི ཁྱབ་ཁུལ་སྤྱི​ིའི་ི རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ལ་ཧེ​ེཀ་ཊེ​ེར་ས་ཡ་ ༡ ལས་མེ​ེད་

ཀྱང་། དེ​ེས་འཛམ་གླི​ིང་ནགས་ཚལ་སྤྱི​ིའི་ི བརྒྱ་ཆ་ ༢༧ ཟི​ིན་ཅི​ིང་། ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ཧྲི​ིལ་པོ​ོའི ི་བརྒྱ་ཆ་ ༤༥ ཟི​ིན་ཡོ​ོད། ཡུ་

རོ​ོབ་ཏུ་ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་པར་ཚད་ལྡན་གྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་དང་འཆར་འགོ​ོད་ལེ​ེགས་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས། ནགས་ལས་ཐོ​ོན་

ཁུངས་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་དང་། ཡོ​ོང་འབབ་ཇེ​ེ་མང་། ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བཅས་ཀྱི​ི་ཐད་འབད་པ་ལྷོ​ོད་མེ​ེད་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དྲུག་པ། ལེ་ཊིན་ཨ་མི་རི་ཀ་དང་ཁ་རི་བྷེན་ཁུལ་གྱི་ནགས་ཚལ།

ལེ​ེ་ཊི​ིན་ཨ་མི​ི་རི​ི་ཀ་དང་ཁ་རི​ི་བྷེ​ེན་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་གྱི​ིས་འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ིའི​ི་ནགས་ཚལ་གྱི​ི་བཞི​ི་ཆ་གཅི​ིག་ཟི​ིན་པས།

དེ​ེ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཁུལ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཏུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་རུ་གནམ་གཤི​ིས་ཚ་ཁུལ་དུ་

སྐྱེ​ེ་བའི​ི་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཁུལ་གྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ལ་ཧེ​ེཀ་ཊེ​ེར་ས་ཡ་ ༨༣༤ ཡོ​ོད་པ་དང་། གནམ་གཤི​ིས་གནས་སྟངས་གཞན་

པར་རི​ིས། ༦་༥ ཡུ་རོ​ོབ་ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཚུལ།

གྱི​ི་འོ​ོག་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཁུལ་གྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ལ་ཧེ​ེཀ་ཊེ​ེར་ས་ཡ་ ༡༣༠ ཡོ​ོད། མི​ི་ཚོ​ོགས་སྟུག་པའི​ི་ཨ་མི​ི་རི​ི་ཀའི​ི་ དབུས་ཁུལ་དང་ཁ་རི​ི་བྷེ​ེན་དུ་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ནས་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ལ་གནས་སྤོ​ོ་བྱེ​ེད་ཤུ གས་ཆེ​ེ་རུ་སོ​ོང་བས། ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་

62

ས་ཁམས་རིག་པ།

ལས་གཉེ​ེར་བྱེ​ེད་རྒྱུ་མཚམས་བཞག་སྟེ​ེ། ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་བྱེ​ེད་ཚད་ཇེ​ེ་ཉུང་དང་། དེ​ེ་སྔ་ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་

འབྲེ​ེག་བྱས་པའི​ི་ཤུ ལ་དུ་ནགས་ཚལ་འདེ​ེབས་འཛུགས་ཀྱི​ིས་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཁུལ་རྒྱ་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་འདུག དེ​ེ་ ལྟར་ཡང་ལྷོ​ོ་ཨ་རི​ིའི་ི ཁུལ་དུ་མི​ི་འབོ​ོར་དེ​ེ་ཙམ་མང་པོ​ོ་མེ​ེད་ཀྱང་། འབྱུང་འགྱུར་གྱི​ི་

ལོ​ོ་རབས་ནང་ཤི​ིང་ནགས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་བྱེ​ེད་ཚད་ཇེ​ེ་ཉུང་དུ་འགྲོ​ོ་ངེ​ེས་ཡི​ིན་པའི​ི་

རྣམ་པ་དེ​ེ་ཙམ་མཐོ​ོང་རྒྱུ་མེ​ེད་པ་ལྟ་བུར་མངོ​ོན།

བདུན་པ། བྱང་ཨ་མི​ི་རི​ི་ཀ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་གྱི​ི་ནགས་ཚལ།

བྱང་ཨ་རི​ིའི​ི་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཚད་ཀྱི​ིས་ཁུལ་དེ​ེ་གའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་སྤྱི​ིའི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༢༦

ཟི​ིན་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ིའི​ི་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཚད་ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༡༢ ཡི​ིན། ཨ་

རི​ིའི​ི་ས་ཁུལ་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ནགས་ཚལ་གྱི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ལ་ཧེ​ེཀ་ཊེ​ེར་ཡ་ས་ ༢༢༦ ཡོ​ོད་

པར་རི​ིས། ༦་༦ ལེ​ེ་ཊི​ིན་ཨ་མི​ི་རི​ི་ཀ་དང་ཁ་རི​ི་ པས། ཨ་རི​ི་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ནང་གི​ི་ནགས་ཚལ་སྟུག་ཤོ ོས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཨང་བཞི​ི་པ་ བྷེ​ེན་ཡུལ་དུ་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཚུལ།

ཡི​ིན་པ་རེ​ེད། འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་རབས་ཁ་ཤས་ནང་ཨ་རི​ིས་ནགས་ཚལ་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཧེ​ེཀ་

ཊེ​ེར་ས་ཡ་ ༣་༩ རྒྱ་སྐྱེ​ེད་བྱས་ཡོ​ོད་མོ​ོད། ཁེ​ེ་ན་ཌའི​ི་ཡུལ་དུ་ནགས་ཚལ་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་ཐད་གྲུབ་འབྲས་དེ​ེ་ཙམ་བྱུང་མེ​ེད། ནགས་ཚལ་ ས་ཁུལ་རྣམས་ཀམ་པ་ནི​ི་དག་གི​ི་བདག་དབང་འོ​ོག་ཡོ​ོད་ནའང་། འབྱུང་འགྱུར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རབས་ནང་ཁེ​ེ་ན་ཌ་དང་ཨ་རི​ིའི​ི་ཡུལ་གྱི​ི་

ནགས་ཚལ་གནས་བབ་ཇེ​ེ་ཞན་དུ་མི​ི་འགྲོ​ོ་བར་སོ​ོར་གནས་ཐུབ་པར་ངེ​ེས།

བརྒྱད་པ། གླིང་སྣེའི་ཁུལ་གྱི་ནགས་ཚལ།

འཛམ་གླི​ིང་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ནགས་ཚལ་ནི​ི་ཨུ་རུ་སུ་དང་། ས་ཁན་ཌི​ི་ན་ཝི​ི་ཡ། (Scandinavia) བྱང་ཨ་རི​ི་བཅས་ཀྱི​ི་

མངའ་ཁོ​ོངས་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ལ་ཁྱབ་ནས་ཡོ​ོད་པ་དང་། རོ​ོབ་རྩི​ིས་བྱས་ ན་དེ​ེས་ཁྱབ་ཁུལ་གྱི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ས་ཡ་ ༡༣་༨ ཡོ​ོད།

བྱང་ཕྱོ​ོགས་དྲོ​ོད་ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་ (Boreal Forest) འདི​ི་ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་

པར་རི​ིས། ༦་༧ བྱང་ཨ་རི​ི་གླི​ིང་ཆེ​ེན་དུ་ ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཚུལ།

སུ་སྣོ​ོད་བཅུད་མ་ལག་ (Ecosystem) ཁྱབ་ཁུལ་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་གཉི​ིས་ཡོ​ོད་པའི​ི་

ནང་གི​ི་གཅི​ིག་ཡི​ིན་པ་དང་། སྣོ​ོད་བཅུད་མ་ལག་ཁྱབ་ཁུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གཞན་དེ​ེ་ནི​ི་

བྱང་སྣེ​ེའི​ི་ཐང་ (Tundra) ཁུལ་ཡི​ིན། བྱང་སྣེ​ེའི​ི་ཐང་ནི​ི། བྱང་ཕྱོ​ོགས་དྲོ​ོད་ཁུལ་གྱི​ི་

ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཡུལ་ལས་ཀྱང་བྱང་གི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཡོ​ོད་པ་དང་། དེ​ེའི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ིས་བྱང་འཁྱགས་རོ​ོམ་རྒྱ་མཚོ​ོ་

བར་ཁྱབ་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་དྲོ​ོད་ཁུལ་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་ལ་ཚོ​ོང་ལས་ཁེ​ེ་གཉེ​ེར་གྱི​ི་རི​ིན་ཐང་ཆུང་ཡང་། དེ​ེའི​ི་ཁྱབ་ཁུལ་ གྱི​ི་བྱང་ཕྱོ​ོགས་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་མཚོ​ོན་ན་ཐོ​ོན་ཁུངས་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད།

63

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ནགས་ཚལ།

སྤྱི​ིར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ནགས་ཚལ་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་ས་བབ་དམའ་བའི​ི་ལྷོ​ོ་ཤར་མཐའ་

མཚམས་ས་ཁུལ་དང་གཙང་པོ​ོའི ི་གཡས་གཡོ​ོན་གྱི​ི་རི​ི་འདབས་སུ་ཡོ​ོད། དེ​ེའི​ི་

ཁྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤི​ིང་རི​ིགས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་ས་མཐོ​ོའི ི་སྟེ​ེང་དུ་སྐྱེ​ེ་བའི​ི་ཐང་ཤི​ིང་སྟེ​ེ། གསོ​ོམ་

ཤི​ིང་དང་། སྒྲོ​ོན་ཤི​ིང་། ཤུག་པ་སོ​ོགས་ཤི​ིང་སྣ་རི​ིགས་འདྲ་མི​ིན་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ དག་ལྷོ​ོ་ཕྱོ​ོགས་རླན་གཤེ​ེར་ཁུལ་གྱི​ི་ས་བབ་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༣༨༠༠ ནས་ཅུང་

སྐམ་ཤ ས་ཆེ​ེ་བའི​ི་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཁུལ་གྱི​ི་ས་བབ་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༤༣༠༠ བར་ དུ་སྐྱེ​ེས་འཚར་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༦་༨ གླི​ིང་སྣེ​ེའི​ི་ཁུལ་དུ་ནགས་ཚལ་ ཁྱབ་ཚུལ།

ཤི​ིང་ནགས་ཀྱི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་མཐུག་ཚད་ལ་ཆ་བཞག་ན། ཧེ​ེག་ཊར་རེ​ེར་མི​ི་ཊར་རྒྱ་དཔངས་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༢༧༢ རེ​ེ་ཟི​ིན་

གྱི​ི་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་། བོ​ོད་དབུས་ཁུལ་གྱི​ི་ཐང་ཤི​ིང་སོ​ོགས་ཤི​ིང་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཆ་སྙོ​ོམས་མཐུག་ཚད་དེ​ེ་ཧེ​ེག་ཊར་རེ​ེར་མི​ི་ཊར་རྒྱ་ དཔངས་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༢༣༠༠ ཙམ་ཟི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པས་མཐུག་ཚད་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་ལ་སླེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བོ​ོད ་ཀྱི​ི་ མཐའ་མཚམས་ས་ཁུལ་དུ་རྒྱ་ནག་གི​ིས ་

འགྲུལ་ལམ་ཇི​ི་ ཙམ་འཛུགས་སྐྲུན་བྱས་པ་དེ​ེ་ ཙམ་གྱི​ིས ་

ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་ཚད་མང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། འགྲུལ་ལམ་ནི​ི་

རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་མི​ི་འབོ​ོར་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་དང་། རང་གི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་

ཁོ​ོ་ནར་དམི​ིགས་ཏེ​ེ་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱས་པ་དང་། དེ​ེ་དག་གི​ི་ཆེ​ེད་

དུ་བཏང་བའི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་རྣམས་ནི​ི་བོ​ོད་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་ འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་གྱི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་བཏང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༠ ཙམ་

ལ་ཤི​ིང་ནགས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་ནི​ི་བོ​ོད་ནང་ལས་ཀ་སྤྲོ​ོད་ཡུལ་ཆེ​ེ་

པར་རི​ིས། ༦་༩ ཀོ​ོང་པོ​ོ་ཁུལ་དུ་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་བྱས་པའི​ི་ནགས་ཚལ།

ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་གྲས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། ཀོ​ོང་པོ​ོ་ཁུལ་གཅི​ིག་པུར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༩ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་དམག་མི​ི་དང་། བོ​ོད་མི​ི་

བཙོ​ོན་པ་ཉི​ིས་ཁྲི​ི་ལྷག་ཙམ་གྱི​ིས་ཤི​ིང་ནགས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་དང་དབོ​ོར་འདྲེ​ེན་གྱི​ི་ལས་ཀ་བྱས་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད། ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག

དུས་རྒྱུན་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་སྣ་ཚོ​ོགས་ལ་དམི​ིགས་ཏེ​ེ་ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་

ན།རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་ནགས་ཚལ་རྩ་མེ​ེད་བཟོ​ོས་ཏེ​ེ་ཞི​ིང་སར་བཅོ​ོས་པའམ། གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་འཛུགས་སྐྲུན་

གྱི​ི་གནས་སུ་བཅོ​ོས་པ་ལྟ་བུ་དང་། གཞན་ཡང་ཤི​ིང་ནགས་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་གི​ིས་ནང་ཆས་དང་ཡོ​ོ་བྱད་སྣ་ཚོ​ོགས་བཟོ​ོས་

64

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཏེ​ེ་ཚོ​ོང་ལས་གཉེ​ེར་བའམ། ཁང་པ་འཛུགས་སྐྲུན་དང་བུད་

ཤི​ིང་དུ་སྤྱོ​ོད་པ་སོ​ོགས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་ལྟ་བུ་རེ​ེད།

བཟོ​ོ ་ ལས་གསར་བརྗེ​ེ ་ (Industrail Revolution)

བྱུང་བ་ནས་ད་ལྟའི​ི་བར་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ནགས་ཚལ་ཕྱེ​ེད་

ཀ་ཙམ་གཅོ​ོད ་འབྲེ​ེག ་བྱས་ཡོ​ོད ་པས། རང་བྱུང་ནགས་

ཚལ་གྱི​ི་ གནས་བབ་ལ་གཏོ​ོར ་སྐྱོ​ོན ་ཚབས་ཆེ​ེན ་བཏང་

ཡོ​ོ ད ། དེ​ེ ར ་བརྟེ​ེ ན ་ནགས་ཚལ་དུ་འཚོ​ོ ་ གནས་འཆའ་

པར་རི​ིས། ༦་༡༠ གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་བྱས་ནས་གདུང་མ་བཟོ​ོས་པ།

བའི​ི་རི​ི་དྭགས་དང་། གཅན་གཟན། བྱ་བྱི​ིའུ་སོ​ོགས་སྲོ​ོག་ལྡན་དང་སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་ས་ཡ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་སྐྱེ​ེ་འཕེ​ེལ་ལ་ཕོ​ོག་

ཐུག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཏང་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན། ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ།

ནགས་ཚལ་ནི​ི་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་འཚོ​ོ་གནས་སྤྱི​ི་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་གྲུབ་ཆ་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན།

དཔེ​ེར་ན། ནགས་ཚལ་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པོ​ོ་ཡོ​ོད་ཚེ​ེ། དེ​ེས་ས་བཅུད་མི​ི་ཉམས་པ་དང་། ཆུའི​ི་ཐོ​ོན་ཁུངས་ལེ​ེགས་པོ​ོ་ཡོ​ོང་

བར་ཕན་རླབས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དང་། སྐྱེ​ེ་ཁམས་ཁོ​ོར་ཡུག་ཡུན་གནས་དང་ནམ་ཟླར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་མི​ི་འགྲོ​ོ་བར་ཕན་ཐོ​ོགས་ཆེ​ེན་

པོ​ོ་ཡོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་པར་གཞུང་གི​ི་ངོ​ོས་ནས་སྒྲུབ་ཐུབ་པ་ནི​ི།

¾ ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་སྒྲིག་ཁྲིམས་གཏན་འབེབས་བྱེད་པ།

¾ ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་དང་བླངས་ཚོགས་པ་ཁག་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱེད་པ། ¾ ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོབ་དང་འབྲེལ་བའི་གོ་རྟོགས་ལས་རིམ་སྤེལ་བ། ¾ ཤིང་སྡོང་འདེབས་འཛུགས་ཀྱི་ལས་གཞི་ལ་མཐུན་འགྱུར་གནང་བ།

མི​ི་སྒེ​ེར་ཞི​ིག་གི​ི་ངོ​ོས་ནས་རང་བྱུང་ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཐད་དཀའ་ཚེ​ེགས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མེ​ེད་པར་ནུས་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འདོ​ོན་ ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན།

¾ རང་ཉིད་ཀྱི་གྲོགས་པོ་དང་ཁྱིམ་མི་ཚོར་རང་བྱུང་ནགས་ཚལ་ཉམས་རྒུད་འགྲོ་བའི་སྐོར་ངོ་སྤྲོད་བྱེད་པ།

¾ ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོབ་ཐད་ནུས་པ་འདོན་པའི་གཞུང་དང་སྒེར་གྱི་ཚོགས་པ་སོགས་སུ་དང་བླངས་བྱེད་པ། ¾ ནགས་ཚལ་གཅོད་འབྲེག་བྱས་པའི་ཡུལ་དུ་བསྐྱར་འཛུགས་བྱེད་པ།

65

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

¾ ནགས་ཚལ་ཉུང་བའི་ཡུལ་སོགས་སུ་ཤིང་སྡོང་འདེབས་འཛུགས་བྱེད་པ།

གོ​ོང་གསལ་རྣམས་ནི​ི་གཞུང་དང་མི​ི་སྒེ​ེར་རེ​ེ་རེ​ེའི​ི་ངོ​ོས་ནས་ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཐད་ནུས་པ་འདོ​ོན་ཐབས་སྟབས་

བདེ​ེ་ཤོ​ོས་དེ​ེ་ཡི​ིན་ལ། མི​ི་སྒེ​ེར་རེ​ེ་རེ​ེའི​ི་ངོ​ོས་ནས་འདི​ི་ལྟ་བུའི​ི་འབད་བརྩོ​ོན་བྱས་ཚེ​ེ། འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་གྲངས་ས་ཡ་མང་པོ​ོས་

ཐུན་མོ​ོང་གི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཆེ​ེད་ནུས་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འདོ​ོན་ཐུབ་རྒྱུར་གདོ​ོན་མི​ི་ཟའོ​ོ། །

སྦྱོང་ཚན།

དང་པོ། ལན་འགྲིག་པ་ལ་རྟགས་རྒྱོབ།

༡། འཛམ་གླིང་གི་ནགས་ཚལ་སྤྱིའི་རྒྱ་ཁྱོན་ལ་ཧེཀ་ཊེར་ཐེར་འབུམ། ཀ) ༤་༩

ཁ) ༢་༩

ག) ༣་༩

ང) ༡་༩

༢། ཨེ་ཤི་ཡའི་ནུབ་ཁུལ་གྱི་ནགས་ཚལ་ཁྱབ་ཁུལ་སྤྱིའི་ས་ཁྱོན་ལ་ཧེཀ་ཊེར་ས་ཡ།

ཀ) ༣་༦༦

ཁ) ༣་༧༧

ག) ༢་༦༦

ང) ༢་༧༧

ཀ) དང་པོ།

ཁ) གཉིས་པ།

ག) གསུམ་པ།

ང) བཞི་པ།

༣། ཨ་རི་ནི་འཛམ་གླིང་ནང་གི་ནགས་ཚལ་སྟུག་ཤོས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཨང་།

གཉིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། ཅི་འདྲ་ཞིག་ལ་ནགས་ཚལ་ཟེར། ཁྱེད་ཀྱི་ཉེ་འཁོར་དུ་ནགས་ཚལ་མཐོང་རྒྱུ་འདུག་གམ། ༢། ཨཕ་རི་ཀ་གླིང་ཆེན་དུ་སྐྱེ་བའི་ནགས་ཚལ་རིགས་གཙོ་བོ་གང་དག་ཡིན་ནམ། ༣། ཨེ་ཤི་ཡའི་ནུབ་ཁུལ་གྱི་ནགས་ཚལ་སྐོར་བྲིས།

༤། བོད་ཡུལ་དུ་ཤིང་རིགས་གཙོ་བོ་གང་དང་གང་ཡོད་དམ།

66

༥། ཁྱེ​ེད་རང་གི​ིས་ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཆེ​ེད་བྱ་བ་གང་ཞི​ིག་བྱེ​ེད་ཐུབ་བམ།

གསུམ་པ། གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས། (གཤམ་གྱི​ི་བརྗོ​ོད་གཞི​ི་གང་རུང་གཅི​ིག་ལ་བརྙན་བཟོ​ོ་ཐབས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས) ༡། འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ིའི​ི་ནགས་ཚལ་གྱི​ི་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་དོ​ོན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ།

༢། ནགས་ཚལ་ཉུང་དུ་སོ​ོང་བ་དེ​ེས་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་འཚོ​ོ་གནས་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་འབྱུང་ཚུལ་ཤོ​ོད། ༣། འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་ནགས་ཚལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཐབས་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དམ།

༤། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ནགས་ཚལ་སྐོ​ོར་གྱི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་དང་གནས་ཚུལ་མཁོ​ོ་བསྒྲུབ་ཀྱི​ིས་འཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱོ​ོས།

བཞི​ི་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། ནགས་ཚལ་ནས་ང་ཚོ​ོར་ཐོ​ོན་ཁུངས་གང་དང་གང་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་ཐོ​ོ་འགོ​ོད་བྱོ​ོས།

༢། ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་ནགས་ཚལ་ནང་ཤི​ིང་སྡོ​ོང་རི​ིགས་འདྲ་མི​ིན་གང་དང་གང་འདུག་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཏེ​ེ་མི​ིང་བྲི​ིས། ༣། ནགས་ཚལ་གྱི​ི་དགེ​ེ་མཚན་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་ཚོ​ོམ་བུ་རེ​ེའུ་མི​ིག་བྲི​ིས།

ནགས་ཚལ་གྱི་དགེ་མཚན།

67

ས་ཁམས་རིག་པ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༧

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ།

༄༅། །གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ་ (Global Warming) ནི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་བ་ལ་ཟེ​ེར། དེ​ེ་ལྟར་དྲོ​ོད་ཚད་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་དོ​ོན་ནི​ི་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་ (Greenhouse gas) ཇེ​ེ་མང་དུ་སོ​ོང་བས་ཡི​ིན། རླུང་ཁམས་ཀྱི​ི་

དྲོ​ོད་ཚད་འཕར་བར་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་དག་ནི​ི་ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན་ (Carbon dioxide) དང་། རླངས་པ། (Water vapour) ཟེ​ེ་རླུང་ཟུང་གི​ི་འཚོ​ོ་རྐྱང་ཅན།(Dinitrogen Monoxide) མི​ི་ཐེ​ེན་ (Methane) བཅས་ཡི​ིན།

ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་འདི​ི་དག་ལ་ཉི​ི་མའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཛི​ིན་པའི​ི་ནུས་པ་ཡོ​ོད་པ་དང་། སའི​ི་གོ​ོ་ལ་འདི​ི་དྲོ​ོད་ཁོ​ོལ་ལྡན་པ་

ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའང་རླངས་རྫས་འདི​ི་དག་གི​ིས་ཉི​ི་མའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་བཟུང་བ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་བྱུང་བ་རེ​ེད། གལ་ཏེ​ེ་རླུང་ཁམས་ནང་

རླངས་རྫས་འདི​ི་དག་མེ​ེད་ཚེ​ེ། ཉི​ི་མའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་སའི​ི་གོ​ོ་ལར་ཕོ​ོག་རྗེ​ེས་རླུང་ཁམས་སུ་མི​ི་ཐོ​ོགས་པར་ཕྱི​ིར་བར་སྣང་དུ་ལྡོ​ོག་

འགྲོ​ོ་བས། སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་རླུང་ཁམས་སུའང་དྲོ​ོད་ཁོ​ོལ་མེ​ེད་པར་འགྱུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེས་ན་སྤྱི​ིར་རླུང་ཁམས་སུ་རླངས་རྫས་ རླུང་ཁམས་ནི་མཁའ་དབུགས་ཀྱིས་ཁྱབ་ པའི་ཁོར་ཡུག་སྤྱི་ལ་གོ་དགོས།

ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་ཀྱི་ཁེབས།

སྤྱིར་ཉི་མའི་དྲོད་ཕྱིར་ལྡོག་གི་ཡོད་ཀྱང་། མི་ཉུང་བ་ཞིག་རླུང་ཁམས་སུ་ལྗང་ཁང་ རླངས་རྫས་ཀྱིས་འཛིན་པར་བྱེད་པས། གོ་ལའི་ཁམས་འདི་དྲོད་ཁོལ་ལྡན་པ་ ཞིག་ཏུ་འགྱུར་གྱི་ཡོད།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༧་༡ གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ།

ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་ཀྱི​ི་ཁེ​ེབས་གཡོ​ོགས་ བརྟོ​ོལ་ཏེ​ེ། ཉི​ི་འོ​ོད་རླུང་ཁམས་ནང་འཛུལ་བ། ཉི་མ།

ཉི་འོད་ས་ངོས་སུ་ཐིམ་རྗེས། སླར་ ཡང་འོད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཕྱིར་རླུང་ ཁམས་སུ་ལྡོག་ནས་འཕྲོ་བ།

68

ཉི་འོད་ས་སྒང་དུ་འཕྲོས་རྗེས། སྐམ་ས་དང་ ཆུ་ངོགས་སུ་ཉི་མའི་དྲོད་ཁོལ་འཐིམ་པ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

འདི​ི་མེ​ེད་ཐབས་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ། འོ​ོན་ཀྱང་ད་དུང་གསལ་པོ​ོར་ངེ​ེས་དགོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ནི​ི། རླུང་ཁམས་སུ་ རླངས་རྫས་འདི​ི་དག་མང་དྲགས་ན་དགེ​ེ་སྐྱོ​ོན་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་མེ​ེད་དེ​ེ་རེ​ེད། རླུང་ཁམས་སུ་རླངས་རྫས་འདི​ི་དག་མང་དྲགས་ པ་དེ​ེས་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བས་མི​ི་དང་། སྲོ​ོག་ཆགས། རྩི​ི་ཤི​ིང་ཚང་མའི​ི་

འཚོ​ོ་གནས་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད། དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ ་པའི​ི་དུས་མགོ​ོ་ནས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་ཆ་སྙོ​ོམས་ ༠་ ༨༚ སེ​ེལ་ཤ ་ས་འཕར་ཡོ​ོད།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཙོ​ོ་བོ​ོ།

འཛམ་གླི​ིང་ཡུལ་གྲུ་གང་སར་བཟོ​ོ་གྲྭ་དར་ཁྱབ་ཤི​ིན་ཏུ་ཆེ​ེ་བའི​ི་དུས་སྐབས་འདི​ིར། ལོ​ོ་རེ​ེ་བཞི​ིན་རླངས་འཁོ​ོར་དང་།

གནམ་གྲུ། འཕྲུལ་འཁོ​ོར་བཅས་ཁྲི​ི་སྟོ​ོང་མང་པོ​ོ་བཟོ​ོ་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ིན་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེ་དག་ཚང་མས་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་ (ཀར་

བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན། རླངས་པ། ཟེ​ེ་རླུང་ཟུང་གི​ི་འཚོ​ོ་རྐྱང་ཅན། མི​ི་ཐེ​ེན།) སྔར་ལས་མང་བ་སྐྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པས། གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་ལོ​ོ་

རེ​ེ་བཞི​ིན་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་ལ། གཞན་ཡང་འཛམ་གླི​ིང་ནང་བ་ཕྱུགས་གྲངས་ཐེ​ེར་འབུམ་

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༧་༢ རི​ི་མོ​ོ་འདི​ི་ལས་ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཅི​ི་ཞི​ིག་མཐོ​ོང་གི​ི་འདུག རི​ི་མོ​ོའི ི་ནང་གི​ི་གནམ་གྲུ་དང་། རླངས་འཁོ​ོར། སྤྱི​ི་སྤྱོ​ོད་རླངས་ འཁོ​ོར། གྲུ་གཟི​ིངས། བཟོ​ོ་གྲྭ་བཅས་ལ་ཐུན་མོ​ོང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐྱོ​ོན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཅི​ི་ཞི​ིག་རེ​ེད་དམ།

༡་༥ ཡོ​ོད་པ་གཙོ​ོས་སེ​ེམས་གཞན་དག་གི​ིས་ཀྱང་མི​ི་ཐེ​ེན་གཙོ​ོ་བྱས་པའི​ི་རླངས་རྫས་མི​ི་གཙང་བའི​ི་རི​ིགས་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ིན་ཡོ​ོད་

པ་དང་། ཞི​ིབ་འཇུག་པ་ཚོ​ོས་གསུངས་པ་ལྟར་ན། ཉི​ིན་རེ​ེར་ཆ་སྙོ​ོམས་བྱས་ན་བ་ཕྱུགས་ཀྱི​ིས་མི​ི་ཐེ​ེན་ལི​ི་ཊར་ ༡༠༠ ནས་ ༢༠༠ ཡས་མས་ཤི​ིག་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ལ། དེ​ེས་ཀྱང་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་རྒྱས་པར་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

མདོ​ོར་ན་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི། གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་འཛུགས་སྐྲུན་དང་། བཟོ​ོ་ལས་དར་རྒྱས། ནགས་

ཚལ་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག འགྱུར་རྡོ​ོ་བུད་རྫས་སུ་སྤྱོ​ོད་ཐལ་ཆེ​ེ་བ། ཞི​ིང་ལས་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་རྒྱ་ཆེ​ེར་གཉེ​ེར་བ་བཅས་ཆགས་ཡོ​ོད། འདི​ི་དག་ནི​ི་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་སྐྱེ​ེད་བྱེ​ེད་གཙོ​ོ་བོ​ོར་གྱུར་ཡོ​ོད་པས། རླུང་ཁམས་སུ་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་མང་དུ་སོ​ོང་ སྟེ​ེ། གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་ལོ​ོ་རེ​ེར་འཕར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། གལ་ཏེ​ེ་ང་ཚོ​ོས་མུ་མཐུད་དུ་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་ཇེ​ེ་མང་དུ་འགྲོ​ོ་བར་ཚོ​ོད་

69

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

འཛི​ིན་མ་བྱས་ཚེ​ེ། དེ​ེས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ཐོ​ོག་གི​ི་འཚོ​ོ་གནས་ལ་མི​ི་འདོ​ོད་པའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐེ​ེབས་ངེ​ེས།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཉི​ིན་རེ​ེའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་སྤྱོ​ོད་པའི​ི་ཅ་དངོ​ོས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན་མང་པོ​ོ་སྐྱེ​ེད་

བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པར་དོ​ོ་སྣང་བྱས་མྱོ​ོང་ངམ། གཤམ་ཀྱི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་ནང་བཀོ​ོད་པའི​ི་ཁྱི​ིམ་ཆས་འདི​ི་དག་གི​ིས་ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་

ཟུང་ལྡན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཀྱང་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བར་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་ཡོ​ོང་ཐབས་སུ་ཅ་དངོ​ོས་འདི​ི་དག་སྤྱོ​ོད་

སྟངས་རན་པ་ཞི​ིག་ཡོ​ོང་བར་འབད་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེ། ཅ་དངོ​ོས་འདི​ིའི​ི་རི​ིགས་སྤྱོ​ོད་པར་གློ​ོག་གི​ི་ནུས་ཤུ གས་སྤྱོ​ོད་དགོ​ོས་པས། དུས་རྒྱུན་རང་ལ་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དེ​ེ་ཙམ་མེ​ེད་ཀྱང་གློ​ོག་ནུས་ཚོ​ོད་མེ​ེད་དུ་སྤྱད་ཚེ​ེ། དེ​ེས་གློ​ོག་གི​ི་ནུས་ཤུགས་ཐོ​ོན་ཁུངས་ཆུད་

ཟོ​ོས་སུ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། གོ​ོ་ལའི​ི་དྲོ​ོད་ཚད་རྒྱས་པར་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན་ ཡང་མང་པོ​ོ་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་དགོ​ོས།

ཤེལ་ཏོག

འཁྱགས་སྒམ།

ཀམ་པུ་ཊར།

རླུང་འཕྲིན།

རླུང་འཁོར།

ཆུ་ཚ་པོ་བཟོ་ཆས།

དབུར་ཏི།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན།

བརྙན་འཕྲིན།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༧་༣གོ​ོ་ལ་ཚ་དྲོ​ོད་རྒྱས་པར་བྱེ​ེ​ེད་པའི​ི་ཅ་དངོ​ོས་རི​ིགས།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བར་བརྟེ​ེན་ནས་ནམ་ཟླར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དུས་རྒྱུན་ནམ་ཟླ་གྲང་སར་སྔར་

བས་དྲོ​ོད་ཚད་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བ་དང་། ཡང་དུས་རྒྱུན་ནམ་ཟླ་དྲོ​ོ་སར་སྔར་བས་དྲོ​ོད་ཚད་ཆུང་དུ་འགྲོ​ོ་བ་སོ​ོགས་རྒྱུན་གཏན་ ཁྱེད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།

གོ​ོ ་ ལའི​ི ་ ཚ་དྲོ​ོ ད ་འཕེ​ེ ལ ་བའི​ི ་ རྐྱེ​ེ ན ་གྱི​ི ས ་ འདས་པའི​ི་ ལོ​ོ་ རབས་ཁ་ཤས་རི​ིང ་བྱང་ སྣེ​ེ་ གླི​ིང ་གི​ི་ མངའ་ཁུལ་གྱི​ི་ མཚེ​ེ འུ ་ ༡༢༥ བསྐམས་ཡོ​ོད།

མི​ིན་པའི​ི་གནས་ཚུལ་མང་པོ​ོ་བྱུང་སྟེ​ེ། ཁོ​ོར་ཡུག་དེ​ེའི​ི་སྐྱེ​ེ་དངོ​ོས་སྲོ​ོག་ཆགས་

ཀུན་གྱི​ི་ འཚོ​ོ་ གནས་ལ་གོ​ོམ ས་འདྲི​ིས ་དཀའ་བའི​ི་ གནོ​ོད ་པ་ཐེ​ེབ ས་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད །

དཔེ​ེར་ན། གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ནམ་ཟླར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འགྲོ​ོ་

བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེས་རྐྱེ​ེན་པས་གཙང་པོ​ོ་དང་མཚོ​ོ་རྣམས་འཕེ​ེལ་ཏེ​ེ་མཚོ​ོ་དཀྱི​ིལ་དུ་

ཆགས་པའི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་དང་ས་ཆ་དམའ་སར་ཆགས་པའི​ི་གྲོ​ོང་དང་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་མང་

པོ​ོའི ི་གནས་སྟངས་ལ་དཀའ་ངལ་འཕྲད་ཉེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ས་ཁུལ་

70

ས་ཁམས་རིག་པ།

མི​ི་ཉུང་བ་ཞི​ིག་ལ་ཆུ་ལོ​ོག་གི​ི་གནོ​ོད་འཚེ​ེའང་བསྟུད་མར་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་ལྟ་བུ་དང་། གཞན་ཡང་ས་ཁུལ་ཁ་ཤ ས་ལ་ ཁྱེད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༢ ལོར་བོད་གཞུང་ དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་ཕྱོགས་ལས་རྣམ་ རྒྱལ་དབུ་བརྙེས་ནས་བཟུང་། ལོ ་ ལྟར་རི་དྭགས་སེམས་ཅན་སྲུང་སྐྱོབ་ ཆེད་རི་ཀླུང་རྩ་ཚིག་གམ། རི་རྒྱ་ཀླུང་ རྒྱ་བསྡམས་པའི་ཁྲིམས་སྲོལ་ཡོད་པ་ རེད། ཕྱི་ལོ་༡༩༨༨ ལོར་འཛམ་གླིང་གནམ་ གཤི ས ་བརྟག་དཔྱད་ལྷན་ཚོགས་ དང་མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ཚོ ག ས་ཁོར་ ཡུག་ལས་འཆར་ཚན་པའི་ངོས་ནས་ ནམ་ཟླར་འགྱུར་ལྡོག་འགྲོ་བའི་གནས་ ཚུལ་བརྟག་དཔྱད་སྡེ་ཁག་(Intergov-

ernmental Panel on Climate Change, IPCC) བཙུགས།

དྲོ​ོད་ཚད་ཆེ​ེ་རུ་སོ​ོང་སྟེ​ེ་ཐན་པ་དང་མེ​ེ་སྐྱོ​ོན་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་ལྟ་བུ་རེ​ེད། གནད་དོ​ོན་

འདི​ིའི​ི་རྐྱེ​ེན་པས་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ལྷོ​ོ་སྣེ​ེ་དང་བྱང་སྣེ​ེར་གནས་པའི​ི་པེ​ེང་གུན་དང་དོ​ོམ་

དཀར་སོ​ོགས་གྲང་སར་འཚོ​ོ་བའི​ི་སྲོ​ོག་ཆགས་རྣམས་སྟོ​ོང་ཉེ​ེན་གྱི​ི་གནས་སུ་གྱར་

བཞི​ིན ་ཡོ​ོད ་ལ། ས་ཆ་ཁ་ཤས་ལ་རྩི​ི་ཤི​ིང ་སྐམ་པ་དང་། མཚེ​ེའུ ་དང་གཙང་པོ​ོ་

སྐམ་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་འོ​ོག་སྲོ​ོག་ཆགས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་འཚོ​ོ་གནས་ཉེ​ེན་ ཁའི​ི་གནས་སུ་གྱར་ཡོ​ོད།

འཛམ་གླི​ིང་འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (World Health Organization) ཀྱི​ིས་

བརྗོ​ོད ་པ་ལྟར་ན། གོ​ོ་ ལའི​ི་ ཚ་དྲོ​ོད ་འཕེ​ེལ ་བ་ལ་བརྟེ​ེན ་ནས་ལོ​ོ་ རེ​ེར ་མི​ི་ གྲངས་ ༡,༥༠,༠༠༠ ལྷག་གི​ི་ཚེ​ེ་སྲོ​ོག་འཆོ​ོར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ལ། མི​ི་འབོ​ོར་ས་ཡ་ ༥ ཙམ་ནད་

གྱི​ིས་མནར་གྱི​ིན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༣༠ ལ་སླེ​ེབས་དུས་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བའི​ི་ རྐྱེ​ེན་པས་མི​ི་རྣམས་འཆི​ི་བ་དང་ནད་ཀྱི​ིས་མནར་བའི​ི་གྲངས་ཚད་དེ​ེ་ལྡབ་གཅི​ིག་

གི​ིས་འཕར་ངེ​ེས་རེ​ེད།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བའི​ི་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན།

དེ​ེང ་སང་གོ​ོ་ ལའི​ི་ ཚ་དྲོ​ོད ་འཕེ​ེལ ་བའི​ི་ གནོ​ོད ་སྐྱོ​ོན ་འཛམ་གླི​ིང ་ཧྲི​ིལ ་པོ​ོས ་

སེ​ེམས་འཁུར་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་གནས་སུ་གྱུར་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི​ིས་ང་

ཚོ​ོར་སྙི​ིང་རྗེ​ེ་མ་བྱས་པ་མི​ིན་པར་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ང་ཚོ​ོའི​ི་འདོ​ོད་རྔམ་དང་། སྣང་མེ​ེད་སོ​ོགས་

ལ་བརྟེ​ེན་ནས་འབྱུང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ནང་དུའང་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་འཛུགས་སྐྲུན་ལ་ཁ་གཡར་ནས་དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་ཁོ​ོར་ཡུག་ ལ་གནོ​ོད་པའི​ི་ལས་ཀ་ཇེ​ེ་མང་དུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པར་བརྟེ​ེན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ིའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་ལས་ལྡབ་གསུམ་གྱི​ིས་ཆེ​ེ་

བ་འཕར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཚ་དྲོ​ོད་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བ།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བར་བརྟེ​ེན་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༨༠ ནས་ད་བར་སའི​ི་གོ​ོ་

ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་ཌི​ིག་རི​ི་ ༡ གི​ིས་འཕར་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༠ ནི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཐོ​ོག་གི​ི་ཚ་བ་ཆེ​ེ་ཤོ​ོས་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ཚ་

དྲོ​ོད་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ཚ་བ་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་ནད་གཞི​ི་མང་དུ་ཐོ​ོན་པ་དང་། དུས་རྒྱུན་གྱི​ི་ལས་ཀ་དང་འགྲོ​ོ་བསྐྱོ​ོད་

ཆེ​ེད་དཀའ་ཁག་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེར་མ་ཟད་རི​ི་མེ​ེ་ (Wildfires) དང་ཚ་རླབས་ (Heatwaves) ཀྱི​ི་དཀའ་ངལ་མང་

71

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

དུ་འཕྲད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ནང་དུའང་ཚ་དྲོ​ོད་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་འཁྱགས་རོ​ོམ་ཞུ་བ་དང་། མཚོ​ོ་དང་མཚེ​ེའུ་སྐམ་ པ། གཏན་འཁྱགས་ཞུ་བ་ (Thawing of permafrost) སོ​ོགས་ཀྱི​ི་དཀའ་ངལ་འཕྲད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

རང་བྱུང་གནས་ཡུལ་ཤོར་བ།(Loss of natural habitat)

སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ནམ་ཟླར་ཚ་དྲོ​ོད་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་རྩི​ི་ཤིངི ་དང་སྲོ​ོག་ཆགས་ཀྱི​ི་རང་བྱུང་གནས་ཡུལ་ཤོར ོ ་བའི​ི་

དཀའ་ངལ་འཕྲད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་རྩི​ི་ཤི​ིང་དང་སྲོ​ོག་ཆགས་མང་པོ​ོ་རྩ་སྟོ​ོང་དུ་འགྲོ​ོ་བ་དང་སྲོ​ོག་ཆགས་རེ​ེ་འགའ་གནས་

ས་གཞན་དུ་སྤོ​ོ་དགོ​ོས་པའི​ི་གནས་སུ་གྱར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྲོ​ོག་ཆགས་ལྟ་བུར་མཚོ​ོན་ན་རྐྱང་དང་། འབྲོ​ོང་། གངས་

གཟི​ིག བྱ་ཁྲུང་ཁྲུང་སྐེ​ེ་ནག་སོ​ོགས་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དུ་གནས་སྤོ​ོ་བྱེ​ེད་པ་དང་རྩ་སྟོ​ོང་དུ་འགྲོ​ོ་ཉེ​ེན་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐོ​ོར་འཛམ་ གླི​ིང་གི​ི་རི​ི་དྭགས་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཚོ​ོགས་པ་ཁག་གི​ིས་དྲི​ིལ་བསྒྲགས་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། འཁྱགས་རོམ་ཞུ་བ། (Melting of glaciers)

ང་ཚོ​ོའི​ི་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༡༠ ཙམ་འཁྱགས་རོ​ོམ་གྱི​ིས་འཐུམ་ཡོ​ོད་པ་དང་། བཟོ​ོ་ལས་གསར་བརྗེ​ེ་བྱུང་བ་ནས་

བཟུང་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་ཀར་བོ​ོན་འཚོ​ོ་རླུང་ཟུང་ལྡན་དང་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་མང་དུ་ཕྱི​ིན་པར་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་རྒྱས་ ནས་འཁྱགས་རོ​ོམ་བཞུ་ནུས་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༠ ལོ​ོར་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་བར་སྣང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་དང་གནམ་གྲུ་ གཏོ​ོང་ལས་རི​ིག་པས་ (NASA) དཔྱད་པར་གཞི​ིགས་ན་འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ ༤༠ ནང་

བོ​ོད་ཀྱི​ི་འཁྱགས་རོ​ོམ་བརྒྱ་ཆ་ ༢༠ ཙམ་ཞུ་ཚར་བའི​ི་སྐོ​ོར་གསུངས་ཡོ​ོད། བྱེ​ེ་འགྱུར། (Desertification)

རྩྭ་ཐང་དང་ནགས་ཚལ་འཛོ​ོམས་པའི​ི་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་རི​ིམ་བཞི​ིན་

བྱེ​ེ་མས་བཏུམས་པའི​ི་ཐང་ཞི​ིག་ཏུ་འགྱུར་བཞི​ིན་པ་དེ​ེ་ལ་བྱེ​ེ་འགྱུར་ཟེ​ེར། སྤྱི​ིར་

སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་རང་བཞི​ིན་ལ་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་སྐོ​ོར་དང་། ཡང་སྒོ​ོས་བྱེ​ེ་འགྱུར་

སྐོ​ོར་ལ་ཞི​ིབ་འཇུག་བྱེ​ེད་མཁན་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ིས་ལོ​ོ་མང་རི​ིང་ཞི​ིབ་འཇུག་བྱས་

པར་གཞི​ིགས་ན། ལོ​ོ་རེ​ེར་ས་གཤི​ིས་གཤི​ིན་པའི​ི་ས་ཏུན་ཐེ​ེར་འབུམ་ ༢༤ རེ​ེ་

བྱེ​ེ་འགྱུར་འབྱུང་གི​ི་ཡོ​ོད་པས། འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ཉི​ི་ཤུ འི​ི་རི​ིང་སའི​ི་གོ​ོ་ལའི​ི་ངོ​ོས་ ནས་ཨ་རི​ིའི​ི་ས་ཁྱོ​ོན་དང་མཚུངས་པའི​ི་ས་ངོ​ོས་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་བྱེ​ེ་མའི​ི་འོ​ོག་ལ་

བཏུམས་ཡོ​ོད། ཚོ​ོད་རྩི​ིས་བྱས་ན་འཛམ་གླི​ིང་སྤྱི​ིའི​ི་ས་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ལྔ་ཆ་གཅི​ིག་ཙམ་ ལ་བྱེ​ེ་མའི​ི་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད།

72

བྱེད་སྒོ།

ཤེལ་ཕོར་ཞིག་གི་ནང་འཁྱགས་ པ་ཆུང་ཆུང་ཞི ག ་དང་། དེའི ་ ནང་ཆུ་ཏོག་ཙམ་བླུགས་ཏེ་ཚད་

གཞལ་དགོ ས ། འཁྱགས་པ་ཞུ་

བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཆུའི་ཚད་ཇི་ཙམ་ མཐོ་རུ་འགྲོ་བར་ལྟོས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བར་སྔོ​ོན་འགོ​ོག་བྱེ​ེད་ཐབས།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ་ནི​ི་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་སྣ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་བསྐྱེ​ེད་པའི​ི་མཇུག་འབྲས་མི​ི་ལེ​ེགས་པ་ཞི​ིག་

ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ན། དཀའ་གནད་འདི​ི་སེ​ེལ་ཐབས་ཀྱང་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་མི​ི་ལེ​ེགས་པའི​ི་རི​ིགས་ལ་ཚོ​ོད་

འཛི​ིན་བྱེ​ེད་རྒྱུར་རག་ལས་ཡོ​ོད་པ་གོ​ོར་མ་ཆག

དུས་རྒྱུན་འཛམ་གླི​ིང་ཡུལ་གྲུ་གང་སར་ནགས་ཚལ་གཅོ​ོད་འབྲེ​ེག་བྱེ​ེད་པ་འདི​ིའི​ི་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་དྲི​ིལ་བསྒྲགས་ཀྱི​ིས་

མང་ཚོ​ོགས་ལ་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་སྤེ​ེལ་ཐབས་བྱ་རྒྱུ་དང་། རང་ངོ​ོས་ནས་འབད་བརྩོ​ོན་གྱི​ིས་ནགས་ཚལ་འདེ​ེབས་འཛུགས་བྱ་རྒྱུ་ ནི​ི། གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བར་སྔོ​ོན་འགོ​ོག་ཡོ​ོང་ཐབས་གལ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

མི་མང་པོ་ཞིག་གིས་གནས་སྐབས་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་དང་འཚོ་ཐབས་ཁོ་ན་ལས་བསམ་བློ་གཏོང་གི་མེད་པས།

འཚོ་གནས་སྤྱི་དང་འབྲེལ་བའི་གནད་དོན་གལ་ཆེན་འདིའི་གནད་འགག་ཤེས་ཀྱི་མེད། དེར་བརྟེན་ཁོ་ཚོའི་གོ་རྟོགས་ གོང་མཐོར་གཏོང་ཐུབ་ཚེ་འདིའི་ཐད་ཕན་ནུས་ཆེན་པོ་ཐོན་ཐུབ།

ནགས་ཚལ་འདེབས་འཛུགས་བྱས་ཚེ། དེས་གོ་ལའི་ཚ་དྲོད་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་ཀར་བོན་འཚོ་རླུང་ཟུང་ལྡན་ཉུང་

དུ་གཏོང་ཐུབ་པས། དེ་ནི་རླུང་ཁམས་གཙང་བཟོ་བྱེད་ཐབས་ལེགས་ཤོས་ཤིག་ཡིན།

དེ་བཞིན་དུས་རྒྱུན་ཁྲོམ་ནས་ཅ་དངོས་རིགས་ཉོ་སྐབས་ཐོན་རྫས་རྙིང་པ་བསྐྱར་སྤྱོད་བྱས་པ་ཉོ་རྒྱུ་ནི། རང་བྱུང་

ཁོར་ཡུག་དང་ཐོན་ཁུངས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་ཐབས་ནུས་ལྡན་ཞིག་ཡིན། ཁྲོམ་རའི་ནང་ཐོན་རྫས་རྙིང་པ་བསྐྱར་སྤྱོད་ཡོད་

པའི་ཅ་དངོས་རིགས་ཉོ་མཁན་ཇི་ཙམ་མང་ན་དེ་ཙམ་གྱིས་ཁོར་ཡུག་ལ་གནོད་སྐྱོན་ཆུང་བའི་དཔལ་འབྱོར་གཉེར་

ཐབས་ལ་སྐུལ་འདེད་ཐེབས་ངེས།

ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་དང་འབྲེལ་བའི་ལས་དོན་ཐད་ནུས་པ་འདོན་པའི་བྱེད་ཐབས་གཞན་ཞིག་ཡོད་པ་ནི། ཁོར་

ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་དང་འབྲེལ་བའི་ཚོགས་སྡེ་དང་ལས་རིགས་སྣ་ཚོགས་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན། ཚོགས་སྡེ་ དང་ལས་རིགས་སྣ་ཚོགས་བརྒྱུད་དེ་མི་མང་པོ་ཞིག་གིས་མཉམ་རུབ་ཀྱིས་སྲིད་གཞུང་ལ་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་དང་

འབྲེལ་བའི་ལས་དོན་ཐད་འགན་འཁུར་བའི་སྐུལ་མ་ནན་པོ་གཏོང་ཐུབ་པ་དང་། དེས་གོ་ལའི་ཚ་དྲོད་རྒྱུན་གཏན་དུ་ ཆགས་ཐབས་གཅིག་པུ་མིན་པར་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་སྤྱིའི་བྱ་གཞག་ཐད་ནུས་པ་ཆེན་པོ་ཐོན་ངེས།

73

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གནམ་གཤི​ིས་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐད་མི​ིའི​ི་ རི​ིགས་ཡོ​ོངས་ནས་འགན་འཁུར་དགོ​ོས་གལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ གོ​ོ་རྟོ​ོགས་སྤེ​ེལ་ཐབས་དང་། གནམ་གཤི​ིས་འགྱུར་བ་ འགྲོ​ོ་བར་བརྟེ​ེན་ནས་གླི​ིང་ཕྲན་རྒྱལ་ཁབ་དང་མཚོ​ོ་རྒྱུད་ དུ་ཆགས་པའི​ི་གྲོ​ོང་དང་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་མང་པོ​ོར་དཀའ་ངལ་ འཕྲད་ཉེ​ེན་ཆེ​ེ་བའི​ི་གནས་ཚུལ་ལ་མི​ི་ཚང་མས་དོ​ོ་སྣང་ ཡོ​ོང་ཆེ​ེད། མལ་ཌེ​ེབ་གླི​ིང་ཕྲན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་བློ​ོན་ཆེ​ེན་ ལྷན་ཚོ​ོག ས་ངོ​ོས ་ནས་གོ​ོ་ ལའི​ི་ ཚ་དྲོ​ོད ་འཕེ​ེལ ་བ་དང་ འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐད་སྐར་མ་སུམ་ཅུའི​ི་རི​ིང་གི​ི་ ཚོ​ོགས་འདུ་ཞི​ིག་མཚོ​ོ་འོ​ོག་ཏུ་བསྐངས། གནམ་གཤི​ིས་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐད་མི​ིའི​ི་རི​ིགས་ ཡོ​ོངས་ནས་འགན་འཁུར་དགོ​ོས་གལ་ཆེ​ེ་བའི​ི་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་སྤེ​ེལ་ ཐབས་དང་། གནམ་གཤི​ིས ་འགྱུར་བ་འགྲོ​ོ་ བར་བརྟེ​ེན ་ནས་ འཁྱགས་རོ​ོམ་ཞུ་འགྲོ​ོ་བ་དང་གཙང་པོ​ོ་སྐེ​ེམ་བཞི​ིན་པའི​ི་གནས་ ཚུལ་ལ་མི​ི་ཚང་མས་དོ​ོ་སྣང་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད། བལ་ཡུལ་གྱི​ི་བློ​ོན་ཆེ​ེན་ ལྷན་ཚོ​ོགས་ངོ​ོས་ནས་འཛམ་གླི​ིང་རི​ི་བོ​ོ་མཐོ​ོ་ཤོ​ོས་ཇོ​ོ་མོ​ོ་གླང་མའི​ི་ འདབས་རོ​ོལ ་ནས་གོ​ོ་ ལའི​ི་ ཚ་དྲོ​ོད ་འཕེ​ེལ ་བ་དང་འབྲེ​ེལ ་བའི​ི་ གནད་དོ​ོན་ཐད་སྐར་མ་སུམ་ཅུའི​ི་རི​ིང་ཚོ​ོགས་འདུ་འཚོ​ོགས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༨ ལོར་གོ་ལའི་ཚ་དྲོད་རྒྱས་པས་གླིང་སྣེའི་འཁྱགས་རོམ་ཞུ་ སྟེ་རྒྱ་མཚོ་བྲུག་བཞིན་པའི་གནས་ཚུལ་འདི། མ་འོངས་པར་ཉེན་ཚབས་ ཆེ་བའི་སྐོར་ལ་གླིང་ཕྲན་རྒྱལ་ཁབ་རྣམས་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་ལྷོ་ཞི་བདེ་རྒྱ་ མཚོའི་མངའ་ཁུལ་གྱི་ཚོགས་འདུ་ (South Pacific Forum) འཚོགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ལོ​ོར་མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ ངོ​ོས ་ནས་འཛམ་གླི​ིང ་གནམ་གཤི​ིས ་བརྟག་ དཔྱད་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (World Meteorological Orgganization, WMO) བཙུགས།

74

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༧༢ ལོར་ མཉམ་འབྲེལ་རྒྱལ་ ཚོགས་ཁོར་ཡུག་ལས་ འཆར་ཚན་པ་ (United

Nations Environment Programme, UNEP)

བཙུགས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྦྱོང་ཚན།

དང་པོ། ལན་འགྲིག་པ་ལ་རྟགས་རྒྱོབ།

ཀ) ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་ཇེ​ེ་མང་དུ་སོ​ོང་བས་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་ཡོ​ོང་།(དམ་བཅའ།) སའི་གོ་ལར་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་དགོས།(རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

ཁ) གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ནམ་ཟླར་འགྱུར་ལྡོ​ོག་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། (དམ་བཅའ།) ནམ་ཟླའི་འགྱུར་ལྡོག་ལ་བརྟེན་ནས་ཁང་པ་རྒྱག་མི་ཐུབ། (རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། ཅི​ི་ཞི​ིག་ལ་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ་ཟེ​ེར་རམ།

༢། རླུང་ཁམས་ཀྱི་དྲོད་ཚད་འཕར་བར་བྱེད་པའི་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་གཙོ་བོ་གང་དག་ཡིན། ༣། གལ་ཏེ་རླུང་ཁམས་ནང་ལྗང་ཁང་རླངས་རྫས་འདི་དག་མེད་ཚེ་གང་འབྱུང་ངམ།

༤། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཉི​ིན་རེ​ེའི་ི འཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བའི​ི་ཅ་དངོ​ོས་གང་དག་སྤྱོ​ོད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཅ་དངོ​ོས་དེ​ེ་དག་སྤྱོ​ོད་རྒྱུ་ཉུང་ དུ་གཏོ​ོང་བར་ཐབས་ལམ་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དམ།

75

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གཉི​ིས་པ། གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ་བརྟེ​ེན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ལ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཅི​ི་ཞི​ིག་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

༢། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་གྱི​ི་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཅི​ི་ཞི​ིག་བཟོ​ོ་བཞི​ིན་འདུག

གསུམ་པ། བྱེད་སྒོ།

༡། འདི​ི་ལོ​ོར་རང་བྱུང་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་གང་ཡོ​ོད་མི​ིན་གྱི​ི་གནས་ཚུལ་བསྡུ་རུབ་གྱི​ིས།

༢། རྒན་ལགས་ཀྱིས་གཙོ་སྐྱོང་འོག་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོབ་དང་འབྲེལ་བའི་བརྗོད་གཞིའི་ཐོག་ཚོགས་འདུ་བསྐངས་ཏེ་མ་འོངས་ པར་ཇི་ལྟར་བྱེད་དགོས་མིན་གྲོས་ཆོད་འཇོག་རྒྱུ།

༣། སློ​ོབ་ཕྲུག་སྒེ​ེར་རམ་སྡེ​ེ་ཚན་གང་རུང་གི​ིས་ཅ་དངོ​ོས་རྙི​ིང་པ་རྣམས་བསྐྱར་སྐོ​ོར་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་དཔེ​ེ་ དེ​ེབ་འགྲེ​ེམས་སྟོ​ོན་བྱེ​ེད་དུ་འཇུག་དགོ​ོས།

༤། རྒན་ལགས་ཀྱིས་དྲ་ཚིགས་(https://climatekids.nasa.gov/) ངོ་སྤྲོད་ཞུ་དགོས།

བཞི་པ། ཟུར་ལྟའི་རྒྱུ་ཆ།

གཤམ་གྱི་གློག་བརྙན་གང་རུང་ཞིག་ལ་བལྟས་ཏེ་བསམ་གཞིགས་ཀྱིས་གོ་རྟོགས་སྤེལ་ཐབས་བྱོས། • • • • •

An Inconvenient Truth

The Five Ways to Save The World The Earth 2100 The Great Warming Thin Ice

76

ས་ཁམས་རིག་པ།

ལྔ་པ། ཚོམ་བུའི་དཔེ་རིས།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་དང་། མཇུག་འབྲས། སྔོ​ོན་འགོ​ོག་བཅས་ཀྱི​ི་ཐབས་ལམ་ཁག་ཚོ​ོམ་བུ་དཔེ​ེ་རི​ིས་སུ་སྐོ​ོངས།

རྒྱུ་རྐྱེན།

གོ​ོ་ལའི​ི་ཚ་དྲོ​ོད་འཕེ​ེལ་བ།

མཇུག་འབྲས།

སྔོན་འགོག

77

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།

བོད་སིལ་བུའི་རྗེས་སུ་བོད་ཀྱི་སྲིད་དབང་སྐྱོང་མཁན་རིམ་པར་བྱུང་བའི་རེའུ་མིག

སྲིད་སྐྱོང་མཁན།

སྲིད་བསྐྱངས་ལོ། (ཕྱི་ལོ།)

སྲིད་བསྐྱངས་ཡུན།

ས་སྐྱ་པ།

༡༢༥༣-༡༣༥༨

ལོ་ ༡༠༤

རིན་སྤུངས་པ།

༡༤༩༨-༡༥༦༦

ལོ་ ༦༨

ཕག་གྲུ་པ།

སྡེ་པ་གཙང་པ།

དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་།

༡༣༥༨-༡༤༩༨

༡༥༦༦-༡༦༤༢ ༡༦༤༢-༢༠༡༡

ལོ་ ༡༤༠ ལོ་ ༧༦

ལོ་ ༣༦༤

ལོ་ཚིགས་གལ་ཆེན་ཁག ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༠༠ ཙམ་ནས་སོ​ོག་པོ​ོའི ི་དབང་ཤུགས་བོ​ོད་ལ་སླེ​ེབས་འགོ​ོ་བཙུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༠༩ ལོ​ོར་ཆོ​ོ་འཕྲུལ་སྨོ​ོན་ལམ་ཆེ​ེན་མོ​ོ་གསར་དུ་བཙུགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༢༨ ལོ​ོ་ནས་མན་ཇུ་དཔོ​ོན་དམག་བོ​ོད་དུ་བཅའ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བཙུགས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༠༤ ལོར་ཨིན་ཇིའི་དཔུང་དམག་བོད་ལ་སླེབས།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༣ ལོར་བོད་དང་ཕྱི་སོག་དབར་ཆིངས་ཡིག་བཞག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ལོ​ོར་བོ​ོད་སྡོ​ོད་མན་ཇུ་དཔོ​ོན་དམག་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་མཐའ་སྤྲོ​ོད་བཏང།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༤ ལོར་བོད་རྒྱ་ཨིན་གསུམ་དབར་ཤིང་སྟག་སིམ་ལའི་ཆིངས་ཡིག་བཞག

78

༨

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

ས་སྐྱ་པ་ནས་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་བར་གྱི་ལོ་རྒྱུས།

༄༅། །ཕྱི་ལོ་ ༨༤༢ ལོར་ལྷ་ལུང་དཔལ་རྡོར་གྱིས་བོད་རྒྱལ་ཞེ་གཉིས་པ་འུ་དུམ་བཙན་པོ་བཀྲོངས་པ་ནས་ལོ་ངོ་

༤༡༡ རིང་བོད་ལ་གཅིག་གྱུར་གྱིས་མངའ་ཐང་སྐྱོང་མཁན་མེད་པར་ལུས་པས། དེ་ལ་ཡོངས་གྲགས་སུ་བོད་སིལ་བུའི་ དུས་སྐབས་ཟེར་བ་སོགས་ཀྱི་སྐོར་འཛིན་རིམ་བདུན་པའི་ནང་སྦྱངས་ཟིན་པ་རེད།

འདིར་བོད་སིལ་བུའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་རྗེས་སུ་བོད་ཁམས་ཡོངས་ལ་མངའ་དབང་སྒྱུར་མཁན་ས་སྐྱ་པ་དང་། སྡེ་

སྲིད་ཕག་མོ་གྲུ་པ། རིན་སྤུངས་པ། གཙང་པ་སྡེ་སྲིད་བཅས་རིམ་པར་བྱུང་སྟེ། མཐར་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་ཕྱོགས་ལས་

རྣམ་རྒྱལ་བཙུགས་ཚུལ་བར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས་སུ་བརྗོད་པར་བྱའོ། །

དང་པོ​ོ། ས་སྐྱ་པས་བོ​ོད་ལ་མངའ་དབང་བསྒྱུར་བའི​ི་དུས་སྐབས། (ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༥༣-ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༣༥༨)

༡། ས་སྐྱ་པ་ཞེས་པའི་མིང་ཐོགས་ཚུལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༠༧༣ ལོ​ོར་འཁོ​ོན་དཀོ​ོན་མཆོ​ོག་རྒྱལ་པོ​ོས་གཙང་ཁུལ་གྱི​ི་དབོ​ོན་པོ​ོ་རི​ིའི​ི་འདབས་སུ་ས་གཟི​ིགས་གནང་

སྐབས། ཁོ​ོང་གི​ིས་དབོ​ོན་པོ​ོ་རི​ི་གླང་ཆེ​ེན་ཉལ་བ་དང་འདྲ་བའི​ི་མཁལ་ཁུང་གཡས་པའི​ི་ཐད་ནས་ས་དཀར་ཞི​ིང་སྣུམ་ལ་ ཆུ་གཡས་སུ་འབབ་པ་སོ​ོག ས་ཀྱི​ི་ བཀྲ་ཤི​ིས་དགེ​ེ་མཚན་དུ་མ་དང་ལྡན་

པ་མཁྱེ​ེན ་ཏེ​ེ། དེ​ེར ་དགོ​ོན ་པ་ཞི​ིག ་ ཕྱག་བཏབ། དགོ​ོན་པ་དེ​ེའི​ི་མི​ིང་ལ་

ཡུལ་དེ​ེའི​ི་སའི​ི་ཁ་དོ​ོག་ལ་གཞི​ིགས་

ནས་ས་སྐྱ་དགོ​ོན་ཞེ​ེས་བཏགས། དེ​ེ་ ནས་བཟུང་ས་སྐྱ་དགོ​ོན ་གྱི​ི་ གདན་

ས་འཛི​ིན ་མཁན་རི​ིམ ་པར་བྱུང་བ་

རྣམས་ལ་ས་སྐྱ་པ་ཞེ​ེས ་པའི​ི་ མི​ིང ་

ཐོ​ོགས་པ་ཡི​ིན།

པར་རི​ིས། ༨་༡ སྔ་མོ​ོའི ི་དུས་ཀྱི​ི་ས་སྐྱ་དགོ​ོན་པ།

79

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༢། སོ​ོག་པོ​ོའི ི་དྲག་ཤུགས་བོ​ོད་ལ་ཐོ​ོག་མར་སླེ​ེབས་པ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༢༠༠ ཙམ་ནས་བོད་ཀྱི་ས་མཚམས་སུ་སོག་པོའི་དྲག་ཤུགས་སླེབས་འགོ་ཚུགས། སྐབས་དེར་སྡེ་དཔོན་

དང་ས་བདག་སོ་སོས་ཡུལ་གྱི་བདག་དབང་ལོངས་སྤྱོད་ལ་བརྡབ་གསིག་མི་ཡོང་ཆེད། ངོ་སྲུང་ལྟ་བུར་འདབ་ནོར་ཞེས་

རྟེན་ཆས་ཆུང་ཙག་རེ་སྤྲད་པ་དེས་རེ་ཞིག་གོ་ཆོད་པ་ལྟར་དབང་སྒྱུར་གྱི་དྲག་ཤུགས་ཆེན་པོ་མ་བྱུང་། འོན་ཀྱང་ཕྱིས་སུ་ སོག་རྒྱལ་ཆིང་གེ་སེ་ཁཱང་གྲོངས་པའི་གཏམ་དེ་བོད་མི་ཚོས་ཐོས་པས། ལོ་འགའ་ཤས་རིང་འདབ་ནོར་སྤྲོད་མཚམས་

བཞག དེར་བརྟེན་རྒྱལ་སྲས་གོ་ཏན་ཁཱང་ཁྲོས་ཏེ་ཕྱི་ལོ་ ༡༢༤༠ ལོར་སོག་དམག་ཁྲི་ཚོ་གསུམ་དྲངས་ཏེ། རྭ་སྒྲེང་

སོགས་དགོན་པ་མང་པོ་མེར་བསྲེགས་པ་དང་། བོད་མི་མང་པོ་དམར་གསོད་དང་འཕྲོག་བཅོམ་གྱིས་གནས་བབ་མི་ བདེ་བའི་བརྡབ་གསིག་ཆེན་པོ་བཟོས།

༣། བོད་སོག་མཆོད་ཡོན་གྱི་འབྲེལ་བ་ཐོག་མར་དབུ་བརྙེས་ཚུལ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༢༤༤ ལོར་གོ་ཏན་ཁཱང་གིས་གསེར་ཡིག་པ་རྡོར་སྲི་མགོན་སོགས་བཀའ་ཤོག་དང་འབུལ་བ་གྱ་ནོམ་

པ་བཅས་ཆེད་མངགས་ཀྱིས་ས་སྐྱ་པཎྜི་ཀུན་དགའ་རྒྱལ་མཚན་མཆོག་སོག་ཡུལ་དུ་ལམ་གྱི་གནད་སྟོན་པར་གདན་

དྲངས་པ་ལྟར་ཕེབས། ཁོང་གིས་ཚ་བོ་འཕགས་པ་བློ་གྲོས་རྒྱལ་མཚན་ཕྱག་ཕྱིར་ཁྲིད་དེ་ལང་ཇུ་ཞེས་པའི་ས་ཆར་

འབྱོར་སྐབས། གོ་ཏན་ཁཱང་སོག་ཡུལ་ནས་ཚུར་བྱོན་པའི་སྐབས་དང་ཁེལ་ཏེ་མཇལ་འཕྲད་བྱུང་བ་དང་། དེར་རྒྱལ་བློན་

འབངས་དང་བཅས་པར་སྐྱབས་འགྲོ་དང་། ལས་འབྲས། ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་སེམས་བསྐྱེད་སོགས་གསུངས་ཏེ་ཆོས་ཀྱི་

སྦྱིན་པས་ཚིམས་པར་མཛད། ཕྱི་ལོ་ ༡༢༤༧ ནས་ ༡༢༥༡ བར་ལོ་ངོ་ལྔ་ཙམ་གྱི་རིང་ས་པཎ་གྱིས་སོག་ཡུལ་དུ་ཆོས་ ཀྱི་མཛད་པ་རྒྱ་ཆེན་བསྐྱངས་ཏེ། དགུང་ལོ་ ༧༠ ཐོག་ལང་ཇུ་སྡེ་བཞིའི་ནང་ཚན་སྤྲུལ་བའི་སྡེའམ་མེ་ཏོག་ར་བའི་སྡེ་རུ་

སྐུ་གཤེགས་པ་དང་། དེའི་ཕྱི་ལོར་གོ་ཏན་ཁཱང་ཡང་འདས། བསྐྱར་དུ་སོག་དམག་བོད་ལ་སླེབས་ཏེ། མོན་མཁར་མགོན་ པོ་གདོང་བཅོམ་ནས་མི་མང་པོ་བསད། རྒྱལ་ཚ་དང་ཇོ་འབར་ཟེར་བའི་བོད་ཀྱི་མི་ཆེན་གཉིས་ཀྱང་བཀྲོངས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༥༣ ལོ​ོར་ཀུབ་ལའི​ི་ཁཱང་ངམ་སེ​ེ་ཆེ​ེན་རྒྱལ་པོ​ོ་རྒྱལ་ཁྲི​ིར་ཕེ​ེབས། སྐབས་དེ​ེར་འཕགས་པ་བློ​ོ་གྲོ​ོས་རྒྱལ་ ས་ཆེ ན ་ཀུན་དགའ་སྙིང་པོ ་ དང་། ཁོ ང ་གི ་ སྲས་སློབ་དཔོ ན ་བསོ ད ་ ནམས་རྩེ་མོ། རྗེ་བཙུན་གྲགས་པ་རྒྱལ་མཚན་གསུམ་རྟེན་དགེ་བསྙེན་ ཡིན་སྟབས། དཀར་པོ་རྣམ་གསུམ་ཟེར། ས་སྐྱ་པཎ་ཆེན་ཀུན་དགའ་ རྒྱལ་མཚན་དང་། འགྲོ་མགོན་ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པ་གཉིས་རྟེན་དགེ་ སློང་ཡིན་པས། དམར་པོ་རྣམ་གཉིས་ཟེར། འདི་རྣམ་པ་ལྔ་ལ་ས་སྐྱ་ གོང་མ་རྣམ་ལྔ་ཟེར།

80

མཚན་དགུང་ལོ​ོ་ ༡༩ ཡི​ིན་པ་དང་།

ཁཱང་གི​ིས་རྒྱལ་སར་གདན་དྲངས་པ་ ལྟར་ཕེ​ེབས། དེ​ེར་རྒྱལ་པོ​ོ་དང་བཙུན་

མོ​ོ་གཙོ​ོས་རྒྱལ་བློ​ོན་ཉེ​ེར་ལྔ་ལ་ཡི​ི་དམ་

ཀྱཻ​ཻ་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་དབང་ལན་གསུམ་

གྱི​ི་ བར་བསྐུར། དེ​ེ་ ནས་བཟུང་སོ​ོག ་

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

ཡུལ་དུ་གསང་སྔགས་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་ཐེ​ེག་པའི​ི་བསྟན་པ་དབུ་བརྙེ​ེས། རྒྱལ་པོ​ོས་དབང་དང་པོ​ོའི ི་ཡོ​ོན་དུ་བོ​ོད་ཁྲི​ི་སྐོ​ོར་བཅུ་གསུམ་

ཕུལ། གཉི​ིས་པའི​ི་ཡོ​ོན་དུ་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་ཕུལ། གསུམ་པའི​ི་ཡོ​ོན་དུ་རྒྱའི​ི་མི​ི་ཡུར་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཕུལ། དེ​ེ་བཞི​ིན་འགྲོ​ོ་མགོ​ོན་ ཆོ​ོས་རྒྱལ་འཕགས་པ་ལ་ཏི​ི་ཤྲི ་ི ཞེ​ེས་པའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་དབུ་བླའི​ི་གོ​ོ་གནས་ཀྱང་ཕུལ་ཏེ​ེ། འགྲོ​ོ་མགོ​ོན་ཆོ​ོས་རྒྱལ་འཕགས་པ་བློ​ོ་

གྲོ​ོས་རྒྱལ་མཚན་དང་། སོ​ོག་རྒྱལ་ཀུབ་ལའི​ི་ཁཱང་སེ​ེ་ཆེ​ེན་རྒྱལ་པོ​ོ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྐུ་རི​ིང་ལ་བོ​ོད་སོ​ོག་མཆོ​ོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་

བ་ཐོ​ོག་མར་དབུ་བརྙེ​ེས།

༤། ས་སྐྱ་པས་བོད་ལ་མངའ་དབང་སྒྱུར་བ།

སྤྱི​ིར་ས་སྐྱའི​ི་ཆོ​ོས་སྡེ​ེ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་གདན་ས་པ་ཐོ​ོག་མ་རྣམས་ཀྱི​ི་སྐབས། ས་སྐྱ་པ་ཞེ​ེས་བོ​ོད་ཁམས་ན་སྙན་གྲགས་

ཤི​ིན་ཏུ་ཆེ​ེ་ནའང་། དེ​ེ་དུས་བོ​ོད་ཡོ​ོངས་ལ་ས་སྐྱ་པས་མངའ་དབང་སྒྱུར་མེ​ེད། ས་སྐྱའི​ི་དཔོ​ོན་རབས་རི​ིམ་པས་བོ​ོད་

མཆན་ འགྲེལ།

འདབ་ནོར། གུས་པ་ཞུ་ཆེད་སྐྱེས་སུ་ཕུལ་བའི་ དངོས་པོ། གསེར་ཡིག་པ། རྒྱལ་པོའི་བཀའ་ཡིག་ཁྱེར་བའི་ མི་དེ་ལ་གསེར་ཡིག་པ་ཟེར། ཕྱག་ཕྱིར། ཞབས་ཕྱི། དབུ་བླ། རྒྱལ་པོ་དང་དཔོན་པོ་སོགས་ཀྱི་བླ་མའི་ གཙོ་བོ། ཞབས་འབྲིང་། བླ་མ་དང་དཔོན་པོ་སོགས་ཀྱི་ གཡོག་འཁོར།

ཡོ​ོངས་ལ་དབང་སྒྱུར་བའི​ི་དུས་སྐབས་ནི​ི། འགྲོ​ོ་མགོ​ོན་ཆོ​ོས་རྒྱལ་ འཕགས་པའི​ི་དུས་ནས་བྱུང་བ་ཡི​ིན་ཏེ​ེ། སེ​ེ་ཆེ​ེན་རྒྱལ་པོ​ོས་འགྲོ​ོ་

མགོ​ོན་ཆོ​ོས་རྒྱལ་འཕགས་པ་ལ་བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་ཕུལ་བ་ནས་

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༥༣ ནས་ ༡༣༥༨ བར་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ ༡༠༥ ཡི​ི་རི​ིང་དཔོ​ོན་ ཆེ​ེན་ཤཱཀྱ་བཟང་པོ​ོ་སོ​ོགས་ས་སྐྱའི​ི་དཔོ​ོན་རབས་ཉི​ི་ཤུ ་ཡི​ིས་བོ​ོད་ ཁམས་ཡོ​ོངས་ལ་དབང་སྒྱུར་བའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་བྱུང་། དེ​ེ་ནི​ི་དུས་རབས་ བཞི​ི་ ལྷག་རི​ིང་བོ​ོད་

ཁམས་གཅི​ིག་གྱུར་

མེ​ེད་པར་ཁ་འཐོ​ོར་དུ་གནས་དགོ​ོས་བྱུང་བའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་སླར་ཡང་གཅི​ིག་

གྱུར་བྱུང་བའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་འགྱུར་རི​ིམ་གསར་པ་ཞི​ིག་གི​ི་མཚམས་ཡི​ིན། སྐབས་དེ​ེར་ཁྲི​ི་སྐོ​ོར་བཅུ་གསུམ་ལ་ཁྲི​ི་དཔོ​ོན་རེ​ེ་དང་། ཁྲི​ི་དཔོ​ོན་རེ​ེའི​ི་འོ​ོག་ ཏུ་སྟོ​ོང་དཔོ​ོན་བཅུ་རེ​ེ་བསྐོ​ོས་ཤི​ིང་། མདོ​ོ་ཁམས་ཁུལ་དུའང་དཔོ​ོན་བསྐོ​ོ་ གཞག་བྱས་ནས་དབང་སྒྱུར་བ་བྱུང་།

༥། ས་སྐྱ་པའི​ི་དབང་ཤུགས་ཉམས་རྒུད་ཀྱི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན།

དར་རྒུད་ནི​ི་འཇི​ིག་རྟེ​ེན་གྱི​ི་ཆོ​ོས་ཉི​ིད་ཡི​ིན་པས། ས་སྐྱ་པས་བོ​ོད་

ཡོ​ོངས་ལ་མངའ་དབང་སྒྱུར་ནས་ལོ​ོ་ ༡༠༥ འདས་རྗེ​ེས་ས་སྐྱ་པའི​ི་མངའ་

འོ​ོག་གི​ི་ཁྲི​ི་སྐོ​ོར་གྱི​ི་དབང་འཛི​ིན་མཁན་ནང་ཁུལ་དུ་དབང་ཆ་འཕྲོ​ོག་རྩོ​ོད་

81

བོད་ཁྲི་སྐོར་བཅུ་གསུམ།

ལ་སྟོད་ལྷོ། ལ་སྟོད་བྱང་། གུར་མོ། ཆུ་མིག

ཤངས། ཞ་ལུ་བཅས་གཙང་གི་ཁྲི་དྲུག་དང་། རྒྱ་མ། འབྲི་གོང་། ཚལ་བ། ཐང་བོ་ཆེ། ཕག་ གྲུ། གཡའ་བཟང་སྟེ་དབུས་ཀྱི་ཁྲི་དྲུག དབུས་

གཙང་གི་མཚམས་སུ་ཡར་འབྲོག་སྟག་ལུང་ ཁྲི་སྐོར་གཅིག་བཅས་ཡིན་ནོ། །

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཀྱི​ི་གནས་ཚུལ་ཐབས་སྡུག་པོ​ོ་བྱུང་སྟེ​ེ་སྟོ​ོབས་ཤུ གས་ཉམས་དམས་སུ་གྱུར་པ་དང་། རི​ིམ་གྱི​ིས་མངའ་དབང་ཕག་གྲུ་ཁྲི​ི་

སྐོ​ོར་གྱི​ི་དཔོ​ོན་ཏཱའི​ི་སི​ི་ཏུ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ི་ལག་ཏུ་ཤོ​ོར།

གཉིས་པ། ཕག་གྲུ་པས་དབང་སྒྱུར་བ། (ཕྱི་ལོ་ ༡༣༥༨-ཕྱི་ལོ་ ༡༤༩༨)

༡། ཕག་མོ་གྲུ་པས་སྲིད་དབང་བཟུང་ཚུལ།

ས་སྐྱ་པས་བོ​ོད་ཁམས་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ིས་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ ༡༠༥ རི​ིང་སྲི​ིད་དབང་བཟུང་རྗེ​ེས། བོ​ོད་ཁམས་གཅི​ིག་གྱུར་གྱི​ིས་

མངའ་ཐང་སྐྱོ​ོང་བའི​ི་དབང་ཤུ གས་དེ​ེ་སྡེ​ེ་སྲི​ིད་ཕག་གྲུ་པ་ལ་ཤོ​ོར། དེ​ེ་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༣༥༨ ལོ​ོར་ཕག་གྲུའི​ི་ཁྲི​ི་དཔོ​ོན་ཏཱའི​ི་སི​ི་

ཏུ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ིས་བོ​ོད་སྤྱི​ི་ལ་དབང་སྒྱུར་འགོ​ོ་ཚུགས་པ་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༩༨ བར་སྡེ​ེ་སྲི​ིད་ཕག་མོ​ོ་གྲུ་པ་རི​ིམ་ བྱོ​ོན་གྱི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མངའ་དབང་

གྲུབ་ཆེན་ཐང་སྟོང་རྒྱལ་པོ། (༡༣༦༡-༡༤༨༥)

བསྐྱངས་པའི​ི་དུས་སྐབས་ཡི​ིན།

དགེ​ེ་རྒན་མང་པོ​ོ་བསྟེ​ེན་ཏེ​ེ་ཆུང་དུས་ནས་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་ལ་ཧུར་

སྤྱི​ི ར ་ ཕ ག ་ གྲུ ་ ནི​ི ་ ས ་

བརྩོ​ོན་གནང་བ་དང་། ཕྱི​ིས་སུ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོ་ནས་ ལྕགས་རི​ིག ས་བསྡུས་ཏེ​ེ་ ལྕགས་བཞུ་རྡུང་བྱས་ནས། ཆུ་

སྐྱ་པའི​ི ་ སྐབས་ཁྲི​ི ་ སྐོ​ོ ར ་བཅུ་

ཆེ​ེན་མང་པོ​ོར་ལྕགས་ཟམ་ ༥༨ དང་། ཤི​ིང་ཟམ་ ༦༠ ལྷག་

གསུམ་བྱུང་བའི​ི་ནང་གི​ི་གཅི​ིག་

བཙུགས་པས། སྐབས་དེ​ེའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་མང་གི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་ཁྲོ​ོད་ཀྱི​ི་

ཡི​ིན ་པ་དང་། དེ​ེར ་ཕག་གྲུའི​ི་

དཀའ་ངལ་མི​ི་ཉུང་བ་ཞི​ིག་སེ​ེལ་གནང་མཛད་སྟབས། གྲུབ་

ཁྲི​ི་ དཔོ​ོན ་རྡོ​ོ་ རྗེ​ེ་ དཔལ་སོ​ོག ས་

ཆེ​ེན ་ཐང་སྟོ​ོང ་རྒྱལ་པོ​ོའ མ། གྲུབ་ཐོ​ོབ ་ལྕགས་ཟམ་པ་ཞེ​ེས ་

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་སྙན་གྲགས་རྒྱས་པར་གྱུར།

རི​ི མ ་པར་བྱུང་སྟེ​ེ། ཁྲི​ི ་ དཔོ​ོན ་ རྒྱལ་མཚན་སྐྱབས་ཀྱི​ི་སྐབས་

ཏཱའི​ི་སི​ི་ཏུ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་མཚན་དགུང་ལོ​ོ་ཉི​ི་ཤུར་སོ​ོན་པ་དང་། ས་སྐྱ་པས་ཁོ​ོང་ལ་སྟག་མགོ​ོ་ནོ​ོར་བུ་གསུམ་པ་ཞེ​ེས་པའི​ི་

ཐམ་ཀ་བསྩལ་ཏེ​ེ་ཕག་གྲུའི​ི་ཁྲི​ི་དཔོ​ོན་དུ་བསྐོ​ོས། རྒྱལ་མཚན་སྐྱབས་ཀྱི​ིས་ཁྲི​ི་དཔོ​ོན་གྱི​ི་གོ​ོ་གནས་ཏཱའི​ི་སི​ི་ཏུ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་

མཚན་ལ་སྤྲོ​ོད་འདོ​ོད་མེ​ེད་པའི​ི་རྣམ་འགྱུར་བསྟན་མོ​ོད། ས་སྐྱ་ནས་བཀའ་བསྒྲགས་ཏེ​ེ་གོ​ོ་ས་ནས་ཕབ་པས། ཏཱའི​ི་སི​ི་ཏུ་

བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ིས་སྣེ​ེ་གདོ​ོང་རྩི​ིས་བླངས་ཏེ​ེ་ཕག་གྲུའི​ི་ཁྲི​ི་དཔོ​ོན་གྱི​ི་གོ​ོ་གནས་དངོ​ོས་སུ་བཟུང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༣༥༨ ལོ​ོར་སྡེ​ེ་སྲི​ིད་ཕག་མོ​ོ་གྲུ་པ་ཏཱའི​ི་སི​ི་ཏུ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ིས་ས་སྐྱ་པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་འཕྲོ​ོག་སྟེ​ེ། བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ་

ཡོ​ོངས་སུ་རྫོ​ོགས་པར་དབང་བསྒྱུར་ཏོ​ོ། །

82

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

༢། སྡེ་སྲིད་ཕག་མོ་གྲུ་པ་ཏཱའི་སི་ཏུ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་བོད་ཁམས་ཆོས་བཞིན་བསྐྱངས་པ།

དབང་ཆ་འཕྲོ​ོག་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ིམ་པ་མང་པོ​ོ་བརྒྱུད་དེ​ེ། མཐར་ཏཱའི​ི་སི​ི་ཏུ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་མཚན་བོ​ོད་སྤྱི​ི་ལ་མངའ་དབང་

སྒྱུར་བའི​ི་ བདག་པོ​ོར ་གྱུར། ཁོ​ོང ་གི​ིས ་དྭགས་པོ​ོ་ བཀའ་བརྒྱུད་པར་མདོ​ོ་ ཕྱོ​ོག ས་ཀྱི​ི་ བཤད་གྲྭ་གསར་རྙེ​ེད ་མཛད་ ཅི​ིང་། བོ​ོད་ཡུལ་གང་སར་སྐུ་གསུང་ཐུགས་རྟེ​ེན་གསར་བཞེ​ེངས་དང་

མཐུན་སྦྱོ​ོར་གནང་སྟེ​ེ་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་ལ་བྱ་བ་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བསྒྲུབས་པ་

མ་ཟད། རི​ི་རྒྱ་ཀླུང་རྒྱ་བསྡམས་པ། ཆུ་ཆེ​ེན་ལ་ཟམ་པ་དང་། ཀོ​ོ་གྲུ་

གསར་འཛུགས། ལམ་འཕྲང་དབེ​ེན་པ་ཅི​ི་ཡོ​ོད་ལ་འཇི​ིགས་སྐྱོ​ོབ། ཞི​ིང་

འབྲོ​ོག་མི​ི་མང་ལ་དཔྱ་ཁྲལ་ཆག་ཡང་། དབུས་གཙང་དང་། མངའ་

རི​ིས་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ས་ཚི​ིགས་རྣམས་ལ་རྫོ​ོང་ཆེ​ེན་བཅུ་གསུམ་བརྩི​ིགས་ པ། བོ​ོད ་ཆོ​ོས ་རྒྱལ་གོ​ོང ་མའི​ི་ ལུགས་བཞི​ིན ་ལྷ་ཆོ​ོས ་དགེ​ེ་ བ་བཅུ་

གཞི​ིར་བཟུང་སྟེ​ེ། ཁྲི​ིམས་ལུགས་ཞལ་ལྕེ​ེ་བཅོ​ོ་ལྔ་གཏན་ལ་ཕབ་པ་ སོ​ོགས་སྲི​ིད་ཕྱོ​ོགས་ནས་ཀྱང་མཛད་པ་རྒྱ་ཆེ​ེར་བསྐྱངས་ཤི​ིང་། ཁོ​ོང་

གི​ི་དུས་སུ་བོ​ོད་ཁམས་ཡོ​ོངས་སྔར་ལས་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་དང་། ཞི​ི་བདེ​ེ།

དར་རྒྱས་བཅས་ཀྱི​ི་ལམ་དུ་ཞུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་བས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་ རྒྱུས་ནང་མཛད་རྗེ​ེས་ཆེ​ེ་བར་གྲགས་སོ​ོ།།

ཆོ་འཕྲུལ་སྨོན་ལམ་ཆེན་མོ།

མི་དབང་གྲགས་པ་རྒྱལ་མཚན་དང་། དཔོན་ཆེན་ནམ་ མཁའ་བཟང་པོ་གཉིས་ཀྱིས་རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་ཆེན་པོ་གཙུག་ གི ་ ནོ ར ་བུར་བསྟེན་ཏེ ། རབ་བྱུང་བདུན་པའི ་ ས་གླང་ ༡༤༠༩ ལོར་ལྷ་ལྡན་གཙུག་ལག་ཁང་དང་ར་མོ་ཆེ་རྟེན་ དང་བརྟེན་པ་བཅས་ཉམས་གསོ་བསྙེན་བཀུར་མཛད་ པའི་སྦྱིན་བདག་གནང་སྟེ། རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་ཆེན་པོས་ཆོ་ འཕྲུལ་སྨོན་ལམ་ཆེ ན ་མོ ་ གསར་འཛུགས་མཛད། དེ ་ ནས་བཟུང་ལོ་རེ་བཞིན་བོད་ཟླ་དང་པོའི་ཚེས་བཅོ་ལྔ་ལ་ ཆོ་འཕྲུལ་དུས་ཆེན་ཞེས་སྲུང་རྩི་བྱེད་སྲོལ་ཆགས།

༣། ཕག་གྲུའི​ི་དབང་ཤུགས་ཉམས་ཚུལ།

གོ​ོང་དུ་གསལ་བ་བཞི​ིན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༣༥༨ ནས་ ༡༤༩༨

བར་ལོ​ོ་ ༡༤༠ ཙམ་གྱི​ི་རི​ིང་སྡེ​ེ་སྲི​ིད་ཕག་མོ​ོ་གྲུ་པ་རི​ིམ་བྱོ​ོན་

གྱི​ིས ་བོ​ོད ་སྤྱི​ི་ ལ་མངའ་དབང་སྒྱུར་ཡོ​ོད ། བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་

མཚན་གྱི​ི་རྗེ​ེས་སུ་འཇམ་དབྱངས་ཤཱཀྱ་རྒྱལ་མཚན་སོ​ོགས་

དཔོ​ོན ་རབས་ལྔའི​ི་ རི​ིང ་ལ་དབང་སྒྱུར་བརྟན་པོ​ོར ་གནས་ ཡོ​ོད་ཀྱང་། གྲགས་པ་འབྱུང་གནས་ཀྱི​ི་རི​ིང་ལ་རི​ིན་སྤུངས་

པའི​ི་ལག་ཏུ་དབང་སྣེ​ེ་ཤོ​ོར་ཏེ​ེ་བོ​ོད་རྒྱལ་གྱི​ི་མི​ིང་ཙམ་ཡོ​ོད་པ་

མ་གཏོ​ོགས། མངའ་འོ​ོག་གི​ི་ས་སྡེ​ེ་རྣམས་རི​ིམ་གྱི​ིས་ཤོ​ོར་བ་ དང་། དུས་མི​ི་བདེ​ེ་བ་བྱུང་ནས་རྒྱལ་སྲི​ིད་ཉམས་དམས་བྱུང་།

83

པར་རི​ིས། ༨་༢ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༨-༡༩༣༩ ཡས་མས་སུ་བསྒྲོ​ོན་པའི​ི་སེ​ེ་ ར་ཐེ​ེག་ཆེ​ེན་གླི​ིང་གི​ི་པར།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

མཐར་དབང་ཆ་འཕྲོ​ོག་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ནང་འཁྲུག་བྱུང་སྟེ​ེ། ཕག་གྲུའི​ི་མངའ་དབང་ཡོ​ོད་ཚད་རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་མི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ལག་ཏུ་ ཤོ​ོར་སྟབས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༩༨ ནས་རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་མི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་ཁམས་ཡོ​ོངས་ལ་དབང་སྒྱུར་འགོ​ོ་བརྩམས་པ་རེ​ེད། གསུམ་པ། རིན་སྤུངས་པས་བོད་ལ་མངའ་དབང་སྒྱུར་བ། (ཕྱི་ལོ་ ༡༤༩༨-ཕྱི་ལོ་ ༡༥༦༦)

༡། རིན་སྤུངས་པ་ཞེས་པའི་མིང་ཐོགས་ཚུལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༠༨ ལོ​ོར་ཕག་གྲུའི​ི་སྡེ​ེ་སྲི​ིད་མི​ི་དབང་གྲགས་པ་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ིས་ནམ་མཁའ་རྒྱལ་མཚན་མཆོ​ོག་རི​ིན་

སྤུངས་རྫོ​ོང་གི​ི་རྫོ​ོང་དཔོ​ོན་དང་། གཙང་ཆུ་མི​ིག་རི​ིང་མོ​ོའི ི་ཁྲི​ི་དཔོ​ོན། ས་སྐྱ་ལྷ་ཁང་ཆེ​ེན་མོ​ོའི ི་དཔོ​ོན་ཆེ​ེན་བཅས་སུ་བསྐོ​ོ་ གལ་ཆེའི་ལོ་ཚིགས།

༡། ཕྱི་ལོ ་ ༡༤༠༩ ལོ ར ་རྗེ་ཙོ ང ་ཁ་པ་ཆེ ན ་ པོས་དགའ་ལྡན་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་གླིང་ ཕྱག་བཏབ། ༢། ཕྱི་ལོ་ ༡༤༡༦ ལོར་རྗེ་ཙོང་ཁ་པའི་ཐུགས་ སྲས་འཇམ་དབྱངས་ཆོས་རྗེ་བཀྲ་ཤིས་ དཔལ་ལྡན་གྱིས་འབྲས་སྤུངས་དགོ ན ་ པ་ཕྱག་བཏབ། ༣། ཕྱི་ལོ ་ ༡༤༡༩ ལོ ར ་རྗེ་ཙོ ང ་ཁ་པའི ་ ཐུགས་སྲས་བྱམས་ཆེན་ཆོས་རྗེ་ཤཱཀྱ་ ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སེ་ར་ཐེག་ཆེན་གླིང་ཕྱག་ བཏབ།

གཞག་གནང་ཞི​ིང་། རྗེ​ེས་སུ་རི​ིན་སྤུངས་རྫོ​ོང་དུ་ཡུན་རི​ིང་བསྡད་པས། མི​ི་

རྒྱུད་ལ་འཇགས་གནས་ཤེ​ེལ་དམ་གནང་སྟེ​ེ། ནམ་མཁའ་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ི་ མི​ི་རྒྱུད་ལ་རི​ིན་སྤུངས་པ་ཞེ​ེས་གྲགས།

༢། ཕག་གྲུ་པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་ལག་ཏུ་ཤོ​ོར་ཚུལ།

ནམ་མཁའ་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ི་ མི​ི་ རྒྱུད་ལ་རི​ིན ་སྤུངས་པའི​ི་ གོ​ོ་ མི​ིང ་

འཇགས་རྗེ​ེས། རི​ིན་སྤུངས་པར་རྫོ​ོང་དཔོ​ོན་དང་ཁྲི​ི་དཔོ​ོན་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་གོ​ོ་

གནས་བདག་ཐོ​ོབ་རྒྱུན་མར་བྱུང་བ་དང་གཅི​ིག རི​ིན་སྤུངས་པ་ནོ​ོར་བུ་

བཟང་པོ​ོའི ི་སྲི​ིང་མོ​ོ་ཞི​ིག་ཕག་གྲུ་སངས་རྒྱས་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ི་བདག་མོ​ོར་

བཞེ​ེས་ཏེ​ེ། ཕག་གྲུ་པ་དང་རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་དབར་གཉེ​ེན་ཚན་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་ བ་བྱུང་བ་དང་གཉི​ིས། ཕག་གྲུ་གོ​ོང་མ་ངག་གི​ི་དབང་ཕྱུག་གཤེ​ེགས་ཏེ​ེ།

སྲས་སྐུ་ན་ཕྲ་སྐབས་རི​ིན་སྤུངས་མཚོ​ོ་སྐྱེ​ེས་རྡོ​ོ་རྗེ​ེས་དཔོ​ོན་ཚབ་གནང་བ་

དང་གསུམ་བཅས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རི​ིམ་བཞི​ིན་རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་དབང་ཤུགས་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་སོ​ོང་།

ཕྱི་ལོ་ ༡༤༩༨ ལོར་རིན་སྤུངས་དོན་ཡོད་རྡོ་རྗེས་དམག་དཔུང་རྒྱ་ཆེ་བ་དྲངས་ཏེ་བོད་ཡོངས་རྫོགས་ལ་མངའ་

དབང་སྒྱུར། དེ་ནས་བཟུང་སྡེ་སྲིད་ཕག་མོ་གྲུ་པས་བོད་ཡོངས་ལ་མངའ་དབང་སྒྱུར་པའི་སྲིད་དབང་རིན་སྤུངས་པའི་ ལག་ཏུ་ཤོར།

༣། རིན་སྤུངས་པའི་དབང་ཤུགས་ཉམས་ཚུལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༩༨ ནས་ ༡༥༦༦ བར་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ ༦༨ རི​ིང་རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་མི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་ཁམས་ཡོ​ོངས་ལ་མངའ་དབང་

84

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ རྒྱལ་རྩེ་དཔལ་འཁོར་མཆོད་རྟེན་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༤༡༨ ལོ ར ་ཆོ ས ་རྒྱལ་རབ་བརྟན་ཀུན་

འཕགས་ཀྱིས་མཐུན་རྐྱེན་སྦྱར་ཏེ། མཁས་ གྲུབ་དགེ་ལེགས་དཔལ་བཟང་གིས་ཐོག་ མར་ཕྱག་བཏབ། པར་རི​ིས། ༨་༣ རྒྱལ་རྩེ​ེ་དཔལ་འཁོ​ོར་མཆོ​ོད་རྟེ​ེན།

སྒྱུར་བར་གྲགས། རི​ིན་སྤུངས་ངག་དབང་འཇི​ིགས་གྲགས་ཀྱི​ི་སྐབས་སུ་ཁོ​ོང་གི​ི་གཅེ​ེན་ཆེ​ེ་བ་པད་མ་དཀར་པོ​ོ་ཞི​ིང་ཤ ག་

པ་ཚེ​ེ་བརྟན་རྡོ​ོ་རྗེ​ེས་བཀྲོ​ོངས་སྟབས། རི​ིན་སྤུངས་པས་ཞི​ིང་ཤ ག་པ་ཚེ​ེ་བརྟན་རྡོ​ོ་རྗེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་དམག་དྲངས་ཀྱང་། ཞི​ིང་ཤ ག་

པས་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་བྱས་པས་རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་བདག་དབང་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཤོ​ོར་བ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༦༦ ལོ​ོ་ནས་རི​ིན་སྤུངས་ པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་མཇུག་བསྒྲི​ིལ།

པར་རི​ིས། ༨་༤ རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་དུས་ སྐབས་སུ་བྱུང་པའི​ི་རྡོ​ོ་བརྐོ​ོས།

པར་རི​ིས། ༨་༥ རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་དུས་སྐབས་སུ་ དར་བའི​ི་གཡང་ཊི​ིའི​ི་དངོ​ོས་ཆས།

བཞི​ི་པ། སྡེ​ེ་པ་གཙང་པས་བོ​ོད་ལ་མངའ་དབང་སྒྱུར་བ། (ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༦༦-༡༦༤༢)

༡། སྡེ​ེ་པ་གཙང་པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་བཙུགས་ཚུལ།

ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡི​ིག་ཆ་དག་གི​ི་ནང་འདི​ི་ལ་སྡེ​ེ་པ་གཙང་པ་དང་། གཙང་སྟོ​ོད་སྡེ​ེ་པ། གཙང་པ་རྒྱལ་པོ​ོ་སོ​ོགས་མི​ིང་

འདོ​ོགས་ཚུལ་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད། སྡེ​ེ་པ་གཙང་པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་ཐོ​ོག་མར་འཛི​ིན་མཁན་ནི​ི་ཞི​ིང་ཤག་པ་ཚེ​ེ་བརྟན་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་ཡི​ིན།

ཞི​ིང་ཤ ག་པ་ཚེ​ེ་བརྟན་རྡོ​ོ་རྗེ​ེར་རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་ནང་ཉམས་གསོ​ོག་རྒྱུས་ལོ​ོན་དང་གོ​ོ་གནས་རི​ིམ་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་

པའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་བྱུང་། སྐབས་དེ​ེར་རི​ིན་སྤུངས་ངག་དབང་འཇི​ིག་གྲགས་ཀྱི​ི་གཅེ​ེན་ཆེ​ེ་བ་པད་མ་དཀར་པོ​ོ་དང་ཞི​ིང་ཤ ག་

པའི​ི་དབར་མི​ི་མཐུན་པ་བྱུང་སྟེ​ེ་ཞི​ིང་ཤ ག་པས་བཀྲོ​ོངས་སྟབས། རི​ིན་སྤུངས་པས་ཞི​ིང་ཤ ག་པ་ཚེ​ེ་བརྟན་རྡོ​ོ་རྗེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་ལ་

85

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

དམག་དྲངས་ཤི​ིང་། ཞི​ིང་ཤ ག་པས་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་བྱས་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༥༦༥ ལོ​ོར་དམག་དྲངས་ཏེ​ེ་རི​ིན་སྤུངས་པ་དང་

འཐབ་པས། པ་སྣམ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་མངའ་འོ​ོག་ཏུ་ལོ​ོན་པ་མ་ཟད། དེ​ེའི་ི ཕྱི​ི་ལོ​ོར་རི​ིན་སྤུངས་པའི​ི་བདག་ཐོ​ོབ་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་ལག་ ཏུ་སོ​ོན་ཏེ​ེ་སྡེ​ེ་པ་གཙང་པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་བཙུགས།

༢། སྡེ་པ་གཙང་པའི་དཔོན་རབས་ཀྱིས་སྲིད་དབང་བསྐྱངས་ཚུལ།

ཞི​ིང་ཤ ག་པར་སྲས་དགུ་བྱུང་བར་བཤད་པ་ལས་གྲགས་ཆེ​ེ་བ་ཀརྨ་མཐུ་སྟོ​ོབས་རྣམ་རྒྱལ་དང་། ཀུན་སྤངས་ལྷ་

དབང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ། ཀརྨ་བསྟན་སྲུང་དབང་པོ​ོ་བཅས་ཀྱི​ིས་སྲི​ིད་བསྐྱངས་ཤི​ིང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༡༡ ལོ​ོར་ཀརྨ་བསྟན་སྲུང་དབང་པོ​ོའི ི་ སྲས་ཕུན་ཚོ​ོགས་རྣམ་རྒྱལ་གྱི​ིས་གཙང་པ་སྡེ​ེ་པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་གི​ི་འགན་བཞེ​ེས་རྗེ​ེས། མངའ་རི​ིས་རྒྱལ་པོ​ོ་དང་ལ་སྟོ​ོད་ལྷོ​ོ་

བྱང་གཉི​ིས་མངའ་འོ​ོག་ཏུ་བསྡུས་པ་དང་། ཕག་གྲུ་དང་རི​ིན་སྤུངས་བཅས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་ཤུ ལ་རྩ་གཏོ​ོར་བཏང་སྟེ​ེ་བོ​ོད་ཁམས་ ཀུན་ལ་དབང་བསྒྱུར་བའི​ི་བཀའ་ལུང་བསྒྲགས། སྐབས་འདི​ིར་ཆོ​ོས་ལུགས་འཐེ​ེན་འཁྱེ​ེར་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བྱུང་བ་མ་ཟད། གཙང་འབྲུག་དབར་དམག་འཁྲུག་ཀྱང་བྱུང་བར་བཤད།

སྡེ་སྲིད་ཕུན་ཚོགས་རྣམ་རྒྱལ་གྱིས་དབུས་ཁུལ་དུ་དམག་དྲངས་སྐབས་འབྲུམ་ནད་ཀྱིས་གྲོངས། དེའི་རྗེས་ཁོང་

གི་སྲས་ཀརྨ་བསྟན་སྐྱོང་དབང་པོས་དབུས་གཙང་གཉིས་དབང་བསྒྱུར་བར་མཛད།

༣། སྡེ་པ་གཙང་པའི་སྲིད་དབང་ཉམས་ཏེ་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་ཕྱོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ་དབུ་བརྙེས་པ།

སྡེ​ེ་པ་གཙང་པའི​ི་དཔོ​ོན་རབས་ཀརྨ་བསྟན་སྐྱོ​ོང་དབང་པོ​ོའི ི་སྐབས་བཀྲ་ཤི​ིས་ལྷུན་པོ​ོ། སེ​ེ་འབྲས་དགེ​ེ་གསུམ། སྐྱི​ིད་

ཤོ​ོད་སྡེ​ེ་པ། སྟག་རྩེ​ེ་སྡེ​ེ་པ་སོ​ོགས་ལ་སུན་གཙེ​ེར་ཡང་ཡང་བྱས་པས། སྡེ​ེ་པ་སྐྱི​ིད་ཤོ​ོད་པ་སོ​ོག་ཡུལ་དུ་བྲོ​ོས་པ་དང་། ༸རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་ཡབ་ཟ་ཧོ​ོར་བདུད་འདུལ་རབ་བརྟན་བཙོ​ོན་ཁང་དུ་བཀྲོ​ོངས།

འབྲས་སྤུངས་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་གི​ི་སྡེ​ེ་པ་བསོ​ོད་ནམས་ཆོ​ོས་འཕེ​ེལ་དང་། རི​ི་བོ​ོ་དགེ​ེ་ལུགས་པའི​ི་སྦྱི​ིན་བདག་སྟག་

རྩེ​ེ་སྡེ​ེ་པ་སོ​ོགས་བཀའ་བགྲོ​ོས་ཀྱི​ིས་སོ​ོག་པོ​ོ་ཨོ​ོ་རོ​ོད་ཚོ​ོ་བ་བཞི​ི་ལ་སྐྱབས་རོ​ོགས་ཞུས་པ་ལྟར། གུ་ཤྲི ི་ཁཱང་གི​ི་དམག་གི​ིས་

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༤༢ ལོ​ོར་སྡེ​ེ་པ་གཙང་པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་ཡོ​ོངས་སུ་ཕྲོ​ོགས་ཏེ​ེ། ༸རྒྱལ་མཆོ​ོག་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བོ​ོད་ཡུལ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོའི ི་ ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་བདག་པོ​ོར་མངའ་གསོ​ོལ་ནས། གཞུང་ས་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་བའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཐོ​ོག་མར་དབུ་བརྙེ​ེས། ༸རྒྱལ་ མཆོ​ོག་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོས་གུ་ཤྲི ི་ཁཱང་ལ་བསྟན་འཛི​ིན་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་ཆོ​ོ་ལོ​ོ་དང་ཐམ་ག་བསྩལ་ཏོ​ོ། །

86

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

སྦྱོང་ཚན། དང་པོ། འདེམས་སྐོང་གྱིས།

གཞིགས་ནས་ས་སྐྱ་དགོན་ཞེས་བཏགས།

༡། འཁོན་དཀོན་མཆོག་རྒྱལ་པོས་ཡུལ་དེའི་ ཀ) གནམ་གཤིས་ལ།

ཁ) སའི་ཁ་དོག་ལ།

ག) ས་བབ་ལ།

ཀ) བོད་ཆོལ་ཁ་གསུམ།

ཁ) རྒྱའི་མི་ཡུར་ཆེན་མོ།

ག) ཏི་ཤྲི།

ཀ) ༡༤༠

ཁ) ༡༥༠

ག) ༡༣༠

ཀ) གཙང་པ་རྒྱལ་པོ།

ཁ) གཙང་སྟོད་སྡེ་པ།

ག) སྡེ་པའི་རྒྱལ་པོ།

༢། སོག་རྒྱལ་ཀུབ་ལའི་ཁཱང་གིས་འགྲོ་མགོན་ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པ་ལ་

ཞེས་པའི་གོ་གནས་ཀྱང་ཕུལ། ཙམ་ཡི​ིན།

༣། སྡེ་སྲིད་ཕག་མོ་གྲུ་པ་རིམ་བྱོན་གྱིས་བོད་ཀྱི་མངའ་དབང་བསྐྱངས་པའི་དུས་སྐབས་ ༤། སྡེ་པ་གཙང་པའི་མིང་འདོགས་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་ཡོད་པ་ནི་ གཉིས་པ། མཐུན་སྦྱོར་གྱིས།

།

༡། ས་སྐྱ་པས་བོད་ཀྱི་སྲིད་དབང་བཟུང་པའི་དུས་ཡུན།

(ཕྱི་ལོ་ ༡༢༥༣-༡༣༥༨)

༣། རིན་སྤུངས་པས་བོད་ཀྱི་སྲིད་དབང་བཟུང་བའི་དུས་ཡུན།

(ཕྱི་ལོ་ ༡༤༩༨-༡༥༦༦)

༢། ཕག་གྲུས་བོད་ཀྱི་སྲིད་དབང་བཟུང་བའི་དུས་ཡུན།

༤། གཙང་པས་བོད་ཀྱི་སྲིད་དབང་བཟུང་པའི་དུས་ཡུན།

གསུམ་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། བོ​ོད་དུ་སོ​ོག་པོ​ོའི ི་དྲག་ཤུགས་ཐོ​ོག་མར་སླེ​ེབས་ཚུལ་བྲི​ིས།

༢། བོ​ོད་སོ​ོག་དབར་མཆོ​ོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བ་ཐོ​ོག་མར་བྱུང་ཚུལ་བྲི​ིས།

87

(ཕྱི་ལོ་ ༡༣༨༣-༡༤༩༨)

(ཕྱི་ལོ་ ༡༥༦༦-༡༦༤༢)

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༣། ཏའི​ི་སི​ི་ཏུ་བྱང་ཆུབ་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ི་མཛད་རྗེ​ེས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་བྲི​ིས།

༤། རི​ིན་སྤུངས་པས་ཞི​ིང་ཤག་པ་ཚེ​ེ་བརྟན་རྡོ​ོ་རྗེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་དམག་དྲངས་དགོ​ོས་དོ​ོན་གང་ཡི​ིན། ༥། གཞུང་ས་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་བའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཐོ​ོག་མར་ག་དུས་དབུ་བརྙེ​ེས་སམ།

བཞི​ི་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ། •

ས་སྐྱ་པ་དང་། ཕག་གྲུ། རིན་སྤུངས། སྡེ་པ་གཙང་པ་བཅས་ཀྱི་སྲིད་དབང་བཟུང་སྐབས་སོ་སོའི་ཁྱད་ཆོས་གཙོ་བོ་གང་

ཡོད་ཟུར་འདོན་གྱིས་སློབ་གྲོགས་ཕན་ཚུན་གོ་རྟོགས་སྤེལ་རེས་བྱོས།

ཟུར་ལྟའི་དེབ།

• རྩིས་དཔོན་ཞྭ་སྒབ་པ་དབང་ཕྱུག་བདེ་ལྡན་གྱིས་བརྩམས་གནང་བའི་<<བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས།>> • དུང་དཀར་བློ་བཟང་འཕྲིན་ལས་ཀྱིས་བརྩམས་གནང་བའི་<<དུང་དཀར་ཚིག་མཛོད་ཆེན་མོ།>>

• རྣམ་སྤེལ་ཚང་བློ་བཟང་སྦྱིན་པས་ཕྱོགས་བསྒྲིགས་ཞུས་པའི་ <<ལོ་རྒྱུས་རགས་བཤད་བྱིས་པ་བདེ་འཇུག>>

88

༩

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པ་ནས་བཅུ་གཉིས་བར་ གྱི་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས།

དང་པོ། ༸རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེན་པོའི་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྙིང་བསྡུས།

༡། ༸རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་མངའ་བདག་ཏུ་གྱུར་ཚུལ།

གོང་གི་སློབ་ཚན་དུ་སྦྱངས་ཟིན་པ་བཞིན། ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༢ ལོར་གུ་ཤྲིར་ཁང་གིས་དམག་དྲངས་ཏེ་སྡེ་པ་གཙང་

པའི་སྲིད་དབང་ཕྲོགས་ཤིང་། ལོ་དེའི་ཟླ་ ༤ ཚེས་ ༥ ཉིན་གཞིས་ཀ་བསམ་གྲུབ་རྩེའི་ཚོམས་ཆེན་དུ། ༸རྒྱལ་དབང་ལྔ་

པ་ཆེན་པོ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ་མཆོག་གསེར་ཁྲིར་མངའ་གསོལ་ཞུ་བའི་མཛད་སྒོའི་སར། བོད་ཆོལ་ཁ་གསུམ་

གྱི་བདག་པོར་མངའ་གསོལ་ཞིང་། གུ་ཤྲིར་ཁང་གིས་རང་ཉིད་ཀྱི་དཔུང་ཚོགས་དང་བཅས་པ་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་འབངས་ སུ་ཕུལ། འདི་ནས་བཟུང་བོད་གཞུང་དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་ཆོས་སྲིད་ལུགས་གཉིས་ཀྱི་མངའ་ཐང་དབུ་བརྙེས་པ་ཡིན་ལ།

༸རྒྱལ་མཆོག་ལྔ་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་ལུགས་གཉིས་ཀྱི་མངའ་བདག་ཏུ་གྱུར་བ་ཡིན།

དེ་ནས་ྋགོང་ས་ལྔ་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་དང༌། དགའ་ལྡན་ཕོ་བྲང་བའི་སྡེ་སྲིད་ཞབས་འབྲིང་དང་བཅས་པ་ལྷན་

འཛོམས་བཀའ་གྲོས་ཀྱིས་སྔར་ཆོས་རྒྱལ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ལྷ་ས་དམར་པོ་རིར་བརྩིགས་པའི་ཕོ་བྲང་དེའི་ཤུལ་

རང་ལ་ད་ལྟའི་ཕོ་བྲང་པོ་ཏ་ལ་བསྐྱར་སྐྲུན་གནང་བའི་ཐུགས་ཐག་བཅད་དེ་ཤིང་བྱི་ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༥ ལོར་འགོ་བཙུགས་ ཏེ་སྔ་རྗེས་སུ་བསྡོམས་ལོ་ ༤༣ ནང་ལེགས་པར་གྲུབ།

འདི​ི་ནི​ི་བོ​ོད་གཞུང་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་ཕྱོ​ོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ་དབུ་བརྙེ​ེས་ཏེ​ེ། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་རི​ིམ་བྱོ​ོན་གྱི​ིས་ ༸རྒྱལ་མཆོག་ལྔ་པ་ཆེན་པོ།

མཚན། ༸རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེན་པོ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ། འཁྲུངས་ཡུལ། འཕྱོངས་རྒྱས་འཕྱིང་དབར་སྟག་རྩེ། ཡབ། བདུད་འདུལ་རབ་བརྟན།

ཡུམ། ཁྲི་ལྕམ་ཀུན་དགའ་ལྷ་མཛེས།

འཁྲུངས་འདས། (ཕྱི་ལོ་༡༦༡༧-ཕྱི་ལོ་༡༦༨༢)

89

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་འགོ​ོ་ཚུགས་པའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་འཕེ​ེལ་རི​ིམ་གསར་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༢ ལོར་༸རྒྱལ་མཆོག་ལྔ་པ་ཆེན་པོས་ཆོས་སྲིད་ལུགས་གཉིས་ཀྱི་ཐུགས་འགན་བཞེས་པ་ནས། ཕྱི་

ལོ་ ༢༠༡༡ ལོར་༸རྒྱལ་མཆོག་བཅུ་བཞི་པ་ཆེན་པོས་བོད་ཀྱི་འཕྲལ་ཕུགས་དགེ་ཕན་རྒྱང་གཟིགས་ཀྱིས། ཆབ་སྲིད་ཀྱི་

ཐུགས་འགན་མཚམས་འཇོག་གནང་སྟེ། བོད་མི་མང་གིས་ཐད་ཀར་འོས་འདེམས་བྱས་པའི་འགོ་ཁྲིད་ལ་ཐུགས་འགན་ ཡོངས་སུ་གཏད་པ་རེད།

༢། སྐབས་དེའི་སྲིད་དོན་གྱི་གནས་བབ་དང་༸རྒྱལ་དབང་མཆོག་གི་མཛད་པ།

སྐབས་དེ་ནི་སོག་པོའི་སྟོབས་ཤུགས་ཆེ་བས། བྱང་ཤར་རྒྱ་སོག་གི་ས་མཚམས་སུ་བཙན་འཛུལ་ཡང་ཡང་བྱེད་

ཀྱི་ཡོད་པ་དང་། བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་ལུགས་གཉིས་ཀྱི་བདག་པོ་༸རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་སོག་པོས་བཀུར་པའི་ བླ་མ་དང་བསྟན་པའི་མངའ་བདག་ཆེན་པོར་རྩི་བའི་དུས་ཤིག་ཡིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༥༢ ལོ​ོར་མན་ཇུ་གོ​ོང་མ་དང་པོ​ོ་ཧྲོ​ོན་ཀྲི​ིས་རྒྱ་བོ​ོད་དབར་གྱི​ི་མཆོ​ོད་ཡོ​ོན་འབྲེ​ེལ་བ་ཡག་པོ​ོ་བྱུང་ཚེ​ེ། སོ​ོག་ པོ​ོས ་རྒྱ་ནག་དང་མན་ཇུའི​ི་ ས་ཁོ​ོང ས་ལ་གནོ​ོད ་པ་མི​ི་

བྱེ​ེད ་པར་ཕན་ཐོ​ོག ས་ཡོ​ོང ་རྒྱུར་ཤེ​ེས ་ནས། ༸རྒྱལ་ དབང་མཆོ​ོག ་རྒྱ་ནག་ཏུ་གདན་འདྲེ​ེན ་ཞུས་པ་ལྟར་ ཆི​ིབས་བསྒྱུར་གནང་།

རྒྱ་ནག་ཏུ་ཕེ​ེབ ས་སྐབས་གོ​ོང ་མ་རང་ཉི​ིད ་ཀྱང་

ཕེ​ེབས་བསུར་བཅར་བ་སོ​ོགས་རྒྱལ་ཁབ་འདྲ་མཉམ་ གྱི​ི་ ཆེ​ེ་ མཐོ​ོང ་དང་། མཚན་བསྟོ​ོད ་རྒྱ་ཆེ​ེར ་ཕུལ་བ་མ་

ཟད། བཞུགས་གནས་ཕོ​ོ་བྲང་སེ​ེར་པོ​ོ་ཞེ​ེས་པ་གསར་

དུ་བསྐྲུན་པ་སོ​ོགས་བཀུར་གཟོ​ོ་རྒྱ་ཆེ​ེན་བྱས། ༸རྒྱལ་

དབང་མཆོ​ོག ་རྒྱ་ནག་ཏུ་བཞུགས་སྐབས་བོ​ོད ་སོ​ོག ་

རྒྱ་གསུམ་གྱི​ི་ དགོ​ོན ་སྡེ​ེ་ ཆེ​ེ་ ཆུང་ཀུན་ལ་ཞབས་ཀྱི​ིས ་ བཅགས་ཏེ​ེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི​ི་བསྟན་པ་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་ཕྱོ​ོགས་

པར་རི​ིས། ༩་༡ པོ​ོ་ཏ་ལའི​ི་ལྡེ​ེབས་རི​ིས་སུ་བཀོ​ོད་པའི​ི་༸རྒྱལ་མཆོ​ོག་ལྔ་པ་ ཆེ​ེན་པོ​ོ་དང་སྡེ​ེ་སྲི​ིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ​ོ།

90

ཡོ​ོངས་སུ་རྒྱ་ཆེ​ེར་སྤེ​ེལ་བའི​ི་མཛད་འཕྲི​ིན་རླབས་པོ​ོ་ཆེ​ེ་

བསྐྱངས་པ་མ་ཟད། རྒྱ་སོ​ོག ་རྣམས་ཀྱི​ིས ་བདེ​ེ་ སྡུག་ སྐྱབས་འཇུག་ཞུ་ས་དང་། འཁྲུག་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་རྙོ​ོག་འཛི​ིང་

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ལམ་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་གནང་མཁན་ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་དེ​ེད་དཔོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཏུ་ཀུན་གྱི​ིས་བཀུར་བར་གྱུར། ༣། འཛིན་སྐྱོང་གི་ཁྲིམས་སྒྲིག་གསར་བཟོ་མཛད་པ།

༸རྒྱལ་དབང་མཆོག་གིས་བོད་ས་སྟོད་སྨད་བར་གསུམ་ལ་སྐོར་ཞིབ་པ་གཞུང་ཞབས་ཆེད་བརྫངས་གནང་སྟེ།

འབངས་ཀྱི་བདེ་སྡུག་ལ་གཟིགས་རྟོག་དང་། ས་མི་ཞིབ་བཤེར། སྒོ་ཁྲ་ཐེམ་བཤེར་གྱི་མིང་གཞུང་གསར་བཟོ། ཁྲལ་ བཟོ་ཁུངས་འཇུག ཡུལ་ལུང་ཡར་རྒྱས་ཀྱི་མཐུན་རྐྱེན། ས་སྡེ་སྲུང་བའི་ཡུལ་དམག་གི་དམག་ཕོགས་སུ་བཏང་བའི་ལྷག་ མ་རྣམས་གཞུང་གི་མཛོད་ཁང་དུ་འབུལ་རྒྱུའི་སྲོལ་གཏོད་མཛད།

དེ་བཞིན་སྔར་ཆོས་རྒྱལ་རྣམ་པའི་སྐུ་དུས་ཀྱི་ཆ་ལུགས་རྒྱན་གོས་ཀྱི་སྲོལ་བཟང་མི་ཉམས་པའི་ཆེད། ལོ་གསར་

སོགས་མཛད་ཆེན་ཁག་ལ་གཞུང་ཞབས་ཚོས་རིན་ཆེན་རྒྱན་གོས་སྤྲས་དགོས་པའི་སྲོལ་བཟང་སླར་གསོ་མཛད་པ་ དང་། བླ་སྤྲུལ་དང་། རྒྱལ་ཕྲན། སྡེ་དཔོན། གཞུང་ཞབས་བཅས་ཀྱི་གོ་བབ་ལ་གཞིགས་པའི་གདན་ཐོབ་མཐོ་དམའི་

གདན་ཡིག་ཀྱང་གསར་སྒྲིག་མཛད།

ྋརྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་ནི​ི་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་གང་ལའང་མཁྱེ​ེན་རྒྱ་ཤིནི ་ཏུ་ཆེ​ེ་ཞི​ིང༌། མདོ​ོ་སྔགས་རི​ིག་གནས་དང་

བཅས་པའི​ི་གསུང་རྩོ​ོམ་རྒྱ་ཆེ​ེར་མཛད་པ་དང༌། བོ​ོད་རྒྱལ་ཁབ་ལ་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་མཛད་པ་རྒྱ་ཆེ​ེར་མཛད་པ་དང༌།

བོ​ོད་འབངས་རྣམས་ལ་བཀའ་དྲི​ིན་ཆེ​ེ་བ་སྨོ​ོས་མེ​ེད་ཐོ​ོག རྒྱ་སོ​ོག་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཀྱང་བདེ​ེ་སྡུག་སྐྱབས་འཇུག་ཞུ་ས་དང༌།

འཁྲུག་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་རྙོ​ོག་འཛི​ིང་འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ལམ་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་གནང་མཁན་ཞི​ི་བདེ​ེའི་ི དེ​ེད་དཔོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན།

སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ།

སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ་ (ཕྱི་ལོ་༡༦༥༣-༡༧༠༥) ནི་༸རྒྱལ་མཆོག་ལྔ་པ་ཆེན་པོའི་སྐབས་སྡེ་སྲིད་རིམ་

པར་བསྐོས་པའི་གྲས་ཀྱི་མཚན་ཐོག་ལྔ་པ་ཡིན་ལ། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ནང་ཆོས་སྲིད་ལུགས་གཉིས་ཐད་མཛད་རྗེས་ ཤིན་ཏུ་ཆེ་བའི་མི་སྣ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན། ཁོང་སྲིད་དབང་འཛིན་སྐྱོང་ཐད་མཁྱེན་རྒྱ་ཡངས་པ་མ་ཟད། བོད་ཀྱི་རིག་

གནས་ཆེ་ཆུང་ཀུན་ལ་མཁས།

སོག་པོ་ལྷ་བཟང་ཁཱང་གིས་བོད་སོག་མཆོད་ཡོན་དབར་མི་འགྲིགས་པའི་རྙོག་གཞི་ཡང་ཡང་བཟོས་པས།

མཐར་སྐབས་དེའི་བོད་ཀྱི་སྲིད་གཞུང་དང་སྡེ་སྲིད་མཆོག་གི་སྐུ་དབང་ཐད་སེལ་ཐབས་བྲལ་བའི་དཀའ་ངལ་མི་ཉུང་

བ་ཞིག་བྱུང་སྟེ། ལྷ་བཟང་ཁཱང་གི་དཔུང་དམག་གིས་སྡེ་སྲིད་མཆོག་འཛིན་བཟུང་བྱས་ཏེ་སྟོད་ལུང་སྣ་དཀར་རྩེ་རུ་

མགུལ་བཅད་ནས་བཀྲོངས།

91

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གཉི​ིས་པ། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་དྲུག་པའི​ི་སྐབས་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྙི​ིང་བསྡུས།

༡། ༸རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་ཡང་སྲི​ིད་ངོ​ོས་འཛི​ིན་དང་བཅས་གསང་རྒྱ་གྲོ​ོལ་བ།

༸རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་དང་ཞལ་ཆེ​ེམས་བཞི​ིན། སྡེ​ེ་སྲི​ིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ​ོས་ལོ​ོ་ངོ​ོ་བཅུ་

གསུམ་རི​ིང་༸རྒྱལ་དབང་མཆོ​ོག་སྐུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་གསང་རྒྱ་བྱས་ཏེ​ེ། ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་

ལྕི​ི་མོ​ོ་ཁུར་དུ་བླངས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༨༤ ཙམ་ནས་སོ​ོག་པོ​ོ་དང་མི​ི་མཐུན་པ་རི​ིམ་བཞི​ིན་བྱུང་བ་དང་། རྒྱ་རྒྱལ་དང་སྡེ​ེ་སྲི​ིད་ དབར་ཡང་མི​ི་མཐུན་པ་བྱུང་སྟེ​ེ་མཛད་དཀའ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་།

དེ​ེ་བཞི​ིན་ཡང་སྲི​ིད་དགུང་ལོ​ོ་བཅུ་གསུམ་བར་རྩད་གཅོ​ོད་ཡོ​ོངས་གྲགས་གནང་བདེ​ེ་བྱུང་མེ​ེད་ཅི​ིང་། སྡེ​ེ་སྲི​ིད་

སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ​ོས་༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་སྐུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་སྐོ​ོར་གསང་རྒྱ་མཛད་དགོ​ོས་དོ​ོན་དང་། ཡང་སྲི​ིད་ཇི​ི་ལྟར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་མཛད་ཚུལ་གསལ་བཤད་གནང་བས། ཚང་མས་དགའ་སྐྱོ​ོ་གཉི​ིས་ལྡན་གྱི​ི་ངང་ནས་སྐུ་གོ​ོང་ མའི​ི་ཡང་སྲི​ིད་འཁྲུལ་བྲལ་ཡི​ིན་པར་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བྱུང་།

མེ​ེ་གླང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༩༧ ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༡༥ ཉི​ིན་ཡང་སྲི​ིད་སྣ་དཀར་རྩེ​ེར་གདན་དྲངས་པ་དང་། ལོ​ོ་དེ​ེའི​ི་ཟླ་དགུ་པར་

༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་བློ​ོ་བཟང་ཡེ​ེ་ཤེ​ེས་སྤྱན་དྲངས་ནས་ཡང་སྲི​ིད་ལ་རབ་བྱུང་གི​ི་སྡོ​ོམ་པ་གནང་སྟེ​ེ། མཚན་ལ་རི​ིན་ཆེ​ེན་

ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ​ོ་ཞེ​ེས་བསྩལ། ལོ​ོ་དེ​ེའི​ི་ཟླ་བཅུ་པའི​ི་ཚེ​ེས་ཉེ​ེར་ལྔའི​ི་ཉི​ིན་ཕོ​ོ་བྲང་པོ​ོ་ཏ་ལར་གདན་དྲངས་ཏེ​ེ་གསེ​ེར་

ཁྲི​ིར་མངའ་གསོ​ོལ་མཛད་པ་དང་། སྐབས་དེ​ེར་༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་སོ​ོགས་ཡབ་སྲས་རྣམས་ཀྱི​ིས་གསེ​ེར་གྱི​ི་མཆོ​ོད་

སྡོ​ོང ་འཛམ་གླི​ིང ་རྒྱན་གཅི​ིག ་ལ་རབ་གནས་མཛད། ལོ​ོ་ དེ​ེར ་གསང་རྒྱ་གྲོ​ོལ ་ཏེ​ེ་ རྒྱ་ནག་དང་སོ​ོག ་པོ​ོ་ བྱི​ིང ས་ལ་དྲི​ིལ ་ བསྒྲགས་བྱས།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་དྲུག་པ།

མཚན། ༸རྒྱལ་དབང་རིག་འཛིན་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ། འཁྲུངས་ཡུལ། མོན་ལ་འོག་ཡུལ་གསུམ།

ཡབ། སྔགས་འཆང་རིག་འཛིན་བཀྲ་ཤིས་བསྟན་འཛིན། ཡུམ། ཚེ་དབང་ལྷ་མོ།

འཁྲུངས་འདས། (ཕྱི་ལོ་༡༦༨༣-ཕྱི་ལོ་༡༧༠༦)

92

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

པར་རི​ིས། ༩་༢ གསེ​ེར་སྡོ​ོང་འཛམ་གླི​ིང་རྒྱན་གཅི​ིག།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་དྲུག་པ་རི ག ་ འཛིན་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་ནི། བོད་ ཀྱི་རྩོམ་རི ག ་འཕེ ལ ་རི མ ་གྱི་ལོ ་ རྒྱུས་ ནང་བྱུང་བའི ་ མི ་ སྣ་གལ་ཆེ ན ་ཞི ག ་ ཡི ན ། ཁོ ང ་གི ས ་མཛད་པའི ་ མགུར་ གླུའི་ནང་དོན་དང་། ཚིག་འགྲོས། དཔེ་ དོན་སྦྱོར་སྟངས་སོགས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ རྩོམ་རི ག ་འཕེ ལ ་རྒྱས་ཁྲོད་ཤུགས་ རྐྱེན་ཟབ་མོ་ཐེབས་ཡོད།

བྱ་དེ་ཁྲུང་ཁྲུང་དཀར་པོ།། གཤོག་རྩལ་ང་ལ་གཡོར་དང་།། ཐག་རིང་རྒྱང་ལ་མི་འགྲོ ། ལི་ཐང་བསྐོར་ནས་སླེབ་ཡོང་།།

བྲིས་པའི་ཡི་གེ་ནག་ཆུང་།། ཆུ་དང་ཐིགས་པས་འཇིག་སོང་།། མ་བྲིས་སེམས་ཀྱི་རི་མོ།། བསུབས་ཀྱང་བསུབ་རྒྱུ་མི་འདུག །

93

ཤར་ཕྱོགས་རི་བོའི་རྩེ་ནས།། དཀར་གསལ་ཟླ་བ་ཤར་སོང་།། མ་སྐྱེས་ཨ་མའི་ཞལ་རས།། ཡིད་ལ་འཁོར་འཁོར་བྱས་བྱུང་།།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གསུམ་པ། རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བདུན་པའི​ི་དུས་སྐབས།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བདུན་པ་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༠༨ ལོ​ོར་མདོ​ོ་སྟོ​ོད་ལི​ི་ཐང་དུ་སྐུ་བལྟམས། ལི​ི་ཐང་ཆོ​ོས་སྐྱོ​ོང་སོ​ོགས་

ནས་༸རྒྱལ་བའི​ི་ཡང་སྲི​ིད་ཡི​ིན་པར་ལུང་བསྟན། འོ​ོན་ཀྱང་སྐབས་དེ​ེར་དབུས་སུ་ལྷ་བཟང་ཁཱང་གི​ིས་ཆེ​ེད་མངགས་ཞི​ིབ་ དཔྱོ​ོད་པ་གཏོ​ོང་བའི​ི་གཏམ་ཐོ​ོས་པ་དང་། ཉེ​ེན་ཡོ​ོལ་གྱི​ི་ཚུལ་དུ་མཚོ​ོ་སྔོ​ོན་གྱི​ི་སོ​ོག་རི​ིགས་དཔོ​ོན་ཁག་གི​ིས་མདོ​ོ་སྨད་ཨ་ མདོ​ོའི ི་ཁུལ་དུ་སྐུ་འབུམ་ཆོ​ོས་སྡེ​ེར་གདན་དྲངས།

ཕྱི་ལོ་ ༡༧༢༠ ལོ་ནས་རིམ་བཞིན་བོད་སོག་མི་སྣ་གནད་ཡོད་ཚང་མས་བསམ་གྲོས་ཞིབ་བསྡུར་དང་གོ་སྒྲིག་

གིས་ཡང་སྲིད་རིན་པོ་ཆེ་སྟོན་འཁོར་རྣམས་ཤིན་ཏུ་གཏོས་ཆེ་བའི་ཆིབས་ཞབས་དང་། རྒྱ་སོག་གི་སྐུ་སྲུང་དམག་

དཔུང་དང་བཅས་སྐུ་འབུམ་ནས་དབུས་ཕྱོགས་སུ་ཆིབས་ཞལ་བསྒྱུར།

ལོ​ོ་དེ​ེའི་ི ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༡༥ ཉི​ིན་སེ​ེར་སྦྲེ​ེང་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་མདུན་བསུས་ཏེ​ེ། རྒྱ་བོ​ོད་སོ​ོག་གསུམ་གྱི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ཆི​ིབས་

ཧྲག་དང་བཅས་ཕོ​ོ་བྲང་པོ​ོ་ཏ་ལའི​ི་གསེ​ེར་ཁྲི​ིར་མངའ་གསོ​ོལ་ཞུས།

སྐབས་དེ​ེ་ནི​ི་ལྷ་བཟང་ཁཱང་དང་ཇུན་གར་བ་གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་དབང་འཕྲོ​ོག་རྩོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་དུས་སྐབས་ཤི​ིག་

དང་། རྒྱ་ནག་མན་ཇུ་གོ​ོང་མ་ཁཱང་ཤི​ིས་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མའི​ི་བདེ​ེ་འཇགས་ལ་ཁ་གཡར་ཏེ​ེ། རྒྱ་དམག་བོ​ོད་ལ་བཏང་ནས་རྐང་

འཛུགས་ཐབས་ཀྱི​ི་འབད་རྩོ​ོལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་དུས་སྐབས་ཤི​ིག་ཀྱང་ཡི​ིན་པ་མ་ཟད། བོ​ོད་རང་ལ་ཕྱི​ི་དགྲ་འགོ​ོག་རྒོ​ོལ་དང་རྒྱལ་

ཁབ་བརྟན་སྲུང་བྱེ​ེད་པའི​ི་ནུས་པ་ཞན་ཁར། ང་ལུམ་སྦྱར་གསུམ་དང་ཕོ​ོ་ལྷ་བ་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་དབར་དབང་ཆ་འཕྲོ​ོག་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ ནང་འཁྲུག་རྒྱུན་མར་བྱུང་སྟེ​ེ། ཁྲལ་བསྡུ་དང་འཁྲུག་རྩོ​ོད་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གནས་བབ་ཟི​ིང་ཆ་མང་བའི​ི་དུས་

སྐབས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བདུན་པ།

མཚན། ༸རྒྱལ་དབང་བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ​ོ། འཁྲུངས་ཡུལ། མདོ​ོ་སྟོ​ོད་ལི​ི་ཐང་། ཡབ། བསོ​ོད་ནམས་དར་རྒྱས། ཡུམ། བློ​ོ་བཟང་ཆོ​ོས་མཚོ​ོ།

འཁྲུངས་འདས། (ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༧༠༨-ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༧༥༧)

94

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༡༧ ལོ​ོར་སོ​ོག་པོ​ོ་ཇུན་གར་བའི​ི་དམག་དཔུང་གི​ིས་ལྷ་སར་

ཁྱེ ད ་ ཀྱི ས ་ ཤེས་ སམ།

བཙན་འཛུལ་བྱས་ཏེ​ེ། ལྷ་བཟང་ཁཱང་དང་། ཕྱོ​ོགས་གཏོ​ོགས་གཞུང་ཞབས་གཙོ​ོ་

གྲས་མང་པོ​ོ་བསད། སྡེ​ེ་པ་སྟག་རྩེ​ེ་བ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྡེ​ེ་སྲི​ིད་ལ་བསྐོ​ོས་ཀྱང་། དོ​ོན་དངོ​ོས་ ཐོ​ོག་དབང་ཆ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ལ་ཇུན་གར་བས་ཚོ​ོད་འཛི​ིན་བྱས།

དེ​ེ་རྗེ​ེས་རྒྱ་ནག་མན་ཇུ་གོ​ོང་མ་ཁཱང་ཤི​ི་དང་སོ​ོག་པོ​ོའི ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་གཞན་

དག་གི​ི་རོ​ོགས་རམ་འོ​ོག་ཇུན་གར་བ་ལྷ་ས་ནས་མཐའ་སྐྲོ​ོད་བཏང་། མཚམས་

འདི​ི་ ནི​ི་ མན་ཇུ་གོ​ོང ་མ་ལ་མཚོ​ོན ་ན་བོ​ོད ་ཕྱོ​ོག ས་སུ་དབང་སྒྱུར་དང་རྒྱ་སྐྱེ​ེད ་ ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བདུན་པ་བསྐལ་ བྱེ​ེད་རྒྱུར་ཐོ​ོབ་དཀའ་བའི​ི་གོ​ོ་སྐབས་ཤི​ིག་དང་། བོ​ོད་ལ་མཚོ​ོན་ན་རྒྱ་ནག་གི​ི་ངན་ སེ​ེམས་ཀྱི​ི་གྲི​ིབ་ནག་འདི​ི་ལ་གཡོ​ོལ་འདོ​ོད་ཀྱང་གཡོ​ོལ་དཀའ་བའི​ི་དུས་སྐབས་ ཤི​ིག་ཡི​ིན།

བཟང་རྒྱ་མཚོ་མཆོག་སྐུ་མྱ་ངན་ལས་

འདས་མ་ཐག བཀའ་ཤག་དང་གདན་

ས་གསུམ་གྲོས་བསྡུར་གྱིས། ༸རྒྱལ་ བའི་ཡང་སྲིད་ནས་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་ཐུགས་

ཇུན་གར་བ་མཐའ་སྐྲོ​ོད་བཏང་རྗེ​ེས། ཇུན་གར་དམག་ལ་ཁག་འདོ​ོགས་ འགན་མ་བཞེ ས ་པར་རྒྱལ་ཚབ་ཅི ག ་

ཀྱི​ིས་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མའི​ི་སྐུ་སྲུང་དུ་ལྷ་སར་མན་ཇུ་དམག་དཔུང་བཞི​ི་སྟོ​ོང་བཞག་སྟེ​ེ། བསྐོ་རྒྱུར་གྲོས་འཆམ་བྱུང་སྟེ། དེ་མོ་

རྒྱ་སོ​ོག་གི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་གཞན་རྣམས་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག་བྱས། འདི​ི་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ས་ སྤྲུལ་སྐུ་ངག་དབང་འཇམ་དཔལ་བདེ་ ལྷ་སར་མན་ཇུ་དཔོ​ོན་དམག་ཡུན་རི​ིང་སྡོ​ོད་པའི​ི་རྨང་རྡོ​ོ་ཐོ​ོག་མ་ལྟ་བུར་གྱུར།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༢༨ ལོ​ོར། ཕོ​ོ་ལྷ་བསོ​ོད་ནམས་སྟོ​ོབས་རྒྱལ་ལ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མངའ་

ལེགས་རྒྱ་མཚོ་ནོ་མོན་ཧན་གྱི་གོ་ གནས་དང་བཅས་རྒྱལ་ཚབ་ཏུ་བསྐོ་ གནང་མཛད།

དབང་ཐོ​ོབ་མ་ཐག ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མའི​ི་ཞབས་ཞུ་ཡི​ིན་ཚུལ་གྱི​ིས་མན་ཇུ་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ དེ་ནི་བླ་སྤྲུལ་ཁོངས་ནས་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ ཨམ་བན་གཉི​ིས ་དང་རྒྱ་དམག་སྟོ​ོང ་ཕྲག་གཉི​ིས ་ལྷ་སར་བཅའ་སྡོ​ོད ་བྱེ​ེད ་དུ་ ཚབ་གནང་མཁན་ཐོག་མ་ཡིན་པ་རེད། བཅུག དེ​ེ་ནས་བཟུང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༢ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི་ི

བཀའ་ལྟར་ལྷ་སྡོ​ོད་མན་ཇུའི​ི་དཔོ​ོན་དམག་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་མཐའ་སྐྲོ​ོད་མ་བྱས་བར་དུས་རབས་གཉི​ིས་མ་ཟི​ིན་ཙམ་སྟེ​ེ་ལོ​ོ་

ངོ​ོ་ ༡༨༥ རི​ིང་མན་ཇུ་དཔོ​ོན་དམག་ལྷ་སར་གཏན་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་བྱུང་། སྡེ་སྲིད་འགྱུར་མེད་རྣམ་རྒྱལ་གྱི་དུས་སྐབས།

མི​ི་ དབང་ཕོ​ོ་ ལྷ་བ་བསོ​ོད ་ནམས་སྟོ​ོབ ས་རྒྱལ་གྱི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ ཆབ་སྲི​ིད་མི​ི་ ལོ​ོ་ བཅུ་དགུར་བསྐྱངས་རྗེ​ེས། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་

༡༧༤༧ ལོ​ོར་སྐུ་གཤེ​ེགས། མི​ི་དབང་ཕོ​ོ་ལྷར་བུ་གཉི​ིས་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཆེ​ེ་བ་གུང་འགྱུར་མེ​ེད་ཚེ​ེ་བརྟན་གྱི​ིས་སྟོ​ོད་མངའ་

རི​ིས་ཁུལ་གྱི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་གནང་ཞི​ིང་། ཆུང་བ་འགྱུར་མེ​ེད་རྣམ་རྒྱལ་ལ་ཝང་གི​ི་གོ​ོ་ས་དང་བཅས་ཕ་ཤུ ལ་བུ་འཛི​ིན་ཡོ​ོང་བའི​ི་

ཐུགས་རེ​ེ་མཛད་དེ​ེ། ༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མ་མཆོ​ོག་ནས་སྲས་ཆུང་བ་འགྱུར་མེ​ེད་རྣམ་རྒྱལ་ལ་དའི​ི་ཆི​ིང་བཱ་ཐུར་

95

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གྱི​ི་གོ​ོ་གནས་དང་བཅས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལས་དོ​ོན་ཕ་དུས་ལྟར་བྱེ​ེད་ཆོ​ོག་པའི​ི་བཀའ་བསྩལ།

ཁོ​ོང་ནི​ི་མན་ཇུ་གཞུང་དང་དཔོ​ོན་དམག་རྣམས་ལ་གཏན་ནས་མི​ི་དགའ་མཁན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༤༨

ལོ​ོར་མན་ཇུ་གོ​ོང་མ་ཆན་ལུང་དང་ལྷ་སྡོ​ོད་ཨམ་བན་ལ་ཡི​ིག་ངག་གཉི​ིས་ཐོ​ོག་ནས་མན་ཇུ་དཔུང་དམག་རྒྱ་ཡུལ་དུ་ཕྱི​ིར་

མཆན་ འགྲེལ།

ང་ལུམ་སྦྱར་གསུམ། ང་ཕོ​ོད་པ་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་རྒྱལ་པོ​ོ། གུང་ ལུམ་པ་བཀྲ་ཤི​ིས ་རྒྱལ་པོ​ོ། སྦྱར་ར་བ་བློ​ོ་ གྲོ​ོས་རྒྱལ་པོ​ོའོ།ོ ། ནོ​ོ་མོ​ོ་ཧན། སྔར་སོ​ོག་སྐད་ཀྱི​ི་གོ​ོ་མི​ིང་ཞི​ིག ཝང་། སྔར་རྒྱ་ནག་གོ​ོང་མའི​ི་སྐབས་ཀྱི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ ཀྱི​ི་གོ​ོ་མི​ིང་ཞི​ིག ཨམ་བན། ལྷ་སར་བཅའ་སྡོ​ོད་རྒྱ་ནག་གོ​ོང་མའི​ི་སྐུ་ ཚབ། དའི​ི་ཆི​ིང་བཱ་ཐུར། སོ​ོག་སྐད་ཀྱི​ི་གོ​ོ་མི​ིང་ཞི​ིག

མ་ལོ​ོག་ཚེ​ེ། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་འཚོ​ོ་བ་དང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལ་བརྡབ་

གསི​ིག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་སྐོ​ོར་ཡང་ཡང་ཞུས་པས། གོ​ོང་མ་ཆན་

ལུང་ནས་མན་ཇུ་དཔོ​ོན ་དམག་བརྒྱ་ཐམ་པ་ལས་དེ​ེ་ འཕྲོ​ོས ་ ཚང་མ་ཕྱི​ིར་འཐེ​ེན་བྱ་རྒྱུ་དང་། ཨམ་བན་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ ལ་ཐེ​ེ་བྱུས་ནམ་ཡང་བྱེ​ེད་མི​ི་ཆོ​ོག་པའི​ི་བཀའ་བཏང་།

ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༧༥༠ ཟླ་ ༡༠ ཚེ​ེ ས ་ ༡༣ ཉི​ིན ་ཨམ་བན་

གཉི​ིས ་ནས་གཡོ​ོ་ ཇུས་བཤམས་ཏེ​ེ་ སྡེ​ེ་ སྲི​ིད ་འགྱུར་མེ​ེད ་རྣམ་ རྒྱལ་བཀྲོ​ོངས། ཉི​ིན་དེ​ེར་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་ལྷ་སྡོ​ོད་ཨམ་བན་ཏཱ་ཞི​ིན་

གཉི​ིས་དང་། རྒྱ་རི​ིགས་མཐོ​ོང་ཚད་བསད་པ་མ་ཟད། རྒྱ་མི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་ཁང་སོ​ོགས་གཏོ​ོར་བཅོ​ོམ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཏང་། ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༥༡ ལོ​ོར། ༸རྒྱལ་མཆོ​ོག་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བདུན་པ་བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ​ོས་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐུགས་

འགན་བཞེ​ེས་ཤི​ིང་། སེ​ེར་སྐྱ་བཞི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་བཀའ་ཤག་གི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་གསར་བཏོ​ོད་དང་། གཞུང་ཞབས་ཆེ​ེ་ཕྲ་གསར་ དུ་བསྐོ​ོ་གཞག་བསྩལ་ཏེ​ེ་གཞུང་གི​ི་བཀོ​ོད་སྒྲི​ིག་ལེ​ེགས་པར་མཛད།

༸རྒྱལ་དབང་བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ​ོ་མཆོ​ོག་ནི​ི་མདོ​ོ་སྔགས་ཀུན་ལ་མཁྱེ​ེན་རྒྱ་ཡངས་ཤིངི ་། གསུང་རྩོ​ོམ་ཡང་མང་པོ​ོ་ སྲིད་སྐྱོང་རྒྱལ་ཚབ་ཀྱི་སྲོལ་ཐོག་མ་བྱུང་བ།

དེ​ེ་མོ​ོ་ཧོ​ོ་ཐོ​ོག་ཐུ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་དྲུག་པ་ཀོ​ོང་ཡུལ་དུ་འཁྲུངས་ཤི​ིང་། དགུང་ལོ​ོ་བཅུ་གསུམ་སྟེ​ེང་ལྷ་སར་ཕེ​ེབས་པ་དང་། རྒྱལ་

དབང་བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ​ོས་དབུ་སྐྲ་གཙུག་ཕུད་བཞེ​ེས་ཏེ​ེ་མཚན་ལ་ངག་དབང་འཇམ་དཔལ་བདེ​ེ་ལེ​ེགས་རྒྱ་མཚོ​ོ་ཞེ​ེས་གསོ​ོལ། སྐུ་ཆུང་ངུའི​ི་དུས་ནས་ཐུགས་རི​ིག་བཀྲ་ཞི​ིང་། གསན་བསམ་ལ་བརྩོ​ོན་པ་ལྷུར་བཞེ​ེས་གནང་སྟེ​ེ་མཁས་པར་གྱུར་བས། ༸རྒྱལ་

མཆོ​ོག་བསྐལ་བཟང་རྒྱ་མཚོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་གཟི​ིགས་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོས་བསྐྱངས། རྒྱལ་དབང་མཆོ​ོག་སྐུ་ཞི​ི་བར་ གཤེ​ེགས་རྗེ​ེས། སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་རྒྱལ་ཚབ་ཏུ་སུ་འོ​ོས་ཐུགས་ཞི​ིབ་གནང་བ་ལྟར། དེ​ེ་མོ​ོ་སྤྲུལ་སྐུ་འོ​ོས་པར་གཟི​ིགས་ཏེ​ེ་རྒྱལ་ཚབ་ཏུ་ བསྐོ​ོ་གནང་མཛད། དུས་འདི​ི་ནས་བཟུང་བོ​ོད་ལ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་རྒྱལ་ཚབ་བསྐོ​ོ་བའི​ི་སྲོ​ོལ་ཐོ​ོག་མ་བྱུང་བ་རེ​ེད།

96

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

མཛད་པ་དང་། འདུལ་བའི​ི་བཅས་ཁྲི​ིམས་ལ་སྲུང་རྩི​ི་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཛད་པས་། སྐྱེ​ེ་བོ​ོ་སེ​ེར་སྐྱ་མཆོ​ོག་དམན་ཀུན་གྱི​ིས་ཁོ​ོང་ལ་ གངས་ཅན་ལྷ་གཅི​ིག་ཕྱག་ན་པདྨོ​ོ་ཞེ​ེས་གུས་བརྩི​ི་དང་བསྔགས་པ་ཚད་མེ​ེད་གནང་། དགུང་གྲངས་ལྔ་བཅུ་ཕེ​ེབས་པ་ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༧༥༧ ལོ​ོར་གཟུགས་སྐུའི​ི་བཀོ​ོད་པ་ཆོ​ོས་དབྱི​ིངས་སུ་ཐི​ིམ་པའི​ི་ཚུལ་བསྟན།

བཞི​ི་པ། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བརྒྱད་པའི​ི་དུས་སྐབས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༥༨ ལོ​ོར་རྒྱལ་ཚབ་དང་བཀའ་བློ​ོན། གདན་སའི​ི་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་བླ་སྤྲུལ་ཁག་བཅས་ཀྱི​ིས་གཞུང་བསྟེ​ེན་

ཆོ​ོས་སྐྱོ​ོང་ཁག་ལ་ལུང་བསྟན་ཞུས་ཏེ​ེ། གཙང་ཐོ​ོབ་རྒྱལ་ལྷ་རི​ི་སྒང་དུ་བཙས་པའི​ི་བྱི​ིས་པ་ཞི​ིག་སྐུ་གོ​ོང་མའི​ི་ཡང་སྲི​ིད་

འཁྲུལ་བྲལ་ཡི​ིན་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུས། ཡང་སྲི​ིད་བཀྲ་ཤི​ིས་ལྷུན་པོ​ོར་གདན་དྲངས། ༸ཀུན་གཟི​ིགས་༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ ཆེ​ེས་དབུ་སྐྲ་གཙུག་ཕུད་བཞེ​ེས་ཏེ​ེ། མཚན་ལ་བློ​ོ་བཟང་བསྟན་པའི​ི་དབང་ཕྱུག་འཇམ་དཔལ་རྒྱ་མཚོ​ོ་ཞེ​ེས་གསོ​ོལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༦༢ ལོ​ོར་༸ཀུན་གཟི​ིགས་༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་གཙོ​ོས། རྒྱ་བོ​ོད་ཧོ​ོར་གསུམ་གྱི​ི་ཆེ​ེ་རྒུའི​ི་ཕེ​ེབས་བསུ་རྒྱ་

ཆེ​ེན་པོ​ོ་དང་བཅས་ཕོ​ོ་བྲང་པོ​ོ་ཏ་ལའི​ི་གསེ​ེར་ཁྲི​ིར་ཞབས་སོ​ོར་འཁོ​ོད།

༸སྐུ་ཕྲེང་འདིའི་རིང་ཕྱི་ལོ་ ༡༧༧༡ ལོར་མན་ཇུ་ཡིས་སོག་པོ་ཨོ་རོད་ཇུན་གར་ཡུལ་དུ་བཙན་འཛུལ་བྱས་ཏེ་

དཔོན་རིགས་ཚོ་ཁག་ལྔ་བཅུ་སྐོར་དང་ཁྱིམ་དུད་ཁྲི་ཚོ་བཅུ་སྐོར་ལ་བརྡབ་གསིག་བཟོ་སྐབས་བོད་གཞུང་གིས་རྒྱ་སོག་ ཞི་འགྲིག་ཡོང་སླད་བར་འདུམ་མཛད་དེ་གནས་བབ་བདེར་བཀོད། སྐབས་དེར་གོར་ཥ་དང་བོད་དབར་དམག་འཁྲུག་སྔ་ རྗེས་བྱུང་སྟེ་གཙང་སྟོད་ཁུལ་དུ་བརྡབ་གསིག་ཆེན་པོ་བྱུང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༡ ལོ​ོར་བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་ལྷ་མི​ི་སྤྱི​ི་ནས་གསོ​ོལ་བ་བཏབ་པ་ལྟར། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་ནས་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བརྒྱད་པ།

མཚན། ༸རྒྱལ་དབང་འཇམ་དཔལ་རྒྱ་མཚོ།

འཁྲུངས་ཡུལ། གཙང་ཐོབ་རྒྱལ་ལྷ་རི་སྒང་། ཡབ། བསོད་ནམས་དར་རྒྱས། ཡུམ། ཕུན་ཚོགས་དབང་མོ།

འཁྲུངས་འདས། (ཕྱི་ལོ་༡༧༥༨-ཕྱི་ལོ་༡༨༠༤)

97

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་གནང་མཛད་ནའང་། རྒྱུན་དུ་ཆོ​ོས་ཕྱོ​ོགས་ལ་ཉམས་བཞེ​ེས་ཐུགས་གཞོ​ོལ་ཆེ​ེ་བས།

ཆོ​ོས་སྲི​ིད་གཉི​ིས་ཐད་མཁྱེ​ེན་རྒྱ་ཡངས་བའི​ི་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ཚེ​ེ་སྨོ​ོན་གླི​ིང་པས་མུ་མཐུད་ཕྱག་རོ​ོགས་ཁུར་འགན་བཞེ​ེས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༠༤ ལོ​ོར་དགུང་གྲངས་ ༤༧ ཐོ​ོག་གཟུགས་སྐུའི​ི་བཀོ​ོད་པ་ཆོ​ོས་དབྱི​ིངས་སུ་ཐི​ིམ་པའི​ི་ཚུལ་བསྟན། ལྔ་པ། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་དགུ་པའི་དུས་སྐབས།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་དགུ་པ་ལུང་རྟོགས་རྒྱ་མཚོའི་དུས་སྐབས་སུ། བོད་གཞུང་གིས་ཐད་ཀར་མདོ་སྟོད་སྨད་

གཉིས་ལ་སྒར་དཔོན་དྲག་འདེམས་བསྐོ་གཞག་མཛད་དེ། ས་ཁུལ་སོ་སོར་གནས་སྐོར་བ་དང་ཚོང་པ་ཁག་བཅས་ཇག་ རྐུན་གྱི་གནོད་པ་ལས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པའི་སྲོལ་བཟང་བཙུགས།

ཕྱི་ལོ་ ༡༨༡༤ ལོར་གོར་ཥ་དང་རྒྱ་གར་དབྱིན་གཞུང་གཉིས་དམག་འཁྲུག་བྱུང་བར། གོར་ཥའི་རྒྱལ་པོས་བོད་

གཞུང་ལ་རོགས་རམ་དགོས་པའི་ཞུ་ཡིག་ཕུལ། སྐབས་དེར་བོད་གཞུང་གིས་དཔུང་རོགས་དངོས་སུ་བཏང་མེད་ཀྱང་། རྒྱབ་སྐྱོར་ཆེད་འདུས་ཚོགས་ནས་ཐུགས་སྨོན་མཚམས་སྦྱོར་དང་། ལྷ་སྲུང་ལ་འཕྲིན་བསྐུལ་མཛད་པ་སོགས་བལ་བོད་ དབར་འབྲེལ་ལམ་བཟང་པོ་ཡོད་པ་མཚོན། མདོར་ན་སྐབས་དེར་མན་ཇུ་གོང་མས་༸གོང་ས་མཆོག་གི་ཡང་སྲིད་ངོས་

འཛིན་ཞུ་ཐབས་སུ་གསེར་བུམ་དཀྲུགས་འདོན་གནང་ན་ལེགས་ཚུལ་བསྟན་ཡང་། བོད་རང་ལ་དེ་སྔ་ཡོད་པའི་སྲོལ་ བཞིན་གནང་བ་ལས་གོང་མའི་བརྒྱུད་སྐུལ་ལྟར་ལག་ལེན་བསྟར་མེད། སྐབས་དེར་མན་ཇུ་ཨམ་བན་དང་བོད་གཞུང་

དབར་གྱི་འབྲེལ་བ་ནི། རྒྱ་བོད་མཆོད་ཡོན་གྱི་མཐུན་ལམ་ཙམ་ལས་རྒྱ་ཕྱོགས་ནས་བོད་གཞུང་གི་ཆབ་སྲིད་ལ་ཇུས་ གཏོགས་མེད།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་དགུ་པ།

མཚན། ༸རྒྱལ་དབང་ལུང་རྟོགས་རྒྱ་མཚོ།

འཁྲུངས་ཡུལ། མདོ་སྟོད་ལྡན་ཆོས་འཁོར་དགོན་གྱི་ཉེ་འགྲམ། ཡབ། བསྟན་འཛིན་ཆོས་སྐྱོང་། ཡུམ། དོན་གྲུབ་སྒྲོལ་མ།

འཁྲུངས་འདས། (ཕྱི་ལོ་༡༨༠༥-ཕྱི་ལོ་༡༨༡༥)

98

དྲུག་པ། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་པའི​ི་དུས་སྐབས།

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

༸གོ​ོང་ས་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་པ་ཚུལ་ཁྲི​ིམས་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་སྐུ་དུས་སུ། ས་གནས་འགོ​ོ་དཔོ​ོན་ཁག་ལ་བོ​ོད་ཤ ར་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ས་

མཚམས་བརྟན་སྲུང་དགོ​ོས་པའི​ི་བཀའ་ཤོ​ོག་བསྩལ་བ་དང་། སྟོ​ོད་མངའ་རི​ིས་སྐོ​ོར་གསུམ་ལ་ས་མི​ི་ཞི​ིབ་དཔྱོ​ོད་དུ་སྐུ་ཚབ་

ཆེ​ེད་གཏོ​ོང་མཛད་པ། དབུས་གཙང་ཁུལ་གྱི​ི་རྫོ​ོང་གཞི​ིས་ཁག་གི​ི་གཞུང་སྒེ​ེར་ཆོ​ོས་གསུམ་གྱི​ི་ཁྲལ་བསྡུའི​ི་ལམ་ལུགས་ བསྐྱར་ཞི​ིབ་ཀྱི​ིས་ཞི​ིབ་དཔྱོ​ོད་གཏན་འབེ​ེབས་མཛད་པ་སོ​ོགས་གཞུང་དམངས་གཉི​ིས་ཕན་གྱི​ི་སྒྲི​ིག་སྲོ​ོལ་བཟང་པོ​ོ་བཏོ​ོད་

གནང་མཛད།

སྐབས་དེ​ེར་སྤོ​ོ་བོ​ོ་ཀཿ​ཿགནམ་སྡེ​ེ་པ་དང་། མཚོ​ོ་སྔོ​ོན་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཇུ་ནང་ཛ་སག་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཁྲལ་འཇལ་ཁྲི​ིམས་

འཁུར་ཚུལ་མཐུན་མ་ཞུས་པའི​ི་རི​ིགས་ལ་སྐབས་སོ​ོ་སོ​ོར་ཞི​ིབ་དཔྱོ​ོད་པ་སྐུ་ཚབ་དང་། རྒྱབ་སྣོ​ོན་དཔུང་དམག་བཅས་

ཆེ​ེད་བརྫོ​ོངས་མཛད་དེ​ེ་བྱས་ཉེ​ེས་ལ་དཔག་པའི​ི་བཀའ་ཆད་དང་། སླད་གཞུང་སའི​ི་བཀའ་རྩི​ི་དང་ལེ​ེན་དགོ​ོས་པའི​ི་ཕྱི​ིས་ འདོ​ོམས་ཀྱི​ི་ཐབས་ཚུལ་མི​ིག་དཔེ​ེར་ཕན་པ་མཛད།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་པ།

མཚན། ༸རྒྱལ་དབང་ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱ་མཚོ། འཁྲུངས་ཡུལ། མདོ་སྟོད་ལི་ཐང་། ཡབ། བློ་བཟང་སྙན་གྲགས། ཡུམ། རྣམ་རྒྱལ་བུ་འཁྲིད།

འཁྲུངས་འདས། (ཕྱི་ལོ་༡༨༡༦-༡༨༣༧)

བདུན་པ། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གཅི​ིག་པའི​ི་དུས་སྐབས།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གཅི​ིག་པ་མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༥ ལོ​ོར་བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་ལྷ་མི​ི་ཡོ​ོངས་

ཀྱི​ི་རེ​ེ་འདོ​ོད་ལྟར་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་པ་དང་། ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་ བཞེ​ེས་ནས་ཟླ་དྲུག་ལས་མ་སོ​ོང་བར་གློ​ོ་བུར་དུ་དགོ​ོངས་པ་གཞན་དོ​ོན་དུ་གཤེ​ེགས་པའི​ི་ཚུལ་བསྟན།

99

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གཅིག་པ།

མཚན། ༸རྒྱལ་དབང་མཁས་གྲུབ་རྒྱ་མཚོ།

འཁྲུངས་ཡུལ། མི་ཉག་མགར་ཐང་དགོན་གྱི་ཉེ་འདབས། ཡབ། ཚེ་དབང་དོན་གྲུབ།

ཡུམ། གཡུང་དྲུང་བུ་འཁྲིད།

འཁྲུངས་འདས། (ཕྱི་ལོ་༡༨༣༨-༡༨༥༥)

བརྒྱད་པ། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་གཉི​ིས་པའི​ི་དུས་སྐབས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༣༤ ལོ​ོར། སི​ིང་པ་ཌོ​ོག་རའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོས་ལ་དྭགས་བཙན་བཟུང་བྱས་ཏེ​ེ། བོ​ོད་དང་ལ་དྭགས་དབར་གྱི​ི་

ཚོ​ོང་ལམ་བཅད་པ་མ་ཟད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༤༡ ལོ​ོར་ལ་དྭགས་དང་སི​ིང་པ་མཉམ་འབྲེ​ེལ་གྱི​ིས་དཔུང་དམག་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་བཏང་

སྟེ​ེ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མངའ་རི​ིས་ཕྱོ​ོགས་སུ་བཙན་འཛུལ་བྱས། བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་ཟུར་ཁང་པ་ཚེ​ེ་བརྟན་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་དམག་སྤྱི​ིར་བསྐོ​ོས་ཏེ​ེ་

ཕར་རྒོ​ོལ་ལན་མང་བྱས་ཀྱང་། སི​ིང་པ་རྣམས་གོ​ོ་ལག་བཙན་པས་བོ​ོད་དམག་གཡུལ་ལས་རྒྱལ་མ་ཐུབ། སླར་ཡང་

མདའ་དཔོ​ོན་བཤད་སྒྲ་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོ​ོ་དང་དབུས་གཙང་གི​ི་ཡུལ་དམག་བཅས་རྒྱབ་སྣོ​ོན་དུ་བཏང་སྟེ​ེ་ཕར་རྒོ​ོལ་

བྱས་པས། བོ​ོད་ས་མངའ་རི​ིས་སྐོ​ོར་གསུམ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཚུར་བླངས་པ་མ་ཟད། ལ་དྭགས་ཀྱི​ི་ས་ཆ་ནས་སི​ིང་པ་ཡོ​ོངས་

རྫོ​ོགས་མཐར་སྐྲོ​ོད་བཏང་སྟེ​ེ། ཕྱི​ིས་སུ་བོ​ོད་སི​ིང་དབར་ཞི​ི་མཐུན་གྱི​ིས་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་བཞག་ཏེ​ེ་ཞི​ི་འགྲི​ིག་བྱུང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༦༠ ལོ​ོར་༸རྒྱལ་དབང་འཕྲི​ིན་ལས་རྒྱ་མཚོ​ོ་སྐུ་ན་ཕྲ་བས་སྲི​ིད་དབང་གི​ི་ཐུགས་འགན་རྒྱལ་ཚབ་རྭ་སྒྲེ​ེང་

གི​ིས་བཞེ​ེས་རི​ིང་། ལས་དོ​ོན་ཆེ​ེ་ཕྲ་ཀུན་ལ་༸རྒྱལ་བའི​ི་ཕྱག་ཐམ་སྤྱོ​ོད་ཐལ་ཆེ​ེ་བས། བཀའ་བློ​ོན་བཤད་སྒྲ་དབང་ཕྱུག་

རྒྱལ་པོ​ོ་སོ​ོགས་བཀའ་བློ​ོན་ཐུན་མོ​ོང་ནས་ཐམ་འཛི​ིན་གཞན་ཞི​ིག་བསྐོ​ོ་རྒྱུའི​ི་འཆར་གཞི​ི་ཕུལ་བར་བརྟེ​ེན། རྭ་སྒྲེ​ེང་གི​ིས་

བཤད་སྒྲ་བས་རང་གི​ི་སྲི​ིད་དབང་འཕྲོ​ོག་པར་དོ​ོགས་ཏེ​ེ། བཤད་སྒྲ་སྙེ​ེ་མོ​ོ་སྨོ​ོན་མཁར་གཞི​ིས་ཁོ​ོངས་སུ་རྒྱང་ཕུད་བཏང་

བ་མ་ཟད། མདའ་དཔོ​ོན་ཐོ​ོན་པ་སོ​ོགས་མངགས་ཏེ​ེ་གཡོ​ོ་ཐབས་ཀྱི​ིས་བཀྲོ​ོངས་རྩི​ིས་བྱས་ཀྱང་། བཤད་སྒྲའི​ི་ཉེ​ེ་ཕྱོ​ོགས་

དགའ་ལྡན་ཤ ར་རྩེ​ེའི​ི་ཕྱག་མཛོ​ོད་དཔལ་ལྡན་དོ​ོན་གྲུབ་ཀྱི​ིས་དགའ་འབྲས་ཐུན་མོ​ོང་གི​ི་ཐོ​ོག བོ​ོད་གཞུང་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ནང་

100

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

དུའང་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་བླངས་ཏེ​ེ། དགའ་འབྲས་གྲྭ་ཤ ར་ཚོ​ོས་རྭ་སྒྲེ​ེང་རྒྱལ་ཚབ་ལ་དཔུང་རྒོ​ོལ་བྱས་པས། རྭ་སྒྲེ​ེང་དཔོ​ོན་འཁོ​ོར་

རྣམས་རྒྱ་ནག་པེ​ེ་ཅི​ིན་དུ་བྲོ​ོས་བྱོ​ོལ་ལ་ཕེ​ེབས།

དེ​ེ་ནས་དགའ་འབྲས་དྲུང་སྤྱི​ིས་རེ​ེ་མོ​ོས་ལྟར། ༸རྒྱལ་དབང་དགུང་གྲངས་བདུན་ལས་མ་ཕེ​ེབས་ཀྱང་ལུགས་གཉི​ིས་

ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་པའི​ི་ཚུལ་བཞེ​ེས་ཏེ​ེ། དོ​ོན་དུ་བཤད་སྒྲ་དབང་ཕྱུག་རྒྱལ་པོ​ོ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་དུ་བསྐོ​ོ་གཞག་ གནང་ངོ​ོ་།།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེངབཅུ་གཉིས་པ།

མཚན། ༸རྒྱལ་དབང་འཕྲིན་ལས་རྒྱ་མཚོ། འཁྲུངས་ཡུལ། ལྷོ་ཁ།

ཡབ། ཕུན་ཚོགས་ཚེ་དབང་། ཡུམ། ཚེ་རིང་གཡུ་སྒྲོན།

འཁྲུངས་འདས། (ཕྱིལོ་༡༨༥༦-༡༨༧༥)

101

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྦྱོང་ཚན། དང་པོ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། ༸རྒྱལ་དབང་ལྔ་པ་ཆེན་པོས་བོད་ཀྱི་ཆོས་སྲིད་ལུགས་གཉིས་ཀྱི་ཐུགས་འགན་བཞེས་ཚུལ་བྲིས། ༢། མན་ཇུ་ཨམ་བན་བོད་དུ་ཐོག་མར་ཡོང་ཚུལ་བྲིས།

༣། སྡེ་སྲིད་འགྱུར་མེད་རྣམ་རྒྱལ་དང་མན་ཇུ་བར་གྱི་འབྲེལ་བའི་སྐོར་མདོར་ཙམ་བྲིས། ༤། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་གང་གི་དུས་སུ་བཀའ་ཤག་ཐོག་མར་བཙུགས་གནང་མཛད། ༥། བོད་ཀྱི་བླ་སྤྲུལ་ཁོངས་ནས་སྲིད་སྐྱོང་གནང་མཁན་ཐོག་མ་སུ་ཡིན་ནམ།

གཉི​ིས་པ། གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱོ​ོས།

༡། རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གཉིས་པའི་རྣམ་ཐར་བརྗོད་གཞིར་བཟུང་སྟེ་སྐབས་དེའི་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་སྐོར་ལ་སློབ་ཕྲུག་སོ་སོའི་ བསམ་ཚུལ་བརྗེ་རེས་བྱོས།

༢། <<བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་དོ​ོན་རྒྱལ་རབས།>> སོ​ོགས་འབྲེ​ེལ་ཡོ​ོད་དེ​ེབ་རི​ིགས་བཀླགས་ཏེ​ེ་གོ​ོར་བོ​ོད་དམག་འཁྲུག ཌོ​ོག་རའི​ི་དམག་ འཁྲུག་བཅས་ཀྱི​ི་འབྱུང་རྐྱེ​ེན་དང་། བརྒྱུད་རི​ིམ། མཇུག་འབྲས་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐད་སློ​ོབ་ཕྲུག་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་བསམ་ཚུལ་ཤོ​ོད་རེ​ེས་ཀྱི​ིས་

ཕན་ཚུན་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་སྤེ​ེལ་ཐབས་བྱོ​ོས།

གསུམ་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། འཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཆ་བགོ​ོས་ཀྱི​ིས་གཤམ་གྱི​ི་མི​ི་སྣ་དག་གི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་མདོ​ོར་བསྡུས་རེ​ེ་བཤད་དེ​ེ་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་སྤེ​ེལ་ཐབས་ བྱོ​ོས།

• ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་ལྔ་པ་ཆེན་པོ་ངག་དབང་བློ་བཟང་རྒྱ་མཚོ། • སྡེ་སྲིད་སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ།

• ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་དྲུག་པ་རིག་འཛིན་ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ། • མི་དབང་ཕོ་ལྷ་བསོད་ནམས་སྟོབས་རྒྱལ།

༢། རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་རི​ིམ་བྱོ​ོན་གྱི​ི་རྣམ་ཐར་དང་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྐོ​ོར་བརྙན་ཐུང་དྲྭ་ཐོ​ོག་ནས་འདེ​ེམས་སྒྲུག་གི​ིས་བསྟན་ཏེ​ེ་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་

102

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

སྤེ​ེལ་རྒྱུ་དང་། འཁྲབ་སྟོ​ོན་བྱེ​ེད་དུ་འཇུག་རྒྱུ།

བཞི་པ། མཐུན་སྦྱོར་གྱིས། ༡།

ཕྱི་ལོ་ ༡༧༠༨ ལོར་

༢།

ཕྱི་ལོ་ ༡༧༢༨ ལོར་

༣།

ཕྱི་ལོ་ ༡༨༤༡ ལོར་

༤།

ཕྱི་ལོ་ ༡༦༤༢ ལོར་

༥།

༸རྒྱལ་མཆོག་ལྔ་པ་ཆེན་པོས་ཆོས་སྲིད་ལུགས་

གཉིས་ཀྱི་ཐུགས་འགན་བཞེས།

༸པཎ་ཆེ ན ་རི ན ་པོ ་ ཆེ ་ བློ་བཟང་ཡེ ་ ཤེ ས ་ཀྱིས་ རྒྱལ་བ་སྐུ་ཕྲེང་དྲུག་པའི ་ མཚན་ལ་རི ན ་ཆེ ན ་ ཚངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ་ཞེས་བསྩལ།

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བདུན་པ་མདོ་སྟོད་ལི་ཐང་

དུ་སྐུ་བལྟམས།

ཕོ ་ ལྷ་བསོ ད ་ནམས་སྟོབས་རྒྱལ་གྱིས་མན་ཇུ་

དཔོ ན ་རི ག ས་ཨམ་བན་གཉི ས ་དང་རྒྱ་དམག་ སྟོང་ཕྲག་གཉི ས ་ལྷ་སར་བཅའ་སྡོད་བྱེད་དུ་

བཅུག

ལ་དྭགས་དང་སིང་པ་མཉམ་འབྲེལ་གྱིས་དཔུང་

ཕྱི་ལོ་ ༡༦༩༧ ལོར་

དམག་ཁྱོན་ཆེ ་ བཏང་སྟེ་བོ ད ་ཀྱི་མངའ་རི ས ་

ཕྱོགས་སུ་བཙན་འཛུལ་བྱས།

103

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡༠ ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པའི་དུས་སྐབས།

༡། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པ་མཆོག་སོག་ཡུལ་དུ་ཉེན་ཡོལ་ལ་ཕེབས་དགོས་བྱུང་བ།

དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་མཇུག་ཙམ་ནས་བཟུང་རྒྱ་གར་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་བལ་ཡུལ་དང་། འབྲུག

འབྲས་ལྗོ​ོངས་སོ​ོགས་ཉེ​ེ་འཁོ​ོར་རྒྱལ་ཕྲན་ཁག་ཟ་སེ​ེམས་ཀྱི​ིས་ཞི​ི་དྲག་གི​ི་ཐབས་ཤེ​ེས་རི​ིམ་པར་བྱས་ཤི​ིང་། ལྷག་པར་

དུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༦༨ ལོ​ོའི ི་ཨི​ིན་འབྲུག་དབར་བཞག་པའི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་གི​ི་ནང་དོ​ོན་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༨༥ ལོ​ོར་ཨི​ིན་ཇི​ི་དང་རྒྱ་ ནག་མན་ཇུ་དབར་བཞག་པའི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་ནང་། ཨི​ིན་ ཇི​ི་བ་རྒྱ་ནག་དང་རྒྱ་གར་དུ་ལྟ་སྐོ​ོར་འགྲོ​ོ་སྐབས། བོ​ོད་

ནས་འགྲོ​ོ་སྐྱོ​ོད་ཆོ​ོག་པའི​ི་ཆོ​ོད་དོ​ོན་བཞག་པ་བཅས་ལ་

བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས ་ངོ​ོས ་ལེ​ེན་མ་བྱས་ཤི​ིང་། ས་གནས་ རྫོ​ོང་གཞི​ིས་ཁག་ལ་ཕྱི​ི་མི​ི་གཅི​ིག་ཀྱང་བོ​ོད་ནང་གཏོ​ོང་ མི​ི་ཆོ​ོག་པའི​ི་བཀའ་ཁྱབ་བཏང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༨༨ ལོ​ོར།

འབྲས་ལྗོ​ོངས་དང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ས་མཚམས་ལུང་ཐུར་ཁུལ་ དུ་ཨི​ིན ་ཇི​ིས ་ཚུར་རྒོ​ོལ ་བྱས་པ་མ་ཟད། དེ​ེ་ རྗེ​ེས ་ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༨༩༠ ལོ​ོ​ོར་རྒྱ་གར་དང་མན་ཇུ་ཨམ་བན་དབར་ ཀལ་ཀཏ་ཏར་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་དོ​ོན་ཚན་བརྒྱད་ཅན་ཞི​ིག་

དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༩༣ ལོ​ོར་རྡོ​ོར་གླི​ིང་དུ་ཨི​ིན་ཇི​ི་དང་རྒྱ་ མི​ིའི​ི་ སྐུ་ཚབ་དབར་ཚོ​ོང་དོ​ོན་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཟེ​ེར ་བའི​ི་

༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པ།

ཆི​ིངས་ཡི​ིག་དོ​ོན་ཚན་དགུ་ཅན་བཅས་རི​ིམ་འཇོ​ོག་བྱས་

མཚན། ༸རྒྱལ་དབང་ཐུབ་བསྟན་རྒྱ་མཚོ། འཁྲུངས་ཡུལ། ལྷོ་ཁ་གླང་བདུན། ཡབ། ཀུན་དགའ་རིན་ཆེན། ཡུམ། བློ་བཟང་སྒྲོལ་མ། འཁྲུངས་འདས། (ཕྱི་ལོ་༡༨༧༦-ཕྱི་ལོ་༡༩༣༣)

པར་བོ​ོད ་གཞུང་གི​ིས ་ངོ​ོས ་ལེ​ེན ་ནམ་ཡང་མ་བྱས་པ་ སོ​ོགས་ལ་བརྟེ​ེན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༤ ལོ​ོར་ཡཱང་ཧསེ​ེ་བེ​ེནྡྲ་

ཡི​ིས ་གཙོ​ོས ་ཨི​ིན ་ཇི​ིའི​ི་ དཔུང་དམག་སྟོ​ོང ་ཕྲག་མང་ པོ​ོས་འཕྲུལ་མདའ་དང་། མེ​ེ་སྒྱོ​ོགས་སོ​ོགས་ཐོ​ོགས་ཏེ​ེ་

104

བོ​ོད ་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱས་ཤི​ིང ་། བོ​ོད ་དམག་རྣམས་

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

ཕམ་ཉེ​ེས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཏང་བ་དང་། གཞི​ིས་ཀ་རྩེ​ེ་དང་། རྒྱལ་རྩེ​ེ་སོ​ོགས་བཙན་བཟུང་བྱས་ཏེ​ེ། རི​ིམ་བཞི​ིན་ལྷ་ས་དང་ཉེ​ེ་བའི​ི་ ལྕགས་ཟམ་གྲུ་ཁར་འབྱོ​ོར་སྐབས། ༸རྒྱལ་དབང་མཆོ​ོག་རེ​ེ་ཞི​ིག་སོ​ོག་ཡུལ་དུ་སྐུའི​ི་ཉེ​ེན་གཡོ​ོལ་ཆེ​ེད་ཆི​ིབས་ཞལ་བསྒྱུར་

དགོ​ོས་བྱུང་། སྐབས་དེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་དགའ་ལྡན་ཁྲི​ི་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་བློ​ོ་བཟང་རྒྱལ་མཚན་གྱི​ིས་གཙོ​ོས་བོ​ོད་གཞུང་སྐུ་ཚབ་རྣམ་

པས་རྒྱ་བལ་འབྲུག་གསུམ་གྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་སྐུ་ཚབ་དཔང་པོ​ོར་བཙུགས་ཏེ​ེ། ཨི​ིན་ཇི​ི་དང་གྲོ​ོས་མཐུན་དོ​ོན་ཚན་བཅུ་

ཅན་ཞི​ིག་བཞག་པའི​ི་ནང་། བོ​ོད་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་ར་འཛུགས་རྒྱུ་དང་། བོ​ོད་འབྲས་ས་མཚམས་ཀྱི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་སེ​ེལ་

ཐབས། ཨི​ིན་གཞུང་ལ་དམག་གི​ི་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་གུན་གསབ་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་སོ​ོགས་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད།

༸རྒྱལ་དབང་མཆོག་སོག་ཡུལ་དུ་བཞུགས་རིང་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་རྒྱ་ཆེར་བསྐོར་བར་མཛད་པ་དང་། དགོན་

སྡེ་ཕལ་ཆེར་ཉམས་གསོ་གནང་། དེ་ནས་སྐུ་འབུམ་བྱམས་པ་གླིང་བརྒྱུད་པེ་ཅིང་དུ་གོང་མ་ཀོང་ཤུ་ཐེངས་མང་མཇལ་

འཕྲད་གནང་སྟེ། ཁམས་ཁུལ་ནས་མན་ཇུའི་དམག་གིས་བརྡབ་གསིག་ཆེན་པོ་བཟོས་པར་ཕྱིར་འཐེན་ཡོང་བའི་བཀའ་ མོལ་མཛད་ཀྱང་། སྐབས་དེར་མན་ཇུ་སྲིད་གཞུང་དབང་ཤུགས་ཉམས་ཞན་དུ་འགྲོ་སྐབས་ཡིན་སྟབས་ནུས་པ་མ་ཐོན་ པས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༠༨ ལོར་ཕྱིར་བོད་དུ་ཕེབས་པར་མཛད།

༢། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པ་མཆོག་རྒྱ་གར་དུ་ཉེན་ཡོལ་ལ་ཕེབས་དགོས་བྱུང་བ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༠༨ ལོར། ༸རྒྱལ་དབང་མཆོག་སྐུ་འཁོར་དང་བཅས་པེ་ཅིང་ནས་བོད་རྒྱལ་ཁབ་ཏུ་ཕེབས་ཀྱང་། རྒྱ་

ནག་ཏུ་བཞུགས་རིང་མན་ཇུ་ཨམ་བན་ཀྲང་ཡིན་ཐང་གིས་བོད་ཀྱི་སྲིད་དབང་འཕྲོག་རྒྱུའི་ཇུས་ངན་བརྩམས་པར། གཞུང་འབངས་ཡོངས་ཀྱིས་ཞི་དྲག་གི་ངོ་རྒོལ་འཐབ་རྩོད་ཤུགས་ཆེར་བྱས་ཏེ། རྒྱ་བོད་འབྲེལ་བ་ཇེ་སྡུག་ཏུ་སོང་

སྐབས། ཟི་ཁྲོན་ནས་ལུའུ་ཅུན་རྒྱ་དམག་ཁྲི་ཕྲག་བརྒལ་བས་ཁམས་ཕྱོགས་སུ་བཙན་འཛུལ་གྱིས་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༠ ལོར་

ལྷ་སར་འབྱོར་ནས་མི་གསོད་ཁྲག་སྦྱོར་དང་། འཕྲོག་བཅོམ་ཚོད་མེད་བྱས་ཏེ་ཟིང་ཆ་བསླངས་པར་བརྟེན། ༸རྒྱལ་

དབང་མཆོག་དང་བཀའ་བློན་རྣམ་པ་བཅས་གྲོ་མོ་བརྒྱུད་རྒྱ་གར་དུ་ཉེན་གཡོལ་ལ་ཕེབས་དགོས་བྱུང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༡ ལོ​ོར། རྒྱ་ནག་ཏུ་སུན་ཡ་སན་གྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་འོ​ོག་རྒྱ་ནག་མི​ི་མང་གི​ིས་མན་ཇུའི​ི་དབང་སྒྱུར་མཐར་

སྐྲོ​ོད་གཏོ​ོང་བའི​ི་སྐབས་དང་བསྟུན་ཏེ​ེ། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་བོ​ོད་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱ་མི​ིའི​ི་དཔུང་དམག་ལ་ཕར་རྒོ​ོལ་གྱི​ིས་ཕྱི​ིར་

འབུད་གཏོ​ོང་འགོ​ོ་ཚུགས་ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༢ ལོ​ོར་བོ​ོད་སྡོ​ོད་མན་ཇུ་དཔོ​ོན་དམག་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཕྱི​ིར་འབུད་བཏང་བ་དང་། ༸རྒྱལ་བ་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་སྟོ​ོན་འཁོ​ོར་ལྷ་སར་ཆི​ིབས་བསྒྱུར་གནང་།

105

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བཀའ་ཐམ་སྲིད་ཞི་བདེ་སྐྱིད་མ།

སྦྲག་རྟགས་དང་སྦྲག་ཐམ།

བོད་དམག་གི་རྣམ་པ།

བོད་ཀྱི་ཕྱི་སྐྱོད་ལག་འཁྱེར་གྱི་ངོ་བཤུས་ཤིག

ཤོག་དངུལ།

དངུལ་ཞོ་ལྔ།

༣། བོད་སོག་རང་བཙན་ཡིན་པའི་ཆིངས་ཡིག

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༢ ལོར་ཞི་དྲག་གཉིས་ལ་བརྟེན་ནས་བོད་སྡོད་མན་ཇུ་དཔོན་དམག་ཡོངས་རྫོགས་ཕྱིར་འབུད་

བཏང་རྗེས། ལོ་དེའི་བོད་ཟླ་ ༡༢ ཚེས་ ༤ ཉིན་སོག་པོའི་རྒྱལ་ས་ཨུར་གར་དུ་བོད་སོག་ཕྱོགས་གཉིས་ཀྱི་སྐུ་ཚབ་

ལྷན་འཛོམས་ཐོག་དོན་ཚན་ལྔ་ཅན་གྱི་ཆིངས་ཡིག་ཅིག་བཞག་ཡོད། ཆིངས་ཡིག་དེའི་འགོ་བརྗོད་དུ། རང་རེའི་བོད་

སོག་གཉིས། མཉྫུའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མངའ་འོ ག་ནས་ཐོན། རྒྱ་ནག་པོ་དང་བྲལ་ཏེ། བོད་སོག་སོ་སོ་རྒྱལ་ཁབ་རང་བཙན་ པ་བགྱིས། སྔར་དུས་ནས་ད་བར་བོད་སོག་གཉིས་བསྟན་པ་ལར་རྒྱ་གཅིག་པས་ཉེ་འབྲེལ་ཆེ་སྟབས། ད་དུང་ཤིན་ཏུ་

བརྟན་ཐབས་སུ་ཆིང་ཡིག་བཞག་དོན། ཞེས་བཀོད་ཡོད། ༤། ཆུ་གླང་ལོའི་སྤང་བླང་རྩ་ཚིག་ཆེན་མོ་བསྒྲགས་པ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༣ ལོར་༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས། བོད་མི་

སེར་སྐྱ་ཡོངས་ལ་སྤང་བླང་རྩ་ཚིག་དོན་ཚན་ལྔ་ཅན་གསལ་བསྒྲགས་མཛད་པ་དང་། འདི་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ཆུ་གླང་རྩ་

106

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

ཚིག་ཀྱང་ཟེར།

དེ​ེ་ནས་རི​ིམ་བཞི​ིན་བོ​ོད་དུ་དམག་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ལ་ལེ​ེགས་བཅོ​ོས་དང་། ཤོ​ོག་དངུལ། གསེ​ེར་དངུལ་གྱི​ི་ཊམ་

ཁ། སྦྲག་ཐམ། སྦྲག་རྟགས། ཏར། གློ​ོག་ཁང་བཅས་དེ​ེང་རབས་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ལ་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་མ་ལག་མང་དག་ ཅི​ིག་གསར་གཏོ​ོད་མཛད།

༤། ཤི​ིང་སྟག་སི​ིམ་ལའི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག

༸རྒྱལ་དབང་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཞི​ི་དྲག་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐབས་ཤེ​ེས་ཐོ​ོག་དགོ​ོངས་པ་རྒྱ་ཆེ​ེར་བཞེ​ེས་ཏེ​ེ།

ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་ནས་བོ​ོད་དམག་གི​ིས་ཁམས་ཁུལ་དུ་རྒྱ་དམག་རྣམས་མཐར་སྐྲོ​ོད་གཏོ​ོང་བ་དང་། ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་ནས་བོ​ོད་ རྒྱ་གཉི​ིས་ཞི​ི་བདེ​ེ་ཡུན་གནས་ཡོ​ོང་ཐབས་སུ་འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་བའི​ི་ཐབས་ལམ་ཉག་གཅི​ིག་ལ་བརྟེ​ེན་དགོ​ོས་པར་དགོ​ོངས་པ་ བཞེ​ེས།

པར་རི​ིས། ༡༠་༡ སི​ིམ་ལ་རུ་རྒྱ་བོ​ོད་ཨི​ིན་གསུམ་གྱི​ི་སྐུ་ཚབ་རྣམ་པའི​ི་འདྲ་པར།

107

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྐབས་དེ​ེར་རྒྱ་ཕྱོ​ོགས་ནས་ཀྱང་ཆི​ིངས་འགྲི​ིགས་ཞུ་འདོ​ོད་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད་སྟབས། རྒྱ་བོ​ོད་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་དང་།

ས་མཚམས་སོ​ོགས་དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་གཙང་མ་འབྱུང་ཕྱི​ིར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཨི​ིན་གཞུང་བར་བཞུགས་ཀྱི​ིས་ཆི​ིངས་དོ​ོན་གནང་རྒྱུའི​ི་ བཀའ་བསྐུལ་གནང་བ་ལྟར། ཤི​ིང་སྟག ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༤ ལོ​ོར། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་བཀའ་བློ​ོན་བཤད་སྒྲ་བ་དཔལ་འབྱོ​ོར་

རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་དང་ལས་རོ​ོགས། རྒྱ་གར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་དབང་ཚད་ཆ་ཚང་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐུ་ཚབ་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་བློ​ོན་ཆེ​ེན་མེ​ེག་མ་ཧོ​ོན་

དང་ལས་རོ​ོགས། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ི་དབང་ཚད་ཆ་ཚང་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐུ་ཚབ་ཨེ​ེ་ཝན་ཁྲི​ིན་ (Ivan Chen) དང་ལས་རོ​ོགས་ བཅས། བོ​ོད་རྒྱ་ཨི​ིན་གསུམ་གྱི​ི་སྐུ་ཚབ་རྣམས་སི​ིམ་ལར་ལྷན་འཛོ​ོམས་ཀྱི​ིས་ཆི​ིངས་དོ​ོན་བཞག

བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་སྐབས་བོ​ོད་རྒྱ་གཉི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་བདག་དབང་ཐད་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་མང་དུ་བྱུང་མཐར། ཨི​ིན་གཞུང་སྐུ་ཚབ་མེ​ེག་མ་

ཧོ​ོན་གྱི​ི་དགོ​ོངས་འཆར་ལྟར། བོ​ོད་ཀྱི​ི་བདག་དབང་དང་། བོ​ོད་རྒྱའི​ི་ས་མཚམས་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་སྟབས་བདེ​ེ་ཡོ​ོང་སླད་བོ​ོད་ཕྱི​ི་

མ་དང་། ནང་མ་ཞེ​ེས་དུམ་བུ་གཉི​ིས་སུ་བཟོ​ོ་རྒྱུ་དང་། བོ​ོད་ཐོ​ོག་རྒྱ་མི​ིར་མི​ིང་ཙམ་གྱི​ི་བདག་དབང་ཡོ​ོད་ཅེ​ེས་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་

ཟི​ིན་བྲི​ིས་སུ་འཁོ​ོད་པར་བོ​ོད་རྒྱ་ཨི​ིན་གསུམ་སྐུ་ཚབ་སོ​ོ་སོ​ོས་མི​ིང་རྟགས་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད་ཀྱང་། ཡི​ིག་ཆ་ངོ​ོ་མར་རྒྱ་ནག་སྐུ་

ཚབ་ཀྱི​ིས་དམ་ཕྲུག་མ་བརྒྱབ་པར་བརྟེ​ེན། བོ​ོད་ཨི​ིན་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དབར་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཕར་མ་ཞི​ིག་བཞག་སྟེ​ེ། ཆི​ིངས་ཡི​ིག་

ཟི​ིན་བྲི​ིས་ནང་བཀོ​ོད་པའི​ི་བོ​ོད་ཐོ​ོག་རྒྱ་ནག་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གང་ལའང་ཆ་འཛི​ིན་མེ​ེད་ཅེ​ེས་གསལ་བར་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད།།

108

བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱ

སྦྱོང་ཚན། དང་པོ། ལན་འགྲིག་པ་ལ་རྟགས་རྒྱོབ།

༡། ༸རྒྱལ་དབང་མཆོག་རེ་ཞིག་སོག་ཡུལ་དུ་སྐུའི་ཉེན་གཡོལ་ཆེད་ཆིབས་ཞལ་བསྒྱུར་དགོས་བྱུང་།(དམ་བཅའ།) ཡཱང་ཧ་སེ​ེ་བན་གྱི​ིས་གཙོ​ོས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དཔུང་དམག་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོས་བོ​ོད་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱས།(རྒྱུ་མཚན།) ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

༢། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༡ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་ཏུ་སུན་ཡ་སན་གྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་འོ​ོག་མན་ཇུའི​ི་དབང་སྒྱུར་མཐར་སྐྲོ​ོད་བཏང་། (དམ་བཅའ།)

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༡༢ ལོར་བོད་སྡོད་མན་ཇུ་དཔོན་དམག་ཡོངས་རྫོགས་ཕྱིར་འབུད་བཏང་།(རྒྱུ་མཚན།) ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོ​ོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲི​ིག

གཉིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། ༸རྒྱལ་དབང་མཆོ​ོག་སོ​ོག་ཡུལ་དུ་ཉེ​ེན་གཡོ​ོལ་ལ་ཕེ​ེབས་དགོ​ོས་བྱུང་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གང་ཡི​ིན་ནམ། ༢། ༸རྒྱལ་དབང་མཆོག་རྒྱ་གར་ལ་ཉེན་གཡོལ་དུ་ཕེབས་དགོས་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གང་ཡིན་ནམ།

༣། སོ​ོག་པོ​ོའི ི་རྒྱལ་ས་ཨུར་གར་དུ་བོ​ོད་སོ​ོག་ཕྱོ​ོགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚབ་ལྷན་འཛོ​ོམས་ཐོ​ོག་དོ​ོན་ཚན་ལྔ་ཅན་གྱི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་ཅི​ིག་ བཞག་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེའི​ི་ནང་དོ​ོན་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གང་ཡི​ིན།

༤། ཆུ་གླང་ལོ​ོའི ི་སྤང་བླང་རྩ་ཚི​ིག་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ཞེ​ེས་པ་གང་ཡི​ིན།

༥། ཤི​ིང་སྟག་སི​ིམ་ལའི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་འཇོ​ོག་སྐབས་རྒྱ་བོ​ོད་ཨི​ིན་གསུམ་གྱི​ི་སྐུ་ཚབ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་སུ་དང་སུ་ཡི​ིན་ནམ།

109

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གསུམ་པ། གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱོ​ོས།

༡། ༸རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པ་མཆོག་སོག་ཡུལ་དང་རྒྱ་གར་ལ་ཉེན་གཡོལ་དུ་ཕེབས་དགོས་བྱུང་བའི་གནས་ཚུལ་ཐད་ སློབ་ཕྲུག་ཕན་ཚུན་གྲོས་བསྡུར་བྱོས།

བཞི་པ། བྱེད་སྒོ།

༡། <<བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་རྒྱལ་རབས།>> ལས་ཆུ་གླང་ལོའི་སྤང་བླང་རྩ་ཚིག་དོན་ཚན་ལྔ་བཀླགས་ཏེ་གོ་དོན་ངེས་ཐབས་དང་། སློབ་གྲོགས་ཕན་ཚུན་གོ་རྟོགས་སྤེལ་རེས་ཀྱི་གླེང་མོལ་བྱོས།

༢། ཨིན་ཇིས་བོད་ལ་བཙན་འཛུལ་བྱས་པའི་བརྒྱུད་རིམ་དང་། ལུའུ་ཅུན་དམག་གིས་བཙན་འཛུལ་བྱས་ཚུལ་གྱི་མཚུངས་བསྡུར་ བྱེད་སྒོ་སྤེལ།

མི་མཚུངས་པ།

ཨིན་ཇིའི་ཡཱང་ཧསེ་ བེནྡྲ་ཡིས་བོད་ལ་བཙན་ འཛུལ།

མཚུངས་པ།

ལུའུ་ཅུན་རྒྱ་དམག་གིས་ བོད་ལ་བཙན་འཛུལ།

མི་མཚུངས་པ།

༣། ༸རྒྱལ་དབང་བཅུ་གསུམ་པའི་སྐབས་བོད་ལ་དགོས་ངེས་ཀྱི་གསར་གཏོད་རིགས་མང་དག་ཅིག་བྱས་ཡོད། པར་རིས་ ལམ་ནས་ཁུངས་སྐྱེལ་བྱོས།

110

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས། གལ་ཆེ​ེའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག ཕ་ལ་སེ​ེའི​ི་གཡུལ་འགྱེ​ེད་དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱ་གར་རང་བཙན་སླར་གསོ​ོའི ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ཐོ​ོག་མ་རུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཨི​ིན་ཇི​ི་རྒྱལ་མོ​ོ་ཝི​ིག་ཊོ​ོ་རི​ི་ཡ་ཡི​ིས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་མངའ་འོ​ོག་སྤྱི​ི་ཁྱབ་གཞུང་འཛི​ིན་པ་ཞི​ིག་གི​ིས་རྒྱ་གར་སྲི​ིད་ གཞུང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གནང་རྒྱུ་ཡི​ིན་པ་བཀའ་བསྒྲགས།

ར་ཇ་རམ་མོ​ོ་ཧན་རོ​ོ་ཡེ​ེ་ཡི​ིས་བ་ར་མོ​ོ་ས་མ་ཇ་བཙུགས།

ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་རྒྱ་གར་ནང་བཙུགས་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ིར་འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་ཆེ​ེད་མོ​ོར་ལེ​ེ་མི​ིན་ཊོ​ོ་ ཡི​ི་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་བཟོ​ོས་ཡོ​ོད།

སྲི​ིད་གཞུང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་སུ་འདྲ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ཡང་ཁྲི​ིམས་སར་འདྲི​ི་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་མི​ི་དགོ​ོས་པར་ཐད་ཀར་ བཙོ​ོན་འཇུག་ཆོ​ོག་པའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་རོ​ོ་ལེ​ེ་ཊ་ཁྲི​ིམས་ཞེ​ེས་པ་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས།

ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་རྒྱ་གར་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ིར་སྔར་ལས་ལྷག་པའི​ི་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་གཏོ​ོང་ཐབས་སུ་སཻ​ཻ་མོ​ོན་ རྟོ​ོག་ཞི​ིབ་ལྷན་ཚོ​ོགས་རྒྱ་གར་ལ་བཏང་ཡང་ལྷན་ཚོ​ོགས་དེ​ེའི​ི་ནང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འཐུས་མི​ི་གཅི​ིག་ཀྱང་མེ​ེད།

སེ​ེམས་དཔའ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གཱན་དྷཱི​ི་ མཆོ​ོག་གི​ིས་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་གྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་ཡོ​ོད།

གཱན་དྷཱི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་ཤུགས་མཐར་སྐྲོ​ོད་གཏོ​ོང་བའི​ི་ལས་འགུལ་འགོ​ོ་བརྩམས།

ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྐུ་ཚབ་ལོ​ོ་ཌ་མོ​ོན་ཊ་བྷ་ཊེ​ེན་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་འདི​ི་ཉི​ིད་རྒྱ་གར་དང་པཀི​ི་སྟཱན་གཉི​ིས་སུ་སོ​ོ་སོ​ོར་དབྱེ​ེ་བའི​ི་ འཆར་གཞི​ི་ཞི​ིག་བཏོ​ོན།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡༡

ཨིན་ཇིའི་དབང་སྒྱུར་དང་རྒྱ་གར་གྱི་རང་ དབང་འཐབ་རྩོད། (ཕྱི་ལོ་༡༨༥༧-ཕྱི་ལོ་༡༩༡༩)

། ་རི་རྒྱུད ་འབབ། ལོ་ ༣༧༥༠ གོང་ཨརྱན་རིགས་རྒྱ་གར་ ཤ ་ ཀུ དུ་སླེབས་ཚུལ། ་ སེངྒེ་ཁ ཧིན་རྡུ

ཨི་རན་མཐོ་སྒང་།

ཧི་མ་ལ་ཡ

་རི་རྒྱུད།

རྒྱ་གར།

N-བྱང་།

ཨ་རབ་མཚོ།

ཌེཀྐན་མཐོ་སྒང་།

ལམ་ཐིག

རྨ་བྱ་ཁ་འབབ། བངྒལ་མཚོ་ཁུག རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོ།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༡་༡ ལོ​ོ་ངོ​ོ་ ༣༧༥༠ ཡི​ི་གོ​ོང་ལ་ཨརྱན་རི​ིགས་རྒྱ་གར་དུ་ཡོ​ོང་ལམ། ཨེ་ཤི་ཡའི་དབུས་ཁུལ།

ནུ་ཀ་ས། རྒྱལ་ས་ཨལ་མ་ཊི། ཊུར་པན། ཊ་ཤ་ཀན་ཌ། བྷ་ལུ་ཀ ཡུ་མན་ཀོན་རི་ལམ། ། པ་མིར། ན སྟཱ ཀ་ཤ་གི ་ རི ། ་ ི ན ཨོ་ལན་ར ཧིན་རྡུ་ཀུ་ཤ ཨཧྥ་གྷ ི་བོ། ཇ་ལ་ལ་བྷ་ཌ། ཁྲང་ཨན། བྷ་མི་ཡ་ན། གན་དྷ་ར། རྒྱ་ནག ། ཧ ི་མ་ ིསྟན ལ་ཡ པཀ ་རི་ རྒྱུད ། པ་ར་ཡ་ག ནཱ་ལེནྡྲ། ཀ་མ་རུ་པ། ཝ་ར་ཎ་སི། རྡོ་རྗེ་གདན། ཚུར་ལམ། རྒྱ་གར། ཕར་ལམ། ཀན་སི་པུ་ར།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༡་༢ དུས་རབས་བདུན་པའི​ི་ནང་རྒྱ་ནག་གི​ི་བཙུན་པ་ཐང་སན་རྒྱ་གར་ འཕགས་པའི​ི་ཡུལ་དུ་དམ་པའི​ི་ཆོ​ོས་སློ​ོབ་ཏུ་ཡོ​ོང་ལམ།

112

༄༅། །གནའ་སྔ་མོ​ོ་ ནས་འཛམ་གླི​ིང ་

ཡུལ་གྲུ་མང་པོ​ོ་ ཞི​ིག ་ནས་མི​ི་ རྣམས་རྒྱ་ གར་དུ་ཡོ​ོང་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད་དེ​ེ། དཔེ​ེར་ན། ཡུ་ རོ​ོབ ་དབུས་ཁུལ་ནས་རྒྱ་གར་དུ་མཆེ​ེད ་

པའི​ི་ཨརྱན་རི​ིགས་(Aryans) དང་། ཨེ​ེ་ཤི​ི་

ཡའི​ི་ལྷོ​ོ་ནུབ་ནས་མཆེ​ེད་པའི​ི་པཱར་ཤི​ི་ཡའི​ི་ རི​ིགས། (Persians) ཨི​ི་རཱན་རི​ིགས།(Iran-

nians) པཱར་སི​ི འི​ི ་ རི​ི ག ས། (Parsis) དེ​ེ ་

བཞི​ི ན ་ལོ​ོ ་ རྒྱུས་ཁྲོ​ོ ད ་དུས་སྐབས་མི​ི ་

འདྲ་བ་སོ​ོ་སོ​ོར་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་བྱང་ཤ ར་ཁུལ་

ནས་སོ​ོག་རི​ིགས་དང་། བོ​ོད་རི​ིགས། རྒྱ་

རི​ིགས་སོ​ོགས་ཀྱང་རྒྱ་གར་ཡུལ་དུ་ཡོ​ོང་ མྱོ​ོང ་བ་གསལ་ཡོ​ོད ་པ་ལྟ་བུ་རེ​ེད ། དེ​ེས ་

ན་འཛམ་གླི​ིང ་ཡུལ་གྲུ་མང་པོ​ོ་ ཞི​ིག ་ནས་

མི​ི་རྣམས་རྒྱ་གར་དུ་ཡོ​ོང་དོ​ོན་ཅི​ི་ཡི​ིན་ནམ་ ཞེ​ེ་ ན། དེ​ེ་ ནི​ི་ དགོ​ོས ་པ་དམི​ིག ས་ཡུལ་སྣ་

ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ཏེ​ེ། ཁག་ཅི​ིག་རྒྱ་

གར་ལ་བཙན་འཛུལ་དང་དབང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་

དུ་ཡོ​ོང་བ་ཡི​ིན་ལ། ཁག་ཅི​ིག་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ཡུལ་

གྱི​ི་འཁྲུག་ཟི​ིང་ལ་གཡོ​ོལ་ཆེ​ེད་ཡོ​ོང་བ་ཡི​ིན། ཡང་ཁག་ཅི​ིག་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རི​ིག་གཞུང་ལ་ མོ​ོས་གུས་ཆེ​ེན་པོ​ོས་ཡོ​ོང་བ་ཡི​ིན་ལ། ཁག་

ཅི​ིག ་རྒྱལ་ཁབ་གཉི​ིས ་དབར་

མེ་སི་ཌོ་ནི་ཡ།

འབའ་ཞི​ིག་གཉེ​ེར་དུ་ཡོ​ོང་ཡོ​ོད།

མེ་ཌི་ཊེ་རི་ནན་མཚོ།

དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་བསྒྲུབ་

རྒྱུར ་ ད མི​ིགས ་ ཏེ​ེ་ ཚོ​ོང་ དོ​ོན་ ཕྱི​ིས ་སུ་ཨི​ིན་ཇི​ི་ རྒྱ་གར་

ལ་ཡོ​ོང་སྟེ​ེ་དབང་བསྒྱུར་ནས་ལོ​ོ་

ངོ​ོ་ཉི​ིས་བརྒྱ་ཙམ་གྱི​ི་རི​ིང་བསྡད་ མྱོ​ོང་།

ཕ་ལ་སེ​ེའི​ི་གཡུལ་འགྱེ​ེད།

ཨི་ཇིབ།

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

མཚོ་ནག

སོག་ཌི་ཡ་ན།

ཁ་པ་ཌོ་ཤི་ཡ།

ཨར་མེ་ནི་ཡ།

མེ་སོ་པོ་ཊ་མི་ཡ། སེ་རི་ཡ། བྷ་བྷི་ལོ་ནི་ཡ། ཨ་རབ།

པར་ཤི་ཡ།

ཧི་མ་ལ་ཡ།

རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོ།

རྒྱ་གར།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༡་༣ ལོ​ོ་ངོ​ོ་ ༢༣༠༠ ཡི​ི་གོ​ོང་དུ་ཨ་ལེ​ེག་ཛན་ཌེ​ེར་ (Alexander The Great) གྱི​ིས་དམག་ དཔུང་དྲངས་ནས་རྒྱ་གར་དུ་ཡོ​ོང་སྟེ​ེ་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག་པའི​ི་ལམ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༥༧ ལོ​ོའི ི་ཕ་ལ་སེ​ེའི​ི་གཡུལ་འགྱེ​ེད་ (The battle of Plassey) ཀྱི​ི་རྗེ​ེས་ནས་རྒྱ་གར་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྲི​ིད་དོ​ོན་

དབང་ཤུ གས་ཀྱི​ི་རྨང་གཞི​ི་བཙུགས་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༤༨ ལོ​ོར་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ཌལ་ཧོ​ོ་སི​ི་ (Lord Dalhouse)

རྒྱ་གར་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་གཞུང་འཛི​ིན་པར་བསྐོ​ོས་ཤི​ིང་། ཁོ​ོང་ གི​ི་ སྐབས་སུ་རྒྱ་གར་ནང་ཨི​ིན ་ཇི​ི་ དབང་ཤུ གས་དར་བའི​ི་ རྩེ​ེ་ མོ​ོར་སོ​ོན་ཏེ​ེ་པན་ཇཱ​ཱབ་དང་། པེ​ེ་ཤ ་ཝར།(Peshawar) པ་ཐན་ཚོ​ོ་བ་

(Pathan Tribes) རྣམས་རྒྱ་གར་ནུབ་བྱང་མངའ་ཁོ​ོངས་སུ་ཟླ་སྒྲི​ིལ་

བྱང་གི་རྒྱ་ ལོན་ཌོན། མཚོ་ཆེན་ ཡུ་རོབ། པོ།

བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༦ ལོ​ོར་ཨི​ིན་ཇི​ིའི་ི དབང་སྒྱུར་སྟོ​ོབས་ཤུགས་སྔར་

བས་སྲ་བརྟན་དུ་གྱུར། རྒྱ་གར་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི་ི དབང་སྒྱུར་གྱི​ི་སྟོ​ོབས་

ཤུགས་ཆེ​ེས་ཆེ​ེར་རྒྱས་པའི​ི་དུས་སྐབས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་མོ​ོད། སྐབས་ དེ​ེར་ས་གནས་ཀྱི​ི་རྒྱ་གར་ཡུལ་མི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་དང་། ཞི​ིང་པ།

ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་པ། མང་ཚོ​ོགས་དཀྱུས་མ། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་

ཨཕ་རི​ི་ཀ། ནུབ་རྒྱ་མཚོ་ ཆེན་པོ།

ཨེ་ཤི་ཡ། རྒྱ་གར། དཀྱིལ་ཐིག རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོ།

མངའ་སྡེ​ེའི​ི་དམག་དཔུང་ལས་རྒྱ་གར་དམག་མི​ི་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཨི​ིན་ དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༡་༤ དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ི་རྒྱ་

གཞུང་ལ་མི​ི་དགའ་བའི​ི་ལྟ་ཚུལ་ཁྱབ་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། རི​ིམ་

གར་ལ་ཡོ​ོང་སའི​ི་མཚོ​ོ་ལམ།

བཞི​ིན་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་མི​ི་དགའ་བའི​ི་ལྟ་ཚུལ་ཤུ གས་ཆེ​ེར་གྱུར་ཏེ​ེ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་རི​ིམ་པར་སླེ​ེབས་པ་དང་། དེ​ེ་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༨༥༧ ལོ​ོའི ི་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་འཕེ​ེལ་རི​ིམ་དུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

113

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༨༥༧ ལོའི་གྱེན་ལོག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༥༧ ལོ​ོའི ི་ཕ་ལ་སེ​ེའི​ི་གཡུལ་འགྱེ​ེད་ནི​ི་རྒྱ་གར་ལ་ཨི​ིན་ཇི​ིས་དབང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་པའི​ི་གོ​ོམ་སྟབས་ཐོ​ོག་མ་

ཡི​ིན་ལ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༦ ལོ​ོར་ཨི​ིན་ཇི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ཌལ་ཧོ​ོ་སི​ི་ཡི​ི་རྒྱ་གར་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་གཞུང་འཛི​ིན་གྱི​ི་ལས་

འགན་འཁུར་བའི​ི་དུས་ཡུན་མཇུག་བསྒྲི​ིལ་མཚམས་སུ། རྒྱ་གར་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་ དབང་སྒྱུར་གྱི​ི་རྨང་གཞི​ི་སྲ་བརྟན་ཆགས་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ས་གནས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་མང་ ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་དབང་སྒྱུར་ལ་མི​ི་དགའ་བའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་རི​ིམ་པར་བྱས་ ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༧ ལོ​ོར་མཻ​ཻ་ར་ཋ་ (Meerut) ས་གནས་སུ་དམག་མི​ི་ཚོ​ོས་

གྱེ​ེན་ལོ​ོག་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ཤི​ིང་། རི​ིང་པོ​ོ་མ་འགོ​ོར་བར་ས་གནས་མང་པོ​ོ་ནས་ཨི​ིན་

གཞུང་ལ་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་པས། སྐབས་དེ​ེའི​ི་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་སྒྱུར་སྔར་ བཞི​ིན་སྲ་བརྟན་ཡོ​ོང་བར་དཀའ་ངལ་འཕྲད་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་ལོ​ོ་ངོ​ོ་གཅི​ིག་ཙམ་གྱི​ི་

པར་རི​ིས། ༡༡་༥ རྒྱ་གར་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ གཞུང་འཛི​ིན་ལོ​ོ་ཌ་དྷལ་ཧོ​ོ་སི​ི།

ནང་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་དེ​ེར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་སྟངས་འཛི​ིན་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད་ཀྱང་།

སྐབས་དེ​ེའི​ི་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་ནང་རྒྱ་གར་ས་གནས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ཡུལ་མི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་པ་དང་།

མང་ཚོ​ོགས་དཀྱུས་མ། རྒྱ་གར་དམག་མི​ི་བཅས་ཀྱི​ིས་ངར་ཤུ གས་ཆེ​ེར་བསྐྱེ​ེད་ ཀྱི​ིས་མཉམ་ཞུགས་བྱས་པས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༧ ལོ​ོའི ི་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱ་གར་རང་

བཙན་སླར་གསོ​ོའི ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ཐོ​ོག་མ་རུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

སྐབས་དེ​ེར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་རྒྱ་གར་ནང་ས་བདག་ལམ་ལུགས་ (Zamindari System) བཙུགས་པས། གསར་

དུ་བསྐོ​ོས་པའི​ི་ས་བདག་ཚོ​ོས་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་དཔྱ་ཁྲལ་ལྕི​ི་མོ​ོ་བཀལ་ཏེ​ེ་འཚོ​ོ་བ་དཀའ་སྡུག་ལ་སྦྱར་བ་དང་། ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་

ཨི​ིན་ཇི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་ཅ་དངོ​ོས་ཁྱབ་གདལ་ཆེ​ེ་རུ་བཏང་བས་རྒྱ་གར་ཡུལ་མི​ི་བཟོ​ོ་ལས་པ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་འཚོ​ོ་ཐབས་ལ་ ཕོ​ོག་ཐུག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཨི​ིན་གཞུང་

འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་འོ​ོག་རྒྱ་གར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གྲུབ་ཆ་

གལ་ཆེ​ེན་དུ་གྱུར་པའི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་དང་རི​ིགས་

རུས་བརྩི​ི ་ སྲོ​ོལ ་ཉམས་རྒུད་དུ་གྱུར་པ་དང་། སྲི​ིད ་གཞུང་གི​ི་ རི​ིམ ་པ་མཐོ​ོ་ སའི​ི་ ལས་གནས་ ཁག་ཏུ་ཡུ་རོ​ོབ་ཀྱི​ི་མི​ི་རྣམས་བསྐོ​ོས་ཏེ​ེ། རྒྱ་གར་

པར་རི​ིས། ༡༡་༦ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༨༥༧ ལོ​ོའི ི་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་སྐབས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ།

114

གྱི​ི་ དམག་མི​ི་ དང་མང་ཚོ​ོག ས་ལ་སྲི​ིད ་གཞུང་ ནང་གོ​ོ་གནས་རི​ིམ་བཞི​ིན་ཇེ​ེ་མཐོ​ོར་འགྲོ​ོ་བའི​ི་གོ​ོ་

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

སྐབས་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོས། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་རྒྱ་གར་མི​ི་མང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྲི​ིད་ལུགས་ལ་མི​ི་དགའ་བའི​ི་ཚོ​ོར་བ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་སོ​ོང་ཁར།

སྐབས་དེ​ེར་དམག་མི​ིར་སྤྲད་པའི​ི་མདེ​ེའུ་ལ་ཕག་ཚི​ིལ་དང་བ་གླང་གི​ི་ཚི​ིལ་བྱུགས་ཡོ​ོད་པ་དང་། མདེ​ེའུ་སྣོ​ོད་ལས་འདོ​ོན་

པར་སོ​ོ་བཏབ་ནས་ཁ་འབྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་དང་། དེ​ེ་ལྟར་སོ​ོ་བཏབ་ནས་ཁ་འབྱེ​ེད་སྐབས་ཁའི​ི་ནང་ལ་ཕག་ཚི​ིལ་དང་བ་གླང་ གི​ི་ཚི​ིལ་འགོ​ོ་ཡི​ི་ཡོ​ོད་པས། ཁ་ཆེ​ེ་དང་ཧི​ིན་དྷུ་ཆོ​ོས་ལ་དད་པའི​ི་དམག་མི​ི་ཚོ​ོའི་ི དད་སེ​ེམས་ལ་ཕོ​ོག་ཐུག་བྱུང་སྟེ​ེ་མཻ​ཻ་ར་ཋ་ས་

ཁུལ་གྱི​ི་དམག་མི​ི་ཚོ​ོས་མདེ​ེའུ་དེ​ེ་རི​ིགས་སྤྱོ​ོད་པར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ཤི​ིང་། སྲི​ིད་གཞུང་གི​ིས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་མཁན་གྱི​ི་དམག་

མི​ི་རྣམས་འཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པར། དམག་ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་དམག་རོ​ོགས་ཚོ​ོས་དམག་མི​ི་ཚོ​ོར་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་གྱི​ིས་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་བྱ་ སྤྱོ​ོད་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་བྱས།

རི​ིང་པོ​ོ་མ་འགོ​ོར་བར་སྲི​ིད་གཞུང་ལ་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་བྱེ​ེད་པའི​ི་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་དེ​ེ་དི​ིལླི​ི་ས་ཁུལ་དུ་ཁྱབ་པ་དང་། རི​ིམ་བཞི​ིན་

རྒྱ་གར་ས་ཁུལ་མང་ཆེ​ེ་བར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ་ཁྱབ་གདལ་དུ་སོ​ོང་། སྐབས་དེ​ེའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ་དང་སྲི​ིད་གཞུང་

གི​ི་སྟངས་འཛི​ིན་དབར་འཁྲུག་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ལངས་སའི​ི་ས་ཁུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཁག་ནི​ི་དི​ིལླི​ི་ (Delhi) དང་། ཨ་ཝ་དྷ། (Awadh)

རོ​ོ་ཧི​ིལ་ཁཱན། (Rohilkhand) ཨ་ལཱ་ཧཱ་བཱ་ཌ། (Allahabad) ཨག་ར། (Agra) མཻ​ཻ་ར་ཋ། བི​ི་ཧར་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ནུབ་ཁུལ་ (Weste-

ern Bihar) བཅས་ཡི​ིན། ས་གནས་སོ​ོ་སོ​ོ་ནས་རྒྱལ་ཁབ་དཀའ་ངལ་དང་ཉེ​ེན་ཁའི​ི་གནས་སུ་འཕྲད་པར་ཐུགས་འཚབ་ཆེ​ེ་

བའི​ི་རྒྱལ་གཅེ​ེས་ལྷག་བསམ་ཅན་གྱི​ི་དཔའ་བོ​ོ་མང་པོ​ོས་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་དེ​ེ་རྡོ​ོག་རྩ་གཅི​ིག་སྒྲི​ིལ་གྱི​ིས་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་ངོ​ོ་ རྒོ​ོལ་ཤུགས་ཆེ​ེན་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༧ ལོ​ོའི ི་ཟླ་ ༥ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༨ ཟླ་ ༦ ཚེ​ེས་ ༢༠ བར་ལོ​ོ་ངོ​ོ་གཅི​ིག་

རི​ིང་། རྒྱ་གར་མི​ི་མང་གི​ིས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་སྒྱུར་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་མཐར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ལ་བཀག་

སྡོ​ོམ་ནན་པོ​ོ་བྱས་ཏེ​ེ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ་རེ​ེ་ཞི​ིག་མཚམས་ཆད། རྒྱ་གར་ཤར་གྱི​ི་སྤྱི​ི་གཉེ​ེར་ཁང་སྒོ​ོ་བརྒྱབ་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༧ ལོ​ོའི ི་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་ལ་ཕམ་ཁ་བྱུང་ནའང་། ཕྱོ​ོགས་གཞན་ཞི​ིག་ནས་དེ​ེ་སྔའི​ི་རྒྱ་གར་ཤ ར་གྱི​ི་སྤྱི​ི་གཉེ​ེར་

ཁང་གི​ི་ མི​ིང ་འོ​ོག ་ནས་རྒྱ་གར་ཁྱོ​ོན ་ཡོ​ོང ས་ལ་ཨི​ིན ་ཇི​ིའི​ི་ དབང་ཤུ གས་སྤེ​ེལ ་

ཐབས་ལ་འབད་བརྩོ​ོན་བྱེ​ེད་པའི​ི་རྣམ་པ་མཇུག་བསྒྲི​ིལ་ཏེ​ེ། ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་རྒྱ་

གར་ལ་འཛི​ིན་པའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཐད་འགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐེ​ེབས། སྐབས་དེ​ེ་ནས་བཟུང་

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་གནས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་རྒྱལ་ཕྲན་ཁག་གི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་དང་། ས་གནས་འགོ​ོ་ འཛི​ིན། ས་བདག་སོ​ོགས་བརྒྱུད་ནས་རྒྱ་གར་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་སྒྱུར་སྲ་བརྟན་

དང་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་ཡོ​ོང་བའི​ི་བྱེ​ེད་ཐབས་གསར་པ་ཞི​ིག་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་ཚུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༨ ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༡ ཉི​ིན། ཨི​ིན་ཇི​ི་རྒྱལ་མོ​ོ་ཝི​ིག་ཊོ​ོ་རི​ི་ཡ་ (Victor-

115

པར་རི​ིས། ༡༡་༧ ལྕགས་སྒོ​ོར་ཐོ​ོག་དཔར་ བའི​ི་ཨི​ིན་ཇི​ི་རྒྱལ་མོ​ོ་ཝི​ིག་ཊོ​ོ་རི​ི་ཡ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ria) ཡི​ིས་ད་ནས་བཟུང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་མངའ་འོ​ོག་སྤྱི​ི་ཁྱབ་གཞུང་འཛི​ིན་པ་

(Secretary of State) ཞི​ིག་གི​ིས་རྒྱ་གར་སྲི​ིད་གཞུང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གནང་རྒྱུ་ཡི​ིན་

པའི​ི་བཀའ་བསྒྲགས།

སྤྱི​ི་ཁྱབ་གཞུང་འཛི​ིན་པ་དེ​ེར་རྒྱལ་པོ​ོའི ི་སྐུ་ཚབ་ཀྱི​ི་མཚན་གནས་བསྩལ་

བ་དང་། རྒྱལ་མོ​ོ་ཝི​ིག་ཊོ​ོ་རི​ི་ཡ་ལ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྒྱལ་ཡུམ་ཆེ​ེན་མོ​ོའི ི་མཚན་གནས་

བསྩལ་ཏེ​ེ་རྒྱ་གར་མངའ་སྡེ​ེ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ནང་སྲི​ིད་ཐད་ལའང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་ཤུ གས་

པར་རི​ིས། ༡༡་༨ ར་ཇ་རམ་མོ​ོ་ཧན་རོ​ོ་ཡེ​ེ།

ཆེ​ེ་རུ་གྱུར་བས། རྒྱ་གར་མངའ་ཁོ​ོངས་ཡོ​ོངས་ལ་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་ཤུ གས་སྲ་ བརྟན་དུ་གྱུར། སྐབས་དེ​ེར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་རྒྱ་གར་ས་གནས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་རྒྱལ་

ཕྲན་ཁག་གི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་དང་། ས་བདག ས་གནས་འགོ​ོ་འཛི​ིན་བཅས་ལ་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་

བྱས་ཚེ​ེ། དབང་ཤུ གས་བརྟན་ལྷི​ིང་ཡོ​ོང་བར་སྙམ་པའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཤི​ིག་བཟུང་

བ་ལས། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཅན་དང་མང་ཚོ​ོགས་དཀྱུས་མ་རྣམས་སྣང་མེ​ེད་དུ་བཞག

གཞན་ཡང་རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཁོ​ོ་ནར་དམི​ིགས་ཏེ​ེ་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་ཚོ​ོང་ལས་པ་དང་། བཟོ​ོ་གྲྭའི​ི་བདག་པོ​ོ། ཞི​ིང་པ། གཞུང་ཞབས་བཅས་རང་ཕྱོ​ོགས་སུ་འགུག་པར་ ཤུགས་སྣོ​ོན་བརྒྱབ་ཀྱང་། རྒྱ་གར་མི​ི་མང་ལ་སྲི​ིད་གཞུང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་དང་། སྲི​ིད་

པར་རི​ིས། ༡༡་༩ བན་ཀི​ིམ་ཅན་ཌ་ར།

བྱུས་ཐད་བསམ་ཚུལ་བརྗོ​ོད་དབང་གང་ཡང་མེ​ེད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་རྒྱ་གར་མང་

ཚོ​ོགས་ཨི​ིན་ཇི​ི་ལ་མི​ི་དགའ་བ་ཆེ​ེ་རུ་གྱུར་པ་དང་། དེ​ེས་རི​ིམ་བཞི​ིན་རྒྱ་གར་

རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ལས་འགུལ་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ (Indian National Movement) འབྱུང་བར་ སྐུལ་མ་ཐེ​ེབས།

ཕྱི​ིས་སུ་གསར་བརྗེ​ེ་བ་གྲགས་ཅན་ར་ཇ་རམ་མོ​ོ་ཧན་རོ​ོ་ཡེ​ེ་ (Raja Ramm-

mohan Roy) དང་། བན་ཀི​ིམ་ཅན་ཌ་ར། (Bankim Chandra) ཨི​ི་ཤ ་ཝར་ཅན་ཌ་

ར་ཝི​ིད་ཡ་ས་གར་ (Ishwar Chandra Vidyasagar) སོ​ོགས་རྒྱ་གར་རང་དབང་

འཐབ་རྩོ​ོད་ལས་འགུལ་གྱི​ི་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་དུ་གྱུར་པ་དང་། ཕྱི​ིའི​ི་བཙན་འཛུལ་དང་

པར་རི​ིས། ༡༡་༡༠ ཨི​ི་ཤ་ཝར་ཅན་ཌ་ར་ཝི​ིད་ཡ་ ས་གར།

དབང་སྒྱུར་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་འཐབ་རྩོ​ོད་ཁྲོ​ོད་ཚང་མས་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་གྱི​ི་ནུས་ པ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་གཏོ​ོང་བའི​ི་འདུན་པ་གཅི​ིག་མཐུན་བྱུང་། སྐབས་དེ​ེར་ར་ཇ་རམ་མོ​ོ་

ཧན་རོ​ོ་ཡེ​ེ་ལ་མཚོ​ོན་ན། ཐོ​ོག་མར་རྒྱ་གར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ཁུལ་གྱི​ི་ཞན་ཆ་མང་

དག་ཅི​ིག་གཙང་སེ​ེལ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་ནི​ི​ི་ཁ་ཚ་དགོ​ོས་གཏུགས་ཤི​ིག་ཏུ་མཐོ​ོང་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་

116

ལོ​ོ་ ༡༨༢༨ ལོ​ོར། བ་ར་མོ​ོ་ས་མ་ཇ་ (Brahmo Samaj) བཙུགས་ཤི​ིང་། དེ​ེ་སྔ་རྒྱ་

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

གར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ཁྱོ​ོ་བོ​ོ་གྲོ​ོངས་རྗེ​ེས་འདས་མཆོ​ོད་དང་ལྷན་དུ་ཆུང་མའང་ གསོ​ོན་བསྲེ​ེགས་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྲོ​ོལ་ངན་དང་། བྱི​ིས་པ་ལོ​ོ་ན་མ་སྨི​ིན་པའི​ི་དུས་ནས་ ཕ་མའི​ི་ འདོ​ོད ་མོ​ོས ་ལྟར་གཉེ​ེན་སྒྲི​ིག་བྱེ​ེད ་པ། དེ​ེ་ བཞི​ིན་བུད་མེ​ེད ་ཀྱི​ིས ་ནང་

ལས་ཁོ​ོ་ན་ལས་སྐྱེ​ེས་པ་ཕོ​ོ་ལྟར་ཕྱི​ི་ལས་གཉེ​ེར་ན་མི​ི་འཚམ་པའི​ི་གོ​ོམས་སྲོ​ོལ་

དང་། ཁྱོ​ོ་བོ​ོ་གྲོ​ོངས་ཟི​ིན་པའི​ི་བུད་མེ​ེད་ཀྱི​ིས་བསྐྱར་དུ་གཉེ​ེན་སྒྲི​ིག་བྱེ​ེད་མི​ི་ཆོ​ོག་

པའི​ི་སྲོ​ོལ་སོ​ོགས་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོས་ཏེ​ེ། བུད་མེ​ེད་ལ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་གི​ི་གོ​ོ་ སྐབས་སྤྲོ​ོད་ཕྱོ​ོགས་ཐད་ཤུ གས་སྣོ​ོན་བརྒྱབ། ཁོ​ོང་གི​ི་འབད་བརྩོ​ོན་ལ་བརྟེ​ེན་

ནས་ཨི​ིན་ཇི​ིས་གཞུང་འབྲེ​ེལ་གྱི​ིས་ཁྱོ​ོ་བོ​ོ་གྲོ​ོངས་རྗེ​ེས་འདས་མཆོ​ོད་དང་ལྷན་དུ་ ཆུང་མའང་གསོ​ོན་བསྲེ​ེགས་བྱེ​ེད་མི​ི་ཆོ​ོག་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་བསྒྲགས།

པར་རི​ིས། ༡༡་༡༡ ས་ཝ་མི​ི་ཝི​ི་ཝེ​ེ་ཀ་ནན་ཌ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༩༧ ལོ​ོར། རཱམ་ཀྲི​ིཥྞ་པ་ར་མ་ཧམ་ས་ (Ramakrishna Param-

mahamsa) མཆོ​ོག་གི​ི་ཐུགས་སྲས་སྭཱམི​ི་ཝི​ི་ཝེ​ེ་ཀ་ནན་ཌ་ (Swami Vivekanand-

da) ཡི​ིས་བེ​ེ་ལུར་ (Belur) ས་གནས་སུ་རཱམ་ཀྲི​ིཥྞ་ཆོ​ོས་ཚོ​ོགས་(Ramakrishn-

na Mission) བཙུགས་ཤི ིང་། ཁོ​ོང་གི​ིས་རི​ིག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་གཞུང་ལུགས་ཁྱབ་སྤེ​ེལ་

གཏོ​ོང ་བར་འབད་བརྩོ​ོན ་གནང་བ་དང་། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༨༩༣ ལོ​ོར ་ཁོ​ོང ་གི​ིས ་ཨ་ རི​ིའི​ི་ཡུལ་གྱི​ི་ཆི​ི་ཁ་གོ​ོ་ (Chicago) ས་གནས་སུ་འཚོ​ོགས་པའི​ི་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་ཆོ​ོས་

ལུགས་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ཐོ​ོག་ཧི​ིན་རྡུ་ཆོ​ོས་ལུགས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་ཐོ​ོག་མར་གནང་སྟེ​ེ་ནུབ་

ཕྱོ​ོགས་པ་ཚོ​ོར་ཧི​ིན་རྡུ་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་རི​ིན་ཐང་ཐད་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཟབ་མོ​ོ་རྙེ​ེད་

པར་རི​ིས། ༡༠་༡༢ སུ་རེ​ེནྡྲ་ནཱཐ་ བཻ​ཻནར་ཇཱི​ི�།

བཅུག་པ་སོ​ོགས། སྐབས་དེ​ེར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་བ་དང་། ཆོ​ོས་ལུགས་པ། གསར་བརྗེ​ེ་བ་སོ​ོགས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་པ་མང་པོ​ོས་རྒྱ་གར་ཕྱི​ི་ནང་གཉི​ིས་སུ་ནུས་ པ་འདོ​ོན་ཐབས་ལ་འབད་དེ​ེ་འཕྲལ་ཕུགས་ཀུན་ཏུ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་རང་དབང་སླར་ གསོ​ོར་སྨན་པའི​ི་གྲུབ་འབྲས་མི​ི་དམན་པ་ཐོ​ོབ་ཡོ​ོད། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པ་གསར་འཛུགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༧༦ ལོ​ོར། ཀལ་ཀཏ་ཏ་ (Calcutta) རུ་རྒྱ་གར་འཐུས་མི​ི་ལྷན་

ཚོ​ོགས་ (Indian Association) བཙུགས་ཏེ​ེ་སུ་རེ​ེནྡྲ་ནཱཐ་ བཻ​ཻནར་ཇཱི​ི�་ (Surendranath

117

པར་རི​ིས། ༡༡་༡༣ ཨེ​ེ་ཨོ​ོ་ཧུ་མེ​ེ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

Banerjee) མཆོ​ོག ་གི​ི་ དབུ་ཁྲི​ིད ་འོ​ོག ་རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཡོ​ོང ས་ལས་འགུལ་ཆེ​ེན ་

མོ​ོའི ི་རྨང་གཞི​ི་བཙུགས། སྐབས་དེ​ེར་བཙུགས་པའི​ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་དེ​ེའི​ི་དམི​ིགས་

ཡུལ་གཙོ​ོ་ བོ​ོ་ ནི​ི། སྤྱི​ི་ ཚོ​ོག ས་ཀྱི​ི་ གྲལ་རི​ིམ ་བར་མའི​ི་ ཁོ​ོང ས་གཏོ​ོག ས་ཤེ​ེས ་ ཡོ​ོན་པ་ཚོ​ོའི​ི་ལྟ་བའི​ི་ཚབ་མཚོ​ོན་ཡོ​ོང་ཐབས་དང་། རྒྱ་གར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཁྱོ​ོན་

ཡོ​ོངས་ལ་ཆི​ིག་སྒྲི​ིལ་གྱི​ིས་ནུས་ཤུ གས་འདོ​ོན་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་ཡི​ིན་པ་ངོ​ོ་འཕྲོ​ོད་

ཐབས་བྱ་རྒྱུ་ཡི​ིན། ལྷན་ཚོ​ོགས་དེ​ེས་བགྲེ​ེས་ཡོ​ོལ་ཟི​ིན་པའི​ི་ཨི​ིན་ཇི​ིའི་ི ལས་སྣེ​ེ་བ་

ཨེ​ེ་ཨོ​ོ་ཧུ་མེ​ེ་ (A.O.Hume) ཡི​ིས་རོ​ོགས་རམ་འོ​ོག་བཙུགས་པའི​ི་རྒྱ་གར་ཀོ​ོང་རེ​ེ་

སི​ི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལས་འགན་ཐོ​ོག་མར་ཁུར་བ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༨༥

པར་རི​ིས། ༡༡་༡༤ ཝོ​ོ་མེ​ེ་ཤ་ཅན་ཌ་ར་བཻ​ཻནར་ ཇཱི​ི�།

ལོ​ོར་རྒྱ་གར་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་དབུ་བརྙེ​ེས་པ་དེ​ེས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་པ་གསར་པ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་

སྲི​ིད་དོ​ོན་ལས་རི​ིགས་ནང་ཞུགས་ཏེ​ེ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲི​ིད་དོ​ོན་གནས་སྟངས་ཐད་

འགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༨༥ ཟླ་ ༡༢ ནང་བོ​ོམ་བེ​ེ་ (Bombay)

གྲོ​ོང ་ཁྱེ​ེར ་དུ་ཝོ​ོ་ མེ​ེ་ཤ་ཅན་ཌ་ར་ བཻ​ཻ ན ར་ཇཱི​ི�་ (Womesh Chandra Banerjee)

མཆོ​ོག་གི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་འོ​ོག་རྒྱ་གར་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ་ཚོ​ོགས། དུས་རབས་ཉི​ི་ཤུ ་པར་སླེ​ེབས་མཚམས་སུ་བྷལ་གྷང་གྷ་དྷར་ཊི​ི་ལག་ (Bal Ganggadhar Tilak) དང་ཨར་བི​ིནྡ་གྷོ​ོཥ་ (Aurobindo Ghose) སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་དབུ་ཁྲི​ིད་

དེ​ེ་རང་ཁ་རང་གསོ​ོའི ི་ལས་འགུལ་ (Swadeshi Movement) སྤེ​ེལ་བ་བརྒྱུད་ཤེ​ེས་

ཡོ​ོན་ཐད་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་དམན་པའི​ི་མང་ཚོ​ོགས་དཀྱུས་མ་རྣམས་ཀྱང་རང་དབང་ འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་ནང་མཉམ་ཞུགས་བྱུང་། སྐབས་དེ​ེར་ཁེ​ེ་ན་ཌ་ (Cana-

པར་རི​ིས། ༡༡་༡༥ བྷལ་གྷང་གྷ་དྷར་ཊི​ི་ལག

ada) དང་ཨོ​ོསྟྲེ​ེ་ལི​ི་ཡཱ་ (Australia) ནི​ི་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་སྒྱུར་འོ​ོག་ཡོ​ོད་མོ​ོད། སྲི​ིད་

གཞུང་གི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ི་ནི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཐུས་མི​ིས་གྲུབ་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས་འཛི​ིན་

སྐྱོ​ོང་ནང་རང་དབང་གང་འཚམ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༦ ལོ​ོར་ཀལ་ཀཏ་ཏ་ གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་དུ་ཌ་ཌ་བྷ་ཡེ​ེ་ནོ​ོ་རོ​ོ་ཇཱི​ི�་ (Dadabhai Naoroji) ཡི​ིས་དབུ་ཁྲི​ིད་དེ​ེ་ཀོ​ོང་རེ​ེ་

སི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ཐོ​ོག་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་འདེ​ེམས་བསྐོ​ོ་བྱས་པའི​ི་འཐུས་མི​ིས་

པར་རི​ིས། ༡༡་༡༦ ཨར་བི​ིནྡ་གྷོ​ོཥ།

གྲུབ་པའི​ི་རང་དབང་ཅན་གྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་འཛུགས་དགོ​ོས་པའི​ི་རེ​ེ་འདུན་བཏོ​ོན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༩ ལོ​ོར། ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་རྒྱ་གར་ནང་བཙུགས་པའི​ི་སྲི​ིད་

གཞུང་གི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ིར་འགྱུར་བ་གཏོ​ོང་རྒྱུའི​ི་གསལ་བསྒྲགས་བསྐྱངས་པ་དང་།

118

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

སྐབས་དེ​ེའི་ི འགྱུར་བ་ལ་མོ​ོར་ལེ​ེ་མི​ིན་ཊོ​ོ་ཡི​ི་བཅོ​ོས་སྒྱུར་ (Morley-Minto Reform) ཟེ​ེར། འོ​ོན་ཀྱང་འགྱུར་བ་དེ​ེར་སྲི​ིད་གཞུང་ འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལས་སྣེ​ེ་རུ་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཐུས་མི​ི་བསྐོ​ོ་བའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་མ་བསྐྲུན་སྟབས། འགྱུར་བ་དེ​ེ་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འདོ​ོད་

བློ​ོ་དང་མཐུན་པ་ཞི​ིག་མ་བྱུང་བ་མ་ཟད། སྲི​ིད་གཞུང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལས་སྣེ​ེའི་ི ནང་ཁ་ཆེ​ེའི་ི དམི​ིགས་བསལ་འཐུས་མི​ི་ཞི​ིག་ བསྐོ​ོ་བའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་བཞག་པ་དེ​ེ་ནི​ི། སྐབས་དེ​ེར་ཧི​ིན་རྡུ་དང་ཁ་ཆེ​ེ་གཉི​ིས་རྡོ​ོག་རྩ་ གཅི​ིག་སྒྲི​ིལ་གྱི​ིས་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ལས་འགུལ་ཐད་འདོ​ོན་པའི​ི་ནུས་པ་ཉམས་དམས་ གཏོ​ོང་བྱེ​ེད་དུ་གྱུར། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་མུ་ཧ་མ་ཌ་ཨ་ལི​ི་རྗི​ི་ན་ (Muh-

hammad Ali Jinnah) དང་དབུ་ཁྲི​ིད་གཞན་ཚང་མས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ཤུ གས་ཆེ​ེན་བྱས་པ་

དང་། རྗོ​ོར་རྗེ​ེའི​ི་རྒྱལ་རབས་ལྔ་པའི​ི་ (King George V) ངོ​ོས་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༩༠༥

ལོ​ོར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེ་བའི​ི་བངྒལ་ས་ཁོ​ོངས་ཁ་བྲལ་ (Partition of

Bengal) སྲི​ིད ་བྱུས་ལག་བསྟར་མཚམས་འཇོ​ོག ་བྱ་རྒྱུ་དང་། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ རྒྱལ་

ས་ཀལ་ཀཏ་ཏ་ནས་དི​ིལླི​ི་ལ་སྤོ​ོ་རྒྱུའི​ི་བཀའ་བསྒྲགས།

ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༠༩ ལོ​ོར ། འགོ​ོ་ བརྩམས་པའི​ི་ བཅོ​ོས ་སྒྱུར་དེ​ེ་ རྒྱ་གར་མང་

ཚོ​ོགས་བློ​ོ་ཕམ་སྐྱེ​ེ་གཞི​ིར་གྱུར་བས། རང་དབང་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་གོ​ོམ་ པ་སྤོ​ོ་བའི​ི་འདུན་པ་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་སོ​ོང་། སྐབས་དེ​ེར་ཕྱོ​ོགས་གཅི​ིག་ནས་རང་དབང་

པར་རི​ིས། ༡༡་༡༧ ཌ་ཌ་བྷ་ཡེ​ེ་ནོ​ོ་རོ​ོ་ཇཱི​ི�།

འཐབ་རྩོ​ོད་ཁྲོ​ོད་སྐད་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་བྷལ་གྷང་གྷ་དྷར་ཊི​ི་ལག་ (Bal Gangadhar Tilak) དང་། ལ་ལ་ལ་ཇ་པ་ཊ་རོ​ོ་ ཡེ​ེ། (Lala Lajpat Rai) བྷི​ི་ པི​ིན ་ཅན་ཌ་ར་

པལ་(Bipin Chandra Pal) སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་དེ​ེ་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་

པ་དང་། ཕྱོ​ོགས་གཞན་ཞི​ིག་ནས་གསར་བརྗེ​ེ་ལས་འགུལ་བ་ཚོ​ོས་ཨི​ིན་གཞུང་ ལ་དྲག་པོ​ོའི ི་རྒོ​ོལ་རྡུང་བྱེ​ེད་པ་སོ​ོགས། མདོ​ོར་ན་རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ས་གནས་

ཀུན་ཏུ་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་སྣ་ཚོ​ོགས་སྤེ​ེལ་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་ ‘མེ​ེ་ཡི​ི་ཐོ​ོག་ལ་ སྣུམ།’ ཞེ​ེས་པའི​ི་དཔེ​ེ་ལྟར། མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་འཁོ​ོན་སེ​ེམས་

འཛི​ིན་པའི​ི་རྣམ་འགྱུར་ཇེ​ེ་ཆེ​ེར་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་ཁར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ ལོ​ོར་སྲི​ིད་

གཞུང་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱེ​ེད་པའི​ི་མི​ི་སུ་འདྲ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ཡང་ཁྲི​ིམས་སར་འདྲི​ི་གཅོ​ོད་ བྱེ​ེད་མི​ི་དགོ​ོས་པར་ཐད་ཀར་བཙོ​ོན་འཇུག་ཆོ​ོག་པའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་རོ​ོ་

ལེ​ེ་ཊ་ཁྲི​ིམས་ (Rowlatt Act) ཞེ​ེས་པ་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པས། ཨི​ིན་གཞུང་ གི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་ལ་འཁོ​ོན་འཛི​ིན་སྔར་ལས་ཆེ​ེ་རུ་གྱུར་ཏེ​ེ་རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་མང་

119

པར་རི​ིས། ༡༡་༡༨ རྗོ​ོར་རྗེ​ེའི​ི་རྒྱལ་རབས་ལྔ་པ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཚོ​ོགས་ཚང་མས་རྔམ་སྟོ​ོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོ​ོར་དང་། ལས་མཚམས་འཇོ​ོག་པ་སོ​ོགས་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་

བར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་བསམ་ཡུལ་ལས་འདས་པའི​ི་དྲག་གནོ​ོན་བྱས། ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ི་དམག་སྤྱི​ི་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ཨོ​ོ་ཌ་ཡེ​ེར་ (General. O. Dyer) གྱི​ི་བཀོ​ོད་འདོ​ོམས་འོ​ོག གོ​ོ་ལག་གང་ཡང་མ་ཐོ​ོགས་པའི​ི་མང་ཚོ​ོགས་དཀྱུས་མ་རྣམས་ལ་སྔོ​ོན་བརྡ་

གང་ཡང་མ་སྤྲད་པར། དམར་གསོ​ོད་བྱས་པར་གྲགས་པའི​ི་རྗ་ལན་ཝ་ལ་བྷག་སྤྱི​ི་གླི​ིང་གི​ི་སྡེ​ེབ་གསོ​ོད་ཆེ​ེན་མོ​ོའི ི་དོ​ོན་

རྐྱེ​ེན་ (Jallianwala Bagh Massacre) ཡང་སྐབས་དེ​ེར་བྱུང་ཡོ​ོད།།

སྦྱོང་ཚན།

དང་པོ། ལན་འགྲིག་པ་ལ་རྟགས་རྒྱོབ།

༡། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ག་དུས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དཔོ​ོན་རི​ིགས་ཌལ་ཧོ​ོ་སི​ི་རྒྱ་གར་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་གཞུང་འཛི​ིན་པར་བསྐོ​ོས་ཡོ​ོད། ཀ) ༡༨༥༨

ཁ) ༡༨༤༨

ག) ༡༨༣༨

ང) ༡༨༦༨

ཀ) མཐའ་མ།

ཁ) ཐོག་མ།

ག) གསུམ་པ།

ང) བཞི་པ།

ཀ) ༡༨༦༧

ཁ)༡༧༦༧

ག) ༡༧༧༧

ང) ༡༨༥༧

ཀ) ༡༨༨༥

ཁ) ༡༨༥༥

ག) ༡༨༣༨

ང) ༡༨༦༨

༢། ཕ་ལ་སེའི་གཡུལ་འགྱེད་ནི་རྒྱ་གར་ལ་ཨིན་ཇིས་དབང་སྒྱུར་བྱེད་པའི་གོམ་སྟབས། ༣། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ག་དུས་མཻ​ཻ་ར་ཋ་ས་གནས་སུ་དམག་མི​ི་ཚོ​ོས་གྱེ​ེན་ལོ​ོག་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་བྱས་ཡོ​ོད། ༤། རྒྱ་གར་གྱི་ཀོང་རེ་སི་ཆབ་སྲིད་ཚོགས་པ་དབུ་བརྙེས་པའི་ལོ་ནི།

120

༥། ཁ་ཆེ་དང་ཧིན་དྷུ་ཆོས་ལ་དད་པའི་དམག་མི་ཚོའི་དད་སེམས་ལ་ཕོག་ཐུག་བྱུང་། (དམ་བཅའ།)

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

ཨིན་གཞུང་གིས་རྒྱ་གར་ནང་ས་བདག་ལམ་ལུགས་བཙུགས། (རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

གཉིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། ཕྱི་ལོ་ ༡༨༥༧ ལོའི་གྱེན་ལོག་ནང་སུ་དང་སུ་མཉམ་ཞུགས་བྱས་ཡོད་པ་དང་། གྱེན་ལོག་དེ་ནི་རྒྱ་གར་རང་བཙན་སླར་ གསོའི་འཐབ་རྩོད་ཐེངས་ག་ཚོད་དེ་ཡིན་ནམ།

༢། ཁྲོ​ོམ་རྭའི​ི་ནང་ཨི​ིན་ཇི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་ཅ་དངོ​ོས་ཁྱབ་གདལ་ཆེ​ེ་རུ་བཏང་བས་རྒྱ་གར་ཡུལ་མི​ི་བཟོ​ོ་ལས་པ་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་འཚོ​ོ་ ཐབས་ལ་ཕོ​ོག་ཐུག་གང་བྱུང་ཡོ​ོད་དམ།

༣། ཨིན་ཇིས་མེ་མདའི་མདེའུ་ལ་ཕག་ཚིལ་དང་བ་གླང་གི་ཚིལ་བྱུགས་དགོས་དོན་གང་ཡིན།

༤། གསར་བརྗེ་བ་གྲགས་ཅན་ར་ཇ་རམ་མོ་ཧན་རོ་ཡེ་ཡིས་རྒྱ་གར་སྤྱི་ཚོགས་ལ་ཞབས་འདེགས་གང་ཞུས་སམ། ༥། སྭཱ་མི​ི་ཝི​ི་ཝེ​ེ་ཀ་ནན་ཌ་ཡི​ིས་རྒྱ་གར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལ་ཞབས་འདེ​ེགས་གང་ཞུས་སམ།

གསུམ་པ། གྲོ​ོས་བསྡུར་བྱོ​ོས།

༡། འདས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནང་འཛམ་གླིང་ཡུལ་གྲུ་མང་པོ་ཞིག་ནས་མི་རྣམས་རྒྱ་གར་དུ་ཡོང་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ནམ། ༢། རྒྱ་གར་མི་མང་ཨིན་ཇིའི་སྲིད་ལུགས་ལ་མི་དགའ་བའི་ཚོར་བ་བྱུང་དགོས་དོན་གཙོ་བོ་གང་དང་གང་ཡིན་ནམ།

༣། རང་ཁ་རང་གསོའི་ལས་འགུལ་ཞེས་པ་དེ་གང་ཡིན། ལས་འགུལ་དེ་ང་ཚོའི་འཐབ་རྩོད་ནང་བེད་སྤྱོད་ཡོད་དམ།

༤། མོར་ལེ་མིན་ཊོ་ཡི་བཅོས་སྒྱུར་ཟེར་ན་གང་རེད་དམ། བཅོས་སྒྱུར་དེ་རྒྱ་གར་མང་ཚོགས་ཀྱི་འདོད་བློ་དང་མཐུན་པ་ཞིག་མ་ བྱུང་བའི་རྐྱེན་གང་ཡིན། དེང་སང་བོད་ནང་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་བཅོས་སྒྱུར་དེ་འདྲ་བ་ལག་བསྟར་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་དམ།

བཞི་པ། བྱེད་སྒོ།

ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་སྟངས་འཛི​ིན་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་དང་འཁྲུག་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ལངས་སའི​ི་ས་ཁུལ་ཁག་ས་ཁྲའི​ི་ནང་སྐོ​ོངས།

121

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

122

༡༢

ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་སྒྱུར་དང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རང་

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

དབང་འཐབ་རྩོ​ོད། (༡༩༢༠-༡༩༤༧)

༄༅། །གོ​ོང་དུ་བཀླགས་པ་བཞི​ིན་རྗ་ལན་ཝ་ལ་བྷག་སྤྱི​ི་གླི​ིང་གི​ི་སྡེ​ེབ་གསོ​ོད་ཆེ​ེན་མོ​ོའི ི་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་ནི​ི། ཨི​ིན་ཇི​ིས་རྒྱ་གར་

ལ་དབང་སྒྱུར་བྱེ​ེད་པའི​ི་དུས་སྐབས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེས་གདུག་རྩུབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་ཅི​ིག་ཡི​ིན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༡༣ ཉི​ིན་ མང་ཚོ​ོགས་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོ་ཨམ་རཱི​ིཏ་སར་ཡོ​ོད་པའི​ི་གསེ​ེར་གྱི​ི་ལྷ་ཁང་ཉེ​ེ་འགྲམ་གྱི​ི་རྗ་ལན་ཝ་ལ་བྷག་སྤྱི​ི་གླི​ིང་དུ་འདུ་

འཛོ​ོམས་ཀྱི​ིས་ཆོ​ོས་ལུགས་དུས་སྟོ​ོན་ལ་རོ​ོལ་བ་དང་ཆབས་ཅི​ིག ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་གདུག་རྩུབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་ལ་ཞི​ི་བའི​ི་ངོ​ོ་ རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་འཆར་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་གློ​ོ་བུར་དུ་དམག་སྤྱི​ི་ཆེ​ེན་མོ​ོ་ཌ་ཡེ​ེར་གྱི​ིས་དྲག་ཆས་ཐོ​ོགས་པའི​ི་ཉེ​ེན་རྟོ​ོག་རུ་

ཁག་ཅི​ིག་ཁྲི​ིད་ཡོ​ོང་སྟེ​ེ། བུད་མེ​ེད་དང་། བྱི​ིས་པ། རྒན་རབས་སོ​ོགས་ལག་ཏུ་གོ​ོ་མཚོ​ོན་མེ​ེད་པའི​ི་ཉེ​ེས་མེ​ེད་མང་ཚོ​ོགས་ ཁྲོ​ོད་མེ​ེ་མདའ་བརྒྱབ་པས། དུས་ཡུན་ཐུང་ངུ་ཞི​ིག་གི​ི་རི​ིང་མང་ཚོ​ོགས་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ​ོར་ཤི​ི་རྨས་ཚབས་ཆེ​ེན་ཐེ​ེབས།

འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོ​ོའི ི་རྗེ​ེས་སུ་སེ​ེམས་དཔའ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གཱན་དྷཱི​ི་མཆོ​ོག་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་གཙོ​ོར་

བསྐོ​ོས་པ་དང་། རྒྱ་གར་རང་དབང་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ལས་འགུལ་བསྟུད་མར་སྤེ​ེལ་བའི​ི་དུས་མཚམས་འདི​ིར་ཁོ​ོང་གི​ིས་

འཚེ​ེ་བ་མེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་གྱི​ི་བྱེ​ེད་ཐབས་གསར་པ་ཞི​ིག་བཏོ​ོན་པ་དང་། འཚེ​ེ་བ་མེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེར་བདེ​ེན་

པར་རི​ིས། ༡༢་༡ རྗ་ལན་ཝ་ལ་ བྷག་སྤྱི​ི་གླི​ིང་གི​ི་སྡེ​ེབ་གསོ​ོད་ཆེ​ེན་མོ​ོའི ི་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་གྱི​ི་རྣམ་པ།

123

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ (Satyagraha) ཞེ​ེས་འབོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་སྐབས་དེ​ེར་ནེ​ེཧ་རུ་

(Nehru) དང་སུ་བྷ་ཤ ་ཅན་ཌ་ར་བྷོ​ོ་ས་ (Subhash Chandra Bose) ལྟ་བུའི​ི་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་

གསར་པ་ཚོ​ོའི​ི་ནུས་པ་ཡང་ཆེ​ེ་རུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པ་དང་། སྐབས་དེ​ེ་ཙམ་ནས་

རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ལས་འགུལ་ཆེ​ེན་མོ​ོའི ི་དམི​ིགས་ཡུལ་རང་བཙན་གཙང་མ་རྩོ​ོད་རྒྱུའི​ི་ ཕྱོ​ོགས་སུ་གོ​ོམ་པ་སྤོ​ོས་ཡོ​ོད།

ཨི​ིན་གཞུང་ལ་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ།

སེ​ེམ ས་དཔའ་ཆེ​ེན ་པོ​ོ་ གཱན་དྷཱི​ི་ མཆོ​ོག ་གི​ི་ དབུ་ཁྲི​ིད ་འོ​ོག ་ཨི​ིན ་གཞུང་ལ་

མཉམ་ལས་མི​ི་ བྱེ​ེད ་པའི​ི་ ལས་འགུལ་ (Non-Cooperation Movement) འགོ​ོ་ བརྩམས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ཟླ་ ༡༠ ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༢ ཟླ་ ༢ བར་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་

པར་རི​ིས། ༡༢་༢ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༩༡༣ ལོ​ོར་གཱན་དྷཱི​ི་ མཆོ​ོག་གི​ིས་བདེ​ེན་པའི​ི་ཨུ་ཚུགས་ཀྱི​ི་ལས་ འགུལ་ལ་དབུ་ཁྲི​ིད་གནང་སྐབས་ཀྱི​ི་སྐུ་པར།

པའི​ི་ངོ​ོས་ནས་རྒྱ་གར་རང་བཙན་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་གོ​ོ་རྟོ​ོགས་སད་པར་ནུས་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐོ​ོན། རྗ་ལན་ཝ་ལ་བྷག་སྤྱི​ི་གླི​ིང་གི​ི་

པར་རི​ིས། ༡༢་༣ གཱན་དྷཱི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་ལ་དབུ་ཁྲི​ིད་གནང་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐབས།

སྡེ​ེབ་གསོ​ོད་ཆེ​ེན་མོ​ོའི ི་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་སོ​ོགས་བློ​ོ་ཡུལ་ལས་འདས་པའི​ི་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་ཁག་ཅི​ིག་རི​ིམ་པར་བྱུང་བ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་གཱན་ དྷཱི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི་ཐུགས་སུ་ཨི​ིན་གཞུང་ལ་རེ​ེ་ལྟོ​ོས་བྱེ​ེད་ས་མི​ི་འདུག་དགོ​ོངས་ཏེ​ེ། རྒྱ་གར་མི​ི་མང་ལ་སྐུལ་སློ​ོང་བྱས་ཏེ​ེ་ཨི​ིན་

124

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

གཞུང་ལ་ཕྱི​ི་ནང་གཉི​ིས་ནས་མཐུན་འགྱུར་མཚམས་འཇོ​ོག་ཡོ​ོང་ཐབས་སུ་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་བརྩམས་

པ་དང་། དེ​ེས་རྒྱ་གར་ནང་གཞི​ི་ཚུགས་པའི​ི་ཨི​ིན་གཞུང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ནུས་པ་ཉམས་ཞན་དུ་བཏང་། ལས་འགུལ་འདི​ིས་ རྒྱ་གར་མང་ཚོ​ོགས་ས་ཡ་མང་པོ​ོར་སྐུལ་སློ​ོང་ཐེ​ེབས་ཏེ​ེ་གྲུབ་འབྲས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཐོ​ོབ་པས། ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་འཛི​ིན་པ་ཚོ​ོ་རྒྱ་

གར་ལ་མུ་མཐུད་དབང་སྒྱུར་བྱ་བར་གདེ​ེང་ཚོ​ོད་བྲལ་བའི​ི་གནས་སུ་གྱར། སཻ་མོན་རྟོག་ཞིབ་ལྷན་ཚོགས།

རེ​ེ་ཞི​ིག་མཉམ་ལས་མི​ི་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་འགུལ་མཚམས་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་བྱུང་བས། སྲི​ིད་དོ​ོན་ལས་འགུལ་གྱི​ི་ཟི​ིང་

ཆའང་འཇགས་པར་གྱུར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༧ ལོ​ོར་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་རྒྱ་གར་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ིར་སྔར་ལས་ལྷག་པའི​ི་

བཅོ​ོས་སྒྱུར་གཏོ​ོང་ཐབས་སུ་སཻ​ཻ་མོ​ོན་རྟོ​ོག་ཞི​ིབ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (Simon Commission) རྒྱ་གར་ལ་བཏང་། འོ​ོན་ཀྱང་ལྷན་

ཚོ​ོགས་དེ​ེའི​ི་ནང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འཐུས་མི​ི་གཅི​ིག་ཀྱང་མེ​ེད་ལ། སྲི​ིད་གཞུང་ངོ​ོས་ནས་རྒྱ་གར་རང་དབང་གི​ི་འདོ​ོད་འདུན་ལ་

མོ​ོས་མཐུན་མེ​ེད་པའི​ི་རྣམ་འགྱུར་བསྟན་པས། རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ས་གནས་ཀུན་ནས་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ི་རྦ་རླབས་འགོ​ོག་ མེ​ེད་དུ་འཕྱུར་འགོ​ོ་བརྩམས། ལ་ལ་ལ་ཇ་པ་ཊ་རོ​ོ་ཡེ​ེ་ (Lala Lajpat Rai) ཡི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་འོ​ོག་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ི་ཚོ​ོགས་པ་དང་། ཁ་

པར་རི​ིས། ༡༢་༤ སཻ​ཻ་མོ​ོན་རྟོ​ོག་ཞི​ིབ་ལྷན་ཚོ​ོགས་རྒྱ་གར་དུ་ཡོ​ོང་བར་མོ​ོས་མཐུན་མེ​ེད་པའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་བ།

125

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཆེ​ེའི​ི་མཐུན་ཚོ​ོགས་ (Muslim League) ངོ​ོས་ནས་མོ​ོས་མཐུན་མེ​ེད་པའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་

ཤུགས་ཆེ​ེན་བྱས་ཤི​ིང་། ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་བར་འདུ་འཛོ​ོམས་བྱས་པའི​ི་མང་ ཚོ​ོགས་ཚོ​ོར་གཅར་རྡུང་དྲག་པོ​ོ་བྱས་པ་དང་། པན་ཇཱ​ཱབ་ཀྱི​ི་སེ​ེངྒེ​ེ་ (Lion of Punjjab) གྲགས་པའི​ི་སྐབས་དེ​ེའི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་ལ་ལ་ལ་ཇ་པ་ཊ་རོ​ོ་ཡེ​ེ་ལའང་སྐབས་དེ​ེའི​ི་

ཟི​ིང་ཆའི​ི་ཁྲོ​ོད་རྡུང་རྡེ​ེག་ཚབས་ཆེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཏེ​ེ་སྐུ་གྲོ​ོངས།

ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་བཀོ​ོད་ཁྱབ་མི​ི་བརྩི​ི་བའི​ི་ཞི​ི་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༩ ཟླ་ ༡༢ ནང་འཚོ​ོགས་པའི​ི་ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་དང་

བསྟུན་ནས་སེ​ེམས་དཔའ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་གཱན་དྷཱི​ི་མཆོ​ོག་གི​ིས་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་

པར་རི​ིས། ༡༢་༥ ལ་ལ་ལ་ཇ་པ་ཊ་རོ​ོ་ཡེ​ེ།

འགུལ་ (Civil Disobedience Movement) གྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད། ལས་འགུལ་འདི​ིའི​ི་ཁྲོ​ོད་ཕྱི​ི་ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༢༦ ཉི​ིན་ནི​ི་རྒྱ་གར་རྒྱལ་ ཡོ​ོངས་ས་ཁུལ་ཀུན་ནས་རྒྱ་གར་རང་བཙན་ཉི​ིན་མོ​ོར་ (Independence Day) སྲུང་བརྩི​ི་བྱ་གཏན་འཁེ​ེལ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༢༦ ཉི​ིན་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་གནས་སོ​ོ་སོ​ོར་ཚོ​ོགས་འདུ་བསྐངས་པ་དང་། ཀོ​ོང་རེ​ེ་སི​ིའི​ི་ངོ​ོས་ནས་ཚོ​ོན་མདོ​ོག་

གསུམ་ལྡན་གྱི​ི་རྒྱལ་དར་ཡང་སྒྲེ​ེང་འཛུགས་བྱས། ཨི​ིན་གཞུང་གི​ིས་ལས་འགུལ་དེ​ེ་མཚམས་འཇོ​ོག་ཡོ​ོང་ཐབས་སུ་དྲག་

གནོ​ོན་བྱས་པས། མང་ཚོ​ོགས་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ​ོ་བསད་རྨས་ཚབས་ཆེ​ེན་ཐེ​ེབས་པ་དང་། གཱན་དྷཱི​ི་དང་ནེ​ེཧ་རུ་སོ​ོགས་

ལས་འགུལ་གྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་གཙོ​ོས་མི​ི་མང་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོ་འཛི​ིན་བཟུང་བཙོ​ོན་འཇུག་བྱས། འོ​ོན་ཀྱང་ལས་འགུལ་དེ​ེའི​ི་

རྒྱུན་མ་ཆད་པར་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཕྱོ​ོགས་མཐའ་ཀུན་ལ་ཁྱབ་པར་གྱུར། དེ​ེ་རྗེ​ེས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་རྒྱལ་ས་ལོ​ོན་ཌོ​ོན་དུ་སྒོ​ོར་སྡོ​ོད་

ཚོ​ོགས་འདུ་ (Round Table Conferences) རི​ིམ་པར་བསྐངས་པ་དང་། གཱན་དྷཱི​ི་ལོ​ོན་ཌོ​ོན་དུ་བསྐངས་པའི​ི་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་ཐེ​ེངས་

གཉི​ིས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་ཐོ​ོག་ཏུ་དངོ​ོས་སུ་ཞུགས། འོ​ོན་ཀྱང་སྒོ​ོར་སྡོ​ོད་ཚོ​ོགས་འདུ་དེ​ེར་གྲུབ་འབྲས་གང་ཡང་མ་སོ​ོན་པས་སྤྱི​ི་ མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་བསྐྱར་དུ་སྤེ​ེལ།

པར་རི​ིས། ༡༢་༦ གཱན་དྷཱི​ིས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་མང་བཀའ་ལོ​ོག་ལས་འགུལ་ སྤེ​ེལ་བའི​ི་རྣམ་པ།

126

པར་རི​ིས། ༡༢་༧ གཱན་དྷཱི​ི་ལོ​ོན་ཌོ​ོན་དུ་བསྐངས་པའི​ི་སྒོ​ོར་སྡོ​ོད་ ཚོ​ོགས་འདུ་ཐེ​ེངས་གཉི​ིས་པའི​ི་ཐོ​ོག་ཏུ་ཞུགས་པ།

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

པར་རི​ིས། ༡༢་༨ རྒྱལ་གཅེ​ེས་ དཔའ་བོ​ོ་བྷ་གྷ་ཊ་སི​ིང་།

པར་རི​ིས། ༡༢་༩ རྒྱལ་ གཅེ​ེས་དཔའ་བོ​ོ་ར་ཇ་གུ་རུ།

པར་རི​ིས། ༡༢་༡༠ རྒྱལ་ གཅེ​ེས་དཔའ་བོ​ོ་སུག་ཌེ​ེབ།

སྐབས་དེ​ེར་རྒྱལ་གཅེ​ེས་དཔའ་བོ​ོ་བྷ་གྷ་ཊ་སི​ིང་ (Bhagat Singh) དང་། སུག་ཌེ​ེབ། (Sukhdev) ར་ཇ་གུ་རུ་ (Raj-

jguru) གསུམ་གྱི​ིས་ཨི​ིན་གཞུང་གི​ི་དབང་འཛི​ིན་ལམ་ལུགས་ལ་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་གྱི​ིས་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཚོ​ོགས་ཁང་(Central Assembly

Hall) དུ་འགད་རྫས་གཡུགས་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༡ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༢༣ ཉི​ིན་རྒྱལ་གཅེ​ེས་དཔའ་བོ​ོ་ཁོ​ོང་གསུམ་དཔྱང་

ལ་བཏགས་ཏེ​ེ་སྐུ་བཀྲོ​ོངས།

ཨིན་ཇིའི་དབང་ཤུགས་མཐར་སྐྲོད་གཏོང་བའི་ལས་འགུལ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༢ ཟླ་ ༨ ནང་གཱན་དྷཱི་མཆོག་གིས་ཨིན་ཇིའི་དབང་ཤུགས་མཐར་སྐྲོད་གཏོང་བའི་ལས་འགུལ་ (Quit

India Movement) འགོ་བརྩམས་ཤིང་། ཨིན་ཇི་རྒྱ་གར་ས་ཐོག་ནས་མཐར་སྐྲོད་གཏོང་ཆེད་ཨིན་གཞུང་གི་བཀོད་ཁྱབ་

མི་བརྩི་བའི་འཆི་གསོན་དབྱེ་ཐག་གཅོད་པའི་ལས་འགུལ་གཞི་རྒྱ་ཆེ་བ་ཞིག་སྤེལ་རྒྱུའི་ཐག་བཅད། ལས་འགུལ་དེའི་ ཁྲོད་མེ་འཁོར་ས་ཚིགས་དང་། སྦྲག་ཏར་ཁང་། སྲིད་གཞུང་གི་ཁང་རྩེག་སོགས་མི་སེར་སྤེལ་བའི་ལས་དོན་སྒྲུབ་ཡུལ་

མང་པོ་ཞིག་ལ་དྲག་སྤྱོད་ཀྱིས་གཏོར་སྐྱོན་ཆེན་པོ་བཏང་། དེ་ལྟར་དྲག་སྤྱོད་ཀྱི་སྦྱོར་བ་དར་ཁྱབ་ཆེ་རུ་སོང་བ་དང་ཨིན་

གཞུང་གིས་དྲག་སྤྱོད་ཀྱི་ལས་དེ་དག་ནི་ཀོང་རེ་སིས་ཆེད་དུ་བྱས་པའི་སྲིད་བྱུས་ཤིག་ཡིན་པར་བསྙད་དེ་དེའི་འགན་ ཆ་ཚང་གཱན་དྷཱི་ལ་གཡོགས་ཤིང་། གནད་ཡོད་འགོ་ཁྲིད་ཚང་མ་འཛིན་བཟུང་གིས་ཀོང་རེ་སི་ཚོགས་པས་བྱ་སྤྱོད་གང་ ཡང་སྤེལ་མི་ཆོག་པའི་བཀག་སྡོམ་བྱས་པ་དང་། དེ་བཞིན་ས་གནས་གང་སར་དམག་དང་དྲག་ཆས་ཉེན་རྟོག་པ་བཏང་

སྟེ་ལས་འགུལ་ལ་དྲག་གནོན་བྱས།

སྐབས་དེ​ེར་ནེ​ེ་ཊ་ཇི​ི་སུ་བྷཥ་ ཅན་ཌ་ར་བྷོ​ོ་ས་ (Netaji Subhash Chandra Bose ) ཀལ་ཀཏ་ཏ་རུ་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་བཀག་ཉར་

ཁང་ (Detention) དུ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཁོ​ོང་གསང་སྟབས་ཀྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལ་བྲོ​ོས་ཏེ​ེ་ཨི​ིན་ཇི​ི་མཐར་སྐྲོ​ོད་གཏོ​ོང་ཆེ​ེད་རྒྱ་གར་རྒྱལ་

ཡོ​ོངས་དམག་གི​ི་རྩ་འཛུགས་ (INA-Indian National Army) བཙུགས། འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་གཉི​ིས་པ་འགོ​ོ་བརྩམས་

པ་དང་། རྒྱ་གར་ཨི​ིན་ཇི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་གཞུང་འཛི​ིན་པས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གནད་ཡོ​ོད་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོར་གྲོ​ོས་བསྡུར་མ་བྱས་པར་རྒྱ་

127

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

པར་རི​ིས། ༡༢་༡༡ གཱན་དྷཱི​ི་མཆོ​ོག་གི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་འོ​ོག་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་དབང་ཤུགས་རྩ་མེ​ེད་གཏོ​ོང་བའི​ི་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ་སྤེ​ེལ་སྐབས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ།

གར་དམག་འཁྲུག་ནང་ཞུགས་པའི​ི་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས། སུ་བྷཥ་ ཅན་ཌ་ར་བྷོ​ོ་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཉི​ི་ཧོ​ོང་གི​ི་རོ​ོགས་རམ་ལ་

བརྟེ​ེན་ནས་ཨི​ིན་ཇི​ི་དང་དམག་འཁྲུག་བྱས་ཤི​ིང་། ཨན་ཌ་མན་དང་ནི​ི་ཁོ​ོ་བྷར་གླི​ིང་ཕྲན་ (Andaman and Nicobar Islands) སོ​ོགས་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་ལག་ནས་ཕྲོ​ོགས་པ་མ་ཟད། རྒྱ་གར་བྱང་ཤར་མཐའ་མཚམས་བརྒལ་ཏེ​ེ་དམག་དཔུང་ཁྲི​ིད་ནས་

རྒྱ་གར་ས་ཐོ​ོག་ཏུ་འབྱོ​ོར། འོ​ོན་ཀྱང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༥ ལོ​ོར་འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་གཉི​ིས་པའི​ི་ཁྲོ​ོད་ཉི​ི་ཧོ​ོང་ཕམ་པར་གྱུར་ སྟབས། ཁོ​ོང་ཉི​ི་ཧོ​ོང་དང་ཁ་བྲལ་ནས་བདེ​ེ་འཇགས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལ་གཞན་ཞི​ིག་ཏུ་འགྲོ​ོ་ཆེ​ེད་གནམ་གྲུར་བསྡད་ནས་འཕུར་ སྐབས་བརྡབ་སྐྱོ​ོན་བྱུང་སྟེ​ེ་སྐུ་གྲོ​ོངས།

ཁོང་ནི་རྒྱ་གར་རང་བཙན་འཐབ་རྩོད་ཁྲོད་ཀྱི་རྒྱལ་གཅེས་དཔའ་བོ་གྲགས་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་གིས་རང་

བཙན་འཐབ་རྩོད་ཀྱི་ལས་འགུལ་སྤེལ་སྐབས་རྒྱ་གར་མི་མང་ལ་གཞེན་སྐུལ་གསུང་བཤད་མང་པོ་གནང་ཡོད་ལ། ‘‘ང་

ལ་ཟུངས་ཁྲག་གནོངས་དང་། ངས་ཁྱེད་ཚོར་རང་དབང་སྤྲད་ཆོག’’ ཅེས་པའི་གསུང་དུམ་དེ་ནི་སྐབས་དེར་ཆེས་སྐད་ གྲགས་ཆེ་བའི་ཁོང་གི་གསུང་བཤད་ཅིག་ཡིན། རྒྱ་གར་དང་པཀི་སྟཱན་སོ་སོར་ཁ་གྱེས་པ།

འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་གཉི​ིས་པ་མཇུག་བསྒྲི​ིལ་རྗེ​ེས་ཨི​ིན་ཡུལ་དུ་སྲི​ིད་བློ​ོན་ཁ་ལེ​ེ་མེ​ེན་ཊ་རི​ི་ཆར་ཌ་ཨ་ཊ་ལཻ​ཻ་

128

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

(Clement Richard Attlee) མཆོ​ོག་གི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་འོ​ོག་ངལ་རྩོ​ོལ་ཚོ​ོགས་པ་ (Labour Party) དབང་ཤུ གས་ཆེ​ེ་རུ་སོ​ོང་། ངལ་

རྩོ​ོལ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ངོ​ོས་ནས་རྒྱ་གར་མི​ི་མང་ལ་རང་དབང་དགོ​ོས་པར་མོ​ོས་མཐུན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༦ ཟླ་ ༣ ནང་ལམ་སྟོ​ོན་ཚོ​ོགས་པ་ (Cabinet Mission) ཞི​ིག་རྒྱ་གར་ལ་མངགས་ཏེ​ེ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲི​ིད་དོ​ོན་གནས་སྟངས་ལ་

ཞི​ིབ་འཇུག་མཐི​ིལ་ཕྱི​ིན་པ་བྱས་ཏེ​ེ། བར་བརྒལ་སྲི​ིད་གཞུང་ (Interim Government) ཞི​ིག་འཛུགས་རྒྱུ་དང་། མངའ་སྡེ​ེ་སོ​ོ་ སོ​ོའི ི་ངོ​ོ་ཚབ་འཐུས་མི​ི་ (Nominees) དང་། མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཁང་(Provincial Legislatures) ཁག་གི​ིས་འདེ​ེམས་

བསྐོ​ོ་བྱས་པའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་འགོ​ོད་ཚོ​ོགས་ཆུང་ (Constituent Assembly) ཞི​ིག་བསྐོ​ོང་རྒྱུ་བྱས་པ་ལྟར། ནེ​ེཧ་རུ་མཆོ​ོག་གི​ི་ དབུ་ཁྲི​ིད་འོ​ོག་བར་བརྒལ་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་བཙུགས། འོ​ོན་ཀྱང་ཁ་ཆེ​ེ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་རྩ་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་འགོ​ོད་ཚོ​ོགས་ཆུང་

པར་རི​ིས། ༡༢་༡༢ ནེ​ེ་ཊ་ཇི​ི་སུ་བྷཥ་ ཅན་ཌ་ར་བྷོ​ོ་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་རང་བཙན་འཐབ་རྩོ​ོད་ཆེ​ེད་རྒྱ་གར་རྒྱལ་ཡོ​ོངས་དམག་དཔུང་གསར་འཛུགས་ ཀྱི​ིས་དབུ་ཁྲི​ིད་གནང་བ།

དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གྲོ​ོས་འཆར་ནང་ཞུགས་འདོ​ོད་མེ​ེད་པ་དང་། པཀི​ི་སྟཱན་ལ་ལོ​ོགས་སུ་བདག་དབང་ཡོ​ོད་པའི​ི་གནས་བབ་

ཅི​ིག་བསྐྲུན་དགོ​ོས་པའི​ི་འདོ​ོད་ཚུལ་བཏོ​ོན། སྐབས་དེ​ེར་རྒྱ་གར་དུ་སྡོ​ོད་པའི​ི་ཨི​ིན་ཇི​ིའི​ི་སྐུ་ཚབ་ལོ​ོ་ཌ་མོ​ོན་ཊ་བྷ་ཊེ​ེན་ (Lord

Mountbatten) གྱི​ིས་རྒྱ་གར་འདི​ི་ཉི​ིད་རྒྱ་གར་དང་པཀི​ི་སྟཱན་གཉི​ིས་སུ་སོ​ོ་སོ​ོར་དབྱེ​ེ་བའི​ི་འཆར་གཞི​ི་ཞི​ིག་བཏོ​ོན་པ་དང་། དེ​ེ་

བཞི​ིན་ཁ་ཆེ​ེའི​ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་མོ​ོས་མཐུན་བྱས་སྟབས། རྒྱ་གར་གྱི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་ཚོ​ོས་མི​ི་འདོ​ོད་བཞི​ིན་དུ་རྒྱལ་ཁབ་གཅི​ིག་

129

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

པར་རི​ིས། ༡༢་༡༣ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༧ ཟླ་༨ ཚེ​ེས་༡༤ ཉི​ིན་རྒྱ་གར་རང་བཙན་ཐོ​ོབ་པ་ཡོ​ོངས་སུ་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས།

དུམ་བུ་གཉི​ིས་སུ་བགོ​ོ་བའི​ི་འདེ​ེམས་ཀ་དེ​ེ་དང་ལེ​ེན་མི​ི་བྱ་ཀ་མེ​ེད་བྱུང་།

དེ​ེ་ལྟར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༧ ཟླ་ ༨ ཚེ​ེས་ ༡༤ ཡི​ི་མཚན་དཀྱི​ིལ་དུ་རྒྱ་གར་ལ་རང་བཙན་ཐོ​ོབ། སྐབས་དེ​ེར་ནེ​ེཧ་རུ་རྒྱ་

གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་ཆེ​ེས་ཐོ​ོག་མའི​ི་སྲི​ིད་བློ​ོན་དུ་བསྐོ​ོས་པ་དང་། ཁོ​ོང་གི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༤ བར་སྲི​ིད་བློ​ོན་གྱི​ི་ཐུགས་འགན་ བསྟུད་མར་འཁུར་གནང་མཛད་ཡོ​ོད། རྒྱལ་ཁབ་ལ་འཛི​ིན་པའི​ི་འདུ་ཤེ​ེས་ཐད་

ཁོ​ོང་གི​ིས་ “རི​ིང་པོ​ོ་ཞི​ིག་ནས་ང་ཚོ​ོས་དམི​ིགས་ཡུལ་མངོ​ོན་འགྱུར་གྱི​ི་རེ​ེ་ལྟོ​ོས་ འདི​ི་བྱས་པ་ལྟར། ད་ལྟ་དངོ​ོས་སུ་ང་ཚོ​ོའི​ི་དམ་བཅའ་མངོ​ོན་དུ་འགྱུར་བའི​ི་དུས་ལ་

སླེ​ེབས་པ་རེ​ེད། སྤྱི​ིར་ང་ཚོ​ོའི​ི་འདུན་པ་ཡོ​ོངས་སུ་རྫོ​ོགས་པ་མ་འགྲུབ་ཀྱང་། གྲུབ་

འབྲས་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་འཐོ​ོབ་ངེ​ེས། འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་མང་གཉི​ིད་དུ་ཡུར་བའི​ི་མཚན་

གུང་ཞི​ིག་ལ། རྒྱ་གར་ལ་གསོ​ོན་ཤུ གས་དང་རང་དབང་ཐོ​ོབ་སྟེ​ེ​ེ། རྙི​ིང་པ་ནས་

གསར་པའི​ི་ ཕྱོ​ོག ས་སུ་གོ​ོམ ་སྟབས་སྒྱུར་བའི​ི་ དུས་སྐབས་ཤི​ིག ་ཤར་བ་རེ​ེད ། དཀའ་སྡུག་གི​ི་ལོ​ོ་ཟླ་མཇུག་བསྒྲི​ིལ་བའི​ི་དུས་སྐབས་ཤི​ིག་ཤ ར་བ་རེ​ེད། ཡུན་རི​ིང་

བཙན་གནོ​ོན་འོ​ོག་ལུས་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་གི​ི་བླ་སྲོ​ོག་ལ་རང་དབང་ཐོ​ོབ་པའི​ི་

130

པར་རི​ིས། ༡༢་༡༤ རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲི​ིད་བློ​ོན་ཐོ​ོག་ མ་ནེ​ེ་རུ།

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

དུས་སྐབས་ཤི​ིག་ཤ ར་བ་རེ​ེད། ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་འབྱུང་དཀོ​ོན་པའི​ི་དུས་སྐབས་ཤི​ིག་ ཤར་བ་རེ​ེད། དེ​ེ་རི​ིང་སྐྱོ​ོ་སྡུག་གི​ི་ལོ​ོ་ཟླ་ཞི​ིག་ལ་མཇུག་སྡོ​ོམ་བརྒྱབ་སྟེ​ེ​ེ། རྒྱ་གར་

རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ིས་སླར་ཡང་རང་ཉི​ིད་རྙེ​ེད་པ་རེ​ེད།” ཅེ​ེས་གསུངས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༦ ཟླ་ ༧ ནང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ (Indian Constitution)

གཏན་འབེ​ེབས་ཆེ​ེད་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཟི​ིན་བྲི​ིས་བཟོ​ོ་འགོ​ོད་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཞི​ིག་བཙུགས་

ཤི​ིང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༢༦ ཉི​ིན་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཟི​ིན་བྲི​ིས་བཟོ​ོ་འགོ​ོད་

པར་རི​ིས། ༡༢་༡༥ རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་ ཐོ​ོག་མ་ར་ཇེ​ེནྡྲ་པྲ་སཌ།

ཚོ​ོགས་ཆུང་ངོ​ོས་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱུང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠

ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༢༦ ཉི​ིན་གསར་དུ་གཏན་འབེ​ེབས་བྱུང་བའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་འོ​ོག་ར་ཇེ​ེནྡྲ་་པྲ་སཌ་ (Rajendra

ཨཧྥ

་ག

་ན

ི་སྟཱ

ན།

Prasad) མཆོ​ོག་རྒྱ་གར་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་གི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་ཐོ​ོག་མར་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱུང་།

བལ་ཡུལ།

རྒྱ་གར། ཨ་རབ་མཚོ་ཁུག

འབྲུག་ཡུལ།

བངྒལ་མཚོ་ཁུག

ཨཧྥ་ག་ནི་སྟཱན།

པཀི་སྟཱན་ནུབ་མ།

འབར་མ།

ཨ་རབ་མཚོ་ཁུག

སེ་ལོན།

ཇམ་མུ་དང་ཀསྨིར།

བལ་ཡུལ།

རྒྱ་གར།

།

་ཡུལ

ག འབྲུ

འབར་མ། པཀི་སྟཱན་ཤར་མ།

བངྒལ་མཚོ་ཁུག སེ་ལོན།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༢་༡༦ རྒྱ་གར་རང་བཙན་མ་ཐོ​ོབ་གོ​ོང་ངམ་རྒྱ་གར་དང་ དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༢་༡༧ རྒྱ་གར་རང་བཙན་ཐོ​ོབ་རྗེ​ེས་སམ་རྒྱ་གར་དང་ པཀི​ི་སྟཱན་སོ​ོ་སོ​ོར་ཁ་བྲལ་རྗེ​ེས། (ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༩༤༨) པཀི​ི་སྟཱན་གཉི​ིས་ལོ​ོགས་སུ་མ་ཆགས་གོ​ོང་།

131

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྦྱོང་ཚན།

དང་པོ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། སེམས་དཔའ་ཆེན་པོ་གཱན་དྷཱི་མཆོག་གི་བདེན་པའི་ཨུ་ཚུགས་ཀྱི་ལས་འགུལ་དེའི་ཐབས་ལམ་ཅི་འདྲ་ཞིག་ཡིན།

༢། རྒྱ་གར་མི་མང་གིས་སཻ་མོན་རྟོག་ཞིབ་ལྷན་ཚོགས་ལ་མོས་མཐུན་མེད་པའི་རྣམ་འགྱུར་བསྟན་དགོས་དོན་གང་ཡིན།

༣། ཀོང་རེ་སི་ཚོགས་པ་དུས་ནམ་ཞིག་ལ་བཙུགས་པ་དང་། དེས་རྒྱ་གར་རང་བཙན་འཐབ་རྩོད་ཐད་ནུས་པ་བཏོན་ཚུལ་བྲིས། ༤། གྲོས་ཚོགས་ཚོགས་ཁང་དུ་འགད་རྫས་གཡུགས་མཁན་སུ་དང་སུ་ཡིན། ཁོ་ཚོས་དེ་ལྟར་བྱེད་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ནམ། ༥། སུ་བྷཥ་ཅན་ཌ་ར་བྷོ་ས་མཆོག་གི་ཆེད་སྐད་གྲགས་ཆེ་བའི་གསུང་བཤད་ཅིག་ཡོད་པ་དེ་གང་ཡིན།

གཉིས་པ། མཐུན་སྦྱོར་གྱིས། ༡།

༢། ༣། ༤།

༥།

སཻ་མོན་རྟོག་ཞིབ་ལྷན་ཚོགས།

ནེ་རུ།

ཀོང་རེ་སི་ཚོགས་པ་བཙུགས།

ར་ཇེན་ཌ་ར་པར་ས་ཌ།

རྒྱ་གར་གྱི་སྲིད་འཛིན་ཐོག་མ།

ཕྱི་ལོ་༡༩༤༧

རྒྱ་གར་གྱི་སྲིད་བློན་ཐོག་མ།

ཕྱི་ལོ་༡༨༨༥ ལོ།

རྒྱ་གར་རང་བཙན་ཐོབ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༧

གསུམ་པ། འགྲིག་མིན་རྟགས་རྒྱོབ།

༡། སཻ་མོན་རྟོག་ཞིབ་ལྷན་ཚོགས་ནང་རྒྱ་གར་གྱི་འཐུས་མི་གཅིག་ཀྱང་མེད། ༢། ནེ་ཊ་ཇི་སུ་བྷཥ་ཅན་ཌ་ར་བྷོ་ས་ནི་པན་ཇཱབ་ཀྱི་སེངྒེར་གྲགས་པའོ། །

༣། བྷ་གྷ་ཊ་སིང་དང་། སུག་ཌེབ། ར་ཇ་གུ་རུ་གསུམ་གྱིས་ཨིན་གཞུང་ལ་དྲག་པོའི་ངོ་རྒོལ་བྱས་ཡོད། ༤། གཱན་དྷཱི་མཆོག་གིས་ཨིན་ཇིའི་དབང་ཤུགས་མཐར་སྐྲོད་གཏོང་བའི་ལས་འགུལ་འགོ་བརྩམས། ༥། རྒྱ་གར་གྱི་སྲིད་བློན་ཐོག་མ་ར་ཇེནྡྲ་པྲ་སཌ་ཡི​ིན།

132

རྒྱ་གར་གྱི་ལོ་

བཞི་པ། བྱེད་སྒོ།

༡། རྒྱ་གར་རང་བཙན་འཐབ་རྩོད་པ་རྣམས་ཀྱི་པར་འཚོལ་སྒྲུབ་ཀྱིས་གཤམ་གྱི་རེའུ་མིག་སྐོངས། མཚན།

པར།

འཁྲུངས་འདས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས།

༢། རྒྱ་གར་གྱི་རང་བཙན་ནི་འཚེ་མེད་ཞི་བའི་ཐབས་ལམ་ཁོ་ནར་བརྟེན་ནས་ཐོབ་པ་ཡིན། བགྲོ་གླེང་བྱོས།

133

བྱས་རྗེས།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བོ​ོད་གནས་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད། གལ་ཆེའི་གནད་དོན་ཁག

བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས་ལ་མང་གཙོའི་ཀ་བ་གསུམ་མམ། དབང་ཚད་འདྲ་མཉམ་ཡིན་པའི་སྒྲིག་འཛུགས་གསུམ་

ཡོད་པ་ནི། སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་འགན་འཛིན་དང་། ཁྲིམས་བཟོའི་དབང་འཛིན། ཁྲིམས་ལུགས་དབང་འཛིན་ བཅས་ཡིན།

བོད་ནི་འཛམ་གླིང་ནང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་དར་སྔ་ཤོས་ཀྱི་ཡུལ་གྲུ་ཁྱད་པར་ཅན་ཞིག་ཡིན། རགས་རྩིས་ བྱས་ན་ད་བར་བོད་ཡུལ་སྟོད་སྨད་བར་གསུམ་དུ་དགོན་སྡེ་དྲུག་སྟོང་ལྷག་བྱུང་ཡོད།

བོད་ནི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གི་ཆ་རྐྱེན་ཧ་ཅང་ལེགས་པའི་ས་ཆ་ཞིག་ཡིན་པས། རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་རིགས་ཀྱང་ སྣ་ཚོགས་ཡོད། རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་ནི་མིའི་རིགས་ཀྱིས་བདག་ཏུ་མ་བཟུང་བར་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གི་མཐུན་ འགྱུར་འབའ་ཞིག་ལ་བརྟེན་པའི་སྲོག་ཆགས་རིགས་ཡོད་དོ་ཅོག་ལ་ཟེར།

༸སྤྱི་ནོར་༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས་བོད་མི་གཞོན་སྐྱེས་རྣམས་ལ་ཤེས་ཡོན་སློབ་སྦྱོང་ཚད་ ལྡན་ཞིག་སྦྱོར་སྤྲོད་གནང་གལ་ཆེ་བ་གཟིགས་ཏེ། རྒྱ་གར་གྱི་སྲིད་བློན་པཎྜི་ཏ་ཇ་ཝཱ་ཧར་ལཱལ་ནེཧ་རུ་མཆོག་ ལ་བོད་མིའི་སློབ་གྲྭ་ཟུར་འཛུགས་གནང་རྒྱུའི་འབོད་སྐུལ་གནང་།

134

༡༣

བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས།

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

པར་རི​ིས། ༡༣་༡ ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་དང་ནེ​ེཧ་རུ་རྣམ་གཉི​ིས་མ་སུ་རི​ིའི​ི་སྦི​ིར་ལ་ཁང་ (Birla Huse)གི​ི་མདུན་ཐང་དུ།

༄༅། །བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་སམ་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་གཞུང་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༢༤ ཉི​ིན་༸གོ​ོང་ས་

༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་བྱང་ཕྱོ​ོགས་མ་སུ་རི​ིར་དབུ་འཛུགས་བསྐྱངས་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠

ལོ​ོར་རྒྱ་གར་ཧི​ི་མཱ་ཅལ་མངའ་ཁོ​ོངས་རྡ་རམ་ས་ལར་གནས་སྤོ​ོ་གནང་བ་རེ​ེད།

རྒྱ་གར་དུ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་བཙུགས་པ་ནས་ད་བར་འགྱུར་བ་དང་འཕེ​ེལ་རྒྱས་ཧ་ཅང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ནི​ི་དེ​ེང་དུས་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་ལམ་ལུགས་ལྡན་པའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་འདི​ི་སྡེ​ེ་ཁག་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གསུམ་ལ་དབྱེ​ེ་དགོ​ོས་དོ​ོན།

བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ལ་མང་གཙོ​ོའི​ི་ཀ་བ་གསུམ་མམ། དབང་ཚད་འདྲ་མཉམ་ཡི​ིན་པའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་གསུམ་

ཡོ​ོད་པ་ནི​ི། སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་འགན་འཛི​ིན་དང་། ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི ི་དབང་འཛི​ིན། ཁྲི​ིམས་ལུགས་དབང་འཛི​ིན་བཅས་ཡི​ིན། དེ​ེ་ལྟར་སྡེ​ེ་ཁག་གཙོ​ོ་བོ​ོ་གསུམ་དུ་དབྱེ​ེ་དོ​ོན་ནི​ི། དེ​ེ་དག་ཕན་ཚུན་དབང་ཚད་དང་ལས་འགན་ཆ་བགོ​ོས་ཀྱི​ིས། ཕན་ཚུན་ལྟ་ རྟོ​ོག་དང་ལས་དོ​ོན་ཚགས་ཚུད་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་ཡི​ིན།

135

ལས་ཁུངས།

ཆོས་རིག་

136 སྤྱི་ཁྱབ་འོས་

ཁུངས།

ལས་ཁུངས།

ཤེས་རིག་

ལྷན་ཁང་།

འདེམས་བསྐོ་

ལས་བྱེད་

ཞིབ་ལས་ཁང་།

ལས་ཁུངས།

ཕྱི་དྲིལ་

ཁུངས།

བསྟེན་ལས་

འཕྲོད་

ཁྲིམས་བཟོའི་དབང་འཛིན།

སྤྱི་ཁྱབ་རྩིས་

ལས་ཁུངས།

བདེ་སྲུང་

སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་འགན་འཛིན།

རང་དབང་ཅན་གྱི​ི་སྡེ​ེ་ཚན།

འབྱོར་ལས་

དཔལ་

བསྡུ་ལས་ཁང་།

ལས་ཁུངས།

ནང་སྲིད་

ཁྲིམས་ལུགས་དབང་འཛིན།

བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་སྒྲོམ་གཞི། འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་འགན་འཛི​ིན།

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར ་བཙན་བྱོ​ོལ ་དུ་

ཐོ​ོག་མར་འབྱོ​ོར་སྐབས་བཀའ་བློ​ོན་སེ​ེར་མོ​ོ་

བ་གཉི​ིས་དང་། སྐྱ་བོ​ོ་གསུམ་བཅས་བཀའ་ བློ​ོན་ལྔ་བསྐོ​ོས་པ་དང་། དེ​ེ་རྗེ​ེས་རི​ིམ་བཞི​ིན་

བཀའ་བློ​ོན ་བསྐོ​ོ་ འཇོ​ོག ་བྱེ​ེད ་སྟངས་དང་། བཀའ་བློ​ོན་གྱི​ི་གྲངས་ཚད། ལས་དོ​ོན་བྱེ​ེད་ ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་སོ​ོགས་ལ་དུས་བསྟུན་

འགྱུར་བ་བཏང་སྟེ​ེ། དེ​ེང་སྐབས་བཙན་བྱོ​ོལ་ བོ​ོད་མི​ིའི་ི བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་ལྟར།

པར་རི​ིས། ༡༣་༢ སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་འགན་འཛི​ིན་བཀའ་ཤག

བཀའ་ཤག་ཏུ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གཅི​ིག་དང་། བཀའ་བློ​ོན་བདུན་ལས་མ་མང་བ་དགོ​ོས།

སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་འགན་འཛི​ིན་དབང་ཆ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ལ་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་དོ​ོན་ཚན་

ཁག་གཞི​ིར་བཟུང་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གི​ིས་ཐད་ཀར་རམ། བཀའ་བློ​ོན་རྣམ་པ་དང་། འགན་འཁུར་ལས་བྱེ​ེད་བརྒྱུད་དབང་ལུང་ ཁྱབ་བསྒྱུར་བྱ་རྒྱུ། ཁྱད་པར་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གི​ིས་འགན་འཛི​ིན་གྱི​ི་འགན་དབང་ཐོ​ོག་ནས།

༡། སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་བའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་འཆར་ཟི​ིན་དང་། སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ཁག་ལ་ཆོ​ོག་ མཆན་དང་གསལ་བསྒྲགས།

༢། བྱས་རྗེ​ེས་གཟེ​ེངས་རྟགས་དང་། གོ​ོ་མི​ིང་བདག་རྐྱེ​ེན།

༣། སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་ལས་དོ​ོན་སྙན་ཞུ་དང་། གཏམ་བཤད། གསལ་བཤད་བྱ་རྒྱུ་བཅས་ཡི​ིན།

སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཐད་ཀར་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ལམ་ནས་འདེ​ེམས་བསྐོ​ོ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གི​ིས་

གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་སུ་བཀའ་བློ​ོན་རྣམས་འོ​ོས་འཛུགས་མི​ིང་འདོ​ོན་གནང་བར་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནང་ངོ​ོ་ཡོ​ོད་སྤྱི​ི་འཐུས་ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆ་ ༥༠

ལས་མི​ི་ཉུང་བའི​ི་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་འཐོ​ོབ་དགོ​ོས། སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་དང་བཀའ་བློ​ོན་རྣམ་པའི​ི་ལས་རྒྱུན་ཡུན་ཚད་ལོ​ོ་ལྔ་ཡི​ིན། སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་དང་བཀའ་བློ​ོན་གྱི​ི་འོ​ོས་ཆོ​ོས། ༡། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡུལ་མི​ི་ཡི​ིན་པ།

༢། རང་ལོ​ོ་༣༥ ཧྲི​ིལ་པོ​ོ་ལོ​ོན་པ།

137

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༣། ཁྲི​ིམས་ཁང་ངམ། སྨན་པ་ཚད་ལྡན་གྱི​ིས་རི​ིག་འཚོ​ོ་མ་ཟི​ིན་པར་གསལ་བསྒྲགས་བྱས་པ་མ་ཡི​ིན་པ། ༤། བུ་ལོ​ོན་སྒྲུབ་འཇལ་མ་ཐུབ་པ་མ་ཡི​ིན་པ།

༥། ཁྲི​ིམས་ཁང་ནས་ནག་ཉེ​ེས་ཕོ​ོག་ཟི​ིན་པ་མ་ཡི​ིན་པ།

༦། སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་འཐུས་རྩ་འབོ​ོར་གསུམ་ཆ་གཉི​ིས་ཡན་གྱི​ིས་མོ​ོས་མཐུན་གྱི​ིས་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ངམ་བཀའ་ བློ​ོན་གྱི​ི་འོ​ོས་གཞི​ིར་མ་འོ​ོས་པར་ཐག་བཅད་པ་མ་ཡི​ིན་པ།

༧། ཡུན་ཚད་གཉི​ིས་བསྟུད་མར་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ངམ་བཀའ་བློ​ོན་གྱི​ི་ལས་འཁུར་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པ་མ་ཡི​ིན་པ།

༨། བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་༢༩ པའི​ི་ནང་གསེ​ེས་༣ པའི​ི་ ཀ དང་ ༤ པ་ལྟར་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ངམ་བཀའ་བློ​ོན་འཕོ​ོ་འགྱུར་ བྱེ​ེད་དགོ​ོས་བྱུང་བ་མ་ཡི​ིན་པ།

༩། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ལ་གནོ​ོད་གཞི​ིའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་གྱི​ི་ལས་དོ​ོན་དང་། གོ​ོ་གནས། དངུལ་དངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཡོ​ོད་ རི​ིགས་མ་ཡི​ིན་པ།

༡༠། སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་སམ་ཁྲི​ིམས་སྒྲི​ིག་ཅི​ི་རི​ིགས་ དང་མི​ི་འགལ་བ།

༡༡། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ལ་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བློ​ོ་གཏད་མེ​ེད་པའམ། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་རྩ་དོ​ོན་ལ་གནོ​ོད་པའི​ི་ལས་ དོ​ོན་གང་རུང་དང་། དངོ​ོས་ཤུ གས་བརྒྱུད་གསུམ་ནས་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་དན་རྟགས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཡི​ིན་པ་

བཅས།

བཀའ་ཤག་གི​ི་འགན་འཁུར་དང༌། འཕོ​ོ་འགྱུར།

༡། བཀའ་ཤག་གི​ི་འགན་འཁུར་ནི​ི་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་ དང་། བཀའ་བློ​ོན་ཚང་མ་མཉམ་འདུས་ཀྱི​ི་

འགན་འཁུར་ཡི​ིན ་པ་དང༌། བཀའ་ཤག་ གི​ི ས ་རྒྱུན་དུ་སྤྱི​ི ་ འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོག ས་ལ་

འགན་ཁུར་བའི​ི་ཐོ​ོག་ནས་ལས་དོ​ོན་སྙན་ཞུ་

དང༌། དྲི​ི་བར་ལན་འདེ​ེབས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

༢། བཀའ་བློ​ོན ་སོ​ོ་ སོ​ོར ་འགན་དབང་དང༌། ལས་ཁུངས་ཆ་བགོ​ོས ་བྱེ​ེད ་ཕྱོ​ོག ས་སྲི​ིད ་ སྐྱོ​ོང་གི​ིས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

138

པར་རི​ིས། ༡༣་༢ བཀའ་ཤག་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཁང་།

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

༣། ཀ༽སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་འཐུས་ངོ​ོ་ཡོ​ོད་གསུམ་ཆ་གཉི​ིས་ཡན་གྱི​ིས་མོ​ོས་མཐུན་བྱུང་ན་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་དང་། བཀའ་བློ​ོན་བྱེ​ེ་བྲག་པའམ། བཀའ་ཤག་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་འཕོ​ོ་འགྱུར་གཏོ​ོང་འཐུས།

ཁ༽སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་དུས་ཆོ​ོས་སུ་གྱུར་པ་དང༌། འཕོ​ོ་འགྱུར་སོ​ོང་ཚེ​ེ་བཀའ་ཤག་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་རང་བཞི​ིན་གྱི​ིས་འཕོ​ོ་

འགྱུར་འགྲོ​ོ་རྒྱུ། སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་དུས་ཆོ​ོས་སུ་གྱུར་ཚེ​ེ། བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་ཉེ​ེར་གཅི​ིག་ཀ་པ་ནང་གསལ་ལྟར་འོ​ོས་ འདེ​ེམས་མ་བྱུང་བར། བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་ ༢༧ པ་ནང་གསལ་བཞི​ིན་གཞུང་འབྲེ​ེལ་གཏན་འབེ​ེབས་གཞི​ིར་

བཟུང་ལས་ཁུངས་གྲལ་རི​ིམ་བཀའ་བློ​ོན་དེ​ེས་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གི​ི་ལས་ཚབ་གནང་རྒྱུ།

༤། སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གི​ིས་བཀའ་བློ​ོན་བྱེ​ེ་བྲག་པ་སུ་རུང་དགོ​ོངས་ཞུ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་བསམ་འཆར་བཏོ​ོན་ཚེ​ེ་བཀའ་བློ​ོན་དེ​ེས་ ངེ​ེས་པར་དུ་དགོ​ོངས་པ་ཞུ་དགོ​ོས། སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གི​ིས་དེ​ེ་འདྲའི​ི་བཀའ་བློ​ོན་སུ་ཞི​ིག་དགོ​ོངས་པ་ཞུ་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་བསམ་

འཆར་འདོ​ོན་དགོ​ོས་བྱུང་རྐྱེ​ེན་རྒྱུ་མཚན་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་འཚོ​ོགས་མུས་ཡི​ིན་ན་དེ​ེ་རང་དང༌། དེ​ེ་མི​ིན་ཚོ​ོགས་དུས་

རྗེ​ེས་མར་གསལ་བཤད་ཞུ་དགོ​ོས།

༥། བཀའ་ཤག་འཕོ​ོ་འགྱུར་བྱུང་བ་ཡི​ིན་ན། འོ​ོས་བསྡུ་ལས་ཁང་གི​ིས་གསལ་བསྒྲགས་བྱས་ཉི​ིན་ནས་ཉི​ིན་གྲངས་ ༡༢༠ ནང་ཚུན་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གི​ི་འོ​ོས་བསྡུ་དང་འདེ​ེམས་ཐོ​ོན་བྱུང་བའི​ི་གསལ་བསྒྲགས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། བཀའ་བློ​ོན་

བྱེ​ེ་བྲག་པ་འཕོ​ོ་འགྱུར་བྱུང་ཚེ​ེ་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་འདུ་འཚོ​ོགས་མུས་ཡི​ིན་ན་ཚོ​ོགས་དུས་དེ​ེ་གའི​ི་ ནང་དང༌། དེ​ེ་མི​ིན་ཚོ​ོགས་དུས་རྗེ​ེས་མའི​ི་ནང་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གི​ིས་ཚབ་གསར་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་ ༢༢ པ་ནང་

གསལ་བཞི​ིན་མི​ིང་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

༦། བཀའ་ཤག་གི​ི་ཡུན་ཚད་རྫོ​ོགས་མཚམས་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གསར་པའི​ི་དམ་འབུལ་མ་ཟི​ིན་བར་རྙི​ིང་པས་ལས་འཁུར་ རྒྱུན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། དོ​ོན་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་གསེ​ེས་ ༣ པ་དང་ ༤ པ་བཅས་ཀྱི​ི་འོ​ོག་བཀའ་བློ​ོན་བྱེ​ེ་བྲག་པ་ཞི​ིག་

འཕོ​ོ་འགྱུར་བྱུང་ཚེ​ེ་དེ​ེས་འཕྲལ་དུ་ལས་འཁུར་མཚམས་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། བཀའ་ཤག་ཆ་ཚང་འཕོ​ོ་འགྱུར་བྱུང་

ཚེ​ེ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གསར་པའི​ི་དམ་འབུལ་མ་ཟི​ིན་བར་ལས་འཁུར་རྒྱུན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། འོ​ོན་ཀྱང་བར་བརྒལ་གྱི​ི་དུས་ ཡུན་དེ​ེའི​ི་རི​ིང་འཆར་ཅན་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ་ཙམ་ལས་སྲི​ིད་བྱུས་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་གསར་པའི​ི་རི​ིགས་བྱེ​ེད་མི​ི་

ཆོ​ོག

139

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི་ི དབང་འཛི​ིན།

སྤྱི​ིར་མི​ི་མང་གི​ིས་ཐད་ཀར་འཐུས་མི​ི་བདམས་ཏེ​ེ་སྲི​ིད་གཞུང་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་འདི​ི་ནི​ི། དེ​ེང་རབས་

འཛམ་གླི​ིང་ནང་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་མི​ི་མང་མང་ཆེ​ེ་བའི​ི་འདོ​ོད་བློ​ོ་དང་མཐུན་པའི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ཞེ​ེས་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་དགོ​ོངས་གཞི​ི་ལྟར་བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠ ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༢ ཉི​ིན་དབུ་

བརྙེ​ེས། དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལ་ཞུགས་པའི​ི་གོ​ོམ་སྟབས་ཐོ​ོག་མའང་ཡི​ིན། དུས་དེ​ེ་ནས་བཟུང་ གཞི​ིས་བཞུགས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཚབ་མཚོ​ོན་ཆོ​ོལ་ཁ་དང་ཆོ​ོས་ལུགས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་འཐུས་མི​ི་འདེ​ེམས་བསྐོ​ོ་བྱེ​ེད་པའི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་

ཁྲོ​ོད་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ཚད་ལྡན་ཞི​ིག་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་བསྐྱོ​ོད་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༡ ཟླ་ ༦ ཚེ​ེས་ ༢༨ ཉི​ིན་སྤྱི​ི་ནོ​ོར་༸གོ​ོང་

ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་

འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་སྐབས་བཅུ་གཅི​ིག་པས་གཏན་ལ་ཕབ་

པའི​ི་<<བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས།>>ལ་མཚན་

རྟགས་བཀོ​ོད་གནང་མཛད་དེ​ེ། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་

པར་རི​ིས། ༡༣་༣ བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཁང་།

འཛུགས་འདི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་ཀ་བ་གསུམ་ལྡན་གྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་

ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་ཡོ​ོད་པའི​ི་དེ​ེང་རབས་མང་གཙོ​ོའི​ི་འགྲོ​ོ་ལུགས་

དང་ཡོ​ོངས་སུ་མཐུན་པ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར།

པར་རི​ིས། ༡༣་༤ ཟམ་གདོ​ོང་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེས་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ལ་མཚན་རྟགས་འགོ​ོད་བཞི​ིན་པ།

140

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

པར་རི​ིས།༡༣་༦ བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས།

པར་རི​ིས། ༡༣་༥ ཚོ​ོགས་གཙོ​ོའི​ི་ཞབས་སྟེ​ེགས།

ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི ི་དབང་ཆ།

ཁྲི​ིམས་ལུགས་བཟོ​ོ་འགོ​ོད་དང་། གཏན་འབེ​ེབས་བྱ་རྒྱུའི​ི་དབང་ཆ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་

ལ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཁྲི​ིམས་ལུགས་དེ​ེ་དག་ཁྲི​ིམས་སུ་བཅའ་བ་ལ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གི​ིས་ཆོ​ོག་མཆན་མི​ིང་རྟགས་འགོ​ོད་དགོ​ོས།

སྤྱི​ི་འཐུས་ཀྱི​ི་འོ​ོས་ཆོ​ོས།

༡། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡུལ་མི​ི་ཡི​ིན་པ།

༢། རང་ལོ​ོ་༢༥ ཧྲི​ིལ་པོ​ོ་ལོ​ོན་པ།

༣། ཁྲི​ིམས་ཁང་ངམ། སྨན་པ་ཚད་ལྡན་གྱི​ིས་རི​ིག་འཚོ​ོ་མ་ཟི​ིན་པར་གསལ་བསྒྲགས་བྱས་པ་མ་ཡི​ིན་པ། ༤། བུ་ལོ​ོན་སྒྲུབ་འཇལ་མ་ཐུབ་པ་མ་ཡི​ིན་པ།

༥། ཁྲི​ིམས་ཁང་ནས་ནག་ཉེ​ེས་ཕོ​ོག་ཟི​ིན་པ་མ་ཡི​ིན་པ། ༦། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ལས་བྱེ​ེད་མ་ཡི​ིན་པ།

༧། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ལ་གནོ​ོད་གཞི​ིའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་གྱི​ི་ལས་དོ​ོན་དང་། གོ​ོ་གནས། དངུལ་དངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཡོ​ོད་

རི​ིགས་མ་ཡི​ིན་པ།

༨། སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་སམ། ཁྲི​ིམས་སྒྲི​ིག་ཅི​ི་རི​ིགས་

དང་མི​ི་འགལ་བ།

༩། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ལ་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་བློ​ོ་གཏད་མེ​ེད་པའམ། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་རྩ་དོ​ོན་ལ་གནོ​ོད་པའི​ི་ལས་དོ​ོན་

གང་རུང་དང་། དངོ​ོས་ཤུགས་བརྒྱུད་གསུམ་ནས་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་དན་རྟགས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཡི​ིན་པ་བཅས།

141

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡། ཆོ​ོལ་ཁ་གསུམ།

བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གྲུབ་ཆ།

མདོ་སྟོད།

མདོ་སྨད།

༡༠

༢། ཆོ​ོས་བརྒྱུད་ལྔ།

རྙིང་མ། ༢

དབུས་གཙང་།

༡༠

བཀའ་བརྒྱུད། ༢

ས་སྐྱ། ༢

༡༠

དགེ་ལུགས། ༢

གཡུང་དྲུང་བོན། ༢

༣།

བྱང་ཨ་རི་དང་། ལྷོ་ཨ་རི་ཁུལ་གནས་སྡོད་བོད་མིའི་ཁོངས་ནས་འོས་བསྡུ་བྱས་པའི་སྤྱི་འཐུས་གཉིས།

ཡུ་རོ​ོབ་དང་། ཨ་ཕི​ི་རི​ི་ཀའི​ི་ཁུལ་གནས་སྡོ​ོད་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཁོ​ོངས་ནས་འོ​ོས་བསྡུ་བྱས་པའི​ི་སྤྱི​ི་འཐུས་གཉི​ིས།

རྒྱ་བལ་འབྲུག་གསུམ་ཕུད་པའི་ཨེ་ཤི་ཡ་དང་ཨོ་སེ་ཀྲེ་ལེ་ཤི་ཡའི་ཁུལ་གནས་སྡོད་བོད་མིའི་ཁོངས་ནས་འོ ས་ བསྡུ་བྱས་པའི་སྤྱི་འཐུས་གཅིག

གོང་གསལ་ ༡། ནང་གསལ་སྤྱི་འཐུས་ཕོ་མོ་ཁྱད་མེད་བཅུ་རེའི་ནང་ནས་ཉུང་མཐར་བུད་མེད་གཉིས་རེ་དགོས་པ་

ཡིན།

སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་དགོས་གལ་གཟིགས་མཚམས་ས་ཁུལ་གྱི་སྤྱི་འཐུས་ས་ཁོངས་སྤར་འཐུས།

ཁྲི​ིམས་ལུགས་དབང་འཛི​ིན།

ཁྲི​ིམས་ལུགས་དབང་འཛི​ིན་ནམ་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་ནི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་

ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་བཞི​ིན་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༢ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༡༡ ཉི​ིན་དབུ་བརྙེ​ེས།

142

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི་ི ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་དང་། མི​ི་མང་གི​ི་གནས་སྐབས་

དམི​ིགས་བསལ་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམ་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་དབང་འཛི​ིན་གྱི​ི་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་ཞི​ིག་ཡི​ིན་

དགོ​ོས་པ་དང་། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་དེ​ེའི​ི་ནང་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བ་གཅི​ིག་དང་། སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ནས་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པའི​ི་ གྲངས་སྤར་དགོ​ོས་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་མ་བཟོ​ོས་བར་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་གཞན་གཉི​ིས་བཅས་དགོ​ོས་པ་ཡི​ིན། ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ།

༡། ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བ་དང་། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་གཞན་གཉི​ིས་བཅས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་གོ​ོ་ཡུལ་སྟོ​ོང་པ་ནམ་ཐོ​ོན་ལ་ཆེ​ེས་

མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བ་དང་། སྤྱི​ི་འཐུས་ཚོ​ོགས་གཙོ​ོ་ཚོ​ོགས་གཞོ​ོན། སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་བཅས་ཚང་འཛོ​ོམས་བྱུང་ན་སྨོ​ོས་ མེ​ེད་དང་། གལ་ཏེ​ེ་ཚང་འཛོ​ོམས་མ་ཐུབ་ཚེ​ེ་ངོ​ོ་ཡོ​ོད་ལྷན་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་འོ​ོས་མི​ི་འདེ​ེམས་སྒྲུག་ཁོ​ོ་ནའི​ི་ ཆེ​ེད་བསྐོ​ོ་འཛུགས་བྱས་པའི​ི་མི​ི་འགྲོ​ོ་གསུམ་མམ་ལྔ་ཡོ​ོད་

པའི​ི་འདེ​ེམས་སྒྲུག་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི​ིས་ཉི​ིས་ལྡབ་ལས་མ་

ཉུང་བའི​ི་འཆར་ཕུལ་ལྟར་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་འོ​ོས་

བསྡུའི​ི་ལམ་ནས་མང་མོ​ོས་ཐོ​ོབ་པ་དེ​ེར་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་

པར་རི​ིས། ༡༣་༧ ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་།

བའམ་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པར་འོ​ོས་ཐོ​ོན་བྱུང་བར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱ་

རྒྱུ།

༢། ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བ་དང་། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་གཞན་གཉི​ིས་བཅས་ནི​ི།

ཀ བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡུལ་མི​ི་ཡི​ིན་པ་དང༌།

ཁ རང་ལོ​ོ་ལྔ་བཅུ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོ་ལོ​ོན་པ་ཡན།

ག ཁྲི​ིམས་ཁང་ཞི​ིག་ནང་ལོ​ོ་ལྔའི​ི་རི​ིང་མུ་མཐུད་ཁྲི​ིམས་དཔོ​ོན་གྱི​ི་ལས་འཁུར་བྱས་མྱོ​ོང་བའམ། ཡང་ན་ཉུང་མཐར་ལོ​ོ་

བཅུའི​ི་རི​ིང་ཁྲི​ིམས་རྩོ​ོད་མཁས་པའི​ི་གྲས་སུ་ཚུད་པ་བཅས་ལ་མ་གཏོ​ོགས་འོ​ོས་བབ་ཡོ​ོད་པ་མ་ཡི​ིན། འོ​ོན་ཀྱང་བཅའ་

ཁྲི​ིམས་འདི​ི་ཉི​ིད་ལག་ལེ​ེན་འགོ​ོ་འཛུགས་བྱས་པ་ནས་བཟུང་ལོ​ོ་སུམ་ཅུའི​ི་རི​ིང་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བ་དང་། ཁྲི​ིམས་ ཞི​ིབ་པ་གཞན་གཉི​ིས་བཅས་བསྐོ​ོ་གཞག་དགོ​ོས་རི​ིགས་ནང་གསེ​ེས་འདི​ིའི​ི་ཆ་རྐྱེ​ེན་ཁག་ལ་བསྟུན་གནང་མི​ི་དགོ​ོས།

༣། ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བར་འོ​ོས་ཐོ​ོན་བྱུང་འཕྲལ་ལས་འཁུར་དུ་མ་ཞུགས་གོ​ོང་འཁྱུར་

ཉེ​ེའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བའམ་ལས་ཚབ་ཀྱི​ི་མདུན་དུ་ཁྲི​ིམས་ལུགས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་ཚི​ིག་གཞི​ི་ལྟར་ལས་

ཁུར་དམ་བཅའམ། ཁས་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་གཞན་གཉི​ིས་འོ​ོས་ཐོ​ོན་བྱུང་འཕྲལ་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་

143

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བའི​ི་མདུན་ལས་ཁུར་དུ་མ་ཞུགས་པའི​ི་གོ​ོང་ཁྲི​ིམས་ལུགས་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་ཚི​ིག་གཞི​ི་ལྟར་ལས་ཁུར་དམ་ བཅའམ། ཁས་ལེ​ེན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས།

༤། ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བ་དང༌། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་གཞན་གཉི​ིས་བཅས་སུ་རུང་སྤྱི​ི་འཐུས་

ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་འཐུས་རྩ་འབོ​ོར་གསུམ་ཆ་གཉི​ིས་ཡན་གྱི​ིས་འཕོ​ོ་འགྱུར་དགོ​ོས་པའི​ི་གྲོ​ོས་ཆོ​ོད་བཞག་སྟེ​ེ་འཕོ​ོ་

འགྱུར་བྱ་དགོ​ོས་བྱུང་བའམ། དོ​ོ་བདག་ནས་དགོ​ོངས་ཤོ​ོག་ཕུལ་ན་ལས་དེ​ེ་མི​ིན་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ལས་རྒྱུན་ལོ​ོ་

ལྔའམ། རང་ལོ​ོ་དྲུག་ཅུ་རེ​ེ་ལྔ་ཧྲི​ིལ་པོ​ོ་ལོ​ོན་པ་གང་སྔའི​ི་བར་ཡི​ིན། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་གཞན་གཉི​ིས་རང་ལོ​ོ་དྲུག་ཅུ་རེ​ེ་ ལྔ་མ་ལོ​ོན་བར་ལས་ཁུར་རྒྱུན་འཛི​ིན་བྱ་རྒྱུ།

༥། ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བ་དང༌། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་གཞན་གཉི​ིས་བཅས་སུ་རུང་ལས་འཁུར་ ནས་རྒས་ཡོ​ོལ་ཐོ​ོན་པའམ་འཕོ​ོ་འགྱུར་བྱས་པའི​ི་སྐྱེ​ེ་བོ​ོ་སུ་ཡང་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཁེ​ེ་ཡོ​ོད་ལས་འཛི​ིན་དུ་

གཞུག་མི​ི་ཆོ​ོག

༦། ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བ་དུས་ཡུན་ངེ​ེས་ཅན་གུང་གསེ​ེང་ཞུ་དགོ​ོས་བྱུང་རི​ིགས་ལ་ལས་ ཚབ་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དོ​ོན་ཚན་ ༦༧ པའི​ི་འོ​ོག་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་པའི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ལྟར་བསྐོ​ོ་གཞག་བྱ་རྒྱུ།

ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གི​ི་དབང་ཚད།

༡། ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་ནི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ི་སྤྱི​ི་སྒེ​ེར་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་མཐར་ཐུག་གི​ི་ཞུ་གཏུགས་བྱ་ཡུལ་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ ཁང་དང་། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་འཛི​ིན་གོ​ོང་ན་མེ​ེད་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན།

༢། བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་གནས་རི​ིང་གནས་ཡུལ་རྒྱལ་ཁབ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་འོ​ོག་ཏུ་གནས་དགོ​ོས་སྟབས་ནག་ཉེ​ེས་དང་མཁར་ དབང་རྩོ​ོད་རྙོ​ོག་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་བྱ་རྒྱུར་འབྲེ​ེལ་བ་མེ​ེད་ནའང་གཙོ​ོ་ཆེ​ེར།

ཀ བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་བཅའ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཚིག་དོན་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་ཕྱོགས་ལ་བརྟེན་པའི་རྩོད་གླེང་དང་།

ཁ། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་འགན་འཛི​ིན་ལས་ཁུངས་སམ། ལས་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལས་དོ​ོན་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་དང་། དྲང་ བདེ​ེན་བྱུང་མི​ིན་ལ་བརྟེ​ེན་པའི​ི་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་།

ག བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ལས་བྱེ​ེད་ཁག་གི​ི་ལས་དོ​ོན་དང་། ཁེ​ེ་ཕན་རྗེ​ེས་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་།

ང། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྡོ​ོད་སྒར་ཁག་གི​ི་ས་ཁང་སྐོ​ོར་གྱི​ི་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་།

ཅ། བོད་མིའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྩོད་རྙོག་དང་། སྤྱི་ཚོགས་བདེ་འཇགས།

ཆ། གོང་གསལ་དོན་ཚན་ཁག་ནང་མ་གསལ་བའི་རྩོད་གཞི་ཁག་བཅས་ལ་གཟུ་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཁྲིམས་ཞིབ་ཐག་

144

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

གཅོད་བྱ་རྒྱུ་དང་།

ཇ། གཞན་ཡང་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་འོག་མ་རྣམས་དང་། ཁྲིམས་དོན་དང་འབྲེལ་བའི་ལས་ཁུངས་ཁག་གི་ལས་དོན་ བྱེད་ཕྱོགས་དང་། འཛིན་སྐྱོང་གི་བྱ་བར་ཞིབ་འཇུག་ལམ་སྟོན་དང་། སྟངས་འཛིན་བྱ་རྒྱུའི་དབང་ཆ་ཡོད།

ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་འོག་མ་ཁག

པར་རི​ིས། ༡༣་༨ བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་།

༡། ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གི​ིས་ས་གནས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་འགོ​ོ་འཛི​ིན་ཁག་དང་། དེ​ེ་མི​ིན་ལས་བྱེ​ེད་དང་། སྐྱེ​ེ་བོ​ོ་སུ་འོ​ོས་ལ་ ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཀྱི​ི་དབང་ཆ་སྤྲད་དེ​ེ་གཏན་འཇགས་དང་། འཕྲལ་སེ​ེལ། ཡང་ན་སྐོ​ོར་བསྐྱོ​ོད་བཅས་ཀྱི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་

འོ​ོག་མའི​ི་ལས་དོ​ོན་སྐབས་བསྟུན་གྱི​ིས་སྒྲུབ་ཆོ​ོག་པ་ཡི​ིན།

༢། ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་འོ​ོག་མ་ཁག་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་དང་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་སོ​ོ་སོ​ོར་དགོ​ོས་གལ་དང་བསྟུན་པའི​ི་བཤེ​ེར་དཔང་

དང་གཟུ་དཔང་ཚོ​ོགས་མི​ི་ཇི​ི་དགོ​ོས་བཅས་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ཆེ​ེ་བས་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་པ་ གཞན་གཉི​ིས་ལ་གོ​ོ་བསྡུར་གྱི​ིས་བསྐོ​ོ་གཞག་བྱ་རྒྱུ།

རང་དབང་ཅན་གྱི​ི་སྡེ​ེ་ཚན།

བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་དགོ​ོངས་དོ​ོན་བཞི​ིན་འོ​ོས་བསྡུ་ལས་ཁང་དང་། ལས་བྱེ​ེད་འདེ​ེམས་བསྐོ​ོ་ལྷན་ཁང་། སྤྱི​ི་ཁྱབ་རྩི​ིས་

ཞི​ིབ་ཁང་བཅས་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་རང་དབང་ཅན་གྱི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པར་སོ​ོང་སྡེ​ེ་ཚན་འདི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་ལས་

དོ​ོན་ཁག་བཅའ་ཁྲི​ིམས་དགོ​ོངས་དོ​ོན་ལག་ལེ​ེན་བསྟར་ཕྱོ​ོགས་ཐད་སུ་གང་གི​ིས་ལམ་སྟོ​ོན་ཐེ​ེ་བྱུས་བྱས་མི​ི་ཆོ​ོག །

145

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བོ​ོདམི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་ལས་ཁུངས་ཁག

ཨང་།

ལས་ཁུངས་ཁག

༡།

ཆོས་རིག་ལས་ཁུངས།

༢།

ནང་སྲིད་ལས་ཁུངས།

༣།

དཔལ་འབྱོར་ལས་ཁུངས།

༤།

ཤེས་རིག་ལས་ཁུངས།

༥།

བདེ་སྲུང་ལས་ཁུངས།

༦།

ཕྱི་དྲིལ་ལས་ཁུངས།

༧།

འཕྲོད་བསྟེན་ལས་ཁུངས།

ལས་འགན།

བོད་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་མི་ཉམས་རྒྱུན་འཛིན་དང་

ཉམས་པ་སླར་གསོ།

བོད་མི་རྣམས་བཙན་བྱོལ་དུ་གནས་སྡོད་རིང་གཞིས་འཁོད་འཚོ་རྟེན་ཐུབ་

ཐབས་ཞུ་རྒྱུ།

བོ ད ་མི འི ་ སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་འཕྲལ་ཕུགས་ཕན་བདེ འི ་ གཞུང་དངུལ་དཔལ་ འབྱོར་འདུ་འགོད་ཐབས་ལམ་ཞུ་རྒྱུ།

བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་སློབ་གྲྭ་ཁག་ལ་གཟིགས་རྟོག་དང་། ཤེས་ཡོན་དང་འབྲེལ་ བའི་དགོས་མཁོ་སྐོང་ཐབས་ཞུ་རྒྱུ།

སྤྱི་ནོར་༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་གི་སྐུ་ཕྱྭའི་ཉེན་སྲུང་དང་། བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་བདེ་དོན་ལྟ་རྟོག་ཞུ་རྒྱུ།

བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཕྱི་འབྲེལ་དང་དྲིལ་བསྒྲགས་ ལས་དོན་གྱི་འགན་ཁུར་རྐང་ལེན་ཞུ་རྒྱུ།

མང་ཚོགས་ཀྱི་འཕྲོད་བསྟེན་དང་། གཙང་སྦྲ། སྨན་བཅོས་བཅས་ཀྱི་མཐུན་རྐྱེན་ འདང་ངེས་ཡར་རྒྱས་གཏོང་རྒྱུ།

146

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

སྦྱོང་ཚན།

དང་པོ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་མང་གཙོའི་ཀ་བ་གསུམ་གང་དང་གང་ཡིན། དེ་དག་སྡེ་ཁག་གསུམ་དུ་དབྱེ་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ ནམ།

༢། འཛིན་སྐྱོང་བཀའ་ཤག་གི་ལས་འགན་གང་ཡིན་ནམ།

༣། བཀའ་བློན་རྣམས་ཇི་ལྟར་བསྐོ་བཞག་གནང་གི་ཡོད་དམ།

༤། གལ་ཏེ་བཀའ་ཤག་འཕོ་འགྱུར་བྱུང་ན་འོ ས་བསྡུ་ལས་ཁང་གིས་ཅི་ཞིག་གནང་དགོས་སམ། ༥། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ལ་མཚན་རྟགས་ག་དུས་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད་དམ། ༦། བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་ག་དུས་དབུ་བརྙེས་སམ།

༧། བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་གིས་རྩོད་རྙོག་གང་འདྲ་ཞིག་ལ་ཁྲིམས་ཞིབ་བྱེད་ཆོག་གམ།

གཉིས་པ། ལན་འགྲིག་པ་དེ་འདེམས་དགོས།

༡། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ ལ་དབུ་བརྙེ​ེས་པ་རེ​ེད། ཀ) ༡༩༤༩

ཁ) ༡༩༥༩

ག) ༡༩༦༢

ཀ) ༤༠

ཁ) ༤༥

ག) ༤༤

ཀ) ལྔ།

ཁ) དྲུག

ག) བདུན།

ཀ) གསུམ།

ཁ) གཉིས།

ང) ལྔ།)

ཀ) གཅི​ིག

ཁ) གཉི​ིས།

ག) གསུམ།

༢། བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ཀྱི​ི་གྲངས་ནི​ི་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ ཡི​ིན། ༣། བཀའ་ཤག་ལ་སྲི​ིད་སྐྱོ​ོང་གཅི​ིག་དང་བཀའ་བློ​ོན་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ ལས་མ་མང་བ་དགོ​ོས། ༤། བྱང་ཨ་རི​ི་དང་། ལྷོ​ོ་ཨ་རི​ིའི​ི་ཁུལ་གནས་སྡོ​ོད་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཁོ​ོངས་ནས་སྤྱི​ི་འཐུས་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ ཡོ​ོད། ༥། རྒྱ་བལ་འབྲུག་གསུམ་ཕུད་པའི​ི་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡ་དང་ཨོ​ོ་སེ​ེ་ཀྲེ​ེ་ལེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་ཁུལ་གནས་སྡོ​ོད་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཁོ​ོངས་ནས་སྤྱི​ི་འཐུས་ ་་་་་་་་་་་་་་

147

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གསུམ་པ། གྲོས་བསྡུར་གྱིས།

༡། སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་དང་། བཀའ་ཤག ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་བཅས་ལ་མང་གཙོའི་གཞུང་ནང་ཀ་བ་གསུམ་ཟེར་དགོས་དོན་ གང་ཡིན་ནམ།

༢། སློབ་ཕྲུག་ཚོར་གྲོས་ཚོགས་དང་། འོས་བསྡུ་སོགས་གཞུང་འབྲེལ་གནས་ཚུལ་བརྙན་འཕྲིན་གྱི་ལམ་ནས་སྟོན་རྒྱུ།

བཞི་པ། བྱེད་སྒོ།

༡། གཤམ་གསལ་རེའུ་མིག་ནང་ལས་ཐོག་བཀའ་བློན་གྱི་མཚན་འབྲི་དགོས།

ཨང་།

ལས་ཁུངས་ཁག

༡།

ཆོས་རིག་ལས་ཁུངས།

༣།

དཔལ་འབྱོར་ལས་ཁུངས།

༢།

༤། ༥།

༦།

༧།

བཀའ་བློན་གྱི་མཚན།

ནང་སྲིད་ལས་ཁུངས།

ཤེས་རིག་ལས་ཁུངས། བདེ་སྲུང་ལས་ཁུངས། ཕྱི་དྲིལ་ལས་ཁུངས།

འཕྲོད་བསྟེན་ལས་ཁུངས།

༢། གཤམ་གྱི​ི་དྲྭ་ཚི​ིགས་ཁག་ནས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ལ་རྒྱུས་ལོ​ོན་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། F བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས། bod.asia

F བོད་མི་མང་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས། chithu.org F ཆེས་མཐོའི་ཁྲིམས་ཞིབ་ཁང་། trimzin.net

F བོད་ཀྱི་འགྲེམས་སྟོན་ཁང་། tibetmuseum.org

148

༡༤

བོད་ཀྱི་དགོན་སྡེ།

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

༄༅། །བོད་ནི་འཛམ་གླིང་ནང་སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་དར་སྔ་ཤོས་ཀྱི་ཡུལ་གྲུ་ཁྱད་པར་ཅན་ཞིག་ཡིན། རགས་རྩིས་

བྱས་ན་ད་བར་བོད་ཡུལ་སྟོད་སྨད་བར་གསུམ་དུ་དགོན་སྡེ་དྲུག་སྟོང་ལྷག་བྱུང་ཡོད། དེ་དག་ལས་ཁ་ཤས་ལ་ལོ་ངོ་སྟོང་ ཕྲག་ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན་པ་དང་། ཡང་ཁ་ཤས་ལ་ལོ་ངོ་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མའི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན་པས། དགོན་སྡེ་དེ་དག་ནི་བོད་

གངས་ཅན་གྱི་ཐུན་མིན་ལོ་རྒྱུས་དང་། རིག་གནས། ཆོས་ལུགས། སྤྱི་ཚོགས། འཛུགས་སྐྲུན་སོགས་ཀྱི་བྱུང་རབས་དང་

ཁྱད་ཆོས་ལ་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད། ཕྱོགས་གཞན་ཞིག་ནས་བཤད་ན། སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ནི་བོད་ཀྱི་དཔལ་

འབྱོར་དང་། རིག་གནས། སྤྱི་ཚོགས། ཆབ་སྲིད་བཅས་འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་བའི་བརྒྱུད་རིམ་ཁྲོད། ཕྱིའི་རིག་གནས་ཀྱི་ ལེགས་ཆ་ནང་འདྲེན་བྱས་པའི་ཉིང་བཅུད་ལྟ་བུ་ཡིན།

སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་བོད་ལ་དར་ཁྱབ་མ་བྱུང་བའི་ཡར་སྔོན་དུ། བོད་རང་ལ་ཕྱིའི་རིག་གནས་ཀྱི་ཤུགས་

རྐྱེན་མ་ཐེབས་པའི་ཆོས་ལུགས་དང་རིག་གནས་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། སྔ་མོའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ཀུན་གྱི་ནང་གསལ་བ་བཞིན།

བོད་ནི་མིའི་རིགས་བྱུང་སྔ་ཞིང་དཔལ་ཡོན་དར་ཡུན་རིང་བའི་མི་རིགས་ཤིག་ཡིན་པས། སྔ་མོའི་དུས་ནས་རང་རྐྱ་ཐུབ་ པའི་རིག་གནས་དང་ཆོས་ལུགས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དར་ཡོད། སྐབས་དེའི་བོད་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་གཙོ་བོ་ནི་བོན་ཡིན།

བོན་ནི་བོད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དང་། རིག་གནས། སྤྱི་ཚོགས་བཅས་གོང་འཕེལ་འགྲོ་བའི་རྨང་གཞིར་གྱུར་ཡོད་པས། ལོ་

རྒྱུས་ནང་དུའང་བོད་ཀྱི་སྲིད་དོན་སྒྲུང་ལྡེའུ་བོན་གསུམ་གྱིས་བསྐྱངས་ཚུལ་གསལ་ཡོད། འོན་ཀྱང་། འགྱུར་བ་ནི་བཟློག་

ཏུ་མེད་པའི་ཆོས་ཉིད་ཅིག་ཡིན་པ་ལྟར། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཕེལ་རིམ་ཁྲོད་བོད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད་དང་། རིག་གནས། སྤྱི་ཚོགས།

དཔལ་འབྱོར་བཅས་ལ་འགྱུར་ལྡོག་ཆེན་པོ་བྱུང་།

སྤྱིར་རྒྱུ་རྐྱེན་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་དབང་གིས་བོན་ཉམས་རྒུད་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད་མོད། རང་རེའི་སྤྱི་ཚོགས་ནང་དེང་སང་

ད་དུང་སྔར་སྲོལ་ལྟར་བོན་ཉམས་སུ་ལེན་པའི་ཆོས་གྲྭའམ་དགོན་སྡེ་མང་པོ་ཞིག་མཇལ་རྒྱུ་ཡོད། སངས་རྒྱས་ཆོས་

ལུགས་དང་བོན་གཉིས་གང་ཡིན་ཡང་ཐོས་བསམ་སྒོམ་གསུམ་དང་འཆད་རྩོད་རྩོམ་གསུམ་བྱ་བའི་གནས་གཙོ་བོ་ནི་

དགོན་པ་ཡིན་པ་དང་། དགོན་པ་སོ་སོའི་འཛུགས་སྐྲུན་ཐད་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་བློ་གྲོས་དང་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ཐུན་ མིན་ལྡན་ཡོད་ལ། དགོན་པ་ནི་བོད་དུ་དཔལ་ཡོན་དར་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤོས་དེ་

ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱས་ཆོག

149

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བོད་རྒྱལ་ཐོག་མ་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོའི་སྐབས་བཞེངས་པའི་མཁར་གྱི་ཐོག་མ་ཡུམ་བུ་བླ་མཁར། ༼བོ​ོད་དུ་དམ་པའི​ི་ཆོ​ོས་ཐོ​ོག་མར་དབུ་བརྙེ​ེས་ས།༽

པར་རི​ིས། ༡༤་༡ ཕོ​ོ་བྲང་ཡུམ་བུ་བླ་མཁར།

ཕོ​ོ་བྲང་ཡུམ་བུ་བླ་མཁར་ནི​ི་བོ​ོད་དབུས་ཀྱི​ི་ལྷོ​ོ་ཁ་སྣེ​ེ་གདོ​ོང་རྫོ​ོང་ཁོ​ོངས་ཇོ​ོ་མོ​ོ་བཀྲ་ཤི​ིས་ཚེ​ེ་རི​ིང་ཞེ​ེས་པའི​ི་ནུབ་ངོ​ོས་

རི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་བྲག་རི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་ཆགས་ཡོ​ོད་ལ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་སྔོ​ོན་གྱི​ི་དུས་རབས་གཉི​ིས་པའི​ི་ནང་བོ​ོད་རྗེ​ེ་ཐོ​ོག་མ་རྗེ​ེ་གཉའ་ཁྲི​ི་བཙན་

པོ​ོས་ཕྱག་བཏབ་པར་གྲགས་ཤི​ིང་། མཁར་གྱི​ི་ཐོ​ོག་མའང་ཡི​ིན། རྒྱ་བཟའ་ཀོ​ོང་ཇོ​ོ་བོ​ོད་དུ་ཕེ​ེབས་རྗེ​ེས་སྐབས་ཤི​ིག་རི​ིང་ཕོ​ོ་ བྲང་ཡུམ་བུ་བླ་མཁར་དུ་བཞུགས་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད།

མཁར་འདི​ིའི​ི་མཚན་འབྲི​ི་སྲོ​ོལ་ཡང་འདྲ་མི​ིན་སྣ་ཚོ​ོགས་བྱུང་འདུག དཔེ​ེར་ན། ཡུམ་བུ་བླ་སྒང་དང་། ཡུམ་བུ་བླ་

མཁར། ཡུམ་བུ་གླ་སྒང་དང་། ཡུམ་བུ་བརླ་སྒང་སོ​ོགས་འདུག བླ་མཁར་ཞེ​ེས་པའི​ི་བླ་ནི​ི་གོ​ོང་མའི​ི་དོ​ོན་ཡི​ིན་པས་གོ​ོང་ མའི​ི་མཁར་རམ་བླ་མའི​ི་མཁར་ཞེ​ེས་ཐོ​ོགས་པར་སྣང་། བརླ་མཁར་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་ཕོ​ོ་བྲང་ཆགས་སའི​ི་རི​ི་དེ​ེ་ཤྭ་བ་ཡུ་མོ​ོ་ཉལ་

བ་དང་འདྲ་ཞི​ིང་། ཕོ​ོ་བྲང་ཤྭ ་བ་ཡུ་མོ​ོའི ི་བརླ་ཤའི​ི་སྒང་དུ་ཆགས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚན་གྱི​ིས་བཏགས་པར་གསུངས་པ་དང་།

གླ་མཁར་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་ཕོ​ོ་བྲང་ཆགས་སའི​ི་རི​ིའི​ི་མཐའ་འཁོ​ོར་དུ་ཤི​ིང་གླ་བའི​ི་སྡོ​ོང་པོ​ོ་ཆུང་བ་མང་པོ​ོས་བསྐོ​ོར་ནས་ཡོ​ོད་པས་

དེ​ེ་ལྟར་བཏགས་པར་གསུངས།

ཕོ​ོ་བྲང་འདི​ི་བོ​ོད་རྒྱལ་ཐོ​ོག་མ་གཉའ་ཁྲི​ི་བཙན་པོ​ོ་ནས། བོ​ོད་རྒྱལ་སོ​ོ་གསུམ་པ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོས་རྒྱལ་ས་ལྷ་

སར་མ་སྤོ​ོས་བར་དུ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྒྱལ་པོ​ོ་རི​ིམ་བྱོ​ོན་གྱི​ི་ཕོ​ོ་བྲང་ཡི​ིན།

སྔ་མོ་ཕོ་བྲང་འདིའི་ལྡེབས་རིས་སུ་རྒྱལ་པོ་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་རྒྱལ་སར་འཁོད་པའི་སྐོར་བྲིས་ཡོད་ཀྱང་། དུས་

ཀྱི་འགྱུར་འགྲོས་ཁྲོད་ཉམས་རྒུད་ཆེན་པོ་བྱུང་སྟེ་ཞིག་གསོ་ཐེངས་མང་གནང་ཡོད།

150

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

ཡུམ་བུ་བླ་སྒང་རྒྱབ་མདུན་ཁག་གཉིས་སུ་དབྱེ་བའི་མདུན་ངོས་ལ་ཐོག་བརྩེགས་གསུམ་ཡོད་ལ། འོག་མ་ལྷ་ཁང་

གི་ནང་རྟེན་གཙོ་བོ་གསེར་ཟངས་ལས་གྲུབ་པའི་ཇོ་བོ་ནོར་བུ་བསམ་འཕེལ་བཞུགས་ཤིང་། གཡས་གཡོན་དུ་སྤུར་

རྒྱལ་བཙན་པོ་རིམ་བྱོན་ལས་རྗེ​ེ་ཐོག་མ་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་དང་། ལྷ་ཐོ་ཐོ་རི་གཉན་བཙན། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ། ཆོས་ རྒྱལ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེའུ་བཙན། མངའ་བདག་ཁྲི་རལ་པ་ཅན་བཅས་བོད་རྗེ་བཙན་པོ་གྲགས་ཅན་འགའ་དང་། ད་རུང་སྲོང་

བཙན་སྒམ་པོའི་བཙུན་མོ་རྒྱ་བཟའ་དང་བལ་བཟའ་གཉིས། སློབ་དཔོན་ཐོན་མི་སམ་བྷོ་ཊ། བློན་ཆེན་མགར་སྟོང་བཙན་

བཅས་རྒྱལ་བློན་བཀའ་དྲིན་ཆེ་བ་འགའི་འཇིམ་བརྙན་བཞུགས་ཡོད།

ཐོག་རྩེག་གཉིས་པར་རྒྱལ་བ་བྱམས་པ་དང་། རྗེ་ཙོང་ཁ་པ། སློབ་དཔོན་པདྨ་འབྱུང་གནས། འཇམ་པའི་དབྱངས་

སོགས་ཀྱི་སྐུ་རྟེན་ཆེ་ཆུང་སྣ་ཚོགས་ཡོད།

ཐོ​ོག་བརྩེ​ེགས་གསུམ་པའི​ི་མདུན་ཕྱོ​ོགས་ནི​ི་གཡབ་སྟེ​ེང་དང་། རྒྱབ་ནི​ི་ཁྱམས་ཡི​ིན། མདུན་ཁང་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་

རྒྱབ་ཕྱོ​ོགས་དཀྱི​ིལ་དབུས་མཐོ​ོ་ཞི​ིང་གཟར་བའི​ི་ཁང་པ་ཐོ​ོག་བརྩེ​ེགས་གསུམ་ཅན་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེས་གནའ་བོ​ོའི ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་

འཛུགས་སྐྲུན་དང་ལོ​ོ་རྒྱུས་མཚོ​ོན་ཡོ​ོད། ཕོ​ོ་བྲང་ཡུམ་བུ་བླ་མཁར་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མཁར་ཐོ​ོག་མ་ཡི​ིན་ལ་སངས་རྒྱས་ཀྱི​ི་བསྟན་

པ་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་ཐོ​ོག་མར་དབུ་བརྙེ​ེས་སའང་ཡི​ིན།

དུས་རབས་བདུན་པའི​ི་ནང་བོ​ོད་རྒྱལ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོས་བཞེ​ེངས་པའི​ི་སྐུ་མཁར་མ་རུའམ་ཕ་བོ​ོང་ཁ། ༼བོ​ོད་ཡི​ིག་གསར་བཟོ​ོ་དང་དམ་ཆོ​ོས་བོ​ོད་དུ་ཐོ​ོག་མར་བསྒྱུར་སའི​ི་གནས།༽

ཕ་བོ​ོང་ཁའམ་སྐུ་མཁར་མ་རུ་ནི​ི་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ལྷ་སའི​ི་བྱང་

ངོ​ོས་སུ་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་བརྒྱད་ཙམ་གྱི​ི་སར་དབུ་གདུགས་རི​ིའི​ི་

ལྷོ​ོ་འདབས་སུ་ཆགས་ཡོ​ོད། སྐུ་མཁར་མ་རུ་ནི​ི་ཤི​ིན་ཏུ་ཆེ​ེ་ བའི​ི་རུས་སྦལ་མོ​ོའི ི་དབྱི​ིབས་ཅན་གྱི​ི་རྡོ​ོ་ཕ་བོ​ོང་ཞི​ིག་གི​ི་སྟེ​ེང་

དུ་བཞེ​ེངས་ཡོ​ོད་པ་དང་། རྡོ​ོ་ཕ་བོ​ོང་དེ​ེའི​ི་མཐོ​ོ་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ ༢༠ ཙམ་དང་། རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ལ་མི​ི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་མ་ ༣༠༠ ཙམ་ ཡོ​ོད།

ཕ་བོ​ོང་ཁའི​ི་འཛུགས་སྐྲུན་གྱི​ི་བཟོ​ོ་དབྱི​ིབས་ནི​ི་ལྷོ​ོ་ངོ​ོས་

སྒོ​ོར ་སྒོ​ོར ་དང་། བྱང་ངོ​ོས ་གྲུ་བཞི​ི། སྒོ​ོ་ མདུན་དུ་རྡོ​ོ་ སྐས་

སོ​ོག ས་ཡོ​ོད ་པ་ཞི​ིག ་ཡི​ིན ་ལ། དེ​ེ་ ལས་བོ​ོད ་ཀྱི​ི་ གནའ་བོ​ོའི་ི

འཛུགས་སྐྲུན་གྱི​ི་ཐུན་མི​ིན་ཁྱད་ཆོ​ོས་མང་པོ​ོ་ཞི​ིག་མཐོ​ོང་ཐུབ།

151

པར་རི​ིས། ༡༤་༢ སྐུ་མཁར་མ་རུ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

པར་རི​ིས། ༡༤་༣ བལ་བཟའ་ཁྲི​ི་བཙུན་དང་ཆོ​ོས་རྒྱལ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོ་རྒྱ་བཟའ་ཀོ​ོང་ཇོ​ོ་བཅས་ཀྱི​ི་སྐུ་བརྙན།

སྐུ་མཁར་མ་རུའམ་ཕ་བོ​ོང་ཁ་ཞེ​ེས་པ་འདི​ི་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་དུས་རབས་བདུན་པའི​ི་ནང་བོ​ོད་རྒྱལ་སོ​ོ་གསུམ་པ་སྲོ​ོང་བཙན་

སྒམ་པོ​ོས་བཞེ​ེངས་ཤི​ིང་། དེ​ེ་ནི​ི་ལྷ་སའི​ི་གཙུག་ལག་ཁང་བཞེ​ེངས་སྐབས་ས་དགྲ་བཟློ​ོག་ཆེ​ེད་ས་བདག་གསེ​ེར་གྱི​ི་རུས་ སྦལ་དབྱི​ིབས་ཕ་བོ​ོང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་གི​ི་སྟེ​ེང་ཕོ​ོ་བྲང་ཐོ​ོག་རྩེ​ེག་དགུ་ཅན་ཞི​ིག་བཞེ​ེངས་པ་ཡི​ིན།

ཆོས་རྒྱལ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐུ་རིང་ལ་རྒྱལ་བློན་སྐུ་འཁོར་གཙོ་གྲས་རྣམས་འདིར་བཞུགས་ཤིང་། ལྷ་ཆོས་

དགེ་བ་བཅུ་དང་མི་ཆོས་གཙང་མ་བཅུ་དྲུག་གི་སྲོལ་ཕྱེས་ཏེ། རྒྱལ་སྲིད་ཆོས་ཀྱིས་སྐྱོང་གནས་གཙོ་བོར་གྱུར།

ཕྱིས་སུ་བོད་རྗེ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་སྐབས་གནས་འདིར་དགེ་འདུན་གྱི་སྡེ་ཚུགས་ཤིང་། རབ་བྱུང་བ་མང་པོ་རྒྱུན་

དུ་བཞུགས་པས། བྱུང་རབས་ནང་བོད་ཀྱི་ཆོས་དང་སྲིད་གཉིས་དར་བའི་གནས་རྩ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར།

མདོར་ན། གནས་ཁྱད་པར་ཅན་འདི་ནི་བོད་རྗེ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་སྐུ་མཚམས་སུ་བཞུགས་ས་དང་བོད་ཡིག་

ཐོག་མ་སློབ་ས། ཐོན་མི་སམ་བྷོ་ཊས་བོད་ཡིག་གསར་བཟོ་མཛད་ས། ཆོས་དཔེ་དང་བསྟན་བཅོས་མང་པོ་བསྒྱུར་སའི་

གནས། བོད་ཀྱི་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་སུ་ཐོག་རྩེག་དགུ་ཅན་གྱི་ཨར་ལས་འཛུགས་སྐྲུན་སྤེལ་ཡུལ་ཐོག་མ་བཅས་

ཡིན། དེར་བརྟེན། རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་ཡིན་ལ་ལྷ་ཁང་ཡང་ཡིན་པ་མ་ཟད། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་ལྡན་པས། དེང་ སང་དད་ལྡན་དང་། ཞིབ་འཇུག་པ། ཡུལ་སྐོར་བ་མང་པོས་དོ་སྣང་བྱ་ཡུལ་གྱི་གནས་རྩ་ཆེན་ཞིག་ཡིན།

152

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

དུས་རབས་བརྒྱད་པའི​ི་ནང་མཁན་སློ​ོབ་ཆོ​ོས་གསུམ་གྱི​ིས་བཞེ​ེངས་པའི​ི་བསམ་ཡས་མི​ི་འགྱུར་ལྷུན་གྱི​ིས་གྲུབ་པའི​ི་ གཙུག་ལག་ཁང་།

༼སད་མི་བདུན་རབ་ཏུ་བྱུང་གནས་བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཁང་ཐོག་མ།༽

པར་རི​ིས། ༡༤་༥ དེ​ེང་སང་དངོ​ོས་སུ་མཇལ་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་།

པར་རི​ིས། ༡༤་༤ བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་གི​ི་རི​ི་ མོ​ོའི ི་བཀོ​ོད་པ།

མཚན་རྒྱས་པར་དཔལ་བསམ་ཡས་མི​ི་འགྱུར་ལྷུན་གྱི​ིས་གྲུབ་པའི​ི་གཙུག་ལག་ཁང་ཞེ​ེས་གྲགས། གཙུག་ལག་

ཁང་འདི​ི་ནི​ི་བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་ལྷོ​ོ་ཁ་ས་ཁུལ་གྲ་ནང་རྫོ​ོང་ཁོ​ོངས་ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ​ོའི ི་བྱང་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་ཧས་པོ​ོ་རི​ི་ཡི​ི་རི​ི་འདབས་ན་ ཆགས་ཡོ​ོད།

དེ​ེ་ནི​ི་དུས་རབས་བརྒྱད་པའི​ི་དུས་དཀྱི​ིལ་དུ་མཁན་སློ​ོབ་ཆོ​ོས་གསུམ་སྟེ​ེ། མཁན་ཆེ​ེན་བྷོ​ོ་དྷི​ི་ས་ཏྭ་དང་། སློ​ོབ་དཔོ​ོན་

པདྨ་འབྱུང་གནས། ཆོ​ོས་རྒྱལ་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེ་བཙན་གསུམ་གྱི​ིས་བཞེ​ེངས་ཤི​ིང་། སད་མི​ི་བདུན་རབ་ཏུ་བྱུང་ཡུལ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་

གཙུག་ལག་ཁང་ཐོ​ོག་མ་ཡི​ིན། གཙུག་ལག་ཁང་འདི​ི་ཐོ​ོག་བརྩེ​ེགས་རི​ིམ་པ་གསུམ་དང་ལྡན་ཞི​ིང་། མཐའ་བཞི​ི་ལྕགས་

རི​ིས་བསྐོ​ོར་ཡོ​ོད། གཙུག་ལག་ཁང་འདི​ིའི​ི་བཟོ​ོ་སྐྲུན་གྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་ཐུན་མོ​ོང་མ་ཡི​ིན་པ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་ནི​ི། འོ​ོག་ཁང་བོ​ོད་

བྱང་ཤར་མཚམས་སུ་ཡོད་པའི་ མཆོད་རྟེན་སྔོན་པོ། (ལྗང་ཁུ།)

ནུབ་བྱང་མཚམས་སུ་ཡོད་ པའི་མཆོད་རྟེན་ནག་པོ།

ཤར་ལྷོའི་མཚམས་སུ་ཡོད་ པའི་མཆོད་རྟེན་དཀར་པོ།

153

ལྷོ་ནུབ་མཚམས་སུ་ཡོད་ པའི་མཆོད་རྟེན་དམར་པོ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ལུགས་དང་། བར་ཁང་རྒྱ་ནག་ལུགས། སྟེ​ེང་ཁང་རྒྱ་གར་ལུགས་

བཅས་ལུགས་གསུམ་གྱི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཚང་བ་བྱས་ཡོ​ོད།

གཞན་ཡང་གཙུག་ལག་ཁང་ལ་གླི​ིང་བཞི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་གྱི​ིས་

བརྒྱན་པ་ཞི​ིག ་སྟེ​ེ། ཤར་གྱི​ི་ གླི​ིང ་དུ་སད་མི​ི་ བདུན་རབ་ཏུ་བྱུང་

རྣམ་དག་ཁྲི​ིམ ས་ཁང་གླི​ིང ་དང་། ་ ཆོ​ོས ་དཔྱད་བྱ་ཡུལ་ གནས་རྣམ་དག་ཁྲི​ི

མཁྱེ​ེན ་རབ་འཇམ་དཔལ་གླི​ིང ་། བརྡ་སློ​ོབ ་ཁང་བརྡ་སྦྱོ​ོ བརྡ་སྦྱོ​ོར ་ཚང་ མང་གླི​ིང་། ལྷོ​ོ་ཡི​ི་གླི​ིང་དུ་སྔགས་ཀྱི​ི་སྲི​ི་གཏད་མནན་ཁང་བདུད་ བདུད་

པར་རི​ིས། ༡༤་༦ བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་གི​ི་མདུན་གྱི​ི་ རྒྱལ་སྒོ​ོར་བཀལ་བའི​ི་ཅོ​ོང་ཆེ​ེན་པོ​ོ།

འདུལ་སྔགས་པ་གླི​ིང་། བཙན་པོ​ོའི་ི རྟ་མགྲི​ིན་སྒྲུབ་གནས་ཨརྱ་ ཨརྱ་ པ་ལོ​ོའི ི་གླི​ིང་། ཆོ​ོས་སྒྱུར་ཁང་སྒྲ་སྒྱུར་རྒྱ་གར་གླི​ི སྒྲ་སྒྱུར་རྒྱ་གར་གླི​ིང་། ནུབ་ཀྱི​ི་གླི​ིང་དུ་

བཻ​ཻ་རོ​ོ་ཙཱ་ནའི​ི་གླི​ིང་། མ་འོ​ོངས་ལུང་བསྟན་ བཻ​ཻ་རོ​ོ་ཙཱ་ན་བཞུགས་ཡུལ་བཻ​ཻ

བྱམས་པ་གླི​ིང་། བསམ་གཏན་སྒོ​ོམ་ཁང་བསམ་གཏན་གླི​ི བསམ་གཏན་གླི​ིང་། ཁང་བྱམས་པ་གླི​ི

རི​ིན་ཆེ​ེན་སྣ་ཚོ​ོགས་གླི​ིང་། བྱང་ཆུབ་སེ​ེམས་བསྐྱེ​ེད་གནས་བྱང་ཆུབ་སེ​ེ བྱང་ཆུབ་སེ​ེམས་ བྱང་གི​ི་གླི​ིང་དུ་རི​ིན་ཆེ​ེན་གཏེ​ེར་མཛོ​ོད་ཁང་རི​ི བསྐྱེ​ེད་གླི​ིང་། མཛོ​ོད་ཁང་པད་དཀར་དཀོ​ོ པད་དཀར་དཀོ​ོར་མཛོ​ོད་གླི​ིང་བཅས་ཡོ​ོ ་ ད།

གཙུག་ལག་ཁང་གི​ི་ཕྱོ​ོགས་བཞི​ིར་ཁ་དོ​ོག་མི​ི་གཅི​ིག་པའི​ི་མཆོ​ོད་རྟེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཞི​ི་ཡོ​ོད་པ་སྟེ​ེ། བྱང་ཤ ར་མཚམས་

སུ་རྒྱུ་བོ​ོད་རྫ་ལས་གྲུབ་པའི​ི་མཆོ​ོད་རྟེ​ེན་སྔོ​ོན་པོ​ོ་ཐོ​ོག་བརྩེ​ེགས་བདུན་ཙམ་ལྡན་པ་ཞི​ིག་དང་། ནུབ་བྱང་མཚམས་སུ་

མཆོ​ོད་རྟེ​ེན་ནག་པོ​ོ་རང་སངས་རྒྱས་ཀྱི​ི་ལུགས་སུ་བཞེ​ེངས་པ་ཁྲོ​ོ་ཟངས་ཁ་སྦུབ་པ་ལྟ་བུ་ཞི​ིག ཤར་ལྷོ​ོའི ི་མཚམས་སུ་

མཆོ​ོད་རྟེ​ེན་དཀར་པོ​ོ་མཐའ་སྐོ​ོར་དུ་ས་དཀར་གསོ​ོལ་བའི​ི་མཆོ​ོད་རྟེ​ེན་ཆུང་ངུ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི​ིས་བསྐོ​ོར་བ་ཞི​ིག ལྷོ​ོ་ནུབ་

མཚམས་སུ་མཆོ​ོད་རྟེ​ེན་དམར་པོ​ོ་རྒྱུ་སོ​ོ་ཕག་དང་རྡོ​ོ་ལས་གྲུབ་ཅི​ིང་དབྱི​ིབས་ཅོ​ོང་དྲི​ིལ་ཁ་སྦུབ་པ་ལྟ་བུར་སྣང་བ་བཅས་ མཆོ​ོད་རྟེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རྣམ་བཞི​ིའི​ི་བཀོ​ོད་པ་ངོ​ོ་མཚར་ཆེ​ེ་བ་བཞུགས་ཡོ​ོད། གཙུག་ལག་ཁང་འདི​ིའི​ི་མདུན་གྱི​ི་རྒྱལ་སྒོ​ོའི ི་ནང་

བོ​ོད་ཡི​ིག་བཀོ​ོད་པའི​ི་ཅོ​ོང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་བཀལ་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་ནི​ི་རྒྱལ་བའི​ི་བསྟན་པར་དད་ཞེ​ེན་ཆེ​ེ་བའི​ི་བཙན་པོ​ོ་ཁྲི​ི་སྲོ​ོང་ལྡེ​ེ་ བསམ་ཡས་གཙུག་ ལག་ཁང་དུ་ བཞུགས་པའི་སློབ་ དཔོན་རིན་པོ་ཆེའི་ སྐུ་བརྙན་བྱིན་ཅན་’ གུ་རུ་ང་འདྲ་མ།

མཁན་ཆེན་བྷོ་ དྷི་ས་ཏྭ། སད་མི་ བདུན་བཅས་ཀྱི་ ལྡེབས་རིས།

154

བཙན་གྱི​ི་བཙུན་མོ​ོ་འབྲོ​ོ་བཟའ་བྱང་ཆུབ་སྒྲོ​ོན་གྱི​ིས་ཕུལ་བར་གསུངས།

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

མདོ​ོར་ན་གཙུག་ལག་ཁང་འདི​ི་ནི​ི་བསྟན་པ་སྔ་དར་ལ་ཆོ​ོས་དར་ཡུལ་དང་། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་པཎ་དུ་མ་བྱོ​ོན་ཏེ​ེ་དམ་

པའི​ི་ཆོ​ོས་མང་པོ​ོ་བསྒྱུར་བའི​ི་གནས་མཆོ​ོག་རྒྱ་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་བཀོ​ོད་པ་ལེ​ེགས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ིག་གནས་ལོ​ོ་

རྒྱུས་ནང་སྙན་གྲགས་ཧ་ཅང་ཆེ​ེ། བོ​ོད་དུ་སྤྱི​ིར་ནང་པའི​ི་ཆོ​ོས་དང་ཡང་སྒོ​ོས་གསང་སྔགས་རྙི​ིང་མའི​ི་ཆོ​ོས་བསྒྱུར་བ་དང་། འཆད་པ། སྤེ​ེལ་བ་བཅས་བྱ་ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོར་ཡང་གྱུར་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་བོ​ོད་སི​ིལ་བུའི​ི་དུས་སྐབས་དང་རི​ིག་གནས་གསར་

བརྗེ​ེའི​ི་སྐབས་སོ​ོ་སོ​ོར་མེ​ེ་སྐྱོ​ོན་དང་གཏོ​ོར་སྐྱོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཕོ​ོག་ནས་ནང་གི​ི་རྟེ​ེན་རྙི​ིང་པ་རྩ་ཆེ​ེན་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་བཞུགས་མེ​ེད། བོད་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་གྲུབ་མཐའ་ཁག་དང་དགོན་སྡེ་ཁག་བྱུང་ཚུལ། ༼དུས་རབས་བདུན་པ་ནས་དུས་རབས་བཅོ​ོ་ལྔའི​ི་བར།༽

སྤྱི​ིར་རྒྱལ་པོ​ོ་སྲོ​ོང་བཙན་སྒམ་པོ​ོའི ི་དུས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སློ​ོབ་དཔོ​ོན་ཀུ་ས་ར་དང་། བྲམ་ཟེ​ེ་ཤཾ​ཾ་ཀ་ར། བལ་པོ​ོའི ི་སློ​ོབ་

དཔོ​ོན་ཤི​ི་ལ་མཉྫུ་སོ​ོགས་སྤྱན་དྲངས་ནས་གསང་སྔགས་ཀྱི​ི་རྒྱུད་མང་པོ​ོ་བསྒྱུར།

དེ་ནས་མི་རབས་ལྔ་སོང་བ་ཆོས་རྒྱལ་ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་དུས་སུ་སློབ་དཔོན་པདྨ་སཾ་བྷ་ཝ་བོད་དུ་སྤྱན་དྲངས།

རྗེ་དང་འབངས་ཉེར་ལྔ་སོགས་སློབ་མ་མང་པོར་ཡོ་ག་དང་མན་ངག་མང་པོ་གསུངས་ཤིང་། རྒྱ་གར་གྱི་པཎྜི་ཏ་མང་པོ་

བྱོན་ནས་གསང་སྔགས་ཀྱི་ཆོས་མང་དུ་གསུངས་ཤིང་བསྒྱུར། སློབ་དཔོན་ཆེན་པོས་རི་བྲག་མཚོ་གསུམ་ལ་གཏེར་དུ་ སྦས་པ་བཅས་རྒྱལ་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་དུས་ནས་རྙིང་མའི་ཆོས་བརྒྱུད་འདི་བྱུང་ཞིང་། ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་དུས་སུ་

དར་རྒྱས་བྱུང་།

ཕྱི་ལོ་ ༡༠༤༠ ལོར། ལྷ་བླ་མ་ཡེ་ཤེས་འོ ད་དང་བྱང་ཆུབ་འོ ད་ཀྱིས་ཇོ་བོ་རྗེ་དཔལ་ལྡན་ཨ་ཏི་ཤ་བོད་དུ་གདན་

དྲངས་ཏེ་མངའ་རིས་སུ་ལོ་ཤས་བཞུགས། ཕྱི་ལོ་ ༡༠༤༧ ལོར་དབུས་གཙང་དུ་ཕེབས། འབྲོམ་སྟོན་པ་རྒྱལ་བའི་འབྱུང་

གནས་གཙོས་པའི་དབུས་གཙང་ཁམས་གསུམ་ནས་སློབ་མ་མང་དུ་བྱུང་བ་ནས་བཀའ་གདམས་པའི་གྲུབ་མཐའ་བྱུང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༠༥༧ ལོར་ཇོ་བོ་རྗེ་སྐུ་གཤེགས་རྗེས་འབྲོམ་སྟོན་པ་རྒྱལ་བའི་འབྱུང་གནས་གྱིས་བཀའ་གདམས་ཀྱི་དགོན་པ་ ཐོག་མ་རྭ་སྒྲེང་ཕྱག་བཏབ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༠༧༣ ལོར། ས་སྐྱ་བ་འཁོན་དཀོན་མཆོག་རྒྱལ་པོས་ས་སྐྱའི་གནས་གཞི་བཟུང་ནས་དགོན་པ་བཏབ་སྟེ་

ས་སྐྱ་བ་བྱུང་།

ཕྱི་ལོ་ ༡༡༢༡ ལོར་རྗེ་མི་ལ་རས་པའི་སློབ་མ་མཉམ་མེད་དྭགས་པོ་ལྷ་རྗེས་དྭགས་ལྷ་སྒམ་པོའི་གནས་གཞི་

བཟུང་སྟེ་དགོན་པ་གསར་དུ་བཏབ་པ་ནས་བཀའ་བརྒྱུད་པའི་གྲུབ་མཐའ་ཁག་རིམ་བཞིན་དར།

155

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཕྱི་ལོ་ ༡༢༩༤ ལོར་ཀུན་སྤངས་ཐུགས་རྗེ་བརྩོན་འགྲུས་གཙང་ཇོ་མོ་ནག་སྨན་རྒྱལ་མོའི་གནས་ཇོ་ནང་ཞེས་པའི་

ལུང་པར་ཕེབས་ཏེ་གདན་ས་མཛད་ཅིང་དུས་འཁོར་གྱི་བསྟན་པ་རྒྱ་ཆེར་སྤེལ་བ་ནས་བཟུང་ཇོ་ནང་པ་བྱུང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༦༩ ལོ​ོར་རྗེ​ེ་ཙོ​ོང་ཁ་པ་བློ​ོ་བཟང་གྲགས་པས་དགེ​ེ་ལྡན་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི​ི་གླི​ིང་སྟེ​ེ་དགའ་ལྡན་དགོ​ོན་

པ་ཕྱག་བཏབ་པ་ནས། རི​ི་བོ​ོ་དགེ​ེ་ལུགས་པའམ་དགེ​ེ་ལྡན་པའི​ི་གྲུབ་མཐའ་བྱུང་བ་དང་། དེ​ེ་ལ་བཀའ་གདམས་གསར་ མའང་ཟེ​ེར།། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ

བྱེ​ེད་སྒོ​ོ། དགོ​ོན་པ་དང་སློ​ོབ་གྲྭ་གཉི​ིས་ལ་ཁྱད་པར་ཅི​ི་ཞི​ིག་འདུག་གམ།

སློ​ོབ་གྲྭ།

དགོ​ོན་པ།

མཚུངས་པ། 

མི​ི་མཚུངས་པ། 

དོ​ོགས་པ། 













 

 

 

156

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་མ་བྱུང་སྔོ​ོན་ལ་བཏབ་པའི​ི་བོ​ོན་པོ​ོའི ི་དགོ​ོན་པ་ཆབ་མདོ​ོའི ི་སྟེ​ེང་ ཆེ​ེན་གྱི​ི་དཔལ་རྩེ​ེ་དྲུག་གཤེ​ེན་བསྟན་དྲི​ི་མེ​ེད་གླི​ིང་། (དགོ​ོན་པ་ཐོ​ོག་མ་ ཡི​ིན་མི​ིན་ལྟ་རྒྱུ།)

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༠༥༧ ལོ​ོར་འབྲོ​ོམ་སྟོ​ོན་པ་རྒྱལ་བའི​ི་འབྱུང་གནས་ཀྱི​ིས་བཞེ​ེངས་ པའི​ི་བྱང་རྭ་སྒྲེ​ེང་གི​ི་གདན་ས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༠༧༣ ལོ​ོར་འཁོ​ོན་དཀོ​ོན་མཆོ​ོག་རྒྱལ་པོ​ོས་ཕྱག་བཏབ་པའི​ི་ ས་སྐྱ་དགོ​ོན་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༡༢༡ ལོ​ོར་དྭགས་པོ​ོ་ལྷ་རྗེ​ེས་ཕྱག་བཏབ་པའི​ི་དྭགས་ལྷ་སྒམ་པོ​ོ་ དགོ​ོན་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༩༤ ལོ​ོར་ཀུན་སྤངས་ཐུགས་རྗེ​ེ་བརྩོ​ོན་འགྲུས་ཀྱི​ིས་ཕྱག་ བཏབ་པའི​ི་གཙང་ཇོ​ོ་མོ​ོ་ནག་སྨན་རྒྱལ་མོ​ོའི ི་གནས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༦༩ ལོ​ོར་རྗེ​ེ་ཙོ​ོང་ཁ་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོས་ཕྱག་བཏབ་པའི​ི་དགའ་ལྡན་ དགོ​ོན་པ།

157

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྦྱོང་ཚན།

དང་པོ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། ཕོ་བྲང་ཡུམ་བུ་བླ་མཁར་གང་དུ་ཆགས་ཡོད་དམ།

༢། ཕ་བོང་ཁ་བཞེངས་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་ནམ།

༣། ལུགས་གསུམ་བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་གི་ལུགས་གསུམ་གང་ཡིན་ནམ། ༤། བོད་ཡིག་ཐོག་མ་བཟོ་ས་གང་ཡིན་ནམ།

༥། བོད་ཀྱི་གཙུག་ལག་ཁང་ཐོག་མ་གང་ཡིན་ནམ། ༦། ཕ་བོང་ཁ་ཆགས་ཚུལ་ཇི་ལྟར་ཡིན་ནམ།

གཉིས་པ། མཐུན་སྦྱོར་བྱོས། ཆོས་བརྒྱུད།

དགོན།

བོན།

དྭགས་ལྷ་སྒམ་པོ་དགོན་པ།

ས་སྐྱ།

དཔལ་རྩེ་དྲུག་གཤེན་བསྟན་དྲི་མེད་གླིང་།

ཇོ་ནང་།

ས་སྐྱ་དགོན་པ།

དགའ་ལྡན་དགོན་པ།

རྙིང་མ། བཀའ་བརྒྱུད།

གཙང་ཇོ་མོ་ནག་སྨན་རྒྱལ་མོའི་གནས།

དགེ་ལུགས།

བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་།

གསུམ་པ། འགྲིག་མིན་རྟགས་རྒྱོབ།

༡། དྭགས་ལྷ་སྒམ་པོ་དགོན་པ་ནི་དགེ་ལུགས་པའི་དགོན་པ་ཐོག་མ་ཡིན།

༢། རྩེ་དྲུག་གཤེན་བསྟན་དྲི་མེད་གླིང་དགོན་པ་ནི་བོན་གྱི་དགོན་པ་ཞིག་ཡིན། ༣། རྭ་སྒྲེང་དགོན་ནི་ས་སྐྱ་པའི་དགོན་པ་ཐོག་མ་ཡིན།

158

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

༤། ས་སྐྱ་དགོན་ཕྱག་འདེབས་མཁན་ནི་རྗེ་ཙོང་ཁ་པ་ཡིན།

༥། སྐུ་མཁར་མ་རུ་ནི་བོད་ལ་སངས་རྒྱས་ཆོས་ཐོག་མར་དབུ་བརྙེས་ས་ཡིན། ༦། ཕོ་བྲང་ཡུམ་བུ་བླ་མཁར་ནི་སད་མི་བདུན་རབ་ཏུ་བྱུང་ཡུལ་མིན།

གསུམ་པ། གྲོས་བསྡུར་བྱོས།

(འཛིན་གྲྭའི་ནང་སློབ་ཕྲུག་རྣམས་སྡེ་ཚན་ཆ་བགོས་ཀྱིས་གཤམ་གསལ་བརྗོད་གཞི་གང་རུང་ཐོག་གྲོས་བསྡུར་དང་བགྲོ་གླེང་གི་ལས་རིམ་

གོ་སྒྲིག་བྱོས།)

༡། དགོན་པ་ནི་སློབ་གཉེར་བྱ་ཡུལ་གཙོ་བོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྒྱུ་མཚན། ༢། དགོན་པ་དང་རིག་གཞུང་གི་འབྲེལ་བ།

༣། དགོན་པ་དང་མིའི་འཚོ་བའི་དབར་གྱི་འབྲེལ་བ།

བཞི་པ། བྱེད་སྒོ།

༡། སློ​ོབ་ཕྲུག་རེ​ེས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་པ་གང་རུང་བཅུ་ཡི​ི་མི​ིང་བཙལ་ཏེ​ེ་འཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་ཤོ​ོད།

༢། སློ​ོབ་ཕྲུག་གཉི​ིས་སམ་གསུམ་རེ​ེས་མཉམ་དུ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་སྡེ​ེའི​ི་པར་རི​ིས་ཕྱོ​ོགས་བསྒྲི​ིགས་ཀྱི​ི་གྱང་སྦྱར་རེ​ེ་བཟོ​ོས།

༣། སློ​ོབ་ཕྲུག་རེ​ེས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་པ་གང་རུང་གཅི​ིག་རེ​ེའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་མདོ​ོར་བསྡུས་བྲི​ིས་ཏེ​ེ་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་རྩོ​ོམ་ཡི​ིག་སྦྱར་པང་དུ་སྦྱོ​ོར། ༤། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་པ་གང་རུང་ཞི​ིག་གི​ི་འདྲ་གཟུགས་བཟོ​ོས་ཏེ​ེ་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་བྱོ​ོས།

159

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡༥

བོད་ཀྱི་རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས།

༄༅། །སྤྱིར་རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་ནི་མིའི་རིགས་ཀྱིས་བདག་ཏུ་མ་བཟུང་བར་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གི་མཐུན་འགྱུར་

འབའ་ཞིག་ལ་བརྟེན་པའི་སྲོག་ཆགས་རིགས་ཡོད་དོ་ཅོག་ལ་ཟེར། སྲོག་ཆགས་དེ་རིགས་འཚོ་གནས་འཆའ་སའི་རང་

བྱུང་ཁོར་ཡུག་གཙོ་བོ་ནི་ནགས་ཚལ་དང་། སྤང་ལྗོངས། གཙང་པོ། མཚེའུ། བྱེ་ཐང་། རི་ཀླུང་སོགས་ཡིན།

བོད་ནི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གི་ཆ་རྐྱེན་ཧ་ཅང་ལེགས་པའི་ས་ཆ་ཞིག་ཡིན་པས། རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་རིགས་ཀྱང་

སྣ་ཚོགས་ཡོད་པ་མ་ཟད། བོད་མི་རྣམས་ཆོས་ལ་དད་ཅིང་སྲོག་གཅོད་པའི་ལས་ལ་འཛེམ་ཟོན་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བས། དེ་ སྔ་རྒྱ་ནག་གིས་བོད་ལ་དྲག་པོའི་བཙན་འཛུལ་མ་བྱས་གོང་། བོད་ཡུལ་སྟོད་སྨད་བར་གསུམ་གང་སར་རི་སྐྱེས་སྲོག་ ཆགས་མང་པོ་མིའི་རིགས་ཀྱི་གནོད་འཚེ་བྲལ་བའི་ཞི་བདེ་བག་ཕེབས་ཀྱི་འཚོ་བ་ལ་ཅི་དགར་རོལ་གྱི་ཡོད།

འོ​ོན་ཀྱང་ཕྱི​ིས་སུ་དྲག་ཆས་ཐོ​ོག་པའི​ི་རྒྱ་དམག་ཕོ​ོན་ཆེ​ེ་བོ​ོད་ཡུལ་བཙན་འཛུལ་བྱ་བར་སླེ​ེབས་པས། ཁོ​ོ་ཚོ​ོས་གང་

བྱུང་རི​ི་དྭགས་རྔོ​ོན་པ་མ་ཟད། ཚོ​ོང་རྒྱག་པ། རྒྱ་གཞུང་དང་རྒྱལ་ཁབ་གཞན་དབར་ཕྱི​ི་འབྲེ​ེལ་གྱི​ི་ཁེ​ེ་ཕན་ཆེ​ེད་རྔན་པ་སྤྲོ​ོད་

པ་སོ​ོགས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས་རྩ་སྟོ​ོངས་སུ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་གནས་སུ་གྱར་བ་མ་ཟད། རང་བྱུང་ཁམས་སུ་ཅི​ི་དགར་ འཚོ​ོ་བའི​ི་སྲོ​ོག་ཆགས་བགྲང་ཡས་ཤི​ིག་གི​ི་འཚོ​ོ་གནས་ཀྱང་དཀའ་ཁག་གི​ི་གནས་སུ་གཏད་ཡོ​ོད།

དེ་སྔོན་བོད་ནང་ཡོད་པའི་སྤྲེའུ་ལ་མཚོན་ན། དགུན་ཁ་གནམ་གཤིས་གྲང་སྐབས་བལ་ཡུལ་དུ་ཡོང་སྟེ་དབྱར་

ཁ་རང་ཡུལ་དུ་ཕྱིར་ལོག་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་ཀྱང་། གནོད་འཚེ་རྒྱུན་ཆད་མེད་པར་བྱུང་སྟབས། ཕྱིས་སུ་བལ་ཡུལ་དུ་གནས་

བཅས་ཏེ་སྡོད་པ་ལས་བོད་དུ་ཕྱིར་མ་ལོག དེ་བཞིན་རྐྱང་དང་། འབྲོང་། གངས་གཟིག་ཁག་གཅིག་ལ་དྭགས་སུ་སྡོད། དེར་བརྟེན་འཛམ་གླིང་ན་དཀོན་པའི་བོད་ཀྱི་རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་འབྲོང་དང་། དོམ་ཁྲ། ཁྲུང་ཁྲུང་སྐེ་ནག་སོགས་ཀྱི་

རིགས་རྩ་སྟོང་དུ་འགྲོ་ཉེན་ཡོད།

གཙོད།

གཙོ​ོད་ནི​ི་བོ​ོད་གངས་ཅན་ལྗོ​ོངས་ཀྱི​ི་རྩ་ཆེ​ེའི​ི་རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོ​ོས་ནས་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་

༣༠༠༠ ནས་ ༦༠༠༠ བར་དུ་འཚོ​ོ་གནས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ སྔོ​ོན་ལ་ཁྱུ་དང་ཁྱུ་བྱས་ཏེ​ེ་བོ​ོད་ཆོ​ོལ་ཁ་ གསུམ་གྱི​ི་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོར་ཞི​ི་བདེ​ེ་བག་ཡངས་སུ་གནས་ཡོ​ོད། མདོ​ོ་སྨད་བླ་བྲང་གི​ི་ཉེ​ེ་འགྲམ་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གཙོ​ོད་ཤོ​ོག་

ཁའི​ི་མི​ི་སྡེ​ེའམ། གཙོ​ོད་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ཞེ​ེས་པའི​ི་ས་གནས་དེ​ེར་དེ​ེ་སྔ་གཙོ​ོད་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པས་མི​ིང་དེ​ེ་ལྟར་ཐོ​ོགས་ཡོ​ོད།

160

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

གཙོ​ོད་ནི​ི་གཟུགས་སྟོ​ོབས་འབྲི​ིང་གྲས་ཀྱི​ི་སྲོ​ོག་ཆགས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་ལ། ལུས་ཀྱི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་སེ​ེན་ཊི​ི་མི​ི་ཊར་ ༡༢༠

ནས་ ༡༤༠ བར་ཡོ​ོད་པ་དང་། སྣ་དང་མཆུ་ཏོ​ོའི ི་ངོ​ོས་སྦོ​ོས་པ་ལྟར་ཡོ​ོད། ཕོ​ོ་ ལ་རྭ་ཅོ​ོ་ནག་པོ​ོ་ཕྲ་ལ་རི​ིང་བ་སེ​ེན་ཊི​ི་མི​ི་ཊར་ ༥༤ ནས་ ༦༠ ཙམ་སྟེ​ེ། ཁྲུ་གང་

ལྷག་ཙམ་ཡོ​ོད་ཅི​ིང༌། དེ​ེ་ལ་གཉེ​ེར་ཚི​ིགས་མང་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་རི​ིམ་བཞི​ིན་ཕྲ་རུ་ཕྱི​ིན་

པའི​ི་རྩེ​ེ་རྣོ​ོ་ཞི​ིང་འཇམ་ལ། མོ​ོའི ི་རི​ིགས་ལ་རྭ་མེ​ེད་པ་མ་ཟད། གཟུགས་ཀྱང་ཕོ​ོ་

ལས་ཅུང་ཆུང་བ་ཡོ​ོད།

བོ​ོད་ཡུལ་དུ་གཙོ​ོད་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱ་སའི​ི་ས་ཁུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་གདང་ལ་རི​ི་རྒྱུད་

དང་། གཉན་ཆེ​ེན་ཐང་ལའི​ི་རི​ི་རྒྱུད། ཁུ་ནུ་རི​ི་རྒྱུད། བ་ཡན་ཧ་རི​ིའི​ི་རི​ི་རྒྱུད། མདོ​ོ་

ལ་རི​ི་རྒྱུད། གངས་ཏི​ི་སི​ིའི​ི་རི​ི་རྒྱུད། ཧི​ི་མ་ལ་ཡའི​ི་བྱང་ཤར་རི​ི་རྒྱུད་བཅས་ཡི​ིན།

ཕྱི་ལོ་ ༢༠༠༨ ལོར་རྒྱ་ནག་ཏུ་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཨོ་ལེམ་པིག་རྩེད་འགྲན་ཚུགས་པའི་སྐབས་སུ་རྩེད་འགྲན་གྱི་མཚོན་

རྟགས་སུ་བོད་ཀྱི་རྩ་ཆེའི་རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་གཙོད་དེ་རྒྱ་ནག་གི་ཡིན་པ་ལྟར་བེད་སྤྱོད་བྱས་ཡོད། འབྲོང་།

འབྲོང་ནི་བོད་མཐོ་སྒང་དུ་གནས་པའི་རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་ཤིག་ཡིན་པ་མ་ཟད། གཟུགས་ཆེ་ལ་གཤིས་ཀ་གཏུམ་

པ། རྒྱུན་དུ་ཁྱུ་དང་ཁྱུ་བྱས་ནས་སྡོད་རྒྱུར་དགའ་བའི་སེམས་ཅན་ཞིག་ཡིན། དེ་ནི་གྲང་རེག་དང་ལྟོགས་སྐོམ་ལ་བཟོད་

བསྲན་ཆེ་བས། གྲང་ངར་ལྡན་ལ་སྐམ་ཤས་ཆེ་བའི་བོད་མཐོ་སྒང་གི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་ཏུ་འཚོ་གནས་ཐུབ་པའི་ཁྱད་ཆོས་ ཅན་གྱི་རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་ཤིག་ཡིན།

དེ​ེའི​ི་ལུས་དབྱི​ིབས་དང་། སྤུ་མདོ​ོག ཆ་བྱད་ཀུན་གྱི​ི་ཆ་ནས་འབྲི​ི་གཡག་དང་ཧ་ཅང་འདྲ་ཡང་། འབྲོ​ོང་མང་ཆེ​ེ་བའི​ི་

གཟུགས་པོ​ོའི ི་རི​ིང་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་ ༢་༤ ནས་ ༢་༨ བར་ཡོ​ོད་པ་དང་། ལྗི​ིད་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་གྷ་རམ་ ༦༠༠ ནས་ ༡༠༠༠ བར་ཡི​ིན་པས། དེ​ེའི​ི་ལུས་བོ​ོངས་ནི​ི་འབྲི​ི་གཡག་ལས་ལྡབ་ཀྱི​ིས་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་བཞི​ིན་རྭ་ཅོ​ོ་སྦོ​ོམ་ཞི​ིང་རི​ིང་བའི​ི་རྩེ​ེ་གཉི​ིས་ དེ​ེང་སང་འཛམ་གླི​ིང་རྒྱལ་ཁབ་ཚང་མའི​ི་ནང་རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས་ལ་རྒྱལ་སྲུང་ ཁྱེད་ཀྱིས་ཤེས་སམ། གླི​ིང་ཁ་ (National Park) མང་པོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་རང་བྱུང་ ཁམས་བདག་གཅེ​ེས་བྱེ​ེད་པའི​ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་(International Union for the Consservation of Nature-IUCN) ཀྱང་བཙུགས་ཏེ​ེ་ལས་དོ​ོན་འདི​ིར་ཤུ གས་སྣོ​ོན་རྒྱག་ གི​ི་ཡོ​ོད་པས། ད་ལྟའི​ི་བར་འཛམ་གླི​ིང་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ན་རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ སྲུང་གླི​ིང་ཁ་ ༦༥༠༠ ལྷག་ཡོ​ོད།

161

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཕན་ཚུན་བལྟོ​ོས་ཏེ​ེ་ནང་གུག་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད། ལུས་པོ​ོའི ི་སྤུ་མདོ​ོག་ནི​ི་དབྱར་དུས་སུ་སྨུག་ནག་དང་དགུན་དུས་སུ་སྨུག་སྐྱ་ཡི​ིན།

སྣ་བའི​ི་རྫི​ི་གསང་རྣོ​ོ་བས་ཀི​ི་ལོ​ོ་མི​ི་ཊར་འགའ་ཤས་ཀྱི​ི་སར་ཡོ​ོད་པའི​ི་དྲི​ི་གཞན་ཚོ​ོར་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ཡུལ་དུ་འབྲོ​ོང་ཡོ​ོད་སའི​ི་ས་གནས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ནི​ི་མཚོ​ོ་ངོ​ོས་ལས་ས་

བབ་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༣༠༠༠ ནས་ ༦༠༠༠ བར་ཏེ​ེ། གདང་ལ་རི​ི་རྒྱུད། གཉན་

ཆེ​ེན་ཐང་ལྷ་རི​ི་རྒྱུད། ཁུ་ནུ་རི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ལྷོ​ོ་ངོ​ོས། བ་ཡན་ཧ་རི​ིའི​ི་རི​ི་རྒྱུད། མདོ​ོ་ལ་ རི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ནུབ་ངོ​ོས་བཅས་ཡི​ིན།

ད་དུང་འབྲོ​ོང་ནི​ི་འབྲི​ི་གཡག་གི​ི་མེ​ེས་པོ​ོ་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་

ནག་གི​ིས་བོ​ོད་ས་བཙན་བཟུང་བྱས་པ་ནས་རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས་འབྲོ​ོང་གི​ི་

གྲངས་ཀ་ལྡབ་མང་པོ​ོས་ཉུང་དུ་སོ​ོང་སྟེ​ེ། དེ​ེང་སང་འཛམ་གླི​ིང་ནང་སྟོ​ོང་ལ་ཉེ​ེ་བའི​ི་སྲོ​ོག་ཆགས་ཀྱི​ི་གྲས་སུ་བགྲང་གི​ི་ཡོ​ོད། ཤྭ་བ་མཆུ་དཀར།

ཤྭ་བ་མཆུ་དཀར་ནི​ི་བོ​ོད་མ་གཏོ​ོགས་འཛམ་གླི​ིང་ཡུལ་གྲུ་གཞན་གྱི​ི་ནང་ཕལ་ཆེ​ེར་མཐོ​ོང་རྒྱུ་མེ​ེད། དེ​ེའི​ི་མཆུ་ཏོ​ོ་དང་

ཨོ​ོག་མ་བར་གྱི​ི་སྤུ་མདོ​ོག་དཀར་པོ​ོ་ཡི​ིན་པར་བརྟེ​ེན་ཤྭ་བ་འདི​ིའི​ི་མི​ིང་ལའང་ ‘ཤྭ་བ་མཆུ་དཀར་’ ཞེ​ེས་བཏགས་པ་ཡི​ིན།

སྲོ​ོག་ཆགས་འདི​ི་ནི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི ངོ​ོས་ནས་མཐོ​ོ་ཚད་མི​ི་ཊར་ ༣༥༠༠ ནས་ ༥༢༠༠ བར་གྱི​ི་སར་གནས་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་ཅི​ིང་

། ནག་ཆུའི​ི་ཤ ར་ངོ​ོས་དང་། ཆབ་མདོ​ོ། ལྷུན་གྲུབ། རྒྱ་ཚ། མལ་གྲོ​ོ་གུང་དཀར། སྟག་རྩེ​ེ། ཀོ​ོང་པོ​ོ་རྒྱ་མདའ། ཟངས་རི​ི་

སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཤི​ིང་ནགས་ཀྱི​ི་འགྲམ་དང་། སྡོ​ོང་ཐུང་ལྗོ​ོན་པའི​ི་ཁྲོ​ོད། རྩྭ་ཐང་སོ​ོགས་སུ་འཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེ​ེད་པའི​ི་གྲུང་ཤ ་དོ​ོད་ལ་བློ​ོ་

ཁོ​ོག་ཆུང་བའི​ི་སྲོ​ོག་ཆགས་ཤི​ིག་ཡི​ིན། དེ​ེས་ཟས་སུ་རྩྭ་ལྡུམ་དང་། ལྕུག་མའི​ི་རི​ིགས། ཤི​ིང་ལོ​ོ་སོ​ོགས་ཟ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

ཤྭ་བ་མཆུ་དཀར་གྱི​ི་གཟུགས་ཚད་ལ་མི​ི་ཊར་གཉི​ིས་ཙམ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ལྗི​ིད་ཚད་ལ་ཀི​ི་ལོ​ོ་གྷ་རམ་ ༢༥༠ ཙམ་

ཡོ​ོད། རྣ་བ་གཉི​ིས་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་ནང་ལ་སྤུ་དཀར་པོ​ོ་ཡོ​ོད་པ་དང་། བོ​ོད་ཟླ་ལྔ་པ་ཙམ་ལ་རྭ་ཅོ​ོ་གསར་པ་སྐྱེ​ེ་ཞི​ིང་། གསར་སྐྱེ​ེས་

རྭ་གསར་ནི​ི་སྤུ་ཁམ་སེ​ེར་གྱི​ིས་བཏུམས་པའི​ི་ནང་ཁྲག་གི​ིས་གང་བ་དེ​ེ་རི​ིམ་བཞི​ིན་ཁ་དབྲག་གཉི​ིས་གསུམ་ཙམ་གྱེ​ེས་པ་ ཁྱེད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།

ནོར་དཀར་གྱི་ཕ་ས།

མདོ་སྨད་དཔའ་རིས་ཡུལ་གྱི་ཕྱུགས་ཟོག་མང་ཆེ་བ་དཀར་པོ་ཡིན་

པས། ཡུལ་འདི་ལ་ནོར་དཀར་གྱི་ཕ་ས་ཡང་ཟེར་བ་དང་། ཡུལ་དེའི་

འབྲོག་པ་མང་ཚོགས་ཀྱི་སྦྲ་གུར་ཡང་ནོར་དཀར་གྱི་རྩིད་པ་ལས་བྱས་

པས་དཀར་པོ་ཡིན།

162

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

སྟེ​ེ། དེ​ེ་ ལ་ཤ་བའི​ི་ ཁྲག་རྭའམ་འབོ​ོག ་རྭ་ཟེ​ེར ་ཞི​ིང ་། རི​ིམ ་བཞི​ིན ་ཁ་དབྲག་ཁ་

ཤས་གྱེ​ེས་ཏེ​ེ་རྒས་ནས་ཐ་མ་དཀར་པོ​ོ་རུས་པ་འདྲ་བར་གྱུར་པར་ཤ་བའི​ི་རྭ་རྒན་ ཟེ​ེར།

བོ​ོད་ཟླ་དགུ་པ་དང་བཅུ་པར་ཕོ​ོ་མོ​ོའི ི་འབྲེ​ེལ་བ་ཡོ​ོང་ཞི​ིང་། མངལ་སྦྲུམ་ཡུན་

ཚད་ཟླ་བ་བརྒྱད་ཙམ་ཡི​ིན་ལ། ཤ་ཕྲུག་རེ​ེ་གཉི​ིས་སྐྱེ​ེ་བ་ཡི​ིན། དོ​ོམ་ཁྲ།

དོམ་ཁྲ་ནི་འཛམ་གླིང་གི་ཡང་རྩེ་ཞེས་གྲགས་པའི་བོད་གངས་ཅན་ལྗོངས་མདོ་ཁམས་ས་ཡི་ཐིག་ལེ་ཤར་རྒྱལ་མོ་

རོང་དང༌། མུ་ལི། འབྲུག་ཆུ། ཟུང་ཆུའི་ཤར་དུང་རིའི་རྒྱུད་ཀྱི་སྤང་བཟང༌། མཚོ་ངོས་ལས་མི་ཊར་ ༢༦༠༠ ནས་མི་ཊར་ ༣༥༠༠ ཡིས་མཐོ་བའི་ནགས་ཚལ་སྟུག་པོའི་ཁྲོད་དུ་འཚོ་སྡོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད། དོམ་ཁྲ་སྤྱིའི་གཟུགས་པོ་རིང་ཚད་ལ་མི་ ཊར་ ༡་༦ ནས་ ༡་༩ བར་དང༌། མཐོ་ཚད་ལ་མི་ཊར་ ༡ ཙམ་ཡོད།

གཟུགས་པོའི་ལྗིད་ཚད་ལ་ཀི་ལོ་གྷ་རམ་ ༨༠ ནས་ ༡༢༥ བར་ཡོད། མོའི་ལྗིད་ཚད་ཕོ་ལས་ཅུང་ཆུང༌། དོམ་

ཁྲའི་སྤུ་མདོག་ནི་མི་རྣམས་ལ་དམིགས་བསལ་གྱི་ཚོར་སྣང་སྦྱིན་ཐུབ་པའི་མཛེས་སྡུག་ཡིད་དབང་རབ་ཏུ་འཕྲོག་ཐུབ་

པ་ཞིག་ཡོད་པས། སྤྱིའི་ལུས་ཀྱི་སྤུ་མདོག་ནི་ཁྲ་ཁྲ་ཡིན་པ་གང་ཞིག་ལ་མིག་དང་རྣ་ཆོག་སུག་ལག་བཞི་བཅས་ནག་པོ་

དང༌ལྟོ་ངོས་དཀར་པོ་ཡིན།

སྤྱི​ིར་དོ​ོམ་ཁྲ་རྣམས་འཚོ​ོ་རྟེ​ེན་བྱེ​ེད་ས་གཙོ​ོ་བོ​ོ་སྨྱུག་མ་ཡི​ིན་པས་ཉི​ིན་གཅི​ིག་ལ་སྨྱུག་མ་སྤྱི​ི་རྒྱ་ ༡༠ ནས་ ༡༨ བར་

ཟ་དགོ​ོས་པ་དང༌། ཉི​ིན་གཅི​ིག་ལ་ཆུ་ཚོ​ོད་ ༡༡ ནས་ ༡༤ བར་ཟ་འཐུང་ལ་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱོ​ོད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས་གསོ​ོ་སྐྱོ​ོང་

བྱེ​ེད་རྒྱུ་ཆེ​ེས་ཁག་པོ​ོ་ཡོ​ོད།

དོ​ོམ་ཁྲ་ཕོ​ོ་མོ​ོ་ལུས་འབྲེ​ེལ་སྐབས་མ་གཏོ​ོགས་ཁེ​ེར་རྐྱང་གི​ིས་འཚོ​ོ་བ་ཡི​ིན་ལ། དུས་དེ​ེ་ནི​ི་ལོ​ོ་རེ​ེའི་ི དཔྱི​ིད་ཟླ་གསུམ་པ་

ནས་དབྱར་ཟླ་ལྔ་བའི​ི་བར་ཡི​ིན་པ་དང་། མངལ་སྦྲུམ་པའི​ི་དུས་ཡུན་ནི​ི་ཟླ་བ་ལྔ་ཡི​ིན། སྟོ​ོན་ཟླ་བརྒྱད་པ་ནས་སྟོ​ོན་ཟླ་བཅུ་

པའི​ི་བར་ཕྲུ་གུ་བཙའ་བ་ཡི​ིན། བཙའ་ཐེ​ེངས་རེ​ེར་དོ​ོམ་ཕྲུག་གཅི​ིག་རེ​ེ་བཙའ་བ་ཡི​ིན། དོ​ོམ་ཁྲ་ནི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ནང་ཆེ​ེས་རྩ་ ཁུ་བྱུག

ཁུ་བྱུག་མང་པོས་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཚང་མི་བཟོ་བར་རིགས་མཐུན་པའི་བྱ་གཞན་གྱི་ཚང་དུ་སྒོ་ང་བཞག་ནས་ གསོ་སྐྱོང་བྱེད་པས་གཞན་གསོས་ཞེས་ཟེར་ཡང་། ཕལ་མོ་ཆེ་བས་སོ་སོའི་ཕྲུ་གུ་གསོ་སྐྱོང་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།

ཐག་རིང་གཅོད་པའི་འཕུར་རྩལ་ཅུང་ལེགས་ཀྱང་། ནམ་འཕང་གཅོད་པ་དང་། གྲང་ལྷགས་བཟོད་པའི་ནུས་ པ་ཞན། ཁུ་བྱུག་གི་བྱ་སྤུ་རྣམས་སྤྱིར་བཏང་འཇམ་ཞིང་། རྒྱུན་དུ་ཆུས་ཡོངས་སུ་བངས་པ་ལྟ་བུ་ཡོད།

163

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཆེ​ེའི་ི སྲོ​ོག་ཆགས་སྟོ​ོངས་ལ་ཉེ​ེ་བ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པ་དང༌། འཛམ་གླི​ིང་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ ཡུག་ཐེ​ེབས་རྩའི​ི་(WWF)མཚོ​ོན་རྟགས་ཡི​ིན། ད་ཆ་ཕལ་ཆེ​ེར་གྲངས་འབོ​ོར་

༡༥༠༠ ཙམ་ལས་མེ​ེད་པར་ཚོ​ོད་དཔག་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཡི​ི།

གཡི​ི་ནི​ི་བོ​ོད་དང་། ཤར་ཏུར་ཀི​ི་སི​ི་ཐཱན། རྒྱ་ནག་ཤ ར་ཕྱོ​ོགས་ས་ཁུལ།

རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ས་ཁུལ་སོ​ོགས་ཨེ​ེ་ཤི​ི་ཡའི​ི་མངའ་ཁུལ་ཀྱི​ི་ས་བབ་མཐོ​ོ་

སར་འཚོ​ོ་གནས་བྱེ​ེད་པའི​ི་རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

དེ་རྒྱ་མཚོའི་ངོས་ནས་མཐོ་ཚད་མི་ཊར་ ༣༥༠༠ ནས་ ༥༠༠༠ བར་གྱི་སར་སྡོད་ཀྱི་ཡོད། གཡི་ནི་ཤིང་སྡོང་དང་

བྲག་རི་གཟར་པོ་སོགས་ལ་འཁྱུད་ན་འཁྱུད་རྩལ་མཁས་པ་དང་། ཆུ་ལ་འཇུག་ན་རྐྱལ་མཁས་པ། རྒྱུན་དུ་བྲག་གསེབ་

དང་ཤིང་སྡོང་གི་ཁོག་ཏུ་ཚང་གསོག་པ་དང་། ཉིན་མོ་ཚང་དུ་ངལ་གསོ་ཞིང་མཚན་མོ་ཕྱི་རོལ་ཏུ་ཟས་འཚོལ་དུ་འགྲོ་ཡི་

ཡོད། ཟས་སུ་འཕྱི་བ་དང་། རི་བོང་། བྱ་རིགས། འབུ་སྲིན་སོགས་བཟུང་ནས་ཟ་ཡི་ཡོད།

གཡི​ིའི​ི་གཟུགས་པོ​ོའི ི་རི​ིང་ཚད་ལ་སེ​ེན་ཊི​ི་མི​ི་ཊར་ ༨༠ ནས་ ༡༡༥ བར་དང་། མཇུག་མའི​ི་རི​ིང་ཚད་ལ་སེ​ེན་ཊི​ི་མི​ི་

ཊར་ ༡༥ ནས་ ༢༦ བར་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ལྗི​ིད་ཚད་ཀི​ི་ལོ​ོ་གྷ་རམ་ ༢༠ ནས་ ༣༠ བར་ཡོ​ོད། སེ​ེམས་ཅན་དེ​ེ་ལ་ཁྱད་ཆོ​ོས་

མང་སྟེ​ེ། སེ​ེམས་ཅན་གཞན་ལས་མཐོ​ོང་བའི​ི་ནུས་པ་ཆེ​ེ་བ་མ་ཟད། འོ​ོད་ཟེ​ེར་འགྲོ​ོ་མི​ི་ཐུབ་པའི​ི་དངོ​ོས་པོ​ོས་བསྒྲི​ིབས་ཀྱང་ ཕ་རོ​ོལ་མཐོ​ོང་ཐུབ་པའི​ི་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དག་གཟི​ིག་ལས་ཆུང་ཡང་ཞི​ི་མི​ི་ལས་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་། རྣ་བའི​ི་རྩེ​ེ་མོ​ོར་སྤུ་ཁ་

རི​ིང་པོ​ོ་ཀྲོ​ོང་ངེ​ེ་སྐྱེ​ེས་པ་ནི​ི། སེ​ེམས་ཅན་དེ​ེའི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་དམི​ིགས་བསལ་ཁྱད་ཆོ​ོས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

སྤྱི​ིར་བཏང་ལུས་ཀྱི​ི་སྤུ་ཁ་ཁམ་སྐྱ་ཡི​ིན་པ་གང་ཞི​ིག ཁྲ་ཐི​ིག་ནག་པོ​ོས་ཁེ​ེངས་ཤིངི ་། གདོ​ོང་གི​ི་གཡས་གཡོ​ོན་ཕྱོ​ོགས་

སུ་སྤུ་རི​ིང་པོ​ོ་ཡང་སྐྱེ​ེས་ཡོ​ོད།

ཁྲུང་ཁྲུང་སྐེ་ནག་ནི་རྒྱུན་དུ་རྒྱ་མཚོའི་ངོས་ལས་མི་ཊར་ ༣༥༠༠ ནས་ ༥༢༠༠ བར་གྱི་ས་མཐོའི་འདམ་རྩྭའི་

གསེབ་དང་མཚེའུའི་འགྲམ་གྱི་ལྗོན་ཤིང་ཁྲོད་དུ་འཚོ་སྡོད་བྱེད་ཅིང༌།

བྱ་དེ་དབྱར་དུས་ནག་ཆུ་དང༌། མངའ་རིས། འཇོ་མདའ་རྫོང་སོགས་སུ་སྐྱེ་འཕེལ་བྱེད་པ་དང༌། དགུན་དུས་

ལྷ་ས་དང་ལྷོ་ཁ། གཞིས་རྩེ་སོགས་ཀྱི་ས་ཁུལ་ཁག་ཏུ་སྡོད་ཀྱི་ཡོད། བྱ་འདིའི་གཟུགས་པོའི་རིང་ཚད་ལ་

སེན་ཊི་མི་ཊར་ ༡༣༠ ཙམ་ཡོད་པ་དང་། ལྗིད་ཚད་ལ་ཀི་ལོ་གྷ་རམ་ ༦ ནས་ ༨ བར་ཡོད།

164

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས་ཉུང་དུ་འགྲོ​ོ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན།

རང་བྱུང་ཁམས་ནི​ི་རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས་ཚང་མའི​ི་འཚོ​ོ་གནས་འཆའ་སའི​ི་

ཁྱི​ིམ་གཞི​ི་ལྟ་བུ་ཡི​ིན་པས། རང་བྱུང་ཁམས་ལ་ཕོ​ོག་ཐུག་གཏོ​ོང་བ་ནི​ི། རི​ི་སྐྱེ​ེས་

སྲོ​ོག ་ཆགས་ཁྲི​ི་ སྟོ​ོང ་མང་པོ​ོའི་ི འཚོ​ོ་ གནས་ལ་ཕོ​ོག ་ཐུག་གཏོ​ོང ་བ་དང་གཅི​ིག ་

མཚུངས་ཡི​ིན། དེ​ེས་ན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ི་སྐྱེ​ེས་སྲོ​ོག་ཆགས་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་པ་དང་། ཁ་ཤ ས་

རྩ་སྟོ​ོང་དུ་འགྲོ​ོ་ཉེ​ེན་ཆེ​ེ་བ་ནི​ི། བོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་བྱུང་ཁོ​ོར་ཡུག་གི​ི་གནས་བབ་ལ་འགྱུར་

ལྡོ​ོག་འགྲོ​ོ་བ་དང་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ཟབ་ཆགས་ཡོ​ོད།

• རང་བྱུང་ནགས་ཚལ་གཅོད་འབྲེག་བྱེད་ཐལ་ཆེ་བ། • རང་བྱུང་གཏེར་ཁ་སྔོག་འདོན་བྱེད་ཐལ་ཆེ་བ།

• དཔལ་འབྱོར་ཡོང་འབབ་ཁོ་ནར་དམིགས་ཏེ་རི་དྭགས་རྔོན་ཐལ་ཆེ་བ། • ལོ་རེ་བཞིན་རྒྱ་རིགས་མི་འབོར་ཁྱོན་ཆེ་བོད་ཡུལ་དུ་སྤོ་བ། • བཟོ་གྲྭ་དང་གྲོང་ཁྱེར་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་ཐལ་ཆེ་བ།

• རྒྱ་གཞུང་གིས་སྲོག་ཆགས་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་བཅའ་ཁྲིམས་ཡོད་པ་ཙམ་ལས་ལག་བསྟར་དོན་འཁྱོལ་མེད་པ་ སོགས་ཡིན།། གླ་བ།

གླ་བ་ནི་ནགས་རྫུབས་ཆེ་བའི་བྲག་རིའི་ཐོག་གནས་ཤིང༌། རྒྱུན་དུ་ཁེར་རྐྱང་དུ་

སྡོད་པ་དང༌། སྔ་དགོང་གཉིས་ལ་ཟས་འཚོལ་བར་འགྲོ། ཉིན་མོ་རླུང་ཆུང་སའི་ཁུག་

ཀྱོག་ཏུ་ཡིབ་ནས་སྡོད། གླ་བ་ཕོའི་ལྟེ་བ་རུ་གླ་རྩི་ཞེས་པའི་སྨན་མཆོག་ཅིག་ཡོད་ པས། མི་མང་པོ་ཞིག་གིས་གླ་རྩི་འཐོབ་རེ་བཅངས་ཏེ་གླ་བའི་ཚེ་སྲོག་འཕྲོག་གི་ཡོད།

165

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རི་ཀླུང་རྩ་ཚིག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༤༢ ལོ​ོར་བོ​ོད་གཞུང་དགའ་ལྡན་ཕོ​ོ་བྲང་ཕྱོ​ོགས་ལས་རྣམ་རྒྱལ་དབུ་བརྙེ​ེས་པ་ནས་བཟུང་ལོ​ོ་ལྟར་རི​ི་

དྭགས་སེ​ེམས་ཅན་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཆེ​ེད་རི​ི་ཀླུང་རྩ་ཚི​ིག་གམ། རི​ི་རྒྱ་ཀླུང་རྒྱ་བསྡམས་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད།

དཔེ​ེར་ན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༤ ལོ​ོར་རི​ི་རྒྱ་ཀླུང་རྒྱ་བསྡམས་པའི​ི་རྩ་ཚི​ིག་ནང་། “རང་ཅག་བསི​ིལ་ལྡན་ལྗོ​ོངས་འདི​ིའི​ི་ལྷ་

སྐལ་འཕགས་མཆོ​ོག་ཕྱག་ན་པདྨོ​ོའི ི་ཟློ​ོས་གར་༸གོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ི་སྐུ་ཕྱྭའི​ི་༸ཞབས་བརྟན་དང་། ༸རྒྱལ་བསྟན་ཆབ་སྲི​ིད་སྐྱེ​ེ་འགྲོ​ོ་ཡོ​ོངས་ལ་ཕན་བདེ​ེའི​ི་ལེ​ེགས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་འབྱུང་ཐབས་བཅས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་སྡེ​ེ་སྣོ​ོད་སོ​ོ་

སོ​ོའི ི་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་སུ་གཏོ​ོགས་པར་དུད་འགྲོ​ོ་ཆེ​ེ་ཕྲའི​ི་སྲོ​ོག་ལ་བདོ​ོ་བའི​ི་གནོ​ོད་གཙེ​ེར་ཆེ​ེ་ངེ​ེས་ཀྱི​ི་གཅན་གཟན་འཕར་སྤྱང་ ཕུད། དེ​ེ་བྱི​ིངས་བྱ་དང་རི​ི་དྭགས་ཉ་སྲམ་སོ​ོགས་རི​ི་ཀླུང་སྐམ་གཤེ​ེར་ལ་གནས་པའི​ི་སྲོ​ོག་ཆགས་དབུགས་ཐོ​ོག་ཆེ​ེ་ཕྲ་

ཡོ​ོངས་ལ་མི​ི་འཇི​ིགས་སྲོ​ོག་གི​ི་སྐྱབས་སྦྱི​ིན་རྒྱ་བསྡོ​ོམས་བཙན་དམི​ིགས་སུ་ཆེ​ེ་བའི​ི་དམ་བསྒྲགས་དང་། དེ​ེ་མཚུངས་ ལྕགས་འབྲུག་ནས་བཟུང་གྲོ​ོང་སྡེ​ེ་སོ​ོ་སོ​ོར་ཟླ་རེ​ེའི​ི་ཉ་སྟོ​ོང་བརྒྱད་གསུམ་དང་ཆོ​ོ་འཕྲུལ་ཟླ་བ། ས་ག་ཟླ་བ། དྲུག་པ་ཚེ​ེས་

བཞི​ི། དགུ་པ་ལྷ་བབས། ལྔ་མཆོ​ོད་ཆེ​ེན་མོ​ོ་བཅས་ཀྱི​ི་དུས་ཆེ​ེན་རི​ིང་དང་བཅས་པར་དམར་ཁེ​ེ་དང་། ཉེ​ེར་མཁོ​ོ་བཤས་ གཏོ​ོང་བྱ་མི​ི་གང་ས་ནས་སྲོ​ོག་གཅོ​ོད་གཏན་ནས་མི​ི་ཆོ​ོག་པ་བཅས་ཀྱི​ི་རྒྱས་དཔྱད་སོ​ོང་དོ​ོན་ལྟར་རང་ཁོ​ོངས་རྒྱ་ཁྱབ་ལ་

ཁྲི​ིམས་འདོ​ོམས་མཇུག་གནོ​ོན་དམ་བཅི​ིངས་དགོ​ོས་རྒྱུ་སྨོ​ོས་ཅི​ི། རྫོ​ོང་གཞི​ིས་གཞན་གྱི​ི་མངའ་ཁོ​ོངས་སུའང་ཚུལ་མི​ིན་ འགལ་སྤྱོ​ོད་རི​ིགས་ཡོ​ོད་མེ​ེད་གསང་ཉུལ་རྟོ​ོག་ཞི​ིབ་ལྷོ​ོད་མེ​ེད་བགྱི​ིད་དེ​ེ་དངོ​ོས་ཐོ​ོག་ར་འཕྲོ​ོད་ཡོ​ོད་ཚེ​ེ་སྐབས་སྦྱར་སོ​ོ་སོ​ོར་ འདི​ི་གར་རྒྱུ་མཚན་ཁ་གསལ་ངེ​ེས་བསྲི​ིངས་དགོ​ོས་རྒྱུ།” ཞེ​ེས་འཁོ​ོད་ཡོ​ོད།

166

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

སྦྱོང་ཚན།

དང་པོ། ལན་འགྲིག་པ་དེ་འདེམས་དགོས། ༡། འབྲོང་ནི་

ལྡན་པའི་བོད་མཐོ་སྒང་དུ་འཚོ་གནས་བྱེད་པའི་རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་ཤིག་ཡིན།

གྲང་ངར། ཚ་བ།

སྤང་ལྗོངས།

༢། དོམ་ཁྲ་མངལ་སྦྲུམ་པའི་ཡུན་ཚད་ཟླ་བ་

དགུ།

ཡིན།

དྲུག

ལྔ།

༣། གླ་བ་ནི་ཉིན་མོ་རླུང་ཆུང་སའི་ཁུག་ཀྱོག་ཏུ་ཡིབ་ནས་སྡོད་ཀྱི་ཡོད། (དམ་བཅའ།) གླ་བ་ཕོའི་ལྟེ་བ་རུ་གླ་རྩི་ཞེས་པའི་སྨན་མཆོག་ཅིག་ཡོད་པས་ཡིན།(རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

༤། བོད་ཀྱི་རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་ཁྲི་སྟོང་མང་པོའི་འཚོ་གནས་ལ་ཕོག་ཐུག་འགྲོ་བཞིན་ཡོད།(དམ་བཅའ།) ལོ​ོ་རེ​ེ་བཞི​ིན་བོ​ོད་དུ་རྒྱ་རི​ིགས་མི​ི་འབོ​ོར་ཁྱོ​ོན་ཆེ​ེ་སྤོ​ོ་བས་ཡི​ིན།།(རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

གཉིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། ཁྱེད་ཀྱིས་གཙོད་ཀྱི་ཕོ་མོ་ཇི་ལྟར་ངོས་འཛིན་བྱ་ཐུབ་བམ། ༢། འབྲོང་གི་ཁྱད་ཆོས་གང་ཡིན་ནམ།

༣། བོད་ཀྱི་རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་ཉུང་དུ་འགྲོ་བའི་རྒྱུ་རྐྱེན་གཉིས་བྲིས།

༤། ཤྭ་བ་མཆུ་དཀར་བོད་ཀྱི་ས་ཆ་གང་དུ་འཚོ་སྡོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་དམ།

167

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༥། གཡི་ཡི་ཁྱད་ཆོས་གཉིས་བྲིས།

གསུམ་པ། མཚུངས་བསྡུར་རེའུ་མིག གཅན་གཟན་ཁང་དང་། བཙོན་ཁང་།

མཚུངས་པ།

མི་མཚུངས་པ།

བཞི་པ། མཐུན་སྦྱོར་གྱིས། ༡།

༢།

གཙོད་རྭ་རིང་ཤོས་ཀྱི་རིང་ཚད་ལ་སེན་ཊི་མི་ཊར།

འབྲོང་མང་ཆེ་བའི་གཟུགས་པོའི་རིང་ཚད་ལ་མི་ཊར།

༣། གཟིག་དང་འདྲ་བའི་སྲོག་ཆགས། ༤། ལུག་དང་འདྲ་བའི་སྲོག་ཆགས།

གསའ།

གནའ་བ། ༧༥

གླ་བ།

༥། གླ་རྩི་ཡོད་པའི་སྲོག་ཆགས།

༣.༦༨

ལྔ་པ། བྱེད་སྒོ།

༡། བོད་ཀྱི་རི་སྐྱེས་སྲོག་ཆགས་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་དང་པར་རིས་བསྡུ་རུབ་ཀྱིས་གློག་སྟོན་བརྙན་རིས་བཟོས་ཏེ་འཛིན་གྲོགས་ ཕན་ཚུན་གོ་རྟོགས་སྤེལ་རེས་བྱོས།

༢། རང་ཉི​ིད་གཅན་གཟན་ཁང་ལ་འགྲོ​ོ་མྱོ​ོང་མཁན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་ན་འཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་སྐབས་དེ​ེའི​ི་མཐོ​ོང་སྣང་དང་མྱོ​ོར་ཚོ​ོར་ཤོ​ོད་རེ​ེས་

168

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

བྱོ​ོས།

༣། བོད་ཀྱི་སྲོག་ཆགས་རྣམས་གང་དུ་འཚོ་སྡོད་བྱེད་པ་ས་ཁྲའི་ནང་བཀོད་དེ་སྟོན་དགོས། གསའ།

གཙོད།

ལྷོ།

ནུབ།

བྱང་།

ཤར།

འབྲོང་།

169

ཤྭ་བ་མཆུ་དཀར།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡༦

བཙན་བྱོལ་བོད་མི​ིའི་ཤེས་ཡོན།

༄༅། །བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བླ་ན་མེ​ེད་པའི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་སྤྱི​ི་ནོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་

བཅུ་བཞི​ི་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་སྟོ​ོན་འཁོ​ོར་དང་བཅས་པ་རྒྱ་གར་ལ་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་ཞབས་སོ​ོར་འཁོ​ོད་པ་དང་། སྐབས་དེ​ེར་

བྱེ​ེས་འབྱོ​ོར་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ི་ཉམས་མྱོ​ོང་དང་། དཔལ་འབྱོ​ོར་གནས་བབ་སོ​ོགས་གང་ཐད་ནས་སྐུ་ངལ་ཧ་ཅང་ཆེ​ེ་ཡང་།

མགོ​ོན་པོ​ོ་གང་གི​ིས་བོ​ོད་ཕྲུག་རྣམས་མ་འོ​ོངས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ཞི​ི་བའི​ི་ས་བོ​ོན་དུ་བརྩེ​ེ་གཟི​ིགས་ཀྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠ ཟླ་

༣ ཚེ​ེས་ ༣ ཉི​ིན་བོ​ོད་ཕྲུག་ ༥༠ ཡོ​ོད་པའི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་དང་པོ​ོ་མ་སུ་རི​ི་བོ​ོད་གཞུང་གཏན་སློ​ོབ་གསར་

འཛུགས་བསྐྱངས་པ་ནས་འགོ​ོ་བཙུགས་ཡོ​ོད།

བོད་རྒྱའི་འཕྲལ་ཕུགས་ཀྱི་དཀའ་རྙོག་སེལ་དགོས་ན་བོད་མི་གཞོན་སྐྱེས་རྣམས་ལ་དེང་དུས་ཀྱི་གནས་སྟངས་

དང་འཚམ་པའི་ཤེས་ཡོན་སློབ་སྦྱོང་ཚད་ལྡན་ཞིག་སྦྱོར་སྤྲོད་གནང་གལ་ཆེ་བ་དང་། དེང་དུས་ཀྱི་ཤེས་ཡོན་དེ་ཡང་ ཕན་བདེའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་བོད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གཞུང་གི་ཉིང་བཅུད་མ་ཡལ་བའི་ཐོག་གནང་གལ་ཆེ་བ་སོགས་ དུས་གསུམ་གསལ་གཟིགས་ཀྱི་རླབས་ཆེན་དགོངས་གཞི་ཟབ་མོས་སྐབས་དེའི་རྒྱ་གར་གྱི་སྲིད་བློན་པཎྜི་ཏ་ཇ་ཝཱ་ཧར་ ལཱལ་ནེཧ་རུ་མཆོག་ལ་བོད་མི་འདུས་སྡོད་ཆེ་བའི་ས་གནས་སུ་བོད་མིའི་སློབ་གྲྭ་ཟུར་འཛུགས་གནང་རྒྱུའི་འབོད་སྐུལ་

གནང་།

སྲིད་བློན་ནེཧ་རུ་མཆོག་ནས་ཀྱང་ཐུགས་འཁུར་ཆེ་བཞེས་ཀྱིས་བོད་མིའི་སློབ་གྲྭའི་ཚོགས་སྡེ་ (Tibetan Schools

Society) ཞེས་པ་གསར་འཛུགས་གནང་སྟེ། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༡ ཟླ་ ༩ པའི་ཚེས་ ༥ ཉིན་མ་སུ་རི་གཏན་སློབ་དངོས་སུ་

རྩིས་བཞེས་གནང་བ་དང་། སློབ་གྲྭའི་འགྲོ་གྲོན་དང་འཛིན་སྐྱོང་གི་ལས་དོན་སོགས་ཐུགས་འགན་ཡོངས་སུ་བཞེས་ཏེ།

རྡོར་གླིང་གཏན་སློབ་དང་། སིམ་ལ་གཏན་སློབ། སྦེལ་ཀོབ་དབུས་སློབ། ཌལ་ཧོར་གཏན་སློབ། ཀ་སྦུག་གཏན་སློབ། ཨོ་ རི་ས་དབུས་སློབ། མན་སྤར་དབུས་སློབ། ཏི་ཛུ་དབུས་སློབ་བཅས་གསར་འཛུགས་དང་རྒྱ་སྐྱེད་རིམ་པར་གནང་ཡོད། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ།

༡། སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་རང་རང་གི​ི་རྣམ་འབྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་རབ་ཡོ​ོངས་སུ་སད་དེ​ེ་བླང་དོ​ོར་གྱི​ི་གནས་ལ་རང་སྟོ​ོབས་

ཀྱི​ིས་ལེ​ེགས་ཉེ​ེས་འབྱེ​ེད་ནུས་པ་དང༌། དེ​ེ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་བསམ་སྤྱོ​ོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་དང༌། འཚོ​ོ་ བ་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམས་པའི​ི་ཐོ​ོག་གཞན་ཁོ​ོ་ནར་བརྟེ​ེན་པའམ་གཞན་ལ་བཤུ་གཞོ​ོག་བྱེ​ེད་མ་དགོ​ོས་པར། རང་གི​ི་

170

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

འབད་རྩོ​ོལ་གྱི​ིས་བསྒྲུབས་པའི​ི་ཐོ​ོན་སྐྱེ​ེད་ཀྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཡང་དག་པར་འཚོ​ོ་ནུས་པའི​ི་འཚོ​ོ་བའི​ི་རང་དབང༌། འཚེ​ེ་མེ​ེད་ཞི​ི་

བའི​ི་ཐབས་ལམ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རང་དང་རང་གི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རང་དབང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་རང་དབང་ བཅས་ “རང་དབང་” དང༌།

༢། རང་ལས་གཞན་གཅེ​ེས་པར་བཟུང་སྟེ​ེ་གཞན་གྱི​ི་དོ​ོན་དུ་རང་ཉི​ིད་བློ​ོས་བཏང་ནས་སྲི​ི་ཞུ་སྒྲུབ་ནུས་པའི​ི་ “གཞན་

ཕན།”

༣། འབྱུང་འགྱུར་མི​ི་རབས་རྣམས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་ཁོ​ོར་ཡུག་དང་ཐོ​ོན་ཁུངས་ལ་གནོ​ོད་སྐྱོ​ོན་མི​ི་གཏོ​ོང་བར་ས་ཡི​ི་གོ​ོང་བུ་

འདི​ི་ཞི​ི་བདེ​ེ་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པ་དང༌། རང་གི​ི་ཕ་མེ​ེས་ནས་བྱུང་བའི​ི་རི​ིག་གཞུང་བཟང་པོ​ོ་རྣམས་བརྒྱུད་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ནུས་

པའི​ི་ “རྒྱུན་འཛི​ིན།”

༤། འཇི​ིག་རྟེ​ེན་སྤྱི​ིའི​ི་ཕན་བདེ​ེ་དང་འབྲེ​ེལ་ཞི​ིང་ཡུལ་དུས་ཀྱི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་དང་འཚམས་པའི​ི་ལྟ་གྲུབ་དང་ལམ་

ལུགས། དངོ​ོས་པོ​ོ། ལས་འགུལ་སོ​ོགས་གསར་གཏོ​ོད་བྱེ​ེད་ནུས་པའི​ི་ “གསར་གཏོ​ོད་” བཅས་བཞི​ི་དང་ལྡན་པའི​ི་ཡུལ་

མི​ི་བསྐྲུན་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན།།

ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལམ་ལུགས་དང་བསླབ་གཞི​ི།

ཐོ​ོག་མའི​ི་སྐབས་སུ་བོ​ོད་མི​ི་ཕལ་ཆེ​ེ་བ་དེ​ེང་དུས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་ལ་ཆ་རྒྱུས་མེ​ེད་ཅི​ིང་། བོ​ོད་སྐད་ལས་

གཞན་པའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་ཙམ་ཤེ​ེས་མཁན་ཡང་ཧ་ཅང་དཀོ​ོན་སྟབས། ཕྱི​ིའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་དེ​ེང་དུས་ཀྱི​ི་རི​ིག་གནས་ཐོ​ོག་

དམི​ིགས་བསལ་ཤུ གས་སྣོ​ོན་བསྐྱོ​ོན་པ་དང་ཆབས་ཅི​ིག བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་དང་རྒྱལ་རབས་ཆོ​ོས་འབྱུང་། རི​ིགས་ལམ་

ནང་ཆོ​ོས་སོ​ོགས་སྲོ​ོལ་རྒྱུན་རི​ིག་གནས་ཀྱི​ི་བསླབ་གཞི​ི་ཁག་ལོ​ོ་རི​ིམ་བཞི​ིན་གཏན་འབེ​ེབས་དང་བསྐྱར་ཞི​ིབ་གནང་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༦ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་། དྷ་ས་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་གྱི​ིས་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་དེ​ེ་སྔོ​ོན་འགྲོ​ོ་ནས་བཟུང་བསླབ་གཞི​ི་བོ​ོད་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་རི​ིམ་

གྱི​ིས་བསྒྱུར་ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༠ ལོ​ོར་སྔོ​ོན་འགྲོ​ོ་ནས་གཞི​ི་རི​ིམ་འོ​ོག་མ་བར་གྱི​ི་བསླབ་གཞི​ི་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བོ​ོད་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་

ཕབ་སྒྱུར་གྱི​ིས་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་བྱེ​ེད་པའི​ི་མ་ལག་འཐུས་ཚང་དུ་གྱུར།

སྔོ​ོན་འགྲོ​ོ་ནས་གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མ་འཛི​ིན་གྲྭ་བརྒྱད་པ་བར་གྱི​ི་བོ​ོད་ཡི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ་བོ​ོད་གཞུང་ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་

ཀྱི​ིས་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་དང་བསྐྱར་ཞི​ིབ་གནང་མུས་དང་། གཞི​ི་རི​ིམ་གོ​ོང་མ་འཛི​ིན་རི​ིམ་དགུ་པ་ནས་བཅུ་གཉི​ིས་བར་གྱི​ི་བསླབ་

གཞི​ི་བྱི​ིངས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུས་འབྲི​ིང་རི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (CBSE) ཀྱི​ིས་གཏན་འབེ​ེབས་བཞི​ིན་བཀོ​ོལ་

སྤྱོ​ོད་བྱེ​ེད་མུས་ཡི​ིན།

171

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་གོ​ོ་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད་མདོ​ོར་བསྡུས།

༡། དབུས་བོད་སློབ་འཛིན་ཚོགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༦ ལོ​ོར་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་ཚོ​ོགས་སྡེ​ེ་འདི​ི་བཞི​ིན་དབུས་བོ​ོད་སློ​ོབ་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་ (Central Tibetan

Schools Administration) ཞེ​ེས ་པར་མཚན་སྒྱུར་གནང་། ཚོ​ོག ས་པ་འདི​ི་ ཆེ​ེད་འཛུགས་ཀྱི​ིས ་བོ​ོད་མི​ི་ བཙན་བྱོ​ོལ ་བའི​ི་

དངོ​ོས་ཡོ​ོད་དགོ​ོས་མཁོ​ོར་གཞི​ིགས་ཏེ​ེ། སྔར་ཡོ​ོད་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་གི​ི་ཐོ​ོག་ཉི​ིན་སློ​ོབ་དང་གཏན་སློ​ོབ་གསར་འཛུགས་རྒྱ་ཆེ​ེར་

བསྐྱངས་པར། མོ​ོན་གྷོ​ོ་གཏན་ཉི​ིན་སློ​ོབ་གྲྭ་དང་། བྷན་ད་ར་ཉི​ིན་སློ​ོབ། ཀོ​ོ་ལེ​ེ་གྷལ་ཉི​ིན་སློ​ོབ། ཧུན་སུར་ཉི​ིན་སློ​ོབ། སྦེ​ེལ་ཀོ​ོབ་

བདེ​ེ་སླར་དབུས་སློ​ོབ། སོ​ོ་ན་མདའ་ཉི​ིན་སློ​ོབ། དྷོ​ོ་ལན་ཇི​ི་བོ​ོན་གཞི​ིས་ཉི​ིན་སློ​ོབ། མོ​ོན་གྷོ​ོ་གཞི​ིས་གྲོ​ོང་དྲུག་པའི​ི་ཉི​ིན་སློ​ོབ། བསྟན་འཛི​ིན་སྒང་ཉི​ིན་སློ​ོབ། མེ​ེའོ་ོ ཉི​ིན་སློ​ོབ། ར་སྦང་ལ་ཉི​ིན་སློ​ོབ། ཨ་ལི​ི་ཀུ་མ་རི​ི་ཉི​ིན་སློ​ོབ། གྷོ​ོ་ལ་ཐ་ལ་ཉི​ིན་སློ​ོབ། ཀེ​ེ་ལ་ཤ་ པུར་ཉི​ིན་སློ​ོབ། ཅོ​ོག་ཀུར་ཉི​ིན་སློ​ོབ། མོ​ོན་གྷོ​ོ་ཡན་ལག་སློ​ོབ་གྲྭ། ལོ​ོ་

བར་སི​ིང་ཉི​ིན་སློ​ོབ། མ་ཧནདྲ་གཌ་ཉི​ིན་སློ​ོབ། ཧ་པར་པུར་གཏན་

སློ​ོབ་བཅས་གཞི​ི་རི​ིམ་འོ​ོག་མ་ནས་གོ​ོང་མ་བར་གྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ ༢༨ ནང་སློ​ོབ་ཕྲུག་སྟོ​ོང་ཕྲག་མང་པོ​ོར་གནའ་དེ​ེང་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་བརྒྱུད་

སྤྲོ​ོད་གནང་བ་དང་། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ིས་ཆགས་ཁག་མི​ི་འདྲ་བའི​ི་

པར་རི​ིས། ༡༦་༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༤ ལོ​ོའི ི་དྷ་སྟེ​ེང་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་དབུ་ བརྙེ​ེས་པའི​ི་ཉི​ིན་མོ​ོའི ི་སྐུ་པར།

སྔོ​ོན་འགྲོ​ོའི ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ ༣༣ དང་། ཁྱབ་ཁོ​ོངས་སློ​ོབ་གྲྭ་མ་ཡི​ིན་པའི​ི་ བོ​ོད་སློ​ོབ་ ༨ ལའང་མཐུན་རྐྱེ​ེན་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་ཆད་མེ​ེད་གནང་ཡོ​ོད།

༢། དྷ་ས་བོ​ོད་ཕྲུག་ཁྱི​ིམ་སྡེ​ེ།

དྷ་ས་བོ​ོད་ཕྲུག་ཁྱི​ིམ་སྡེ​ེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠ ཕྱི​ི་ཟླ་ ༥ ཚེ​ེས་ ༡༧ ཉི​ིན་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བུ་བཅོ​ོལ་ཁང་གི​ི་མི​ིང་ཐོ​ོག་

གཞི​ི་རྩ་གང་ཡང་མེ​ེད་པའི​ི་ཐོ​ོག་འཕྲལ་གྲོ​ོན་སྐུ་སྒེ​ེར་ནས་གསོ​ོལ་སྩལ་གནང་སྟེ​ེ་ཀོ​ོ་ནེ​ེམ་དུ་དབུ་འཛུགས་གནང༌བ་དང་།

དེ​ེ་ཡང་ལ་དྭགས་ཀྱི​ི་ལམ་ཁ་བཟོ​ོ་བཞི​ིན་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོར་ས་ཆུ་མ་འཕྲོ​ོད་པ་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ནད་མནར་འཆི​ི་རྐྱེ​ེན་བྱུང་བའི​ི་

དཀའ་ངལ་འཕྲད་བཞི​ིན་པ་རྣམས་མཁྱེ​ེན་རྟོ​ོགས་བྱུང་བར་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་ཆེ​ེད་བུ་ཕྲུག་ ༥༡ ཐོ​ོག་མར་བཞེ​ེས་གནང་བ་ནས་ འགོ​ོ་ཚུགས་པ་རེ​ེད།

དེ​ེ་ནས་བོ​ོད་མི​ི་གནས་ཡུལ་ཁག་ནས་བུ་ཕྲུག་རི​ིམ་བཞེ​ེས་ཀྱི​ིས་ལོ​ོ་དེ​ེ་རང་དུ་བུ་ཕྲུག་ ༤༩༧ འབྱོ​ོར་ཡོ​ོད། ཐོ​ོག་

མའི​ི་ལས་གཞི​ི་ཀོ​ོ་ནེ​ེམ་དུ་དབུ་འཛུགས་ཀྱི​ིས་སྐུའི​ི་གཅེ​ེན་མོ​ོ་ཚེ​ེ་རི​ིང་སྒྲོ​ོལ་མ་མཆོ​ོག་དང་ཕྱག་རོ​ོགས་བཀའ་ཟུར་སྐུ་ངོ​ོ་

ཐུབ་བསྟན་ཉི​ིན་བྱེ​ེད་གཉི​ིས་ནས་བཀའ་འབྲེ​ེལ་ལྟར་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་པ་དང༌། སྐབས་དེ​ེའི​ི་མཛད་འཆར་ལྟར། སློ​ོབ་

172

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

ལོ​ོ་སོ​ོན་པའི​ི་བུ་ཕྲུག་རྣམས་གཏན་སློ​ོབ་ཁག་འཛུགས་རི​ིམ་བཞི​ིན་དེ​ེ་དག་གི​ི་ནང་གཏོ​ོང་རྒྱུ་སོ​ོགས་ཡར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ལམ་

དུ་ཞུགས་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང༌། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༤ ལོ​ོར་དབུ་འཛི​ིན་སྐུའི​ི་གཅེ​ེན་མོ​ོ་ཚེ​ེ་རི​ིང་སྒྲོ​ོལ་མ་མཆོ​ོག་སྐུ་ཚེ​ེ་མ་ཟི​ིན་ པའི​ི་ཡི​ིད་སྐྱོ​ོའི ི་གནས་ཚུལ་བྱུང་ཞི​ིང༌། དེ​ེ་རྗེ​ེས་སྐུའི​ི་གཅུང་མོ​ོ་བཀའ་ཟུར་རྗེ​ེ་བཙུན་པདྨ་མཆོ​ོག་ལ་ཐུགས་འགན་སྩལ་བ་ བཞི​ིན་མུ་མཐུད་མཇུག་སྐྱོ​ོང་གི​ིས་རྒྱུན་གཏན་གནང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༡ ལོ​ོར་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བུ་བཅོ​ོལ་ཁང་དེ​ེ་བཞི​ིན་

བོ​ོད་ཕྲུག་ཁྱི​ིམ་སྡེ​ེར་མི​ིང་བསྒྱུར་དང་འབྲེ​ེལ་ཁྲི​ིམས་མཐུན་དེ​ེབ་སྐྱེ​ེལ་གནང་སྟེ​ེ། དམི​ིགས་ཡུལ་གཙོ​ོ་བོ​ོ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་ སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་གསལ་བ་བཞི​ིན་ལས་འགུལ་འགོ​ོ་འཛུགས་གནང་གལ་ཆེ​ེ་བ་ལྟར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༤ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་དབུས་འབྲི​ིང་

རི​ིམ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (CBSE) འོ​ོག་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཐོ​ོབ་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༣ ལོ​ོར་དྷ་ས་བོ​ོད་ཕྲུག་ཁྱི​ིམ་ སྡེ​ེའི​ི་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་ ༡༨ ལ་ཁྱོ​ོན་སློ​ོབ་ཕྲུག་གྲངས་ ༥༧༨༦ ཙམ་ཡོ​ོད།

༣། མ་སུ་རི​ི་བོ​ོད་ཕྲུག་ཁྱི​ིམ་སྡེ​ེ།

མ་སུ་རི​ི་བོ​ོད་ཕྲུག་ཁྱི​ིམ་སྡེ​ེ་ནི​ི། རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱོ​ོགས་ཨུཏཱར་ཁཱནཌ་མངའ་སྡེ​ེའི​ི་ལྡེ​ེ་ར་ལྡུན་གྲོ​ོང་ཁྱེ​ེར་ཉེ​ེ་ཁུལ་གྱི​ི་མ་སུ་

རི​ི་ཞེ​ེས་པའི​ི་རི​ི་གྲོ​ོང་དུ་ཆགས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠ ཟླ་ ༣ པར་མ་སུ་རི​ིར་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ཐོ​ོག་མར་དབུ་

འཛུགས་ཐོ​ོག ལྷ་ལྕམ་ཕྲེ​ེང་རི​ིང་རི​ིན་ཆེ​ེན་སྒྲོ​ོལ་མ་མཆོ​ོག་ལ་སློ​ོབ་ཕྲུག་སྡོ​ོད་ཁང་གསར་འཛུགས་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་

དགོ​ོས་པའི​ི་ཕྱག་རྟགས་ཕེ​ེབས་པ་དང་ཆབས་ཅི​ིག་ྋགོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་སྐུ་སྒེ​ེར་ནས་འཕྲལ་གྲོ​ོན་གསོ​ོལ་སྩལ་གནང་བར་

བརྟེ​ེན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༢ ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༧ ཉི​ིན་ཁྱི​ིམ་ཚང་གསུམ་ནང་བོ​ོད་རི​ིགས་དྭ་ཕྲུག་ཉམ་ཐག་ ༦༨ ལ་གཟི​ིགས་སྐྱོ​ོང་ གནང་འགོ​ོ་བཙུགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༣ ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༢༢ ཉི​ིན་བོ​ོད་ཕྲུག་ཁྱི​ིམ་སྡེ​ེ་ཚོ​ོགས་པ་འདི​ི་བཞི​ིན་རྒྱ་གར་གཞུང་ལ་ཁྲི​ིམས་མཐུན་དེ​ེབ་

སྐྱེ​ེལ་ཞུས་ཐོ​ོབ་བྱུང་སྟེ​ེ་དངོ​ོས་སུ་དབུ་བརྙེ​ེས་པ་དང་། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༦༣ ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༢༣ ཉི​ིན་འགན་འཛི​ིན་ལྷན་ ཚོ​ོགས་ཐེ​ེངས་དང་པོ​ོ་སྐོ​ོང་ཚོ​ོགས་གནང་སྟེ​ེ། བོ​ོད་ཕྲུག་

ཁྱི​ིམ་སྡེ​ེ་ཚོ​ོགས་པ་དངོ​ོས་སུ་དབུ་བརྙེ​ེས་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་

ཐོ​ོབ་པ་ནས་ད་ཡོ​ོད་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་མ་སུ་རི​ི་བོ​ོད་ཕྲུག་ ཁྱི​ིམ་སྡེ​ེ་འཕེ​ེལ་རྒྱས་བྱུང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༣ ལོ​ོར་མ་སུ་རི​ི་བོ​ོད་ཕྲུག་ཁྱི​ིམ་སྡེ​ེའི​ི་

འོ​ོག་མ་སུ་རི​ི་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་དང་། ཡན་ལག་སློ​ོབ་གྲྭ་ར་ཇ་

པུར་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་དང་། བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་གླི​ིང་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ། གྷོ​ོ་རི​ི་མ་

པར་རི​ིས། ༡༦་༢ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༡ ཡས་མས་སུ་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་མ་སུ་ རི​ིར་ཆི​ིབས་བསྒྱུར་སྐབས།

173

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཕྷི​ི�་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་བཅས་ཁྱོ​ོན་སློ​ོབ་ཕྲུག་གྲངས་ ༡༤༦༣ ཙམ་ཡོ​ོད། ༤། སམ་བྷོ​ོ་ཊ་བོ​ོད་སློ​ོབ་ཚོ​ོགས་པ།

སྐབས་དེ​ེར་དབུས་བོ​ོད་སློ​ོབ་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་དང་། བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་སུ་མེ​ེད་པའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་གཅི​ིག་

ལ་ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ནས་ཐད་ཀར་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་སྟངས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་མུས་སུ་ཡོ​ོད་པར། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྤེ​ེལ་དང་། མཐུན་རྐྱེ​ེན་མཁོ​ོ་སྤྲོ​ོད། འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་སྟངས་འཛི​ིན་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལས་དོ​ོན་རྣམས་སྔར་ལྷག་ཚགས་ཚུད་ཡོ​ོང་སླད་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༩

ལོ​ོར་སཾ​ཾ་བྷོ​ོ་ཊ་བོ​ོད་སློ​ོབ་ཚོ​ོགས་པ་གསར་འཛུགས་ཞུས་ཏེ​ེ། ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་ཐད་ཀའི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་འོ​ོག་ཡོ​ོད་

པའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་རྣམས་རྩི​ིས་ལེ​ེན་ཞུས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༣ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་དབུས་གཞུང་གི​ིས་ཞི​ིབ་འཇུག་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཞི​ིག་ཆེ​ེད་འཛུགས་ཀྱི​ིས་དབུས་བོ​ོད་སློ​ོབ་

འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་སློ​ོབ་ཁག་གི​ི་གནས་བབ་ལ་ཞི​ིབ་འཇུག་གཏི​ིང་ཟབ་ཅི​ིག་གནང་བར། ཞི​ིབ་འཇུག་སྙན་ཐོ​ོའི ི་

ནང་། དབུས་བོ​ོད་སློ​ོབ་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ི་བཙན་བྱོ​ོལ་བའི​ི་བུ་ཕྲུག་རྣམས་ལ་ཤེས ེ ་ཡོ​ོན་སྦྱོ​ོར་སྤྲོ​ོད་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་རི​ིག་

གཞུང་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་སླད་ཆེ​ེད་འཛུགས་ཞུས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས། འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་ ༤༢ རི​ིང་ཚོ​ོགས་པ་འདི​ིས་ལས་དོ​ོན་རྒྱུན་

སྐྱོ​ོང་བྱས་ཏེ​ེ། ད་ཆ་དམི​ིགས་ཡུལ་གཉི​ིས་པོ​ོ་ཡོ​ོངས་སུ་བསྒྲུབས་ཡོ​ོད། ཅེ​ེས་དང་། བོ​ོད་མི​ིའི་ི སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཤེས ེ ་རི​ིག་ལས་

ཁུངས་ལ་ད་ཆ་ཉམས་མྱོ​ོང་དང་། མི​ི་ཆའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སོ​ོགས་གང་ལེ​ེགས་འཛོ​ོམས་ཡོ​ོད་པས། དབུས་བོ​ོད་སློ​ོབ་འཛི​ིན་

ཚོ​ོགས་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་སློ​ོབ་གྲྭ་རྣམས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ཁྱབ་ཁོ​ོངས་སློ​ོབ་གྲྭར་ཟླ་བསྒྲི​ིལ་ གཏོ​ོང་རྒྱུ་དང་། སློ​ོབ་གྲྭ་དེ​ེ་དག་ལ་རྒྱ་གར་གཞུང་ནས་འགྲོ​ོ་གྲོ​ོན་རྒྱས་བཅད་ཀྱི​ིས་མཐུན་སྦྱོ​ོར་གནང་རྒྱུ། ཞེ​ེས་རྒྱབ་གཉེ​ེར་

གནང་བ་བཞི​ིན། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ནས་ཀྱང་སློ​ོབ་གྲྭ་ཟླ་བསྒྲི​ིལ་གནང་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཆར་ཟི​ིན་ སྔ་ཕྱི​ིར་ཕུལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༣ ཟླ་དང་པོ​ོའི ི་ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན་རྒྱ་གར་བློ​ོན་ཆེ​ེན་ལས་ཁུངས་ནས་དབུས་བོ​ོད་སློ​ོབ་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་ཁྱབ་

ཁོ​ོངས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་རྣམས་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ལ་རྩི​ིས་སྤྲོ​ོད་གནང་རྒྱུ་འགོ​ོ་ཚུགས་ཏེ​ེ། ཐོ​ོག་མར་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་གཞི​ིས་སྒར་ ཁག་གི​ི་སྔོ​ོན་འགྲོ​ོའི ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ ༣༣ རྩི​ིས་ལེ​ེན་ཞུས་པ་ནས་བཟུང་རི​ིམ་གྱི​ིས་གཞི​ི་རི​ིམ་འོ​ོག་མ་དང་། གཞི​ི་རི​ིམ་བར་མ།

གཞི​ི་རི​ིམ་གོ​ོང་མ་བཅས་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་རྩི​ིས་ལེ​ེན་གྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༡ ཟླ་ ༡༢ ཚེ​ེས་ ༣༡ ནང་ཚུད་སློ​ོབ་གྲྭ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་

སཾ​ཾ་བྷོ​ོ་ཊ་བོ​ོད་སློ​ོབ་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་ནས་རྩི​ིས་ལེ​ེན་གྲུབ་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༢ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༢༨ ཉི​ིན་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་

ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་རི​ིག་བཀའ་བློ​ོན་དང་། ཤེ​ེས་རི​ིག་དྲུང་ཆེ​ེ་རྣམ་གཉི​ིས་དབུས་བོ​ོད་སློ​ོབ་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལས་ཁུངས་སུ་ཆེ​ེད་

བཅར་གྱི​ིས་དབུས་བོ​ོད་སློ​ོབ་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལས་དོ​ོན་མཚམས་འཇོ​ོག་དང་ཐུགས་རྗེ​ེ་ཆེ​ེ་ཞུས།

མདོ​ོར་ན་རྒྱ་གར་གཞུང་མང་གཉི​ིས་ནས་འདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ངོ​ོ་དྲུག་ཅུ་ལྷག་གི​ི་རི​ིང་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་ལ་ཤེ​ེས་

174

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

ཡོ​ོན་སྦྱོ​ོར་སྤྲོ​ོད་ཆེ​ེད་མཐུན་འགྱུར་རོ​ོགས་རམ་ཚད་མེ​ེད་གནང་སྟེ​ེ། བཙན་བྱོ​ོལ་བ་མི​ི་རབས་རི​ིམ་བརྒྱུད་ཀྱི​ི་བུ་ཕྲུག་ཁྲི​ི་

ཕྲག་དུ་མ་ལ་གོ​ོ་སྐབས་བཟང་པོ​ོ་ཐོ​ོབ་ཡོ​ོད་པར་བརྟེ​ེན། བོ​ོད་དོ​ོན་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་གསོ​ོན་ཉར་ཐུབ་པ་བྱུང་

ཡོ​ོད།

༥། བལ་ཡུལ་གངས་ཅན་བདེ​ེ་རྩ་ཚོ​ོགས་པ།

བལ་ཡུལ་ནང་ཐོ​ོག་མར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠ ནས་འགོ​ོ་འཛུགས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་རྒྱ་གྲམ་དམར་པོ​ོ་དང་སུད་སི​ི་ལས་

ཁུངས་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་གནང་ཞི​ིང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༤ ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༢༢ ཉི​ིན་བལ་ཡུལ་གཞུང་དང་སུད་སི​ི་

དབར་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་གྱི​ིས་གན་ཡི​ིག་བཞག སུད་སི​ི་ས་ཊ་རོ​ོགས་ཚོ​ོགས་དང་བལ་ཡུལ་རྒྱ་གྲམ་དམར་པོ​ོ་གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་དེ​ེ་སྔའི​ི་

སློ​ོབ་གྲྭ་དང་། བཟོ​ོ་གཞི​ིས་ཁག་འཇུག་སྐྱོ​ོང་གནང་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ས་ཆ་རྣམས་བོ​ོད་མི​ི་སྐྱབས་བཅོ​ོལ་བའི​ི་བདེ​ེ་དོ​ོན་ཆེ​ེད་

བལ་ཡུལ་རྒྱ་གྲམ་དམར་པོ​ོའི ི་མི​ིང་ཐོ​ོག་དེ​ེབ་སྐྱེ​ེལ་གནང་།

ཕྱི​ིས་སུ་བོ​ོད་མི​ི་རྣམས་རང་མགོ​ོ་རང་ཐོ​ོན་ཡོ​ོང་སླད་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༦ ཙམ་ལ་བཟོ​ོ་གཞི​ིས་ཁག་གི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་འགན་

དབང་ཆ་ཚང་བོ​ོད་གཞུང་གི​ིས་གཙང་བཞེ​ེས་གནང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༢

ཟླ་ ༢ ཚེ​ེས་ ༢༥ ཉི​ིན་བལ་ཡུལ་གངས་ཅན་བདེ​ེ་རྩའི​ི་ལས་ཁུངས་བོ​ོད་

མི​ི་སྐྱབས་བཅོ​ོལ་བའི​ི་དགོ​ོས་མཁོ​ོ་ལྟར་དབུ་འཛུགས་གནང་རྒྱུའི​ི་ཐག་

གཅོ​ོད་དང་མོ​ོས་མཐུན་བྱུང་།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༡ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་དྷ་ས་བོ​ོད་ཁྱི​ིམ་དང་། མ་སུ་རི​ི་བོ​ོད་

ཁྱི​ིམ་ལྟར་བལ་ཡུལ་ཁུལ་གྱི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཤེ​ེས་རི​ིག་

ལས་ཁུངས་ཀྱི​ི་ བཀོ​ོད ་ཁྱབ་འོ​ོག ་གངས་ཅན་བདེ​ེ་ རྩ་ནས་འཛི​ིན ་སྐྱོ​ོང ་ སྟངས་འཛི​ིན་ཞུ་འགོ​ོ་ཚུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༣ ལོ​ོར་སློ​ོབ་གྲྭ་ ༩ ལ་སློ​ོབ་

ཕྲུག་ཁྱོ​ོན་བསྡོ​ོམས་གྲངས་ ༡༥༠༠ ལྷག་ཙམ་ཡོ​ོད།

175

པར་རི​ིས། ༡༦་༣ བཀྲ་ཤི​ིས་གླི​ིང་། པོ​ོག་ར།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ནང་དུ་ལག་བསྟར་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་པའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས།

རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་པའི​ི་ཕྲུ་གུ་ཚོ​ོ་མུ་མཐུད་གྲོ​ོང་གསེ​ེབ་ནང་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་མི​ི་

ཆོ​ོག་པར་ཕ་མ་ཚོ​ོར་བཙན་ཤེདེ ་ཀྱི​ིས་བཅའ་སྡོ​ོད་སློ​ོབ་གྲྭར་གཏོ​ོང་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། སློ​ོབ་གྲྭ་དེ​ེ་དག་ནི​ི་རྒྱ་ནག་

དམར་ཤོ​ོག་སྲི​ིད་གཞུང་གི​ི་དབང་སྒྱུར་ལ་འགོ​ོག་རྐྱེ​ེན་བཟོ​ོ་བའི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་ཁག་མེ​ེད་པར་བཟོ​ོ་ཆེ​ེད། སློ​ོབ་ཚན་ཚང་མ་

རྒྱ་སྐད་ལམ་ནས་ཁྲི​ིད་པ་དང་། སློ​ོབ་ཕྲུག་ཚོ​ོ་རང་གི​ི་ཕ་མ་དང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནས་རྒྱང་རི​ིང་སྡོ​ོད་དགོ​ོས་པ། སློ​ོབ་

ཕྲུག་ཚོ​ོར་ཆབ་སྲི​ིད་རང་བཞི​ིན་གྱི​ི་སློ​ོབ་གསོ​ོ་ཟེ​ེར་བ་སྤྲད་ནས་རང་གི​ི་ཕ་སྐད་བརྗེ​ེད་ཅི​ིང་རང་གི​ི་རི​ིག་གཞུང་དང་

རྒྱང་ཐག་རི​ིང་དུ་བཏང་སྟེ​ེ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་རྩ་མེ​ེད་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ཡང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༡ ལོ​ོའི ི་སྙན་ཐོ​ོར་གཞི​ིགས་ ན་ལོ​ོ་ ༦ ནས་ ༡༨ བར་གྱི​ི་བྱི​ིས་པ་ཁྱོ​ོན་ ༨༠༠,༠༠༠ ནས་ ༩༠༠,༠༠༠ ལྷག་ཁོ​ོ་ཚོ​ོའི​ི་ཁྱི​ིམ་ཚང་དང་ཁུལ་སྡེ​ེ་སོ​ོ་སོ​ོ་ ནས་ཁ་བྲལ་དུ་བཏང་ཡོ​ོད།

176

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ

སྦྱོང་ཚན། དང་པོ། ལན་འགྲིག་པར་རྟགས་རྒྱོབ།

༡། བརྗོད་གཞི་ཅི་འདྲ་ཞིག་གི་ཐོག་རང་ཉིད་ཀྱི་བསམ་ཚུལ་སྤུངས་པ་དང་དྭོགས་འདྲི་བྱེད་པ། ཀ) བསམ་སྤྱོད་ཀྱི་རང་དབང་། ཁ) འཚོ་བའི་རང་དབང་།

ག) སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི་རང་དབང་།

༢། ཤིང་ནགས་འདེབས་འཛུགས་བྱེད་པ་དང་གཏེར་རྫས་སྔོག་འདོན་མི་བྱེད་པ། ཀ) ཁོར་ཡུག་རྒྱུན་འཛིན།

ཁ) རིག་གཞུང་རྒྱུན་འཛིན།

༣། རང་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་དཔྱོད་བེད་སྤྱོད་ཀྱིས་དཀའ་ངལ་སེལ་ཐབས་འདྲ་མིན་འཚོལ་བ། ཀ) རང་དབང་།

ཁ) གསར་གཏོད།

ག) གཞན་ཕན།

༤། གཞན་གྱི་དཀའ་ངལ་ཚོར་ཏེ་སེམས་ཁུར་རོགས་རམ་བྱེད་པ། ཀ) རྒྱུན་འཛིན།

ག) སྐད་ཡིག་རྒྱུན་འཛིན།

ཁ) རང་དབང་།

ག) གཞན་ཕན།

༥། འབད་བརྩོན་ལྷོད་མེད་ཀྱིས་རྒྱུན་དུ་སློབ་ལ་བརྩོན་པ།(དམ་བཅའ།)

འཚོ་བའི་དགོས་མཁོ་དང་འཚམ་པའི་ཐོག་ནས་རང་འཚོ་ཐུབ་པར་བྱེད་པ།(རྒྱུ་མཚན།) ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

གཉིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། དྷ་ས་བོད་ཕྲུག་ཁྱིམ་སྡེ་ཐོག་མར་ས་གནས་གང་དུ་དབུ་འཛུགས་གནང་བ་དང་ཐུགས་འགན་སུས་བཞེས་ཡོད། ༢། མ་སུ་རི་བོད་ཕྲུག་ཁྱིམ་སྡེ་འདི་བཞིན་རྒྱ་གར་གཞུང་ལ་ཁྲིམས་མཐུན་དེབ་སྐྱེལ་ག་དུས་ཞུས་ཐུབ་ཡོད། ༣། སཾ་བྷོ་ཊ་བོད་སློབ་ཚོགས་པ་གསར་འཛུགས་ཞུ་དགོས་དོན་གང་ཡིན།

༤། རྒྱ་གཞུང་གིས་བོད་ནང་དུ་ལག་བསྟར་བྱེད་བཞིན་པའི་ཤེས་ཡོན་སྲིད་བྱུས་ཀྱི་དམིགས་ཡུལ་གང་ཡིན།

177

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གསུམ་པ། བྱེད་སྒོ།

བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་གཞི་རིམ་གྱི་ཤེས་ཡོན་སྲིད་བྱུས་དང་རྒྱ་གཞུང་གིས་བོད་ནང་ལག་བསྟར་བྱེད་པའི་ཤེས་

ཡོན་སྲིད་བྱུས་གཉིས་ལ་མཚུངས་པ་དང་མི་མཚུངས་པའི་ཆ་གང་དག་ཡོད་པ་རྣམས་རེའུ་མིག་ཏུ་སྐོངས། བཙན་བོད་མིའི་ཤེས་ཡོན་སྲིད་བྱུས། མི་མཚུངས་པ།

མཚུངས་པ།

178

རྒྱ་གཞུང་གི་ཤེས་ཡོན་སྲིད་བྱུས། མི་མཚུངས་པ།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་སྲི​ིད་དོ​ོན་གྱི​ི་འཚོ​ོ་བ། གལ་ཆེ​ེའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་ན་ མེ​ེད་པ་དེ​ེ་ཡི​ིན། གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་དེ​ེའི​ི་ནང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་དང་།

གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་མ། གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་འོ​ོག་མ་བཅས་ཡོ​ོད།

བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་འདི​ི་ནི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༡ ཟླ་ ༦ ཚེ​ེས་

༡༤ཉི​ིན་གཏན་ལ་ཕབ་ཅི​ིང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ ༡༩༩༡ ཟླ་ ༦ ཚེ​ེས་ ༢༨ ཉི​ིན་

སྤྱི​ི་ནོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཆོ​ོག་མཆན་ བསྩལ་བ་ནས་ཁྲི​ིམས་སུ་གྱུར་པ་ཡི​ིན།

འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་གཞུང་དང་སྒྲི​ིག་འཛུགས་སུ་ཞི​ིག་

གི​ིས་སྤྲོ​ོད་མི​ི་དགོ​ོས་པར་ང་ཚོ​ོ་འགྲོ​ོ་བ་མི​ི་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས་

ཕོ​ོ་མོ​ོ་དང་། རི​ིགས་རུས། རྒྱལ་ཁབ་སོ​ོགས་དབྱེ​ེ་བ་མེ​ེད་པར་རང་

བཞི​ིན་ལྷན་སྐྱེ​ེས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༡༧

རྒྱ་གར་གྱི་གྲོས་ཚོགས།

༄༅། །རྒྱ་གར་གྱི་གྲོས་ཚོགས་ (Indian Parliament) ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ཁྲིམས་བཟོ་ལྷན་ཚོགས་གོང་ན་མེད་པ་དེ་ཡིན། གྲོས་ཚོགས་དེའི་ནང་རྒྱ་གར་གྱི་སྲིད་འཛིན་དང་།(President) གྲོས་ཚོགས་གོང་མ། (Rajya Sabha) གྲོས་ཚོགས་འོག་མ་

(Lok Sabha) བཅས་ཡོད།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༤༧ ཟླ་ ༨ ཚེས་ ༡༥ ཉིན་རྒྱ་གར་ཨིན་ཇིའི་དབང་བསྒྱུར་འོག་ནས་རང་བཙན་

ཐོབ་པ་དང་། ཉིན་དེ་ནི་རྒྱ་གར་མི་མང་གིས་འདས་པའི་ལོ་ཟླ་མང་པོའི་རིང་བཀའ་སྡུག་མཉམ་མྱོང་གིས་ཨིན་ཇིའི་བཙན་ གནོན་དང་། བློ་འདོད་མེད་པའི་ཐག་གཅོད་མང་པོར་འཐབ་རྩོད་བྱས་པའི་གཡུར་དུ་ཟ་བའི་གྲུབ་འབྲས་ཤིག་ཡིན།

དཀའ་སྡུག་གི་ལོ་ཟླ་དེའི་རིང་། ཁོ་ཚོར་རང་དབང་དང་། འདྲ་མཉམ། གཞུང་གི་ཐག་གཅོད་སོགས་ལ་མི་མང་

གིས་མཉམ་ཞུགས་བྱེད་ཐུབ་པའི་སེམས་ཤུགས་དང་ཕུགས་འདུན་སྐྱེས་ཡོད་པ་རྣམས་གསར་དུ་བཟོས་པའི་རྒྱ་གར་

མང་གཙོའི་གཞུང་གི་རྩ་ཁྲིམས་སུ་གཏན་ལ་འབེབས་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོད། རྩ་ཁྲིམས་དེ་ནི་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༠ ཟླ་ ༡ ཚེས་ ༢༦ ཉིན་གཏན་འབེབས་ཞུས་པ་དང་། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༢ ཟླ་ ༤ པའི་ནང་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་འཐུས་མི་ཐེངས་དང་པོ་བསྐོ་གཞག་ ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོད།

རྒྱ་གར་དབུས་གཞུང་གི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གསར་པ།

རྒྱ་གར་དབུས་གཞུང་གི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་རྙི​ིང་པ།

པར་རི​ིས། ༡༧་༡

180

སྤྱི་ཚོགས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་འཚ

མི​ི་མང་དང་འཐུས་མི​ི། (People and their representative)

མང་གཙོའི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་གལ་གནད་ཆེ་ཤོས་ཤིག་ནི་མི་མང་གི་འདོད་པ། མོས་མཐུན། མཉམ་ཞུགས་བཅས་

ཡིན། མི་མང་གི་མཉམ་ཞུགས་ལ་བརྟེན་ནས་མང་གཙོའི་གཞུང་འཛུགས་ཐུབ་པ་དང་། ལག་བསྟར་བྱེད་ཐུབ་པ་ཡོང་གི་ ཡོད། དེར་བརྟེན་མི་མང་ནི་མང་གཙོའི་གྲུབ་ཆ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། གཞུང་དང་སྒྲིག་འཛུགས་གང་འདྲ་ཞིག་ ཡིན་རུང་མི་མང་ལ་ཡིད་ཆེས་བྱེད་རྒྱུ་ཧ་ཅང་གལ་ཆེན་པོ་ཡིན། གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་ལས་འགན། (The Role of Parliament)

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༢ ལོར་བཙུགས་པའི་རྒྱ་གར་གྲོས་ཚོགས་ནི་རྒྱ་གར་མི་མང་གིས་མང་གཙོའི་རྩ་འཛིན་ཁག་ལ་ཡིད་

ཆེས་ཇི་ཙམ་ཡོད་པའི་རྣམ་པ་མཚོན་ཐུབ། རྒྱ་གར་གྱི་གྲོས་ཚོགས་ནི་མི་མང་གི་འཐུས་མིས་གྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན་པས་

དབང་ཚད་ཧ་ཅང་ཆེན་པོ་ཡོད། གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་འོས་བསྡུའི་འགྲོ་སྟངས་ནི་ཁྱེད་ཀྱི་འཛིན་རིམ་བདུན་པའི་ནང་རྒྱ་གར་ གྱི་མངའ་སྡེའི་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་འོ ས་བསྡུའི་འགྲོ་སྟངས་སྐོར་སྦྱངས་པ་དང་གཅིག་མཚུངས་ཡིན།

རྒྱ་གར་དབུས་གཞུང་གི​ི་སྲི​ིད་འཛི​ིན་ནི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་འོ​ོག་གཉི​ིས་ཀ་ཁྲི​ིམས་སར་བཀའ་འགུགས་བྱེ​ེད་པ་

(Summon) དང་། ཚོ​ོགས་མཚམས་འཇོ​ོག་པ། (Prorogue)

ཚད་ལྡན་ཡོ​ོད།

གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་འོ​ོག་མ་འཕོ​ོ་འགྱུར་གཏོ​ོང་བ་བཅས་ཀྱི​ི་དབང་

གྲོས་ཚོགས་འོག་མ། (Lok Sabha)

༡། གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་འོ​ོག་མའི​ི་འཐུས་མི​ི་རྣམས་མི​ི་མང་གི​ིས་ཐད་ཀར་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འཐུས་མི​ིའི​ི་གྲངས་ ཚད་ཀྱང་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་ཡོ​ོད། ད་ལྟའི​ི་ཆར་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་འོ​ོག་མའི​ི་ནང་འཐུས་མི​ིའི​ི་རྐུབ་སྟེ​ེགས་གྲངས་

༥༤༣ ཡོ​ོད།

༢། གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་འོ​ོག་མའི​ི་འོ​ོས་བསྡུ་ནི​ི་ལོ​ོ་ལྔའི​ི་

ནང་ཞུ་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད་ལ། ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་ པ་ (Political Parties) ཚང་མ་འོ​ོས་བསྡུའི​ི་

ནང་ཞུགས་ཆོ​ོག ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་གང་

རུང་ལ་རྐུབ་སྟེ​ེ ག ས་བརྒྱ་ཆ་ལྔ་བཅུ་

(རྐུབ་སྟེ​ེགས་ ༢༧༢) ལས་མང་བ་ཐོ​ོབ་

པ་དེ​ེ་ལ་གཞུང་འཛི​ིན་ཚོ​ོགས་པ་ (Ruling Government) ཞེ​ེས་ཟེ​ེར།

181

པར་རི​ིས། ༡༧་༢ གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་འོ​ོག་མ།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༣། སྐབས་རེ​ེར་བརྒྱ་ཆ་ལྔ་བཅུ་ལས་མ་མང་བའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་གཅི​ིག་ཀྱང་མེ​ེད་པ་ཡོ​ོང་སྲི​ིད། གནས་

སྟངས་དེ​ེའི​ི་སྐབས་ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་གཉི​ིས་སམ་འགའ་ཤས་མཉམ་རུབ་ཀྱི​ིས་གཞུང་འཛི​ིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དེ​ེ་

ལ་མཉམ་སྡེ​ེབ་སྲི​ིད་གཞུང་ (Coalition Government) ཡང་ཟེ​ེར།

༤། མང་མོས་ཐོབ་ཟིན་པའི་ཆབ་སྲིད་ཚོགས་པ་ (Majority Party) དེའི་འགོ་ཁྲིད་སྲིད་བློན་དུ་འདེམས་པ་དང་། མང་ མོས་ཐོབ་ཟིན་པའི་ཆབ་སྲིད་ཚོགས་པ་དེའི་ནང་ཁུལ་ནས་ཕོ་མོ་དབྱེར་མེད་ཀྱི་བློན་ཆེན་གྱི་འོས་མི་འདོན་གྱི་ ཡོད།

༥། གྲོས་ཚོགས་ལམ་ལུགས་ཀྱི་གཞུང་དེའི་སྲིད་བློན་ (Prime Minister) དང་བཀའ་ཤག་ལྷན་ཚོགས་ (Council of Ministers) ནས་འཛིན་སྐྱོང་གི་ཐུགས་འགན་བཞེས་ཀྱི་ཡོད།

གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་མ།(Rajya Sabha)

༡། རྒྱ་གར་དབུས་གཞུང་གི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་

མའི​ི་ནང་རྒྱ་གར་མངའ་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ི་འཐུས་མི​ི་རྣམས་

ཡོ​ོད།

༢། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ གྲོ​ོས ་ཚོ​ོག ས་གོ​ོང ་མས་ཀྱང་

ཁྲི​ིམ ས་བཟོ​ོ་ ཆོ​ོག ་པ་དང་། གྲོ​ོས ་ཚོ​ོག ས་འོ​ོག ་མའི​ི་

ཁྲི​ིམས་འཆར་ (Bill) ཁག་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་མ་བརྒྱུད་ ནས་གཏན་འབེ​ེ​ེབས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ​ེར་བརྟེ​ེན་

པར་རི​ིས། ༡༧་༣ གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་མ།

གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་མ་ཡང་ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོའི ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ ནང་གལ་འགངས་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

༣། གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་མའི​ི་འཐུས་མི​ི་རྣམས་ནི​ི་འདེ​ེམས་ཐོ​ོན་བྱུང་བའི​ི་མངའ་སྡེ​ེ་ཁག་གི​ི་འཐུས་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་འོ​ོས་

བསྡུ་ལམ་ནས་འདེ​ེམས་སྲོ​ོལ་ཡོ​ོད།

༤། ད་ལྟའི​ི་ཆར་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་མའི​ི་ནང་འཐུས་མི​ི་གྲངས་ ༢༣༣ དང་སྲི​ིད་འཛི​ིན་གྱི​ིས་ཐད་བསྐོ​ོ་བྱས་པ་གྲངས་

༡༢ བཅས་ཡོ​ོད།

སྟངས་འཛི​ིན་དང་། ལམ་སྟོ​ོན། བརྡ་ལན་སྤྲོ​ོད་པ།(Control, guide, and inform the government)

རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནི​ི་དྲི​ི་བའི​ི་དུས་ཚོ​ོད་ (Question Hour) ལས་དབུ་འཛུགས་ཞུ་ཡི​ི་ཡོ​ོད། དྲི​ི་བའི​ི་དུས་ཚོ​ོད་ནི​ི་

182

སྤྱི་ཚོགས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་འཚ

གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལས་རི​ིམ་གནད་འགག་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ལས་རི​ིམ་འདི​ི་བརྒྱུད་འཐུས་མི​ི་རྣམ་པས་གཞུང་གི​ི་ལས་དོ​ོན་

དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་གནད་དོ​ོན་ཁག་སྙན་སེ​ེང་ཞུ་ཡི​ི་ཡོ​ོད།

ཁྲིམས་བཟོ་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་བཀའ་ཤག་ལ་སྟངས་འཛིན་བྱེད་རྒྱུ་དང་། གཞུང་གིས་འཛིན་སྐྱོང་གནང་སྟངས་

ཐད་ནོར་འཁྲུལ། མི་མང་གི་བསམ་ཚུལ་གང་ཡིན་པ་འཐུས་མིས་བརྡ་ལན་སྤྲོད་རྒྱུའི་གོ་སྐབས་ཤིག་ཀྱང་ཡིན།

ཁ་གཏད་ཚོགས་པས་ (Opposition Party) ཀྱང་མང་གཙོའི་གཞུང་ཚགས་ཚུད་ཡོང་བའི་འགན་འཁུར་ལེན་བཞིན་

ཡོད། ཁོ་ཚོས་གཞུང་གི་སྲིད་བྱུས་དང་བྱ་གཞག་ཁག་གི་སྐྱོན་ཆ་ཐེར་འདོན་བྱས་པ་བརྒྱུད་གཞུང་གི་ལས་དོན་ཁག་

སྤེལ་ཕྱོགས་ཐད་ལམ་སྟོན་བྱེད་པ་དང་། གཞུང་གི་འགྲོ་གྲོན་སྟངས་འཛིན་ཐད་ལ་ཡང་གྲོས་ཚོགས་ནས་ཆོག་མཆན་ སྤྲོད་དགོས།

ཁྱེད་ཀྱིས་བསམས་ན། སྤྱི་ཚོགས་ཁྲོད་ཀྱི་མི་མང་ཉམ་ཆུང་རྣམས་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་འཐུས་མིར་

བཞེངས་ཐུབ་རྒྱུ་གལ་ཆེན་པོ་ཡིན་དགོས་དོན་གང་ཡིན། ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་བ།(Law Making)

ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་རྒྱུ་ནི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལས་འགན་ཧ་ཅང་གལ་འགངས་ཅན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། བརྒྱུད་རི​ིམ་འདི​ིའི​ི་ནང་མི​ི་

མང་སྤྱི​ིའི​ི་མངོ​ོན་འདོ​ོད་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཐུས་མི​ི་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཞུ་འབོ​ོད་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པ་དང་། གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འཐུས་མི​ི་

རྣམ་པས་མངོ​ོན་འདོ​ོད་རྣམས་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ནང་ཁྲི​ིམས་འཆར་ངོ​ོ་བོ​ོའི ི་ཐོ​ོག་ཁྱེ​ེར་ནས་འཐུས་མི​ི་གཞན་ཚོ​ོའི​ི་རྒྱབ་སྐྱོ​ོར་ཐོ​ོབ་ ཐབས་བྱེ​ེད་དགོ​ོས། གལ་ཏེ​ེ་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གང་རུང་ནས་འཁྱེ​ེར་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཁྲི​ིམས་འཆར་ལ་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་གོ​ོང་འོ​ོག་གཉི​ིས་

ཀའི​ི་འཐུས་མི​ིས་མང་མོ​ོས་ཐོ​ོབ་ཚེ​ེ། སྲི​ིད་འཛི​ིན་གྱི​ི་མཚན་རྟགས་བཀོ​ོད་པ་ནས་བཟུང་ཁྲི​ིམས་འཆར་དེ​ེ་ཁྲི​ིམས་སུ་ གཏན་འབེ​ེབས་བྱུང་བ་ཡི​ིན། གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་འཐུས་མི།

དེང་སང་རྒྱ་གར་གྱི་གྲོས་ཚོགས་འཐུས་མིའི་ནང་གཞི་རྟེན་མི་འདྲ་བའི་མི་མང་པོ་ཞུགས་ཐུབ་ཡོད། དཔེར་ན་

རྗེས་ལུས་གྲལ་རིམ་ (Backward class) དང་། དྷ་ལཱིཏ་ (Dalit) སོགས་སྤྱི་ཚོགས་ཁྲོད་ཀྱི་མི་མང་ཉམ་ཆུང་ཁག་ནས་ འཐུས་མིར་བཞེངས་ཐུབ་ཡོད།

རྒྱ་གར་མི་མང་སྤྱི་ཡོངས་ཀྱི་མངོན་འདོད་རྣམས་གྲོས་ཚོགས་ནང་མངོན་ཐུབ་པའི་ཆེད་རྒྱ་གར་གྱི་རྩ་ཁྲིམས་

183

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ནང་སྤྱི་ཚོགས་ཁྲོད་ཀྱི་ཟུར་བསལ་རིགས་སྡེ་ (Scheduled Caste) དང་། ཟུར་བསལ་ཚོ་སྡེ་ (Scheduled Tribe) མ་ཟད་

བུད་མེད་ཀྱི་འཐུས་མི་ཉུང་ཤས་ལས་མེད་སྟབས། ཁོ་ཚོར་དམིགས་བསལ་ཟུར་འཇོག་རྐུབ་སྟེགས་འཇོག་སྲོལ་ཡོད། དཔེར་ན། གྲོས་ཚོགས་འོག་མའི་ནང་རྐུབ་སྟེགས་ ༨༤ ཟུར་བསལ་རིགས་སྡེ་དང་། རྐུབ་སྟེགས་ ༤༧ ཟུར་བསལ་ཚོ་ སྡེའི་ཆེད་ཟུར་འཇོག་བྱས་ཡོད།

དཔེ​ེ་རི​ིས། ༡༧་༤

གྲོས་ཚོགས་ཁང་རྙིང་པ།

གྲོས་ཚོགས་ཁང་གསར་པ།

གར་ཨིན་ཇིའི་དབང་འཛིན་སྐབས། ཕྱི་ལོ་ ༡༩༢༡-

ཁང་བཟོ​ོ་རི​ིག་པ་བ་ནི​ི་བི​ི་མལ་ པ་ཋེ​ེལ་ (Bimal

རྒྱ་གར་གྱི་གྲོས་ཚོ ག ས་ཁང་རྙིང་པ་ནི ་ རྒྱ་

རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཁང་གསར་པའི​ི་

Patel) ཡི​ིན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༣ ལོ​ོའི ི་ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་

༡༩༢༧ བར་ལོ་ངོ་དྲུག་རིང་ཨིན་ཇིའི་ཁང་བཟོ་རིག་

༡༩ ཉི​ིན ་གྲོ​ོས ་ཚོ​ོག ས་དངོ​ོས ་སུ་ཚོ​ོག ས་ཐུབ་

པ་བ་ཨི ཊ ་ཝི ན ་ ལུཊ་ཡན་དང་། (Edwin Lutyen)

ཧར་བྷཊ་ བར་ཀར་ (Herbert Baker) གཉིས་ཡིན།

ཡོ​ོད།

184

སྤྱི་ཚོགས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་འཚ

སྦྱོང་ཚན། དང་པོ། ལན་འགྲིག་པ་དེ་འདེམས་དགོས།

༡། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་གཞུང་འཛུགས་ཐུབ་ཡོ​ོད།(དམ་བཅའ།)

རང་དབང་དང་། འདྲ་མཉམ། མཉམ་ཞུགས་སོགས་ནི་རྒྱ་གར་མི་མང་གི་ཕུགས་འདུན་ཡིན།(རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

༢། དྲི་བའི་དུས་ཚོད་ནི་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་ལས་རིམ་གནད་འགག་ཅན་ཞིག་ཡིན། ལས་རིམ་འདི་ནི་འཐུས་མི་རྣམ་པའི་སྒེར་གྱི་ལས་དོན་སྒྲུབ་ཆེད་ཡིན།

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

༣། མི་མང་ཉམ་ཆུང་ཁག་ནས་འཐུས་མིར་བཞེངས་ཐུབ་པའི་ཆེད་དམིགས་བསལ་ཟུར་འཇོག་རྐུབ་སྟེགས་འཇོག་སྲོལ་ཡོད། གྲོས་ཚོགས་འོག་མའི་ནང་འཐུས་མིའི་རྐུབ་སྟེགས་གྲངས་ ༢༣༣ ཡོད།

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི་འགྲོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉིས་ཀ་འགྲིག་ལ། དམ་བཅའི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོར། ང) དམ་བཅའ་ནོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲིག

185

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གཉིས་པ། གཤམ་གྱི་དྲི་བ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། རྒྱ་གར་རང་བཙན་ཐོབ་མ་ཐག་མང་གཙོའི་གཞུང་འཛུགས་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན། ༢། མང་གཙོའི་གཞུང་ནང་མི་མང་གིས་འཐུས་མི་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ནམ།

༣། གལ་ཏེ་བརྒྱ་ཆ་ལྔ་བཅུ་ལས་མ་མང་བའི་ཆབ་སྲིད་ཚོགས་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད་ན་གཞུང་འཛིན་སུས་བྱེད་དམ། ༤། དྲི་བའི་དུས་ཚོད་ཞེས་པའི་ལས་རིམ་དེ་གལ་ཆེན་པོ་ཡིན་དགོས་དོན་གང་ཡིན།

༥། ཁྲིམས་འཆར་རྣམས་ཁྲིམས་སུ་གཏན་འབེབས་ཡོང་བར་སུའི་མཚན་རྟགས་དགོས་སམ།

གསུམ་པ། མཐུན་སྦྱོར་གྱིས། ༡།

གྲོས་ཚོགས་འོག་མའི་རྐུབ་སྟེགས་གྲངས།

༣།

ཟུར་བསལ་ཚོ་སྡེའི་ཆེད་རྐུབ་སྟེགས།

༢།

༤།

༢༤༥

རྒྱ་གར་རང་བཙན་ཐོབ་ལོ།

༥༤༣

གྲོས་ཚོགས་གོང་མའི་རྐུབ་སྟེགས་གྲངས།

༡༩༤༧

གསུམ་པ། བྱེད་སྒོ།

༤༧

༡། འཛིན་གྲྭའི་ནང་གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་ལས་རིམ་བཞིན་གཏམ་བརྗོད་ཅིག་འཁྲབ་དགོས།

(ཚོ​ོགས་གཙོ​ོ་གཅི​ིག ཚོ​ོགས་གཞོ​ོན་གཅི​ིག ཚོ​ོགས་དྲུང་གཅི​ིག ཆབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་གསུམ་ལས་མི​ི་ཉུང་བའི​ི་སྡེ​ེ་ཚན་དུ་བགོ​ོས་ཏེ​ེ། སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ཞི​ིག་བཟོ​ོ་བའི​ི་སྟེ​ེང་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་བྱེ​ེད་དུ་འཇུག་དགོ​ོས།)

༢། སློབ་ཕྲུག་སྡེ་ཚན་དུ་བགོས་ནས། “གྲོས་ཚོགས་དགོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན།” ཞེས་པའི་བརྗོད་གཞི་ཐོག་བགྲོ་ གླེང་གྱིས།

186

༡༨

སྤྱི་ཚོགས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་འཚ

དེབ་དེའི་ནང་དོན་ག་རེ་རེད།

༄༅། །ཉི​ིན་ཞི​ིག གཡང་འཛོ​ོམས་དང་སྙན་གྲགས་གཉི​ིས་ཁང་པའི​ི་ནང་གབ་རེ​ེས་ཡི​ིབ་རེ​ེས་རྩེ​ེ་བ་རེ​ེད།

སྙན་གྲགས་དེ​ེབ་ཁང་ནང་གི​ི་ཅོ​ོག་ཙེ​ེའི་ི འོ​ོག་ཏུ་ཡི​ིབ་གྲབས་བྱེ​ེད་སྐབས། ཅོ​ོག་ཙེ​ེའི་ི སྟེ​ེང་དུ་རྒྱབ་ཤ་ལྗང་ཁུ་ཅན་གྱི​ི་དེ​ེབ་ཅི​ིག་

མཐོ​ོང་། ཁོ​ོས་སྔོ​ོན་ཆད་དེ​ེབ་དེ​ེ་མཐོ​ོང་མ་མྱོ​ོང་བས་ ཡ་མཚན་སྐྱེ​ེས་ནས་ཁ་བྱང་བལྟས་པ་ན། དེ​ེའི​ི་སྟེ​ེང་ དུ་<<བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་>>ཞེ​ེས་

བཀོ​ོད་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད།

ཕྱི​ི་དྲོ​ོར་ཁོ​ོ་གཉི​ིས་རང་སྦྱོ​ོང་བྱེ​ེད་པའི​ི་སྐབས།

སྙན་གྲགས་ཀྱི​ིས་པ་ལགས་ལ། པ་ལགས། དེ​ེབ་

>>ཞེ​ེས་བཀོ​ོད་འདུག ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དེ​ེ་བཀླགས་མྱོ​ོང་ངམ། ཞེ​ེས་དྲི​ིས།

ཁང་ནང་རྒྱབ་ཤ་ལྗང་ཁུ་ཅན་གྱི​ི་ དེ​ེབ ་ཅི​ིག ་འདུག དེ​ེའི​ི་ སྟེ​ེང ་<<བཙན་བྱོ​ོལ ་བོ​ོད ་མི​ིའི​ི་ བཅའ་ཁྲི​ིམ ས་

པ་ལགས། དེ​ེབ་དེ​ེ་ངས་རྒྱུན་དུ་ཀློ​ོག་གི​ི་ཡོ​ོད།

སྙན་གྲགས། དེབ་དེའི་ནང་དོན་ག་རེ་རེད། སྒྲུང་རེད་དམ།

པ་ལགས། སྒྲུང་མ་རེད། དེབ་དེ་བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས་མང་གཙོ་ཀ་བ་གསུམ་གྱི་ལས་དོན་བྱེད་ཕྱོགས་

གཏན་ལ་ཕབ་པའི་ཁྲིམས་རྣམས་བཀོད་ཡོད་པ་རེད། སྙན་གྲགས། པ་ལགས། ཁྲིམས་ཟེར་ན་ག་རེ་རེད།

པ་ལགས། ཁྱེད་རང་ནམ་རྒྱུན་རྐང་རྩེད་སྤོ་ལོ་ལྟ་བུ་རྩེད་མོ་རྩེ་སྐབས་བྱེད་ཆོག་དང་མི་ཆོག་དེ་འདྲ་ཡོད་དམ།

སྙན་གྲགས། ཡོད་དང་ཡོད། དཔེར་ན། རྐང་རྩེད་སྤོ་ལོ་རྩེ་སྐབས་སྤོ་ལོར་ལག་པས་འཆང་མི་ཆོག་ལ། ལག་རྩེད་སྤོ་ལོ་རྩེ་ སྐབས་རྐང་པས་རྡོག་རྒྱག་གཞུ་མི་ཆོག་པའི་སྒྲིག་གཞི་ཡོད་པ་རེད།

པ་ལགས། འོ་་་ དེ་ག་རང་རེད། རྩེད་མོ་ཞིག་འགོ་ནས་མཇུག་བར་ཚུལ་དང་ལྡན་པའི་ངང་རྩེ་ཐུབ་པར་སྒྲིག་གཞི་ཡོད་

པ་བཞིན། རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ལའང་དབུ་འཁྲིད་དང་མི་མང་གིས་བྱེད་ཆོག་དང་མི་ཆོག་པའི་ཁྲིམས་ཡོད་པ་རེད། ཁྲིམས་ལ་

བརྟེན་ནས་གཞུང་གི་འཛིན་སྐྱོང་ཚགས་ཚུད་དང་། སྤྱི་ཚོགས་ཞི་བདེ་ལྷིང་འཇགས་ངང་གནས་ཐུབ་ཀྱི་ཡོད་པ་རེད།

187

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གཡང་འཛོ​ོམས། འོ​ོ་་་ ངས་དྲན་བྱུང་། ང་ཚོ​ོའི​ི་འཛི​ིན་རི​ིམ་དྲུག་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ་ནང་སྣ་མང་གི​ི་སྤྱི​ི་ ཚོ​ོགས་ཞེ​ེས་པའི​ི་སློ​ོབ་ཚན་དེ​ེ་སློ​ོབ་སྐབས་རྒན་

ལགས་ཀྱི​ིས་དེ​ེ་ལྟར་གསུངས་བྱུང་། ང་ཚོ​ོའི​ི་སྤྱི​ི་

ཚོ​ོག ས་ནང་མི​ི་ རི​ིག ས་མང་པོ​ོ་ མཉམ་སྡོ​ོད ་བྱེ​ེད ་ བཞི​ིན ་སོ​ོ་ སོ​ོའི་ི དགོ​ོས ་མཁོ​ོ་ དང་། དོ​ོ་ དབྱི​ིང ས་

སོ​ོག ས་མི​ི་ འདྲ་བས། ཕན་ཚུན་རྩོ​ོད ་རྙོ​ོག ་དང་། དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་སོ​ོགས་མི​ི་ཡོ​ོང་བར། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཞི​ི་

བདེ​ེ་ལྷི​ིང་འཇགས་ངང་གནས་ཐུབ་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་

ཁྲི​ིམས་དགོ​ོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་གསུངས་བྱུང་།

སྙན་གྲགས། ཨ་ལས། བྱས་ན་ཁྲི​ིམས་འདི​ི་ཐོ​ོག་མར་ག་དུས་ནས་བཟོ​ོས་པ་ཡི​ིན་ནམ།

པ་ལགས། སྔོ​ོན་གྱི​ི་ཆོ​ོས་རྒྱལ་གོ​ོང་མ་རི​ིམ་བྱོ​ོན་གྱི​ིས་ལྷ་ཆོ​ོས་དགེ​ེ་བ་བཅུ་དང༌། མི​ི་ཆོ​ོས་གཙང་མ་བཅུ་དྲུག་སོ​ོགས་གཞི​ི་

རྩའི​ི་ཁྲི​ིམས་དང༌། ཞལ་ལྕེ​ེ་བཅུ་གསུམ་སོ​ོགས་ཉེ​ེས་སྤྱོ​ོད་འགོ​ོག་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་སྲོ​ོལ་བཟང་པོ​ོ་གཏན་འབེ​ེབས་གནང་ཡོ​ོད་པ་

རེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་བོ​ོད་ས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་རྒྱ་ནག་དམར་གཞུང་གི​ིས་བཙན་བཟུང་བྱས་པས། ང་ཚོ​ོ་བཙན་བྱོ​ོལ་ དུ་འབྱོ​ོར་མ་ཐག་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་བོ​ོད་གཞུང་མང་མུ་མཐུད་༸རྒྱལ་བ་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེས་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་མ་དགོ​ོས་པར་མང་ གཙོ​ོའི་ི མཚན་ཉི​ིད་ཚང་བའི​ི་གཞུང་ཞི​ིག་དགོ​ོས་པ་གཟི​ིགས་ཏེ​ེ་མ་འོ​ོངས་<<བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་>>ཞེ​ེས་པ་གསལ་བསྒྲགས་ བསྐྱངས།

གཡང་འཛོ​ོམས། པ་ལགས། ཅོ​ོ་ཅོ​ོ་སྙན་གྲགས་ཀྱི​ིས་མཐོ​ོང་བའི​ི་དེ​ེབ་དེ​ེའི​ི་ཐོ​ོག་<<བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་

>>ཞེ​ེས་བྲི​ིས་འདུག དེ​ེ་མ་འོ​ོངས་<<བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་>>དང་གཅི​ིག་པ་ཡི​ིན་ནམ།

པ་ལགས། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་དོ​ོ་སྣང་ཡག་པོ​ོ་བྱས་འདུག དང་ཐོ​ོག་ང་ཚོ​ོ་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་འབྱོ​ོར་མ་ཐག་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་མང་

གཙོ​ོའི​ི་གཞུང་ཞི​ིག་འཛུགས་ཐབས་ཆེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༣ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན་མ་འོ​ོངས་<<བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་>>གསལ་

བསྒྲགས་བསྐྱངས་གནང་བ་རེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་རང་བཙན་བསྐྱར་ལོ​ོན་བྱུང་མ་ཐག་ཏུ་ཐོ​ོག་མའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་ལག་ལེ​ེན་བསྟར་

རྒྱུའི​ི་གྲ་སྒྲི​ིག་ཆེ​ེད་བཟོ​ོས་གནང་བ་རེ​ེད། རྗེ​ེས་སུ་ང་ཚོ​ོ་བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་གནས་རི​ིང་ཡང་དག་པའི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ ཐོ​ོག་བསྐྱོ​ོད་ཐུབ་པའི​ི་ཆེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༠ ཙམ་ལ་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ིས་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཟི​ིན་བྲི​ིས་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཐད་ བསྐོ​ོས་གནང་ཡོ​ོད།

སྙན་གྲགས། བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཟི​ིན་བྲི​ིས་ཚོ​ོགས་ཆུང་ནང་ཚོ​ོགས་མི​ི་སུ་དང་སུ་ཡོ​ོད་དམ།

188

སྤྱི་ཚོགས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་འཚ

པ་ལགས། བཅའ་ཁྲི​ིམ ས་

ཟི​ིན ་བྲི​ིས ་ཚོ​ོག ས་ཆུང་ནང་

ཚོ​ོག ས་མི​ི་ ལྔ་ཡོ​ོད ། བཀའ་

ཟུར་འཇུ་ཆེ​ེན ་ཐུབ་བསྟན་

རྣམ་རྒྱལ་ཚོ​ོག ས་ཆུང་གི​ི ་

འགན་འཛི​ིན ་དང་། བཀའ་ ཟུ ར ་ ད བ ང ་ འ དུ ད ་ རྡོ​ོ་ རྗེ​ེ།

བཀའ་བློ​ོ ན ་ཁྲི​ི ་ ཟུར་སློ​ོ བ ་

དཔོ​ོན་ཟམ་གདོ​ོང་བློ​ོ་བཟང་

བསྟན་འཛི​ིན ། བཀའ་ཟུར་

པར་རི​ིས། ༡༨་༡ བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཟི​ིན་བྲི​ིས་ཚོ​ོགས་ཆུང་།

ཀི​ིརྟི​ི་བློ​ོ་བཟང་བསྟན་འཛི​ིན། རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་དྲུང་ཆེ​ེ་རི​ི་ཁ་བློ​ོ་བཟང་བསྟན་འཛི​ིན་བཅས་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། གཡང་འཛོ​ོམས། བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཟི​ིན་བྲི​ིས་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི​ིས་འཆར་ཟི​ིན་ དེ​ེ་ཇི​ི་ལྟར་ཁྲི​ིམས་སུ་འགྱུར་བ་ཡི​ིན་ནམ།

པ་ལགས། བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཟི​ིན་བྲི​ིས་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི​ི་འཆར་ཟི​ིན་དེ​ེར་

སྐབས་བཅུ་གཅི​ིག་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་དོ​ོན་

ཚན་རེ​ེ་རེ​ེ་བཞི​ིན་བགྲོ​ོ་གླེ​ེང་ཞི​ིབ་རྒྱས་གནང་མཐར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༡ ཟླ་

༦ ཚེ​ེས་ ༡༤ ལ་གཏན་ལ་ཕབ་ཅི​ིང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ ༡༩༩༡ ཟླ་ ༦ ཚེ​ེས་

༢༨ ཉི​ིན་སྤྱི​ི་ནོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་ཆོ​ོག་ མཆན་བསྩལ་བ་ནས་ཁྲི​ིམས་སུ་གྱུར་པ་ཡི​ིན།

གཡང་འཛོ​ོམས། པ་ལགས། ང་ཚོ​ོའི​ི་རྒན་ལགས་ཀྱི​ིས་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ི་ འདྲ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་རུང་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ལྟ་བ་མི​ི་འདྲ་བ་ཡོ​ོད་པ་གསུངས་ བྱུང་། བྱས་ན། ང་ཚོ​ོའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ལྟ་བ་གང་ཡི​ིན་ནམ།

པ་ལགས། རྒྱལ་ཁབ་ཚང་མར་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ལེ​ེགས་ཉེ​ེས་ཀྱི​ི་ལྟ་བ་མི​ི་འདྲ་བ་

ཡོ​ོད། འོ​ོན་ཀྱང་སྐབས་དེ​ེར་མི​ི་ཚང་མར་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་ལྡན་པ་དང་། སྡུག་

189

པར་རི​ིས། ༡༨་༢ བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་རྩ་ འཛི​ིན་ལག་བསྟར་ཆོ​ོག་པར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་མཚན་ རྟགས་བཀོ​ོད་གནང་མཛད་པའི​ི་ཤོ​ོག་ངོ​ོས་ཀྱི​ི་པར།

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བསྔལ་མི​ི་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཐབས་ལམ་ལེ​ེགས་ཤོ​ོས་ནི​ི། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐག་གཅོ​ོད་མང་མོ​ོས་ལ་བརྟེ​ེན་པའི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ སྲོ​ོལ་དེ​ེ་མཐོ​ོང་བས། འཚེ​ེ་མེ​ེད་བྱམས་བརྩེ​ེའི​ི་ལམ་དང༌། འདྲ་མཉམ། རང་དབང་ལ་བརྟེ​ེན་པའི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་སྲི​ིད་ལུགས་ ཀྱི​ི་གྲུབ་མཐའ་དེ​ེ་བཅའ་ཁྲི​ིམས་འདི​ིའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་ལྟ་བར་བཟུང་ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད། སྙན་གྲགས། <<བཙན་བྱོ​ོལ ་བོ​ོད ་མའི​ི་ བཅའ་ ཁྲི​ིམ ས་>>ནང་ལེ​ེའུ ་དང་དོ​ོན ་ཚན་ག་ཚོ​ོད ་ཡོ​ོད ་

དམ།

པ་ལགས། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ ནང་ལེ​ེའུ་བཅུ་གཅི​ིག་དང་། དོ​ོན་ཚན་བརྒྱ་དང་

བཅོ​ོ་ལྔ་ཡོ​ོད། དེ​ེ་དུས་བསྟུན་བསྐྱར་བཅོ​ོས་ཀྱང་

བྱེ​ེད་ཀྱི​ིན་ཡོ​ོད། དཔེ​ེར་ན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༡ ལོ​ོར་ བོ​ོད ་མི​ི་ མང་ཁྲི​ིམ ས་བཟོ​ོ་ ལྷན་ཚོ​ོག ས་གསར་དུ་

འགོ​ོ་འཛུགས་ཞུས་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༡ ལོ​ོར་

པར་རི​ིས། ༡༨་༣ བཀའ་སྤྱི​ི་གཉི​ིས་ལས་གྲུབ་པའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་བསྐྱར་བཅོ​ོས་ཟི​ིན་ བྲི​ིས་ཚོ​ོགས་ཆུང་དང་སློ​ོབ་སྟོ​ོན་པ་རྣམ་པ།

བཀའ་བློ​ོན་ཁྲི​ི་པ་མི​ི་མང་གི​ིས་ཐད་ཀར་འོ​ོས་བསྡུ་ཞུས་པ། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༡ ལོ​ོར་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་ནས་ཆབ་སྲི​ིད་ ཀྱི​ི་སྐུ་དབང་མི​ི་མང་གི​ིས་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱས་པའི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་ཁག་ལ་རྩི​ིས་སྤྲོ​ོད་གནང་བ་སོ​ོགས་བསྐྱར་བཅོ​ོས་རི​ིམ་པ་ཞུས་ ཡོ​ོད་པ་རེ​ེད།

སྙན་གྲགས་དང་གཡང་འཛོ​ོམས། པ་ལགས། ཐུགས་རྗེ​ེ་ཆེ​ེ། ངེ​ེད་གཉི​ིས་ཀྱི​ིས་དེ​ེབ་དེ​ེའི​ི་ནང་དོ​ོན་ཤེ​ེས་སོ​ོང་། སང་ཉི​ིན་ང་

ཚོ​ོས་འཛི​ིན་གྲོ​ོགས་ཚོ​ོར་བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འཛུགས་ལ་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐོ​ོར་བཤད་ཀྱི​ི་ཡི​ིན།

པ་ལགས། དེ​ེ་ རི​ིང ་གི​ི་ རང་སྦྱོ​ོང ་ཡང་ལེ​ེག ས་ འགྲུབ་བྱུང་སོ​ོང་། ད་ཨ་མ་ལགས་དགོ​ོང་ཟས་

གྲ་སྒྲི​ིག་ཡི​ིན་མི​ིན་དྲི​ིས་དང་། གྲོ​ོད་ཁོ​ོག་ལྟོ​ོགས་ བྱུང་།

སྙན་གྲགས། ལགས་སོ​ོ།

ཨ་མ་ལགས། ཞལ་ལག་གྲ་སྒྲི​ིག་ཡི​ིན་ནམ།

ཨ་མ་ལགས། ཡི​ིན། ཕྱག་གསི​ིལ་བར་ཕེ​ེབས་

190

ཨ།།

སྤྱི་ཚོགས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་འཚ

སྦྱོ​ོང་ཚན། དང་པོ​ོ། ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ​ེ་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

༡། ཁྲི​ིམས་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཞི​ི་བདེ​ེ་ལྷི​ིང་འཇགས་ངང་གནས་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།(དམ་བཅའ།) ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ིས་དྲང་བདེ​ེན་དང་ཞི​ི་བདེ​ེ་བསྐྲུན་ཐུབ།(རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉི​ིས་ཀ་འགྲི​ིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི​ི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི​ི་འགྲོ​ོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉི​ིས་ཀ་འགྲི​ིག་ལ། དམ་བཅའི​ི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ​ོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲི​ིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོ​ོར། ང) དམ་བཅའ་ནོ​ོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲི​ིག

༢། ང་ཚོ​ོའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཀྱི​ི་ལྟ་བ་ནི​ི། བྱམས་བརྩེ​ེ་དང་། དྲང་བདེ​ེན། འདྲ་མཉམ་བཅས་ཡི​ིན།(དམ་བཅའ།) ང་ཚོ​ོ་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ལ་ཡི​ིད་ཆེ​ེས་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཅི​ིག་ཡི​ིན།(རྒྱུ་མཚན།)

ཀ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉི​ིས་ཀ་འགྲི​ིག་ཀྱང་། དམ་བཅའི​ི་རྒྱུ་མཚན་དུ་མི​ི་འགྲོ​ོ། ཁ) དམ་བཅའ་དང་རྒྱུ་མཚན་གཉི​ིས་ཀ་འགྲི​ིག་ལ། དམ་བཅའི​ི་རྒྱུ་མཚན་དུ་འགྲོ​ོ། ག) དམ་བཅའ་འགྲི​ིག་ཀྱང་རྒྱུ་མཚན་ནོ​ོར། ང) དམ་བཅའ་ནོ​ོར་ཡང་རྒྱུ་མཚན་འགྲི​ིག

གཉི​ིས་པ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ​ེ་བྲི​ིས།

༡། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་ནས་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྐུ་དབང་མི​ི་མང་གི​ིས་འོ​ོས་འདེ​ེམས་བྱས་པའི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་ཁག་ལ་རྩི​ིས་སྤྲོ​ོད་གནང་དགོ​ོས་ དོ​ོན་གང་ཡི​ིན།

༢། བཅའ་ཁྲི​ིམས་ཟི​ིན་བྲི​ིས་ཚོ​ོགས་ཆུང་ནང་ཚོ​ོགས་མི​ི་སུ་དང་སུ་ཡོ​ོད་དམ།

༣། བཙན་བྱོ​ོལ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་བཅའ་ཁྲི​ིམས་ནང་ལེ​ེའུ་དང་དོ​ོན་ཚན་ག་ཚོ​ོད་ཡོ​ོད།

༤། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ག་དུས་མ་འོ​ོངས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་གསལ་བསྒྲགས་བསྐྱངས་གནང་བ་རེ​ེད། ༥། ཁྲི​ིམས་ཡི​ིན་རུང་དུས་བསྟུན་བསྐྱར་ཞི​ིབ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་གང་ཡི​ིན།

191

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

གསུམ་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

བཅའ་ཁྲིམས་དང་སྒྲིག་གཞི་གཉིས་ཀྱི་བར་ལ་མཚུངས་པ་དང་། མི་མཚུངས་པ། དོགས་པ་གང་ཡོད་འབྲི་དགོས།

སྒྲི​ིག་གཞི​ི།

བཅའ་ཁྲི​ིམས།

མཚུངས་པ། 

མི​ི་མཚུངས་པ། 

དོ​ོགས་པ། 













 

 

 

192

༡༩

འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་།

སྤྱི་ཚོགས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་འཚ

༄༅། །འགྲོ་བ་མིའི་ཁྱིམ་ཚང་འདི་ཆགས་པ་ནས་བཟུང་། མིས་རང་ཉིད་ཀྱི་ཐོབ་ཐང་རྩོད་ལེན་བྱེད་འགོ་ཚུགས་ཡོད། བརྒྱུད་རིམ་འདིའི་ནང་ཐོབ་ཐང་རྩོད་ལེན་ཐད་འགྲོ་གླེང་དང་བསམ་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་སྣ་ཚོགས་བྱུང་ཡོད།

འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་གི་སྐོར་ལ་ཤེས་གསུམ་རེའུ་མིག་གི་བྱེད་སྒོ་སྤེལ་དགོས།

ཤེས་ཀྱི་ཡོད་པ།

ཤེས་འདོད་པ།

ཤེས་རྟོགས་བྱུང་བ།

འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས།

ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་གཉི​ིས་པའི​ི་རྗེ​ེས་ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༥ ལོ​ོར་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཆེ​ེ་

ཁག་ཁ་ཤས་ཀྱི​ིས་མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་དབུ་འཛུགས་ཞུས་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༨ ཟླ་ ༡༢ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན་ཕ་རཱན་

སི​ིའི་ི རྒྱལ་ས་པེ​ེ་རི​ི་སི​ིར་ (Paris) ཚོ​ོགས་པའི​ི་མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ཐོ​ོག་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི་ི ཐོ​ོབ་ཐང་ ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་ (Universal Declaration of Human Rights) བསྐྱངས་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ནི​ི་མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་

ཀྱི​ིས་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གི​ི་གནད་དོ​ོན་ཆེ​ེད་གཟེ​ེངས་སུ་ཐོ​ོན་པའི​ི་བྱས་རྗེ​ེས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

འཛམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་གཉི​ིས་པའི​ི་སྐབས་རྒྱལ་ཁབ་ཕན་ཚུན་དབར་དམག་འཁྲུག་ཚབས་ཆེ​ེན་བྱུང་བ་ལས་འགྲོ​ོ་

བ་ཡོ​ོངས་ལ་འཚེ​ེ་བ་ཤི​ིན་ཏུ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་བར་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་དང་། མ་འོ​ོངས་པར་དེ​ེ་ལྟར་མི​ི་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཆེ​ེད་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་

ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་བསྐྱངས་ཡོ​ོད།

193

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་དེ​ེའི་ི ནང་གཞི​ི་རྩའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་རྩ་འཛི​ིན་

ཡི​ིག་ཆ་ལེ​ེའུ་སུམ་ཅུ་ཡོ​ོད་པ་དང་། ཡུལ་དུས་གནས་བབ་གང་དུ་ཡང་དཔལ་

འབྱོ​ོར་དང་། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས། ཆབ་སྲི​ིད། རི​ིག་གཞུང་། སྤྱི​ི་དམངས་ཐོ​ོབ་ཐང་ (Civil Rights) བཅས་ནི​ི་ཀུན་ལ་ཁྱབ་པ་དང་། ལྷན་སྐྱེ​ེས་སུ་ཡོ​ོད་པ། དབྱེ​ེ་འབྱེ​ེད་མེ​ེད་

པ། ཕན་ཚུན་འབྲེ​ེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོ​ོད་པར་གཏན་འབེ​ེབས་བྱས་ཡོ​ོད།

འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་(General Assembly) ཀྱི​ིས་མོ​ོས་མཐུན་

བྱས་པ་ཞི​ིག ་ཡི​ི​ིན ། སྐབས་དེ​ེར ་མཉམ་འབྲེ​ེལ ་རྒྱལ་ཚོ​ོག ས་ནང་ཚོ​ོག ས་མི​ི་

གྲངས་ ༥༦ ཡོ​ོད་པ་ལས། ཚོ​ོགས་མི​ི་ ༤༨ ནས་མོ​ོས་མཐུན་བྱས་པ་དང་། ཚོ​ོགས་མི​ི་ ༨ ནས་བར་གནས་སུ་བཞུགས་པ། ཚོ​ོགས་མི​ི་སུས་ཀྱང་ངོ​ོ་རྒོ​ོལ་ བྱས་མེ​ེད།

ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་དེ​ེ་ནི​ི་ཁྲི​ིམས་མཐུན་ཡི​ིག་ཆའམ། (Legal

Document) གྲོ​ོས ་དོ​ོན ་ (Treaty) སོ​ོག ས་གང་ཡང་མི​ིན ་པར་གཙོ​ོ་ བོ​ོ་ མཉམ་

འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི​ི་ཡོ​ོངས་ནས་མཉམ་རུབ་ཀྱི​ིས་འགྲོ​ོ་བའི​ི་ཐོ​ོབ་ ཐང་ལ་བརྩི​ི་འཇོ​ོག་བྱེ​ེད་རྒྱུའི​ི་རྩ་འཛི​ིན་ནམ་ཁས་ལེ​ེན་ཞི​ིག་ཡི​ིན། འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གི​ི་གོ​ོ་དོ​ོན།

ཁྱེད་ ཀྱིས་ ཤེས་ སམ།

ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༨༨ ལོ​ོར ་བོ​ོད ་ནང་

འབྲས་སྤུངས་དགོ​ོན་པའི​ི་དགེ​ེ་ འདུན་པ་བཅུ་ཡི​ིས་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ ཐོ​ོབ་ཐང་གི​ི་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་ བསྒྲགས་དེ​ེ ་ བོ​ོ ད ་བསྒྱུར་དང་

ཤི​ི ང ་དཔར་བརྒྱབས་ཏེ​ེ ། སྤྱི​ི ་

ཚོ​ོག ས་ནང་འགྲེ​ེམ ་སྤེ​ེལ ་ཞུས་

པར་རྒྱ་ནག་གཞུག་གི​ིས་དེ​ེ་ནི​ི་ ལོ​ོག ་སྤྱོ​ོད ་པའི​ི་ ཡི​ིག ་ཆར་ངོ​ོས ་ འཛི​ིན་བྱས་ཏེ​ེ། ཁོ​ོ་ཚོ​ོར་ཁྲི​ིམས་ ཐོ​ོག་ཉེ​ེས་ཆད་བཏང་ཡོ​ོད།

འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་གཞུང་དང་སྒྲི​ིག་འཛུགས་སུ་ཞི​ིག་གི​ིས་སྤྲོ​ོད་མི​ི་དགོ​ོས་པར་ང་ཚོ​ོ་འགྲོ​ོ་བ་མི​ི་ཞི​ིག་

ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས་ཕོ​ོ་མོ​ོ་དང་། རི​ིགས་རུས། རྒྱལ་ཁབ་སོ​ོགས་དབྱེ​ེ་བ་མེ​ེད་པར་རང་བཞི​ིན་ལྷན་སྐྱེ​ེས་(Inherent) སུ་ཡོ​ོད་ པའི​ི་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ (Universal rights) ཞི​ིག་ཡི​ིན།

ཁྲི​ིམས་ལུགས་རྩ་འཛི​ིན་ཡི​ིག་ཆ་འདི​ི་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་འཐབ་རྩོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཁྲོ​ོད་དུ་གལ་འགངས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་

ཆགས་ཡོ​ོད། འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་བསྐྱངས་ནས་མི​ི་ལོ​ོ་ ༤༠ འཁོ​ོར་བའི​ི་རྗེ​ེས་ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༨༨ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་དམར་ཤོ​ོག་གཞུང་གི​ིས་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་ལ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱ་ཁུལ་

བྱས་ཀྱང་། དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ནང་དུ་འཆར་གཞི​ི་དང་དམི​ིགས་ཡུལ་ལྡན་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་དྲག་གནོ​ོན་སྲི​ིད་

བྱུས་སྣ་ཚོ​ོགས་གཏན་འབེ​ེབས་དང་། དེ​ེ་ལག་བསྟར་བྱས་དང་བྱེ​ེད་མུས་ཡི​ིན་པ་འཛམ་གླི​ིང་མི​ི་མང་གི​ི་མི​ིག་མཐོ​ོང་ལག་ ཟི​ིན་ལྟར་ཆགས་ཡོ​ོད།

194

འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གི​ི་རྩ་འཛི​ིན་ཁག

ཡོ​ོང ས་ཁྱབ་འགྲོ​ོ་ བ་མི​ིའི​ི་ ཐོ​ོབ ་ཐང་གི​ི་ ཁྲི​ིམ ས་ལུགས་རྩ་འཛི​ི ན ་ནང་

གསལ་བ་བཞི​ིན། རྩ་འཛི​ིན་འདི​ི་དག་ནི​ི་རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་

ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩ་ཡི​ིན།

ཁ་བྲལ་ཐབས་མེ​ེད་པ།(Inalienable)

འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ནི​ི་འགྲོ​ོ་བ་མི​ི་དང་ཁ་འབྲལ་ཐབས་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་

ཡི​ིན། ཐོ​ོབ་ཐང་འདི​ི་ནི​ི་རྐྱེ​ེན་འགའ་ཤས་དང་དམི​ིགས་བསལ་གནད་དོ​ོན་ཕུད།

སུ་ཞི​ིག་གི​ིས་རྡོ​ོག་རོ​ོལ་གཏོ​ོང་མི​ི་རུང་། གལ་ཏེ​ེ་མི​ི་ཞི​ིག་ལ་ཁྲི​ིམས་ཁང་ནས་ ནག་ཉེ​ེས་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཁྲི​ིམས་ཐག་བཅད་ཟི​ིན་ན། མི​ི་དེ​ེ་བཙོ​ོན་འཇུག་བྱེ​ེད་ངེ​ེས་

སྟབས། དེ​ེས་ཁོ​ོའི་ི རང་དབང་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ (Freedom of rights) ཤོ​ོར་སྲི​ིད། ཡང་སྐབས་རེ​ེར་འབྱུང་བའི​ི་གནོ​ོད་པ་དང་མི​ིས་བཟོ​ོས་པའི​ི་དོ​ོན་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ཛ་ དྲག་གི​ི་གནས་སྟངས་བྱུང་བ་དེ​ེ་རི​ིགས་ཕུད། འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ནི​ི་འགྲོ​ོ་བ་

མི​ི་ལས་ཁ་འབྲལ་ཐབས་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན།

བགོ​ོད་མི​ི་ཐུབ་པ་དང་ཕན་ཚུན་ལྟོ​ོས་གྲུབ།(Indivisible and Interdependent)

ཁྱེད་ ཀྱིས་ ཤེས་ སམ།

སྤྱི་ཚོགས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་འཚ

སྤྱི་དམངས་ཐོ བ ་ཐང་ཟེ ར ་ན་མི འི ་ རི ག ས་རུས་དང་། ཆོ ས ་ལུགས་ སོ ག ས་གང་ལའང་ཁྱད་པར་མེ ད ་

པར་སྤྱི་ཚོགས་ནང་གོ་སྐབས་དང་ ཁྲིམས་ཐོ ག ་ནས་སྲུང་སྐྱོབ་འདྲ་ མཉམ་ཡོད་པ་ལ་གོ་དགོས།

དཔེར་ན། འོས་འཕེན་ཐོབ་

ཐང་དང་། གཞུང་གི་ལས་གནས་

ཐོ བ ་ཐང་། སློབ་སྦྱོང་གི ་ ཐོ བ ་ཐང་ འདྲ་མཉམ་ལྟ་བུའོ།།

འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཞེ​ེས་པ་ཆ་ཤ ས་སུ་བགོ​ོད་མི​ི་ཐུབ་པར་ཕན་ཚུན་གཅི​ིག་ལ་གཅི​ིག་བརྟེ​ེན་ནམ་ལྟོ​ོས་གྲུབ་ཡི​ིན།

ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་ནས་ཐོ​ོབ་ཐང་དེ​ེ་རི​ིགས་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱོ​ོད་པར་ཐོ​ོབ་ཐང་གཞན་ཞི​ིག་མེ​ེད་ན་མེ​ེད་ཐབས་ཡི​ིན། དཔེ​ེར་ན། རྒྱ་ནག་

གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་ནང་དུ་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་དམངས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ལ་དངོ​ོས་ཡོ​ོད་ཀྱི​ིས་བསམ་གཞི​ིག་བྱས་ན། དེ​ེས་བོ​ོད་ནང་ཡོ​ོད་ པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས། རི​ིག་གཞུང་བཅས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡང་སྤྱོ​ོད་ཐུབ། གལ་ཏེ​ེ་རྒྱ་ནག་གཞུང་

གི​ིས་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་དང་། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས། རི​ིག་གཞུང་བཅས་ཀྱི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ལ་དམ་དྲགས་བྱས་ན། དེ​ེས་བོ​ོད་མི​ི་ ཚོ​ོའི​ི་སྤྱི​ི་དམངས་ཐོ​ོབ་ཐང་ལ་རྡོ​ོག་རོ​ོལ་གཏོ​ོང་གི​ི་ཡོ​ོད།

དབྱེ་འབྱེད་མེད་པ་དང་འདྲ་མཉམ། (Equal and non-discriminatory)

ཡོ​ོངས་ཁྱབ་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གི​ི་ཁྲི​ིམས་ལུགས་རྩ་འཛི​ིན་ལེ​ེའུ་དང་པོ​ོ་དང་གཉི​ིས་པའི​ི་ནང་འགྲོ​ོ་བ་མི​ི་ཚང་མ་

སྐྱེ​ེས་པ་ནས་བཟུང་དབྱེ​ེ་བ་མེ​ེད་པ་དང་། མཐོ​ོང་འདྲ་མཉམ། (Equal dignity) ཡོ​ོད་པ་གསལ་ཡོ​ོད། རྩ་འཛི​ིན་འདི​ི་ནི​ི་རྒྱལ་ ཁབ་ཕན་ཚུན་གྱི​ི་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གི​ི་ཆི​ིངས་ཡི​ིག་ཚང་མའི​ི་ནང་བཀོ​ོད་ཡོ​ོད།

195

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཐོབ་ཐང་དང་འགན་འཁྲི།(Rights and Obligations)

ཁྱེད་ལ་ཐོབ་ཐང་འདྲ་མཉམ་དགོས་པ་བཞིན་མི་གཞན་གྱི་ཐོབ་ཐང་ལའང་གུས་བརྩི་དང་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་དགོས།

དཔེར་ན། ཁྱེད་རང་གཞས་དང་ཞབས་བྲོར་དགའ་པོ་ཡོད་ན། དེ་ནི་ཁྱེད་ཀྱི་ཐོབ་ཐང་ལོས་ཡིན། འོ ན་ཀྱང་མཚན་མོ་ཉལ་

བའི་དུས་སུ་ཁྱེད་ཀྱིས་གཞས་སྐད་ཆེན་པོར་གཏོང་བ་དང་། ཀུ་ཅོ་སྒྲོག་པ་སོགས་བྱས་ཚེ། དེས་མི་གཞན་གྱི་ཐོབ་ཐང་ལ་

རྡོག་རོལ་གཏོང་བས། རང་ཉིད་ཀྱི་འགན་འཁྲི་ནི་མི་གཞན་གྱི་ཐོབ་ཐང་ལ་གནོད་འཚེ་མ་ཕོག་པ་བྱེད་དགོས་པ་དེ་ཡིན། རྒན་ལགས་ཀྱི​ིས་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི་ི ཐོ​ོབ་ཐང་རྣམས་ཕན་ཚུན་ལྟོ​ོས་གྲུབ་ཡི​ིན་པའི​ི་དཔེ​ེ་མཚོ​ོན་འཇོ​ོག་དགོ​ོས།

བོ​ོད་ནང་གི​ི་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ངོ​ོ་སྤྲོ​ོད།

བོ​ོད་ཡུལ་བཙན་བཟུང་བྱས་པ་ནས་བཟུང་ད་བར་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་དང་། མཉམ་འབྲེ​ེལ་རྒྱལ་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འགྲོ​ོ་བ་མི​ི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་གི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི། རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཆི​ིངས་ཁག་ཏུ་གསལ་དོ​ོན་བཞི​ིན་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོར་སྨྲ་བརྗོ​ོད་ཀྱི​ི་

རང་དབང་དང་། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་སྐད་ཡི​ིག་གི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་། ཆོ​ོས་ལུགས་དད་མོ​ོས་རང་དབང་སོ​ོགས་ཚུལ་བཞི​ིན་ཉམས་སུ་

མྱོ​ོང་ཐུབ་པའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་བསྐྲུན་རྒྱུ་ལས་ལྡོ​ོག་སྟེ​ེ། བོ​ོད་ནང་རྒྱ་སྒྱུར་ (Sinicization) གྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་འོ​ོག་བོ​ོད་མི​ིའི་ི ཐོ​ོབ་ཐང་གི​ི་ གནས་སྟངས་ལོ​ོ་རེ​ེ་བཞི​ིན་ཇེ​ེ་ཞན་ཇེ​ེ་སྡུག་ཏུ་འགྲོ​ོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། སྨྲ་བརྗོ​ོད་རང་དབང་།

བོ​ོད་མི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་རང་གི​ི་རི​ིག་སྟོ​ོབས་དང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ི་

གདུག་རྩུབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལ་སྐྱོ​ོན་བརྗོ​ོད་དང་ཐེ​ེར་འདོ​ོན་བྱེ​ེད་ཆེ​ེད་རྩོ​ོམ་དང་། སློ​ོབ་གསོ​ོ། སྒྱུ་སྩལ་སོ​ོགས་ཐབས་

ལམ་སྣ་ཚོ​ོགས་བརྒྱུད་ནས་སྨྲ་བརྗོ​ོད་རང་དབང་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱོ​ོད་ཐབས་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ​ེ་ལ་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་ དམི​ིགས་བསལ་གྱི​ི་སྡང་ཟུག་དང་དོ​ོགས་ཟོ​ོན་ནན་པོ​ོ་བྱེ​ེད་པ་མ་ཟད། དྲྭ་རྒྱའི​ི་ཁོ​ོར་ཡུག་ཆ་ཚང་གཞུང་གི​ི་སྟངས་འཛི​ིན་ འོ​ོག་བཅུག་སྟེ​ེ་དྲྭ་ལམ་ནས་སྨྲ་བརྗོ​ོད་རང་དབང་ལ་རྡོ​ོག་རོ​ོལ་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཆོ​ོས་ལུགས་དད་མོ​ོས་རང་དབང་།

རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་དུས་རྒྱུན་དུ་སྲི​ིད་བྱུས་དང་ལག་བསྟར་གཉི​ིས་ཀ་ནས་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་སེ​ེམས་ནས་ྋགོ​ོངས་མཆོ​ོག་

ལ་དད་པ་དང་དམ་ཚི​ིག་མེ​ེད་པ་བཟོ​ོ་རྒྱུའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ་ངེ​ེས་ཅན་ཞི​ིག་བཟུང་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོའི​ི་ཆོ​ོས་ཕྱོ​ོགས་

ཀྱི​ི་འདུ་འཛོ​ོམས་དང་། ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་བྱེ​ེད་སྒོ​ོ། ཆོ​ོས་དཔེ​ེ་འགྲེ​ེམས་སྤེ​ེལ་དང་འདོ​ོན་ཀློ​ོག་སོ​ོགས་ལ་བཀག་སྡོ​ོམ་བྱེ​ེད་པ།

196

སྤྱི་ཚོགས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་འཚ

ཆོ​ོས་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་བླ་མ་དང་སློ​ོབ་དཔོ​ོན་བསྟེ​ེན་ཚུལ་ལ་སོ​ོགས་ཐེ​ེ་གཏོ​ོགས་ནན་པོ​ོ་བྱེ​ེད་པ། ཁྱད་པར་དུ་བོ​ོད་བརྒྱུད་ནང་

བསྟན་གྱི​ི་སྤྲུལ་སྐུའི​ི་ཡང་སྲི​ིད་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བྱེ​ེད་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལམ་ལུགས་ལ་དོ​ོ་དམ་རྒྱ་ཆེ​ེར་བྱེ​ེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ཅི​ིང་། ྋགོ​ོང་ས་ ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མའི​ི་ཡང་སྲི​ིད་ཐད་ལའང་ཐེ​ེ་བྱུས་བྱེ​ེད་འགོ​ོ་བརྩམས་ཡོ​ོད། ཤེས་ཡོན་དང་སྐད་ཡིག་གི་ཐོབ་ཐང་།

རྒྱ་ནག་གཞུང་ལ་མཚོན་ན་ཤེས་ཡོན་ནི་དམར་ཤོག་ཚོགས་པ་ཁྱབ་བསྒྲགས་དང་དམར་ཤོག་ཚོགས་པའི་

དབང་ཤུགས་སྲ་བརྟན་བཟོ་བའི་དགོས་པ་སྒྲུབ་ཆེད་ཀྱི་ལག་ཆ་གཙོ་བོ་དེ་ཡིན། རྒྱ་གཞུང་གིས་རང་གི་རྩ་ཁྲིམས་དང་ མི་རིགས་རང་སྐྱོང་ཟེར་བའི་བཅའ་ཁྲིམས་སོགས་སུ་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཚོར་རང་གི་ཤེས་ཡོན་ལམ་ལུགས་གཏན་ འབེབས་དང་སྐད་ཡིག་དང་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་རྒྱུན་འཛིན་དར་སྤེལ་གཏོང་རྒྱུའི་ཐོབ་ཐང་ཡོད་ཅེས་འཁོད་ཡོད།

འོ​ོན་ཀྱང་དེ​ེ་ལས་ལྡོ​ོག་སྟེ​ེ་རྒྱ་སྒྱུར་གྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་རྒྱ་སྐྱེ​ེད་བྱས་པ་བརྒྱུད་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་སྐད་ཡི​ིག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཀྱི​ི་

ཐོ​ོབ་ཐང་ལའང་རྩི​ིས་མེ​ེད་རྡོ​ོག་རོ​ོལ་ཆེ​ེས་ཆེ​ེར་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། བོ​ོད་ནང་གི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་ལམ་ལུགས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་

རྒྱ་གཞུང་གི​ི་སྟངས་འཛི​ིན་འོ​ོག་ཏུ་བཅུག་པ་དང་། སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་གི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་རྒྱ་ཡི​ིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་

སྒེ​ེར་གཉེ​ེར་སློ​ོབ་གྲྭ་མང་དག་ཅི​ིག་སྒོ​ོ་བརྒྱག་པ་དང་ལ་ལ་ཐད་ཀར་གཞུང་གི​ི་སྟངས་འཛི​ིན་འོ​ོག་ཏུ་བཅུག་པ་མ་ཟད། བོ​ོད་

ནང་གི​ི་ས་ཁུལ་མང་པོ​ོར་དམི​ིགས་བསལ་ཟབ་ཁྲི​ིད་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལས་རི​ིམ་སྣ་ཚོ​ོགས་སྤེ​ེལ་འགོ​ོ་བརྩམས་ཏེ​ེ་རྒྱའི​ི་སྐད་ཡི​ིག་

དར་སྤེ​ེལ་གཏོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

རིགས་རྫས་བསྡུ་ལེན་བྱེད་པ། (Colletion of DNA)

མིའི་རིགས་རྫས་ཕོན་ཆེན་བསྡུ་ལེན་བྱེད་པ་ནི་རྒྱ་ནག་ལ་མཚོན་ན་གནས་ཚུལ་གསར་པ་གང་ཡང་མ་རེད། དུས་

རབས་ཉེར་གཅིག་གི་དུས་འགོ་ཙམ་ནས་རྒྱ་ནག་གིས་འཛམ་གླིང་གི་རིགས་རྫས་གསོག་ཉར་ལྟེ་གནས་ཆེ་ཤོས་དེ་ བཙུགས་ཡོད། ཡིན་ན་ཡང་ཉེ་ལམ་བོད་དུ་རིགས་རྫས་ཕོན་ཆེན་བསྡུ་ལེན་བྱེད་པ་དེ་ནི་སྔར་དང་མི་འདྲ་བར་སྐྱ་སེར་

ཕོ་མོ་དང་རྒན་གཞོན་བར་གསུམ་དབྱེ་བ་མེད་པར་ཚང་མའི་རིགས་རྫས་བསྡུ་ལེན་བྱེད་བཞིན་འདུག་པས་བློ་འཚབ་

ཆེན་པོ་བྱ་ཡུལ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད།

བོད་ནང་གི་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ཕྱོགས་ཡོངས་ནས་ཛ་དྲག་ཇེ་ཆེར་འགྲོ་བཞིན་པར་བརྟེན། ཕྱི་ལོ་ ༢༠༢༢ ལོར་

སླར་ཡང་བོད་མི་གསུམ་གྱིས་བོད་མིའི་སྒེར་ལངས་གསུམ་བཅུའི་དུས་དྲན་ཉེ་མཚམས་སུ་རང་ལུས་མེར་སྲེག་བཏང་

སྟེ་རྒྱ་གཞུང་ལ་ངོ་རྒོལ་བྱས་འདུག བོད་ནང་དུ་སྨྲ་བརྗོད་རང་དབང་དང་ཞི་བའི་ངོ་རྒོལ་བྱེད་སའི་ཁོར་ཡུག་ཅིག་རྩ་བ་

ནས་མེད་པར་བརྟེན། རང་ལུས་མེར་སྲེག་གི་ལམ་ནས་ངོ་རྒོལ་བྱས་ཏེ། རྒྱ་གཞུང་གི་གདུག་རྩུབ་ཆེ་བའི་སྲིད་བྱུས་ཐེར་ འདོན་བྱེད་རྒྱུ་ནི། བོད་མི་ཚོ་འུ་ཐུག་ཐབས་ཟད་དུ་གྱུར་བའི་གདམ་ཁ་ཉག་ཅིག་ཏུ་གྱུར་ཡོད། །

197

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྦྱོང་ཚན། དང་པོ། གཤམ་གྱི་དྲི་བ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས། ༡། ཅི་འདྲ་ཞིག་ལ་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ཟེར།

༢། འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ཡོངས་ཁྱབ་གསལ་བསྒྲགས་གང་དུ་བསྐྱངས་ཡོད། ༣། རྐྱེན་གང་འདྲ་ཞིག་འཕྲད་ན་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་ཤོར་སྲིད།

༤། ང་ཚོར་ཐོབ་ཐང་དགོས་པ་བཞིན་ང་ཚོའི་འགན་འཁྲི་གང་ཡིན།

༥། བོད་མི་ཚོས་བརྒྱུད་ལམ་གང་དང་གང་བརྒྱུད་ནས་རྒྱ་གཞུང་གི་སྲིད་བྱུས་ལ་སྐྱོན་བརྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཡོད།

གཉིས་པ། བྱེད་སྒོ།

༡། ཁྱེད་ཀྱིས་དེང་སང་གི་གསར་ཤོག་བཀླགས་ནས་འཛམ་གླིང་ནང་འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་དང་འབྲེལ་བའི་གནས་ཚུལ་ལ་གྲོས་ བསྡུར་གྱིས།

༢། ཁྱེ​ེད་ལ་ཐོ​ོབ་ཐང་ཡོ​ོད་པ་བཞི​ིན་ལས་འགན་ཡང་ཡོ​ོད། གཤམ་གྱི​ི་དཔེ​ེ་རི​ིས་ནང་བཀོ​ོད་པའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་ཁག་ལ་སོ​ོ་སོ​ོའི ི་ལས་ འགན་གང་ཡོ​ོད་འབྲི​ི་དགོ​ོས།

ཨང་།

ཐོབ་ཐང་།

༡།

ངས་རང་གི་བསམ་བློའི་ནང་གང་འཆར་བ་རྣམས་སྨྲ་བའི་རང་དབང་ཡོད།

༣།

ང་ཆོས་ལུགས་གང་ལའང་དད་མོས་དང་གུས་པ་བྱེད་པའི་རང་དབང་ཡོད།

༢།

ང་གང་དུ་འགྲོ་འདོད་ཀྱང་འགྲོ་འདུག་གི་རང་དབང་ཡོད།

198

ལས་འགན།

སྤྱི་ཚོགས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་འཚ

༣། སློབ་ཕྲུག་རྣམས་སྡེ་ཚན་དུ་བགོས་ནས་སོ་སའི་སློབ་ཕྲུག་གི་ཐོབ་ཐང་དང་ལས་འགན་གང་ཡིན་ཐོ་འགོད་གྱིས།

ཨང་། ༡།

ཐོབ་ཐང་།

ལས་འགན།

༢།

༣།

༤།

༤། རྒན་ལགས་ཀྱི​ིས་སློ​ོབ་ཕྲུག་རྣམས་ལ་བོ​ོད་ནང་གི​ི་འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་ཐོ​ོབ་ཐང་འཐབ་རྩོ​ོད་པ་ཞི​ིག་གི​ི་སྐོ​ོར་བཤད།

གསུམ་པ། རིགས་ལམ།

༡། འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་ཐང་དང་། ཐོབ་ཐང་གཉིས་ལ་མུ་འཇོག་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར། ༢། རང་དབང་ཡོད་ན། གང་དྲན་དྲན་བྱས་ཆོག་པའི་ཁྱབ་ཟེར་ན། ༣། རང་དབང་ཡོད་ན། བདེ་སྐྱིད་ཡོད་པའི་ཁྱབ་ཟེར་ན།

199

རྒྱུན་ཤེ​ེས།

༢༠

༸གོ​ོང་ས་༸སྐྱབས་མགོ​ོན་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་

རྒྱུན་ཤ

བཅུ་བཞི​ི་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག

༡། ཡང་སྲིད་ངོས་འཛིན་གྱིས་གསེར་ཁྲིར་མངའ་གསོལ་བ།

༸གོ​ོང་ས་༸ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་ནི​ི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༣༥ ཟླ་ ༧ ཚེ​ེས་ ༦ ཉི​ིན་མདོ​ོ་སྨད་སྟག་འཚེ​ེར་དུ་སྐུ་འཁྲུངས་ཤི​ིང་ཐོ​ོག་

མའི​ི་མཚན་ལ་ལྷ་མོ​ོ་དོ​ོན་གྲུབ་ཅེ​ེས་གསོ​ོལ། ལྷ་མོ​ོའི ི་བླ་མཚོ​ོའི​ི་གཟི​ིགས་སྣང་ དང་། བླ་ལྷའི​ི་ལུང་བསྟན། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་མཛད་སྤྱོ​ོད་བཅས་ཕྱོ​ོགས་

གང་ཐད་ནས་སྐུ་གོ​ོང་མའི​ི་ཡང་སྲི​ིད་འཁྲུལ་བྲལ་ངེ​ེས་བརྙེ​ེད་བྱུང་བ་ལྟར་ངོ​ོས་ འཛི​ིན་ཞུས་ཏེ​ེ་རྒྱལ་ས་ལྷ་སར་གདན་དྲངས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༩ ཟླ་ ༡༠ ཚེ​ེས་

༡༣ ཉི​ིན་ཇོ​ོ་བོ​ོ་ཤཱཀྱ་མུ་ནི​ིའི​ི་སྐུ་མདུན་དུ་རྒྱལ་ཚབ་རྭ་སྒྲེ​ེང་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེས་དབུ་

པར་རི​ིས། ༢༠་༡ སྐུ་གོ​ོང་མའི​ི་ཡང་སྲི​ིད་འཁྲུལ་ བྲལ་དུ་ངོ​ོས་འཛི​ིན་ཞུས་པའི​ི་ལྷ་མོ​ོ་དོ​ོན་གྲུབ་ཀྱི​ི་ སྐུ་པར།

སྐྲ་གཙུག་ཕུད་བཞེ​ེས་ཏེ​ེ་མཚན་ལ་རྗེ​ེ་བཙུན་འཇམ་དཔལ་ངག་དབང་བློ​ོ་བཟང་

ཡེ​ེ་ཤེ​ེས་བསྟན་འཛི​ིན་རྒྱ་མཚོ​ོ་སྲི​ིད་གསུམ་དབང་སྒྱུར་མཚུངས་པ་མེ​ེད་པའི​ི་སྡེ​ེ་ དཔལ་བཟང་པོ​ོ་ཞེ​ེས་གསོ​ོལ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༠ བོ​ོད་ཟླ་ ༡ ཚེ​ེས་ ༡༤ ཉི​ིན་ཕོ​ོ་ བྲང་པོ​ོ་ཏ་ལའི​ི་གསེ​ེར་ཁྲི​ིར་མངའ་གསོ​ོལ། ༢། གསན་བསམ་སློ​ོབ་གཉེ​ེར་གནང་བ།

དགུང་ལོ​ོ་དྲུག་ནས་བཅུ་ཕྲག་རི​ིག་གནས་སྤྱི​ི་དང་ལྷག་པར་གཞུང་ཆེ​ེན་བཀའ་པོ​ོད་ལྔ་ལ་གསན་བསམ་སློ​ོབ་གཉེ​ེར་

གནང་སྟེ​ེ་གདན་ས་སེ​ེ་འབྲས་དགའ་གསུམ་ལ་གྲྭ་སྐོ​ོར་མཛད་པ་མ་ཟད། དགུང་ལོ​ོ་ ༢༥ ཐོ​ོག་ལྷ་ལྡན་སྨོ​ོན་ལམ་ཆེ​ེན་མོ​ོར་

མཁས་པ་སྟོ​ོང་ཕྲག་འཛོ​ོམས་པའི​ི་མདུན་སར་དགེ​ེ་བཤེ​ེས་ལྷ་རམས་པའི​ི་དམ་བཅའ་འཇོ​ོག་གནང་མཛད། དེ​ེ་བཞི​ིན་སྐུ་ན་

གཞོ​ོན་དུས་ནས་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་གནས་ཚུལ་སྤྱི​ི་དང་། བྱེ​ེ་བྲག་ཚན་རི​ིག་ལ་ཐུགས་སྣང་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཛད། ༣། ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་ཐུགས་འགན་བཞེ​ེས་པ།

རྒྱ་ནག་གི​ིས་བོ​ོད་ལྗོ​ོངས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བཙན་བཟུང་བྱེ​ེད་ལ་ཉེ​ེ་བའི​ི་གཉན་འཕྲང་གི​ི་དུས་སྐབས་ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠

ལོ​ོར་བོ​ོད་འབངས་ཡོ​ོངས་ནས་གསོ​ོལ་འདེ​ེབས་ཞུས་པ་ལྟར་ལོ​ོ་དེ​ེའི​ི་ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༡༧ ཉི​ིན་གངས་ལྗོ​ོངས་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་

ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་མཛད་འགན་ཆ་ཚང་བཞེ​ེས། བོ​ོད་ཀྱི​ི་གནས་སྟངས་ཡར་རྒྱས་གཏོ​ོང་ཆེ​ེད་ལེ​ེགས་བཅོ​ོས་ལས་ཁུངས་

201

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

ཆེ​ེད་འཛུགས་མཛད་པ་དང་འབྲེ​ེལ་རྒྱ་ནག་གཞུང་དང་གནས་

ཚུལ་ཞི​ི་ འགྲི​ིག ས་ཡོ​ོང ་རེ​ེས ་སྐབས་བསྟུན་ཐབས་མཁས་ཀྱི​ི་ མཛད་པ་མང་དུ་བསྐྱངས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༤ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་པེ​ེ་ཅི​ིང་ དུ་ཆི​ིབས་བསྒྱུར་བསྐྱངས་ཏེ​ེ་རྒྱ་ནག་དམར་གཞུང་གི​ི་འགོ​ོ་ཁྲི​ིད་

མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་དང་། ཀྲའུ་ཨེ​ེན་ལེ​ེ་སོ​ོགས་མཇལ་འཕྲད་གནང་། ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༩༥༦ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་བྱང་ཆུབ་ཆེ​ེན་པོ​ོའི ི་ཆོ​ོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་

ནང་པའི​ི་དབུ་འཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་མཚན་མཐོ​ོང་ཐོ​ོག་གདན་འདྲེ​ེན་ཞུས་པ་ ལྟར། སྟོ​ོན་པ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ནས་ལོ​ོ་ ༢༥༠༠

འཁོ​ོར་བའི​ི་དུས་དྲན་དུ་རྒྱ་གར་ལ་ཆི​ིབས་བསྒྱུར་བསྐྱངས་ཤི​ིང་།

རྒྱ་ནག་གི​ི་སྲི​ིད་བློ​ོན་ཀྲའུ་ཨེ​ེན་ལེ​ེ་དང་། རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲི​ིད་བློ​ོན་ནེ​ེ་

རུའི​ི་ལྷན་དུ་བོ​ོད་ནང་རྒྱ་དམར་གྱི​ི་བྱ་སྤྱོ​ོད་ངན་པ་རྣམས་མཚམས་ འཇོ​ོག་ཡོ​ོང་བའི​ི་བཀའ་མོ​ོལ་གནང་།

པར་རི​ིས། ༢༠་༢ བོ​ོད་འབངས་ཡོ​ོངས་ནས་གསོ​ོལ་འདེ​ེབས་ཞུས་ པ་ལྟར་ལོ​ོ་དེ​ེའི​ི་ཟླ་ ༡༡ ཚེ​ེས་ ༡༧ ཉི​ིན་གངས་ལྗོ​ོངས་ཆོ​ོས་སྲི​ིད་ ལུགས་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་མཛད་འགན་ཆ་ཚང་བཞེ​ེས།

པར་རི​ིས། ༢༠་༣ སྟོ​ོན་པ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ནས་ལོ​ོ་ ༢༥༠༠ འཁོ​ོར་བའི​ི་དུས་དྲན་དུ་རྒྱ་གར་ལ་ཆི​ིབས་བསྒྱུར་བསྐྱངས་བཞི​ིན་ པའི​ི་སྐུ་པར།

༤། བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་ཕེ​ེབས་དགོ​ོས་བྱུང་བ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན། རྒྱ་དམར་གྱི​ིས་བཙན་འཛུལ་གྱི​ི་བྱ་ངན་རི​ིམ་པར་སྤེ​ེལ་བ་དང་། ལྷག་པར་ཕྱི​ི་

ཚུལ་དུ་༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་དམག་ཁང་དུ་གཟི​ིགས་མོ​ོར་གདན་འདྲེ​ེན་ཞུ་ཁུལ་གྱི​ི་རྣམ་པར་བརྫུས་ཏེ​ེ། དོ​ོན་དངོ​ོས་སུ་སྐུ་ཕྱྭར་

གནོ​ོད་འཚེ​ེ་བརྩམས་འཆར་ཡོ​ོད་པའི​ི་གནས་ཚུལ་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་གསལ་པོ​ོ་ཤེ​ེས་པས། བོ​ོད་རང་དབང་སྒེ​ེར་ལངས་ཀྱི​ི་རྔམ་ སྟོ​ོན་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱས་པ་དང་། བོ​ོད་ཀྱི​ི་འཕྲལ་ཕུགས་བདེ​ེ་དོ​ོན་ལ་དགོ​ོངས་ནས་ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༡༧ ཉི​ིན་གྱི​ི་དགོ​ོང་མོ​ོ་

ལྷ་ས་ནས་བོ​ོད་ལྷོ​ོ་ཁ་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཆི​ིབས་ཐོ​ོན་གནང་རྗེ​ེས། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི​ིས་མི​ི་ཆོ​ོས་ལས་འདས་པའི​ི་དྲག་གནོ​ོན་བྱས་

202

རྒྱུན་ཤ

པར་བརྟེ​ེན། རི​ིམ་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་དུ་ཞབས་སོ​ོར་འཁོ​ོད།

༥། བཙན་བྱོ​ོལ་དུ་ཕེ​ེབས་རྗེ​ེས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་འཕྲལ་ཕུགས་ཀུན་ལ་དགེ​ེ་བའི​ི་མཛད་པ་རྒྱ་ཆེ​ེར་བསྐྱངས་ཚུལ།

བཙན་བྱོ​ོལ་ལ་ཕེ​ེབས་པའི​ི་ལམ་བར་དུ་ལྷུན་རྩེ​ེ་རྫོ​ོང་དུ་གནས་སྐབས་ཀྱི​ི་གཞུང་བཙུགས་ཏེ​ེ་གསལ་བསྒྲགས་

བསྐྱངས་པ་དང་། རྒྱ་གར་དུ་ཕེ​ེབས་ཏེ​ེ་མ་སུ་རི​ི་ནས་བོ​ོད་གཞུང་གི​ི་བྱེ​ེས་འབྱོ​ོར་གཞུང་ཞབས་ཆེ​ེ་ཕྲ་ལྷན་འཛོ​ོམས་ཐོ​ོག་

ལྷན་ཁང་ལྔ་གསར་འཛུགས་ཀྱི​ི་ལས་བགོ​ོས་གནང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠ ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༢ ཉི​ིན་སྐབས་དང་པོ​ོའི ི་བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་

འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་དབུ་བརྙེ​ེས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༡ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན་མ་འོ​ོངས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་ཟི​ིན་བྲི​ིས་གསོ​ོལ་བསྩལ་ གནང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༣ ཟླ་ ༡༠ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་རྩ་ཁྲི​ིམས་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་ཐོ​ོག་མར་འགྲེ​ེམས་སྤེ​ེལ་གནང་བ་ དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༩༩༢ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༡༡ ཉི​ིན་ཆེ​ེས་མཐོ​ོའི ི་ཁྲི​ིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གསར་འཛུགས་མཛད་པ་སོ​ོགས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་འཕྲལ་

ཕུགས་ཀུན་ལ་དགེ​ེ་བའི​ི་གནད་དུ་གཟི​ིགས་ཏེ​ེ་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་མང་གཙོ​ོའི​ི་ལམ་ལུགས་ཤི​ིག་ཡོ​ོང་ཐབས་ལ་འབད་ གནང་བས། ད་ཆ་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་དང་། ཁྲི​ིམས་ལུགས་དབང་འཛི​ིན། ཁྲི​ིམས་བཟོ​ོ་བཅས་མང་གཙོ​ོའི​ི་ཀ་བ་གསུམ་ལྡན་གྱི​ི་ངོ​ོ་ བོ​ོ་ཡོ​ོངས་སུ་ཚང་བའི​ི་འཛི​ིན་སྐྱོ​ོང་གི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ི་ཞི​ིག་ཆགས་ཡོ​ོད།

སྐབས་དེའི་བྱིས་པ་ཚོ་ནི་བོད་ཀྱི་མ་འོངས་པའི་བདེ་ཐབས་ལ་འགན་འཁྱེར་བའི་མི་རབས་གསར་པ་ཡིན་པས།

ཧ་ཅང་གལ་ཆེན་དུ་དགོངས་ཏེ་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༠ ཟླ་ ༣ ཚེས་ ༣ ཉིན་མ་སུ་རི་གཏན་སློབ་དབུ་འབྱེད་གནང་བ་དང་།

ཕྱིས་སུ་རྒྱ་གར་དང་བལ་ཡུལ། འབྲུག་བཅས་སུ་བོད་ཕྲུག་ཚོར་ཤེས་ཡོན་སྤྲོད་སའི་སློབ་གྲྭ་འཛུགས་ཐབས་ཅི་དགེ་

ལ་ཐུགས་སྣང་མཛད་དེ་སློབ་གྲྭ་གྲངས་དགུ་བཅུར་ཉེ་བ་གསར་འཛུགས་གནང་། དེ་བཞིན་ས་དགེ་བཀའ་རྙིང་བོན་དང་

བཅས་པའི་རིས་མེད་དགོན་སྡེ་དང་། སྨན་རྩིས། ཟློས་གར། ལག་ཤེས་སོགས་ཆེད་སྦྱོང་བྱ་ཡུལ་རིག་གཞུང་བསྟི་

གནས་ཁང་མང་པོ་བཙུགས་པ་དང་། སྐབས་དེར་བཙན་བྱོལ་དུ་གྱར་བའི་བོད་མི་རྣམས་ཀྱི་འཚོ་ཐབས་ཀྱི་དཀའ་ངལ་

སེལ་ཆེད་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༦༠ ཟླ་ ༡༢ པར་རྒྱ་གར་ལྷོ་ཕྱོགས་སུ་སྦེལ་ཀོབ་གཞིས་ཆགས་ཐོག་མར་བཙུགས་ཤིང་རིམ་ བཞིན་རྒྱ་གར་དང་བལ་ཡུལ། འབྲུག་སོ་སོར་བཟོ་གཞིས་ཁག་དྲུག་ཅུ་ཙམ་བཙུགས་གནང་མཛད་དེ། འཕྲལ་ཕུགས་

ཀུན་ལ་བོད་ཀྱི་རྩ་དོན་ཐད་ནུས་པ་ཆེན་པོ་ཐོན་ངེས་པའི་མཛད་པ་རྒྱ་ཆེར་བསྐྱངས། མདོར་ན་བཙན་བྱོལ་བོད་མིའི་

སྒྲིགས་འཛུགས་དང་། སློབ་གྲྭ དགོན་སྡེ། གཞིས་ཆགས་སོགས་ཀྱི་རྨང་གཞི་བརྟན་པོ་བཙུགས་ཏེ། ད་ལྟའི་བར་བོད་

ཀྱི་སྲིད་དོན་དང་འཛིན་སྐྱོང་། དཔལ་འབྱོར། རིག་གནས། སྤྱི་ཚོགས་ཀུན་ལ་ལེགས་བཅོས་དང་གོང་འཕེལ་ཡོང་བར་

བཀའ་དྲིན་གཞལ་དུ་མེད་པའི་མཛད་པ་རླབས་ཆེན་བསྐྱངས་ཡོད།

༦། འཛམ་གླིང་ཞི་བདེར་སྨན་པའི་མཛད་པ་བསྐྱངས་དང་སྐྱོང་བཞིན་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༧ ལོ​ོ་ནས་ཡུ་རོ​ོབ་དང་འཛམ་གླི​ིང་ཤ ར་ནུབ་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ལ་ལན་མང་ཆི​ིབས་བསྒྱུར་གནང་སྟེ​ེ།

203

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་གནད་ཡོ​ོད་སྲི​ིད་དོ​ོན་མི​ི་སྣ་དང་། འཛམ་གླི​ིང་ཆོ​ོས་ བརྒྱུད་ཁག་གི​ི ་ དབུ་ཁྲི​ི ད ་རྣམ་པ། ཚན་རི​ི ག ་མཁས་ཅན།

དཔལ་འབྱོ​ོར་མཁས་ཅན། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཉམས་ཞི​ིབ་པ་སོ​ོགས་མི​ི་

རི​ིགས་འདྲ་མི​ིན་གྱི​ི་གྲགས་ཅན་མི​ི་སྣ་ཧ་ཅང་མང་པོ​ོར་མཇལ་

འཕྲད་ཀྱི​ིས ་གསུང་གི​ི་ བདུད་རྩི​ི་ བསྩལ་གནང་མཛད། རི​ིམ ་

བཞི​ིན་ཁོ​ོང་གི​ི་མཚན་སྙན་འཛམ་གླི​ིང་ཡོ​ོངས་སུ་ཁྱབ་ཏེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༨༩ ལོ​ོར་ནོ​ོ་བྷེ​ེལ་ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་གཟེ​ེངས་རྟགས་འབུལ་བཞེ​ེས་

བསྐྱངས་པ་དང་། འཛམ་གླི​ིང ་སྐྱེ​ེ་ འགྲོ​ོ་ ཡོ​ོང ས་ཀྱི​ིས ་ཁོ​ོང ་ལ་ ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་དེ​ེད་དཔོ​ོན་ཆེ​ེན་མོ​ོའི ི་མཚན་གནས་དང་ཆེ​ེ་བསྟོ​ོད་ཀྱི​ི་

མེ​ེ་ ཏོ​ོག ་ཕུལ་བས། བོ​ོད ་མི​ི་ རི​ིག ས་ཙམ་མ་ཟད་འགྲོ​ོ་ བ་མི​ིའི​ི་ རི​ིག ས་ཀྱི​ི་ འདས་དང་ད་ལྟའི​ི་ ལོ​ོ་ རྒྱུས་ནང་མི​ིའི​ི་ རི​ིག ས་ཞི​ི་

བདེ​ེའི​ི་ལམ་དུ་འཁྲི​ིད་པའི​ི་རླབས་ཆེ​ེན་མཚན་སྙན་གྱི​ི་གདུགས་

དཀར་དགུང་དུ་འདེ​ེགས་པར་མཛད།

༧། ཆབ་སྲི​ིད ་ཀྱི​ི་ དཀའ་ངལ་སེ​ེལ ་སླད་དབུ་མའི​ི་ ལམ་སྲོ​ོལ ་

བཏོ​ོད་གནང་བ།

པར་རི​ིས། ༢༠་༤ ནོ​ོ་བྷེ​ེལ་ཞི​ི་བདེ​ེའི​ི་གཟེ​ེངས་རྟགས་འབུལ་བཞེ​ེས་ བསྐྱངས་པའི​ི་སྐུ་པར།

ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་བོ​ོད་རྒྱའི​ི་ཆབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དཀའ་རྙོ​ོག་ཞི​ི་བའི​ི་ལམ་ནས་སེ​ེལ་ཐུབ་པའི​ི་

ཆེ​ེད་དབུ་མའི​ི་ལམ་སྲོ​ོལ་གཏོ​ོད་གནང་བ་རེ​ེད། དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་མི​ི་ཚོ​ོས་རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ིས་དབང་སྒྱུར་

བའི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ད་ལྟའི​ི་གནས་བབ་ཁས་ལེ​ེན་མི​ི་བྱེ​ེད་པ་དང༌། ཡང་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་དངོ​ོས་དོ​ོན་རང་བཙན་ཡི​ིན་པ་དེ​ེ་ཡང་རྩོ​ོད་

གླེ​ེང་མི​ི་བྱེ​ེད་པར་དེ​ེ་གཉི​ིས་ཀྱི​ི་དབུས་ཏེ​ེ། རྒྱ་ནག་མི​ི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྒྲོ​ོམ་གཞི​ིའི​ི་ནང་ཆོ​ོལ་གསུམ་བོ​ོད་

རི​ིགས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ལ་མི​ིང་དོ​ོན་མཚུངས་པའི​ི་རང་སྲི​ིད་རང་སྐྱོ​ོང་ཞི​ིག་ཐོ​ོབ་ཐབས་བྱ་རྒྱུའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

དེ​ེ་ཡང་བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ཕྱོ​ོགས་ནས་བརྗོ​ོད་ན། བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་དང་རི​ིག་གཞུང༌། མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ངོ​ོས་འཛི​ིན་བཅས་མི​ི་ཉམས་

རྒྱུན་འཛི​ིན་དང༌། སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ། རྒྱ་ཕྱོ​ོགས་ནས་བརྗོ​ོད་ན། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི​ི་བདེ​ེ་འཇགས་དང༌། མངའ་ཁོ​ོངས་

གོ​ོང་བུ་གཅི​ིག་སྒྲི​ིལ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ། དེ​ེ་བཞི​ིན་ཁྱི​ིམ་མཚེ​ེས་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་དང་ཕྱོ​ོགས་གསུམ་པས་བརྗོ​ོད་ན། ས་ མཚམས་ཁག་ཏུ་ཞི​ི་བདེ​ེ་ལྷི​ིང་འཇགས་དང༌། རྒྱལ་སྤྱི​ིའི​ི་འབྲེ​ེལ་ལམ་ཁག་ཞི​ི་བའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་བྱེ​ེད་ཐུབ་པ་ཡོ​ོང་རྒྱུ།

དེ​ེ་ལྟ་བུའི​ི་དབུ་མའི​ི་ལམ་གྱི​ི་བྱུང་རི​ིམ་ནི​ི། ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་གི​ིས་སྔ་མོ​ོ་ནས་དགོ​ོངས་

204

རྒྱུན་ཤ

པར་འཁོ​ོར་ཡོ​ོད་ཀྱང༌། དེ​ེ་འཕྲལ་བརྒྱ་ཁ་གཅི​ིག་གཅོ​ོད་ཀྱི​ིས་ཐག་གཅོ​ོད་མ་གནང་བར་ལོ​ོ་རབས་བདུན་ཅུ་པའི​ི་འགོ​ོ་སྟོ​ོད་ ཙམ་ནས་བོ​ོད་མི​ི་མང་སྤྱི​ི་འཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་གཙོ​ོ་ཚོ​ོགས་གཞོ​ོན་དང༌། བཀའ་ཤག འབྲེ​ེལ་ཆགས་མཁྱེ​ེན་རྒྱ་

ཡངས་པའི​ི་ཤེ​ེས་མྱོ​ོང་ཅན་མང་པོ​ོར་བཀའ་བསྡུར་དང༌། དགོ​ོངས་འཆར་བསྡུ་བཞེ​ེས་རི​ིམ་པར་གནང་ཡོ​ོད་པ་ལྟར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༧༩ ལོ​ོར་སྐབས་དེ​ེའི​ི་རྒྱ་དམར་གྱི​ི་དབུ་ཁྲི​ིད་ཏེ​ེང་ཞའོ​ོ་ཕི​ིང་གི​ིས་ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོ་མཆོ​ོག་ནས་བོ​ོད་

རང་བཙན་རྩོ​ོད་གླེ​ེང་མ་གནང་ན། དེ​ེ་མི​ིན་གྱི​ི་གནད་དོ​ོན་ཐམས་ཅད་གྲོ​ོས་མོ​ོལ་གྱི​ི་ལམ་ནས་ཐག་གཅོ​ོད་གནང་ཆོ​ོག་ཅེ​ེས་ དོ​ོན་སྙི​ིང་ལྡན་པའི​ི་གྲོ​ོས་འགོ​ོ་འདོ​ོན་སྐབས། ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོན་ཆེ​ེན་པོ​ོས་དེ​ེ་སྔོ​ོན་ནས་ཕན་ཚུན་གཉི​ིས་སྨན་གྱི​ི་

དགོ​ོངས་བཞེ​ེས་གནང་བཞི​ིན་པ་དང་གཅི​ིག་མཐུན་ལྟ་བུ་བྱུང་སྟབས། དེ​ེ་འཕྲལ་མཐུན་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་བརྡ་ལན་གནང་སྟེ​ེ་

བོ​ོད་རྒྱ་ཞི​ི་མོ​ོལ་གནང་རྒྱུར་མོ​ོས་མཐུན་ཐག་གཅོ​ོད་མཛད་ཡོ​ོད།

ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༨ ཕྱི་ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༡༥ ཉིན་སི་ཏྲས་སི་སྦག་ཏུ་ཡུ་རོབ་གྲོས་ཚོགས་སུ་གསལ་བསྒྲགས་མ་གནང་གོང༌།

བཞུགས་སྒར་རྡ་རམ་ས་ལར་ཕྱི་ཟླ་ ༦ ཚེས་ ༦ ནས་ཉིན་བཞིའི་རིང་བོད་མི་མང་སྤྱི་འཐུས་རྣམ་པ་དང༌། བཀའ་བློན་རྣམ་

པ། གཞུང་ཞབས། བོད་མིའི་སྡོད་སྒར་ཡོངས་རྫོགས་ཀྱི་ས་གནས་འགོ་འཛིན་དང་མི་མང་འཐུས་མི། གཞུང་འབྲེལ་མ་ ཡིན་པའི་ཚོགས་པ་ཁག་གི་སྐུ་ཚབ། བོད་ནས་གསར་དུ་འབྱོར་བའི་འཐུས་མི། དམིགས་བསལ་མགྲོན་འབོད་གནང་བའི་

མི་སྣ་བཅས་ཡོད་པའི་དམིགས་བསལ་ཚོགས་ཆེན་བསྡུ་བསྐོང་ཐོག་གོ་བསྡུར་སྦྱང་བཤད་གནང་མཐར་ཚང་མས་གོང་ གསལ་གྲོས་འཆར་ལ་མོས་མཐུན་རྒྱབ་སྐྱོར་ཞུས་ཡོད།

གྲོས་འཆར་བཏོན་ནས་དུན་ཡུན་ལོ་ཤས་ཕྱིན་ཡང་རྒྱ་གཞུང་ནས་བཟང་ཕྱོགས་ཀྱི་བརྡ་ལན་མ་བྱུང་བར་བརྟེན་

སླར་ཡང་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༩༦ དང་ ༡༩༩༧ ལོར་ྋགོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས་བོད་ཀྱི་རྩ་དོན་སྒྲུབ་ཕྱོགས་

ཀྱི་ཐབས་ལམ་གང་ལེགས་བོད་རྒྱ་ཆེའི་མི་མང་གིས་མང་མོས་ཐག་གཅོད་འོས་བསྡུའི་ལམ་ནས་ཐག་གཅོད་དགོས་པའི་

ལམ་སྟོན་ཕེབས་པ་བཞིན། སྔོན་འགྲོའི་བསམ་ཤོག་བསྡུ་ལེན་སྐབས་བསམ་ཤོག་བརྒྱ་ཆ་ ༦༤ བརྒལ་བས་མང་མོས་

ཐག་གཅོད་འོས་བསྡུ་མ་དགོས་པར་དབུ་མའི་ལམ་དང༌། ཡང་ན་རྒྱལ་སྤྱི་དང་རྒྱ་ནག་གི་ཆབ་སྲིད་ཀྱི་འགྱུར་འགྲོས་དང་ བསྟུན། དུས་ནས་དུས་སུ་ྋགོང་ས་མཆོག་གིས་ཐག་གཅོད་གང་གནང་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་ཞུ་རྒྱུ་ཡིན་ཞེས་གསལ་བ་ལྟར། དེ་

དོན་བོད་མི་མང་སྤྱི་འཐུས་ལྷན་ཚོགས་ཀྱིས་ ༡༩༩༧ ཕྱི་ཟླ་ ༩ ཚེས་ ༡༨ ཉིན་སྤྱི་མོས་གྲོས་ཆོད་ཀྱི་ལམ་ནས་སྙན་ གསན་ཞུས་པར་མི་མང་གི་བསམ་འཆར་དང༌། གྲོས་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱི་མོས་གྲོས་ཆོད་ཀྱི་ལམ་ནས་གཏན་ལ་ཕབ་ཡོད། ༨། ཐུགས་བསྐྱེད་དམ་བཅའ་བཞི།

སྤྱི་ནོར་ྋགོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོན་ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་ནས་ཁོང་གི་སྐུ་ཚེའི་ནང་གཡོལ་

ཐབས་མེད་པའི་མཛད་འགན་བཞིའམ་ཐུགས་བསྐྱེད་དམ་བཅའ་བཞི་ནི།

205

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

དང་པོ​ོ། ཁོ​ོང་ཉི​ིད་འགྲོ​ོ་བ་མི​ི་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས། འགྲོ​ོ་བ་མི​ིའི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་བཟང་སྤྱོ​ོད་གོ​ོང་མཐོ​ོར་སྤེ​ེལ་ཐབས་བྱ་རྒྱུ་དེ​ེ་ཡི​ིན་ ཞི​ིང༌། དེ​ེ་ནི​ི་མི​ི་སྒེ​ེར་དང༌། ཁྱི​ིམ་ཚང༌། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་བཅས་སུ་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་འབྱུང་བའི​ི་གཞི​ི་རྩ་ཡི​ིན་པར་བཞེ​ེད།

གཉི​ིས་པ། ཁོ​ོང་ཉི​ིད་ཆོ​ོས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས། ཆོ​ོས་ལུགས་ཕན་ཚུན་བར་མཐུན་འབྲེ​ེལ་གོ​ོང་མཐོ​ོར་གཏོ​ོང་རྒྱུ་དེ​ེ་ ཡི​ིན་ཞི​ིང༌། ཆོ​ོས་ལུགས་འདྲ་མི​ིན་ལ་ལྟ་བ་དང་གྲུབ་མཐའ་འདྲ་མི​ིན་ཡོ​ོད་ཀྱང༌། བྱམས་པ་དང༌། བརྩེ​ེ་བ། བཟོ​ོད་ སྒོ​ོམ། ཆོ​ོག་ཤེ​ེས། ཚུལ་ཁྲི​ིམས་བཅས་ཀྱི​ི་བསླབ་བྱ་ཉམས་སུ་ལེ​ེན་པར་ཆོ​ོས་ལུགས་ཚང་མ་གཅི​ིག་མཚུངས་ ཡི​ིན་པ་མ་ཟད། མི​ི་ཚེ​ེ་བདེ​ེ་སྐྱི​ིད་ཀྱི​ི་ལམ་དུ་འཁྲི​ིད་པའི​ི་ནུས་པའང་གཅི​ིག་མཚུངས་ཡི​ིན་པར་བཞེ​ེད།

གསུམ་པ། ཁོང་ཉིད་བོད་མི་ཞིག་ཡིན་པ་དང་ཏཱ་ལའི་བླ་མའི་མཚན་གནས་ཡོད་པ། ལྷག་པར་དུ་བོད་ཕྱི་ནང་དུ་ཡོད་པའི་

བོད་མི་སེར་སྐྱ་ཡོངས་ཀྱིས་ཡིད་ཆེས་བློ་གཏད་ཆེན་པོ་བྱེད་བཞིན་ཡོད་པའི་ཆ་ནས། བོད་ཀྱི་རྩ་དོན་ལ་ཐུགས་

ཁུར་དང༌། བཙན་འོག་ལ་གནས་པའི་བོད་མི་ཚོའི་རང་དབང་གི་མགྲིན་ཚབ་པ་ཞིག་གནང་རྒྱུ་དེའང་ཁོང་གི་ འགན་ཁུར་ཡིན་པར་བཞེད།

བཞི​ི་པ། ཁོ​ོང་ཉི​ིད་རྒྱ་གར་གནའ་རབས་ཀྱི​ི་རི​ིག་གཞུང་གི​ི་རྗེ​ེས་འབྲངས་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པའི​ི་ཆ་ནས། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གནའ་བོ​ོའི ི་ སེ​ེམས་ཁམས་རི​ིག་པ་དང་། ཚད་མའི​ི་རྣམ་གཞག ལྟ་གྲུབ་དང་འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྒོ​ོམ་སྒྲུབ། ཆོ​ོས་ལུགས་དང་མ་ འབྲེ​ེལ་བའི​ི་སྤྱོ​ོད་བཟང་བཅས་དེ​ེང་གི​ི་ཤེས ེ ་ཡོ​ོན་ལམ་ལུགས་དང་མཉམ་སྦྲེ​ེལ་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་ནང་བསྐྱར་གསོ​ོ་བྱས་

ཏེ​ེ། བྱམས་བརྩེ​ེ་ལྡན་པའི​ི་འཛམ་གླི​ིང་ཞི​ིག་འཛུགས་སྐྲུན་བྱེ​ེད་ཐུབ་པར་ངོ​ོས་འཛི​ིན་གནང་གི​ི་ཡོ​ོད་པ་བཅས་སོ​ོ། །

206

རྒྱུན་ཤ

སྦྱོང་ཚན། དང་པོ། ལན་གནད་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། ༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་ཕྱི་ལོ​ོ་ག་དུས་ཡུལ་གང་དུ་སྐུ་འཁྲུངས་སམ།

༢། ༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༥༦ ལོར་རྒྱ་གར་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོའི་ཆོས་ཚོགས་ཀྱིས་གདན་འདྲེན་ཞུ་ དགོས་དོན་གང་ཡིན།

༣། ༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་པོ་མཆོག་ང་ཚོ་ལ་བཀའ་དྲིན་ཆེན་པོ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་ལྔ་བྲིས།

༤།༸གོང་ས་༸སྐྱབས་མགོན་ཆེན་མཆོག་ཕྱི་ལོ་ག་དུས་རྒྱུ་མཚན་ཅིའི་ཕྱིར་རྒྱ་གར་དུ་བཙན་བྱོལ་ལ་ཕེབས་དགོས་བྱུང་།

གཉི​ིས་པ། བྱེ​ེད་སྒོ​ོ།

༡། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ཟླ་ ༣ ཚེ​ེས་ ༡༠ ཉི​ིན་བོ​ོད་མི​ིས་རང་དབང་སྒེ​ེར་ལངས་ཀྱི​ི་རྔམ་སྟོ​ོན་སྐོ​ོར་གཏམ་བརྗོ​ོད་མདོ​ོར་བསྡུས་ཤི​ིག་ འཁྲབ་དགོ​ོས།

༢། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་གི​ི་བཀའ་སློ​ོབ་གནད་བསྡུས་ཤི​ིག་བཤུས་ཏེ​ེ། ནང་དོ​ོན་འགྲེ​ེལ་བརྗོ​ོད་དང་སྦྱར་པང་དུ་སྦྱོ​ོར་དགོ​ོས།

༢། ༸གོ​ོང་ས་མཆོ​ོག་འཛམ་གླི​ིང་གི​ི་གྲགས་ཅན་མི​ི་སྣ་ཁག་དང་མཇལ་འཕྲད་གནང་བའི​ི་པར་འབྲི​ི་དེ​ེབ་ནང་སྦྱོ​ོར་དགོ​ོས། ༣། རྒན་ལགས་ཀྱིས་༸གོང་ས་མཆོག་གི་མཛད་རྣམ་དང་འབྲེལ་བའི་གློག་བརྙན་སྟོན་དགོས།

207

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

༢༡

༸ཀུན་གཟི​ིགས་༸པཎ་ཆེ​ེན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་པ་མཆོ​ོག

ལས་ལ་བརྩོ​ོན་ཞི​ིང་དཔའ་ངར་ལྡན་པའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་བུ་རབས་ཚ་རྒྱུད་ཀྱི​ི་མཚན་སྙན་ལ་གནོ​ོད་

པའི​ི་ཤུལ་རྗེ​ེས་ཕྲ་མོ​ོ་ཙམ་ཡང་ངའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་མི​ི་འཇོ​ོག་པའི​ི་དམ་བཅའ་བཞག་ཡོ​ོད་།

༧པཎ་ཆེན་�ཨེར་་ཏི་�ནི་་ཆོས་�ཀྱི་རྒྱལ་མཆན་གྱི​ིས།

༄༅། །བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་བོ​ོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་ཆོ​ོས་ལུགས་གོ​ོང་འཕེ​ེལ་

དང་། ལྷག་པར་དུ་བོ​ོད་མི​ིའི་ི ངོ​ོ་བོ​ོ་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་ཆེ​ེད་ཆབ་སྲི​ིད་དང་། རི​ིག་གཞུང་།

དཔལ་འབྱོ​ོར་ཐོ​ོག་སྐུ་ངལ་འཛེ​ེམས་མེ​ེད་སྐྱོ​ོན་མཁན་འགྲན་ཟླ་བྲལ་བའི​ི་ཉི​ི་

༸པཎ་ཆེ​ེན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་པ་ ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་མཚན།

ཟླ་ལྟ་བུ་ནི​ི་༸རྒྱལ་བ་ཡབ་སྲས་གཉི​ིས་ཡི​ིན།

སློ​ོབ་ཚན་འདི​ིའི​ི་ནང་ང་ཚོ​ོས་༸རྒྱལ་བ་ཡབ་སྲས་གཉི​ིས་ལས་༸པཎ་

ཆེ​ེན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་པ་ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་མཚན་མཆོ​ོག་གི​ིས་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་ དུ་མཛད་རྗེ​ེས་རྒྱ་ཆེ​ེར་བསྐྱངས་པ་ལས་མདོ​ོར་ཙམ་ཞི​ིག་སྦྱོ​ོང་རྒྱུ་ཡི​ིན།

རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་བོ​ོད་སར་བཙན་འཛུལ་གྱི​ིས་བོ​ོད་ཡུལ་དུ་ལས་འགུལ་

སྣ་ཚོ​ོགས་འོ​ོག་ཆོ​ོས་དང་རི​ིག་གཞུང་གོ​ོད་ཆག་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཅི​ི་བྱུང་ཐེ​ེར་འདོ​ོན་གྱི​ི་

ཡི​ིག ་འབྲུ་ཁྲི​ི་ བདུན་གྱི​ི་ སྙན་ཞུ་ཕུལ་བ་དང་། མའོ​ོ་ ཙེ​ེ་ ཏུང་གི​ིས ་སྣེ​ེ་ འཁྲི​ིད ་ པའི​ི་རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་ལས་འགུལ་འོ​ོག་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་དང་། རི​ིག་

གཞུང་། དཔལ་འབྱོ​ོར ་བཅས་ཉམས་རྒུད་ཚབས་ཆེ​ེན ་བཏང་བ་མ་ཟད།

འཁྲུངས་ལོ། ༡༩༣༨

འཁྲུངས་ཡུལ། བིས་མདོ། མདོ་སྨད། ཡབ། གུར་མགོན་ཚེ་བརྟན།

ཡུམ། བསོད་ནམས་སྒྲོལ་མ། འདས་ལོ། ༡༩༨༩

༸ཀུན་གཟི​ིགས་༸པཎ་ཆེ​ེན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་པ་མཆོ​ོག་གི​ིས་གཙོ​ོས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་གནད་ཡོ​ོད་མི​ི་སྣ་མང་པོ​ོ་བསད་བཟུང་བཙོ​ོན་ འཇུག་བྱས། ཀུན་གཟི​ིགས་མཆོ​ོག་བཙོ​ོན་གྲོ​ོལ་ཐོ​ོབ་རྗེ​ེས་རྒྱ་གཞུང་གི​ིས་གཏོ​ོར་བཤི​ིག་བཏང་བའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་

རི​ིག་ཉམས་པ་སླར་གསོ​ོ་དང་། ཡུལ་ལུང་ཡར་རྒྱས་ཆེ​ེད་ཐུགས་འཁུར་ཆེ​ེ་བཞེ​ེས་གནང་ཡོ​ོད།

208

རྒྱུན་ཤ

རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་ལས་འགུལ།

རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེ་ཟེ​ེར་བའི​ི་ལས་འགུལ་ནི​ི་རྒྱ་ནག་གུང་བྲན་ཏང་གི​ི་

གཙོ​ོ་འཛི​ིན་མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་གི​ིས་སྣེ​ེ་འཁྲི​ིད་དེ​ེ་རྒྱ་ནག་ཁྱོ​ོན་ཡོ​ོངས་སུ་སྤེ​ེལ་བའི​ི་རྙི​ིང་

བཞི​ི་རྩ་གཏོ​ོར་གྱི​ི་ལས་འགུལ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། རྙི​ིང་བཞི​ི་ནི​ི་བསམ་བློ​ོ་རྙི​ིང་པ་དང་།

ལུགས་སྲོ​ོལ་རྙི​ིང་པ། གོ​ོམས་གཤི​ིས་རྙི​ིང་པ། རི​ིག་གནས་རྙི​ིང་པ་བཅས་པར་ བརྗོ​ོད་ཡོ​ོད། ལས་འགུལ་དེ​ེ་བོ​ོད་དུ་སྤེ​ེལ་སྐབས་སྲུང་དམག་དམར་པོ​ོས་ཆོ​ོས་

རྒྱལ་སྐབས་ནས་བཞེ​ེངས་པའི​ི་གཙུག་ལག་ཁང་དང་། དེ​ེའི​ི་ནང་བཞུགས་པའི​ི་

ཇོ​ོ་བོ​ོའི ི་སྐུ་རྟེ​ེན། བོ​ོད་ས་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་པ་དང་དཔེ​ེ་ཆ་སོ​ོགས་མེ​ེར་བསྲེ​ེགས་ བཏང་བ་མ་ཟད། མི​ི་སྒེ​ེར་ལ་དབང་བའི​ི་རྒྱུ་ནོ​ོར་ཡོ​ོད་ཚད་གཞུང་བཞེ​ེས་དང་།

བོ​ོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་དང་། རི​ིག་གཞུང་། སྐད་ཡི​ིག་སོ​ོགས་ རྙི​ིང་པ་བཞི​ིའི​ི་ཁོ​ོངས་སུ་བགྲངས་ཏེ​ེ་གཏོ​ོར་སྐྱོ​ོན་ཚབས་ཆེ​ེན་དུ་བཏང་སྟེ​ེ་ལོ​ོ་

བཅུའི​ི་རི​ིང་མ་ཎི​ི་སོ​ོགས་ཟློ​ོ་བ་དང་། བོ​ོད་ཡི​ིག་མཐོ​ོང་རྒྱུ་མེ​ེད་པར་གྱུར་པའི​ི་ མུན་ནག་དུས་སྐབས་ཤི​ིག་ཤར།

མའོ​ོ་ཙེ​ེ་ཏུང་གི​ི་རྙི​ིང་བཞི​ི་རྩ་གཏོ​ོར་ཟེ​ེར་བའི​ི་ལས་འགུལ་དེ​ེས་བོ​ོད་ཁུལ་

དུ་མི​ི་ཤི​ི་ཁྱི​ིམ་སྟོ​ོང་དང་། བོ​ོད་མི​ིའི​ི་ངོ​ོ་བོ​ོ་རྩ་བརླག་ཏུ་བཏང་བའི​ི་གོ​ོད་ཆག་དང་

སེ​ེམས་སུ་རྨ་ཁ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བཟོ​ོས་པ་དེ​ེ་༸ཀུན་གཟི​ིགས་༸པཎ་ཆེ​ེན་མཆོ​ོག་གི​ིས་

སྣེ​ེ་འཁྲི​ིད་དེ​ེ་སླར་གསོ​ོ་མཛད་ཡོ​ོད།

༡། བོ​ོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་སླར་གསོ​ོ་མཛད་པ།

ཁྱེད་ཀྱིས་ཤེས་སམ།

པཎ་ཞེས་པ་ནི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་སྐད་

ཡིན་ཞིང་། པཎྜི་ཏའི་བསྡུས་མིང་ཡིན།

བོད་སྐད་དུ་མཁས་པའི་དོན་དུ་འཇུག

ཨེར་ཏེ་ནི་ཞེས་པ་ནི་སོག་སྐད་ཡིན་

ཞིང་། བོད་སྐད་དུ་རིན་པོ་ཆེའི་དོན་ དུ་འཇུག དེ་ནི་རབ་བྱུང་བཅུ་གཉིས་

པའི ་ ཆུ་སྦྲུལ་ལོ ར ་པཎ་ཆེ ན ་སྐུ་ཕྲེང་

ལྔ་པ་བློ་བཟང་ཡེ་ཤེས་ལ་མཉྫུ་གོང་ མས་ཆེ་བསྟོད་ཀྱི་མཚན་གསོལ་བ་ ཞི ག ་ཡི ན ་པས། དེ ་ ནས་བཟུང་སྐུ་

ཕྲེང་རིམ་བྱོན་ལ་པཎ་ཆེན་ཨེར་ཏེ་ནི་

ཞེས་འབོད། པཎ་ཆེན་སྐུ་ཕྲེང་དང་པོ་

མཁས་གྲུབ་དགེ་ལེགས་དཔལ་བཟང་ ནས་ད་བར་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བྱོན། དེ་དག་

གི་གདན་ས་ནི་གཙང་བཀྲ་ཤིས་ལྷུན་ པོ་ཡིན།

༸ཀུན་གཟི​ིག ས་༸པཎ་ཆེ​ེན ་རི​ིན ་པོ​ོ་ མཆོ​ོག ་གི​ིས ་

བོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་གཙོ​ོ་འཛི​ིན་ཞི​ིག་གི​ི་ཐུགས་འགན་

བཞེ​ེས་ནས་རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྐབས་ཉམས་རྒུད་

དུ་བཏང་བའི​ི་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་སེ​ེམས་ནང་གི​ི་རྨ་ཁ་དང་

དད་པ་སླར་གསོ​ོའི ི་ཆེ​ེད་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་སྐུ་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་ཕུ་ཐུང་རྩེ​ེར་

དྲེ​ེག་པ་ཆགས་ཤི​ིང་། ཕྱག་ངར་སྐྲངས་ཏེ​ེ་སྙུན་ཟུག་སྐྱོ​ོན་ ནའང་། ཉི​ིན་མཚན་སྦྲེ​ེལ་ཏེ​ེ་ཞི​ིང་འབྲོ​ོག་མི​ི་མང་ལ་ཕྱག་

པར་རི​ིས། ༢༡་༡ མི​ི་མང་ལ་ཕྱག་དབང་གནང་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐུ་པར།

209

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

དབང་གནང་སྟེ​ེ་སེ​ེམས་གསོ​ོ་དང་དབུགས་དབྱུང་མཛད་ཡོ​ོད།

ལྷ་ལྡན་གཙུག་ལག་ཁང་དང་། དགའ་ལྡན། བཀྲ་ཤི​ིས་ལྷུན་པོ​ོ། བསམ་ཡས། སེ​ེ་ར། འབྲས་སྤུངས་སོ​ོགས་རི​ིས་

མེ​ེད་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་པ་ཉམས་གསོ​ོ་དང་། དགེ​ེ་འདུན་པའི​ི་འཚོ​ོ་རྟེ​ེན་ཆེ​ེད་སྐུ་སྒེ​ེར་གྱི​ི་ཞལ་འདེ​ེབས་ཕོ​ོན་ཆེ​ེན་གནང་ཡོ​ོད། རི​ིག་གནས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྐབས་གཙུག་ལག་ཁང་གི​ི་ལྷ་ཁང་རྣམས་

སུ་ཕག་ཚང་དང་། གསང་སྤྱོ​ོད། བོ​ོང་ར། རྟ་ར་བཟོ​ོས་ནས་ཇོ​ོ་བོ​ོའི ི་སྐུ་བརྙན་ ལ་ཐོ​ོ་བ་དང་སྟ་རེ​ེས་བསྣུན་ཏེ​ེ། སྐུ་བརྙན་གྱི​ི་གཟུངས་གཞུག་བཏོ​ོན་ནས་ཐལ་

རྡུལ་ཁྲོ​ོད་དུ་བསྐྱུར་བ་རྣམས་ཉམས་གསོ​ོ་མཛད་པ་དང་། ༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་

ཆེ​ེ་ མཆོ​ོག ་གི​ིས ་རྒྱ་གཞུང་ལ་བོ​ོད ་ཀྱི​ི་ རི​ིག ་དངོ​ོས ་བཙལ་འཚོ​ོལ ་ཆོ​ོག ་པའི​ི་

བཀའ་འཁྲོ​ོལ་ཞུས་ཏེ​ེ་སྐུ་བརྙན་སྟོ​ོང་ཚོ​ོ་མང་པོ​ོ་ཕུང་གསོ​ོག་བརྒྱབ་པའི​ི་ལྷ་ སའི​ི་མཛོ​ོད་ཁང་ཞི​ིག་ནས་རྭ་མོ​ོ་ཆེ​ེའི​ི་ཇོ​ོ་བོ​ོའི ི་སྐུ་སྨད་རྙེ​ེད་སོ​ོན་བྱུང་བ་མ་ཟད།

སྐུ་སྟོ​ོད་ཕྲལ་ཏེ​ེ་རྒྱ་ནག་ཏུ་དབོ​ོར་བ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༣ ལོ​ོར་པེ​ེ་ཅི​ིང་གི​ི་བཟོ​ོ་གྲྭ་

ཞི​ིག་ནས་རྙེ​ེད་སོ​ོན་བྱུང་ཡོ​ོད།

པར་རི​ིས། ༢༡་༢ རྭ་མོ​ོ་ཆེ​ེའི​ི་ཇོ​ོ་བོ​ོའི ི་སྐུ་སྟོ​ོད་རྙེ​ེད་ སོ​ོན་བྱུང་བའི​ི་སྐུ་པར།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༥ ལོ​ོར་ལྷོ​ོ་ཁར་རྟོ​ོག་ཞི​ིབ་ཆི​ིབས་སྒྱུར་སྐབས་བསམ་ཡས་གཙུག་ལག་ཁང་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་པ་དང་

པོ​ོ་ཡི​ིན་པས་སྔོ​ོན་མ་བཞི​ིན་ཉམས་གསོ​ོ་བྱ་དགོ​ོས་པའི​ི་བཀའ་གནང་བ་དང་། དེ​ེ་བཞི​ིན་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་པ་མང་པོ​ོར་ཉམས་

པ་སླར་གསོ​ོའི ི་ཆེ​ེད་ཞལ་འདེ​ེབས་ཕོ​ོན་ཆེ​ེན་གནང་བ་མ་ཟད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་སྡེ​ེ་ཁག་ཏུ་ནང་བསྟན་རི​ིག་གནས་སླར་གསོ​ོ་ དང་སྣེ​ེ་ཁྲི​ིད་ཀྱི​ི་ནུས་པ་འདོ​ོན་ཐུབ་མཁན་གསོ​ོ་སྐྱོ​ོང་ཆེ​ེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༡ ཉི​ིན་བོ​ོད་བརྒྱུད་མཐོ​ོ་རི​ིམ་ནང་ བསྟན་སློ​ོབ་གླི​ིང་གསར་འཛུགས་བསྐྱངས་ནས་རི​ིམ་བཞི​ིན་མདོ​ོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་དུ་དར་སྤེ​ེལ་མཛད། ༢། བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་ཉམས་གསོ།

ཐེ​ེངས་ཤི​ིག་༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེས་ཁམས་བདེ​ེ་ཆེ​ེན་ཁུལ་དུ་འཚམས་གཟི​ིགས་སྐབས་ཁུལ་དེ​ེའི​ི་བོ​ོད་རི​ིགས་སློ​ོབ་

མ་རྣམས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་ཆས་སྤྲས་ཏེ​ེ་རྒྱ་སྐད་ཐོ​ོག་ནས་སྐད་གསང་མཐོ​ོ་པོ​ོས་དགའ་བསུ། དགའ་བསུ། ཞེ​ེས་༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་ བོད་ པ།

བོད་ ཡིག

ཁྱེ​ེད་རང་བོ​ོད་ཡི​ིག་ལ་དགའ་པོ​ོ་ཡོ​ོད་དམ།

ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་ཡི​ིག་སྦྱོ​ོང་རྒྱུར་འབད་རྩོ​ོན་ཇི​ི་ཙམ་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་ཡི​ིག་ཤེ​ེས་རྒྱུ་གལ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་རེ​ེད་དམ།

ཁྱེ​ེད་རང་ལ་བོ​ོད་ཡི​ིག་སྦྱོ​ོང་རྒྱུའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་ཡག་པོ​ོ་འདུག་གམ།

210

བོད་

ཆས། བོད་

སྐད།

རྒྱུན་ཤ

པོ​ོ་ཕེ​ེབས་བསུ་ཞུས།

༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེས། གྲོ​ོགས་པོ​ོ་ཆུང་ཆུང་ཚོ​ོ། ཁྱེ​ེད་རྣམས་བོ​ོད་རི​ིགས་ཡི​ིན་ནམ་རྒྱ་རི​ིགས་ཡི​ིན། སློ​ོ བ ་ཕྲུག་ཚོ​ོ ས ། ང་ཚོ​ོ ་ ཚང་མ་བོ​ོ ད ་ རི​ིགས་ཡི​ིན།

༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེས། འོ​ོ་ན། ཁྱེ​ེད་ ཚོ​ོ་ ཚང་མས་བོ​ོད ་ཆས་མ་གྱོ​ོན ་པ་

དང་། བོ​ོད ་སྐད་མི​ི་བཤད་པ་གང་

ཡི​ིན་ནམ།

སློ​ོབ་ཕྲུག་ཚོ​ོས། ང་ཚོ​ོར་བོ​ོད་ཆས་མེ​ེད།

ང་ཚོ​ོ ས ་བོ​ོ ད ་སྐད་མི​ི ་ཤེ​ེ ས ་ཞེ​ེ ས ་ ཞུས། གནས་ཚུལ་འདི​ི་ ནི​ི་ སྐབས་

དེ​ེ འི​ི ་ བོ​ོད ་ཀྱི​ི ་ སྐད་ཡི​ི ག ་གི​ི ་ དངོ​ོས ་ ཡོ​ོད་གནས་སྟངས་ཤི​ིག་ཡི​ིན།

པར་རི​ིས། ༢༡་༣གཞི​ིས་རྩེ​ེ་སློ​ོབ་འབྲི​ིང་ལ་གཟི​ིགས་ཞི​ིབ་སྐབས་ཀྱི​ི་སྐུ་པར།

རྒྱ་ནག་གུང་བྲན་ཏང་གི​ིས་བོ​ོད་ཡི​ིག་ནི​ི་བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད་ཆུང་ཞི​ིང་། ཆོ​ོས་ལུགས་རྨོ​ོངས་དད་ཀྱི​ི་ཡི​ི་གེ​ེ་རྗེ​ེས་ལུས་ཅན་

ཡི​ིན་པར་བཤད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གྲྭ་ཁག་ཏུ་བོ​ོད་ཡི​ིག་སློ​ོབ་ཁྲི​ིད་མི​ི་བྱེ​ེད་ལ་སློ​ོབ་མ་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཀྱང་བོ​ོད་ཡི​ིག་ཕན་མེ​ེད་ཀྱི​ི་

ཡི​ི་གེ​ེ་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པར་བསམ་སྟེ​ེ་སྦྱོ​ོང་འདོ​ོད་ཀྱང་བྱེ​ེད་ཀྱི​ི་མེ​ེད།

གནས་སྐབས་དེ​ེའི​ི་འོ​ོག་༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེས་བོ​ོད་ཆོ​ོལ་གསུམ་ཁུལ་དུ་ཞབས་ཀྱི​ིས་བཅགས་ཏེ​ེ་བོ​ོད་མི​ི་རི​ིགས་

རང་ཉི​ིད་ཀྱི​ི་རྐང་པའི​ི་སྟེ​ེང་ལངས་ཏེ​ེ་མདུན་སྐྱོ​ོད་ཀྱི​ི་ལམ་དུ་ཆས་དགོ​ོས་ན། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་སྦྱོ​ོང་སྤྱོ​ོད་སྤེ​ེལ་གསུམ་བྱ་

རྒྱུ་ཨང་དང་པོ​ོ་དང་། བོ​ོད་ཡི​ིག་སྦྱང་རྒྱུ་ནི​ི་རང་གི​ི་མི​ི་རི​ིགས་ཀྱི​ི་འོ​ོས་འགན་ཞི​ིག་ཡི​ིན་པས་བོ​ོད་རི​ིགས་ས་ཁུལ་དུ་བོ​ོད་

སྐད་མི​ི་ཤོ​ོད་པ་དང་བོ​ོད་ཡི​ིག་མ་བཀོ​ོལ་ན་ས་འདི​ི་ནས་བོ​ོད་རི​ིགས་ཞེ​ེས་པའི​ི་མི​ི་རི​ིགས་འདི​ི་རང་བཞི​ིན་གྱི​ིས་རྩ་མེ​ེད་

འགྲོ​ོ་ངེ​ེས་ཡི​ིན་པའི​ི་བཀའ་སློ​ོབ་སྐབས་རེ​ེར་དགོ​ོངས་འཚོ​ོམས་ཡོ​ོད་མུས་ཐོ​ོག་བཀའ་བཀྱོ​ོན་དང་། སྐབས་རེ​ེར་འགྲེ​ེལ་

བརྗོ​ོད་གནང་བ་དང་། སྐུ་སྒེ​ེར་གྱི​ིས་ཞལ་འདེ​ེབས་གནང་སྟེ​ེ་གཞི​ི་རི​ིམ་སློ​ོབ་གྲྭ་དང་། དྭ་ཕྲུག་སློ​ོབ་གྲྭ། དགེ​ེ་རྒན་འོ​ོས་སྦྱོ​ོང་

སློ​ོབ་གྲྭ་བཅས་བོ​ོད་མདོ​ོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་དུ་སློ​ོབ་གྲྭ་ཇི​ི་སྙེ​ེད་ཅི​ིག་གསར་འཛུགས་བསྐྱངས།

དེ​ེ་བཞི​ིན་ཡི​ིག་སྒྱུར་དང་། བརྙན་འཕྲི​ིན། པར་སྐྲུན། རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག འཁྲབ་སྟོ​ོན། གསར་འགྱུར། སྒོ​ོ་བྱང་། ཁ་བྱང་། སྦྲག་

ཏར། ཁྲི​ིམས་ཡི​ིག་སོ​ོགས་བོ​ོད་སྐད་ཡི​ིག་ཐོ​ོག་ནས་འབྲི​ི་དགོ​ོས་རྒྱུ་དེ​ེ་ནི​ི་བོ​ོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཐོ​ོག་བྱུང་མྱོ​ོང་མེ​ེད་པ་ཞི​ིག་ཡི​ིན། ༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་མཆོ​ོག་གི​ིས་སྐུ་ངལ་འཛེ​ེམས་མེ​ེད་ཀྱི​ིས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་སྦྱོ​ོང་སྤྱོ​ོད་སྤེ​ེལ་གསུམ་བྱེ​ེད་དགོ​ོས་པའི​ི་

211

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

བཀའ་སློ​ོབ་དང་། རྒྱ་གཞུང་གི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལ་མེ​ེར་ཚི​ིག་མེ​ེར་གཏུགས་ཀྱི​ིས་གདོ​ོན་ལེ​ེན་གནང་སྟེ​ེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ལོ​ོར་བོ​ོད་

ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་དང་། བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད། དར་སྤེ​ེལ་གཏོ​ོང་ཕྱོ​ོགས་སྐོ​ོར་གྱི​ི་གཏན་འབེ​ེབས་ཞེ​ེས་པའི​ི་ཡི​ིག་ཆ་ལ་བརྟེ​ེན་ ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་སླར་གསོ​ོ་དང་སྦྱོ​ོང་སྤྱོ​ོད་ལ་གསོ​ོན་ཤུགས་གསར་པ་ཞི​ིག་སྦྱི​ིན།

༣། དཔལ་འབྱོ​ོར་གྱི​ི་རོ​ོགས་རམ།

གོང་དུ་བརྗོད་པ་བཞིན་༸ཀུན་གཟིགས་༸པཎ་ཆེན་མཆོག་གིས་བོད་ཁུལ་དུ་དགོན་པ་སླར་གསོ་དང་། སློབ་གྲྭ་

གསར་འཛུགས་སོགས་ཀྱི་བྱ་བཞག་རླབས་ཆེན་ཁག་སྒྲུབ་དགོས་ན། དཔལ་འབྱོར་ནི་མེད་དུ་མི་རུང་བ་ཡིན་པ་དགོངས་

པར་འཁྲུངས་ཡོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༠ ཙམ་ལ་༸པཎ་ཆེ​ེན་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་བོ​ོད་མདོ​ོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་དུ་ཆེ​ེབས་བསྒྱུར་གནང་སྐབས་བོ​ོད་

མི​ི་མང་གི​ི་གནས་སྟངས་ཧ་ཅང་སྐྱོ​ོ་ཞི​ིང་དབུལ་ཕོ​ོངས་ཀྱི​ི་གནས་སུ་གྱར་ཡོ​ོད་པ་དང་། དགོ​ོན་པ་དང་སློ​ོབ་གྲྭའི​ི་གནས་ སྟངས་རྣམས་ལ་གཟི​ིགས་སྐབས་ཐུགས་ཕམ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་བྱུང་སྟེ​ེ་བོ​ོད་ཡར་རྒྱས་ལ་དགོ​ོས་ངེ​ེས་ཀྱི​ིས་ཐབས་ལམ་ཞི​ིག་ འཚོ​ོལ་འགོ​ོ་བརྩམས།

བོ​ོད་དར་རྒྱས་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་ཐེ​ེབས་རྩ་ཚོ​ོགས་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ཟླ་ ༤ ཚེ​ེས་ ༡༥ ཉི​ིན་༸པཎ་ཆེ​ེན་སྐུ་ཕྲེ​ེང་

བཅུ་པ་མཆོ​ོག་གི​ིས་བོ​ོད་དར་རྒྱས་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་ཐེ​ེབས་རྩ་ཚོ​ོགས་

པ་པེ​ེ་ཅི​ིང་ནས་གསར་འཛུགས་གནང་སྟེ​ེ་བོ​ོད་ཀྱི​ི་དཔལ་འབྱོ​ོར་གོ​ོང་

འཕེ​ེལ་གཏོ​ོང་རྒྱུ་དང་། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། འཕྲོ​ོད་བསྟེ​ེན། ཚན་རྩལ། རྒན་

པར་རི​ིས། ༢༡་༤ བླ་བྲང་ཕྱོ​ོགས་སུ་ཕེ​ེབས་སྐབས་སློ​ོབ་ གྲྭར་ཆི​ིབས་སྒྱུར་གནང་སྟེ​ེ་མི​ི་དམངས་ཀྱི​ིས་ཕུལ་བའི​ི་དངུལ་ དངོ​ོས་རྣམས་སྩལ།

གསོ​ོ། སྐྱེ​ེ་ཁམས་ཁོ​ོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱོ​ོབ་བྱེ​ེད་རྒྱུ་སོ​ོགས་ལ་ཤུགས་སྣོ​ོན་ བསྐྱོ​ོན་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ཟླ་ ༥ ཚེ​ེས་ ༡༢ ལ་དགོ​ོན་པ་རྣམས་རང་ཁ་

རང་གསོ​ོ་ལ་དམི​ིགས་ཏེ​ེ་གདན་ས་བཀྲ་ཤི​ིས་ལྷུན་པོ​ོར་བོ​ོད་གངས་

རྒྱན་སྤྱི​ི་འདོ​ོམས་མཐུན་གཉེ​ེར་ཁང་གི​ི་ལས་ཁུངས་གསར་འཛུགས་

གནང་ཞི​ིང་། རི​ིམ་བཞི​ིན་མདོ​ོ་སྨད་དང་། དབུས་གཙང་། རྒྱ་ནག་བཅས་སུ་ཡན་ལག་ལས་ཁུངས་གསར་འཛུགས་ གནང་ཡོ​ོད། ལས་ཁུངས་དེ​ེ་ནས་གདན་ས་གསུམ་གྱི​ིས་གཙོ​ོས་དབུས་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་དགོ​ོན་སྡེ​ེ་ཁག་ལ་རང་ཁ་རང་གསོ​ོ་ཐུབ་ པའི​ི་ཆེ​ེད་མ་དངུལ་ཞལ་འདེ​ེབས་ཕོ​ོན་ཆེ​ེ་གསོ​ོལ་སྩལ་གནང་།

ར་མོ​ོ་ཆེ​ེ་ཇོ​ོ་བོ​ོའི ི་སྐུ་མདུན་གྱི​ི་གསེ​ེར་ཀོ​ོང་རི​ིག་གནས་གསར་རྗེ​ེའི​ི་སྐབས་བརླགས་གཏོ​ོར་ཕྱི​ིན་པར་གསར་བཟོ​ོ་

212

རྒྱུན་ཤ

མཛད་པ་མ་ཟད། བོ​ོད་ཀྱི​ི་སློ​ོབ་གཉེ​ེར་བར་མཐུན་རྐྱེ​ེན་དང་། དགོ​ོན་པ་ཉམས་གསོ​ོ། རྒུད་སྐྱོ​ོབ། སྐུ་རྟེ​ེན་གསར་བཞེ​ེངས་

སོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐད་ཁ་ཡོ​ོད་ལག་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་གནང་ཡོ​ོད།

༸པཎ་ཆེན་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་པ་ཆེན་པོ་མཆོག་གིས། ད་ལྟའི་བོད་ཀྱི་རྗེས་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པ་འདི་འགྱུར་བ་གཏོང་མ་ཐུབ་ན། ངོས་ རང་ཤི་ཡང་མིག་བཙུམ་མི་ཐུབ། ངས་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་དང་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་རང་དབང་སླར་གསོའི་དོན་དུ། དེ་སྔ་

འཕྲོ་བརླག་ཏུ་སོང་བའི་དུས་ཚོད་ཁ་གསབ་ཆེད། ད་དུང་ཡང་མི་ལོ་ ༢༠ སྙིང་ཁམས་ཀྱི་འཕར་མཚམས་འཇོག་འདོད་ མེད་ཅེས་གསུངས་ཡོད།

འོན་ཀྱང་ང་ཚོ་བོད་གངས་ཅན་གྱི་བསོད་ནམས་ཀྱིས་མ་འཆུན་པར་ཕྱི་ལོ་ ༡༩༨༩ ལོའི་ཟླ་ ༡ ཚེས་ ༢༧ གྱི་མཚན་མོར་

བདེ་ཆེན་སྐལ་བཟང་ཕོ་བྲང་གི་གཟིམ་ཆུང་བཤད་སྒྲུབ་འཕེལ་རྒྱས་གླིང་དུ་སྐུ་མྱ་ངན་ལས་འདས། དེ་ནི་རྒྱ་གཞུང་གི་གཡོ་

ཇུས་འོག་དུག་དྲངས་ཏེ་བཀྲོངས་པའི་དོགས་པ་བྱེད་བཞིན་ཡོད་ལ། དེ་ནས་བཟུང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་འཛིན་སྐྱོང་

སྤེལ་གསུམ་དང་། བོད་ཀྱི་སྐད་ཡིག་དང་རིག་གཞུང་རྣམས་སྦྱོང་སྤྱོད་སྤེལ་གསུམ་གནང་རྒྱུ་བཅས་ཁོང་གི་དགོངས་

བཞེད་མཇུག་སྐྱོང་མ་ཐུབ་པར་ལུས།།

213

འཛི​ིན་རི​ིམ་བརྒྱད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚན་རི​ིག་སློ​ོབ་དེ​ེབ།

སྦྱོང་ཚན། ཀ༽ ལན་མདོར་བསྡུས་རེ་བྲིས།

༡། རིག་གནས་གསར་བརྗེ་ཕྱི་ལོ་གང་ནས་གང་དུ་བར་གནས་ཡོད། དེ་འགོ་འཛུགས་མཁན་སུ་ཡིན་ནམ། ༢། རྒྱ་གཞུང་གིས་རྙིང་བཞི་ཟེར་བ་གང་དང་གང་ཡིན་ནམ།

༣། བོད་དར་རྒྱས་རོགས་སྐྱོར་ཐེབས་རྩ་ཚོགས་པ་བཙུགས་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ནམ།

ཁ༽ དྲི​ི་བའི​ི་ལན་འདེ​ེམས་དགོ​ོས།

༡། པཎ་ཞེ​ེས་པ་ནི​ི་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ ཡི​ིན། ལེ​ེགས་སྦྱར་གྱི​ི་སྐད། བོ​ོད་སྐད།

རྒྱ་སྐད།

༢། རྭ་མོ​ོ་ཆེ​ེའི​ི་ཇོ​ོ་བོ​ོའི ི་སྐུ་སྟོ​ོད་་་་་་་་་་་་་་་་་་རྙེ​ེད་སོ​ོན་བྱུང་ཡོ​ོད།

ལྷ་ས་ནས། པེ​ེ་ཅི​ིང་ནས། ཨ་མདོ​ོ།

༣། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ཟླ་ ༩ ཚེ​ེས་ ༡ ཉི​ིན་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་གསར་འཛུགས་བསྐྱངས།

བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་སློ​ོབ་གྲྭ། བོ​ོད་གཞུང་སྐད་ཡི​ིག་སློ​ོབ་གྲྭ། བོ​ོད་བརྒྱུད་མཐོ​ོ་རི​ིམ་ནང་བསྟན་སློ​ོབ་གླི​ིང་།

༤། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་་་་་་་་་་་་་་་་ ལོ​ོར་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་དང་། བཀོ​ོལ་སྤྱོ​ོད། དར་སྤེ​ེལ་གཏོ​ོང་ཕྱོ​ོགས་སྐོ​ོར་གྱི​ི་གཏན་འབེ​ེབས་ཞེ​ེས་ པའི​ི་ཡི​ིག་ཆ་ལ་བརྟེ​ེན་ནས་བོ​ོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡི​ིག་སླར་གསོ​ོ་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། ༡༩༨༨

༡༩༨༧

༡༩༨༦

༥། དགོ​ོན་པ་རྣམས་རང་ཁ་རང་གསོ​ོར་དམི​ིགས་ཏེ​ེ་གདན་ས་བཀྲ་ཤི​ིས་ལྷུན་པོ​ོར་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ གི​ི་ལས་ཁུངས་གསར་ འཛུགས་གནང་།

གངས་རྒྱན་སྤྱི​ི་འདོ​ོམས་མཐུན་གཉེ​ེར་ཁང་། བོ​ོད་དར་རྒྱས་རོ​ོགས་སྐྱོ​ོར་ཐེ​ེབ་རྩ་ཚོ​ོགས་པ། བོ​ོད་ཀྱི​ི་དངུལ་གཉེ​ེར་ཁང་།

ང༽ བྱེད་སྒོ།

༸པཎ་ཆེན་རིན་པོ་ཆེའི་བཀའ་སློབ་སྙིང་བསྡུས་རེ་བཤུས་ཏེ་འགྲེལ་བརྗོད་བྱེད་པ་དང་སྦྱར་པང་ཐོག་སྦྱོར་དགོས།

214

ས་སྐྱ་པ། ས་སྐྱ་པ་ནི​ི ་ བོ​ོ ད ་དུ་དར་བའི​ི ་ ནང་བསྟན་

ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་གྲུབ་མཐའི​ི་ནང་གསེ​ེས་ཤི​ིག་ཡི​ིན་

ཅི​ིང ་། རབ་བྱུང་དང་པོ​ོའི་ི ནང་འཁོ​ོན ་དཀོ​ོན ་ཅོ​ོག ་ རྒྱལ་པོ​ོ་ཞེ​ེས་པས་སྲོ​ོལ་གཏོ​ོད།

འཁོ​ོན་དཀོ​ོན་མཆོ​ོག་རྒྱལ་པོ​ོས་དགོ​ོན་པ་ཐོ​ོག་

མ་ཕྱག་འདེ​ེབ ས་ཡུལ་གྱི​ི་ སའི​ི་ ཁ་དོ​ོག ་སྐྱ་བོ​ོ་ ཡི​ིན ་

པས། དགོ​ོན་པའི​ི་མཚན་ལ་ས་སྐྱ་དགོ​ོན་དང་། ཕྱི​ིས་ སུ་གྲུབ་མཐའི​ི་རི​ིང་ལུགས་འཛི​ིན་པའི​ི་མི​ིང་ལའང་ས་

སྐྱ་པ་ཞེ​ེས་ཡོ​ོངས་སུ་གྲགས་པ་ཡི​ིན།

སྤྱི​ིར ་གསུང་ངག་ལམ་འབྲས་ཆོ​ོས ་ཀྱི​ི་ སྙི​ིང ་

པོ​ོར་བྱེ​ེད་པའི​ི་རི​ིང་ལུགས་འཛི​ིན་མཁན་རྗེ​ེས་འབྲང་

ས་ཆེ​ེན་ཀུན་དགའ་སྙི​ིང་པོ​ོ་སོ​ོགས་གོ​ོང་མ་རྣམ་ལྔས་ རྡོ་རྗེ་འཆང་དངོས་བླ་ཆེན་སྙིང་པོའི་ཞབས། །

བསོད་ནམས་རྩེ་མོ་གྲགས་པ་རྒྱལ་མཚན་དང་། ། ས་སྐྱ་པཎ་ཆེན་འཕགས་པ་རིན་པོ་ཆེ། །

རྗེ་བཙུན་གོང་མ་ལྔ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས། །

དར་རྒྱས་སུ་བཏང་།

ལམ་འབྲས་ནི​ི་ ས་སྐྱ་པའི​ི་ ཟབ་ཆོ​ོས ་གསུང་

ངག་རི​ིན ་པོ​ོ་ ཆེ​ེ་ སྟེ​ེ། ལམ་འབྲས་བུ་དང་བཅས་པ་

ཐོ​ོག་མར་གྲུབ་ཆེ​ེན་བི​ིར་ཝ་པས་ཀྱཻ​ཻ་རྡོ​ོ་རྗེ​ེའི​ི་རྒྱུད་ལ་

བརྟེ​ེ ན ་ནས་ལམ་འབྲས་རྡོ​ོ ་ རྗེ​ེ འི​ི ་ ཚི​ི ག ་རྐང་དང༌།

རྒྱུད་ཀྱི​ི་བཤད་བཀའ་བསྡུས་པ་དང༌། ལམ་འབྲས་བུ་

དང༌བཅས་པའི​ི་གདམས་ངག་རྣམས་ནག་པོ​ོ་པ་དང་ཊོ​ོམ་བྷི​ི་པ་ལ་གནང༌། དེ​ེ་ལས་རི​ིམ་པར་བརྒྱུད་དེ​ེ་བོ​ོད་དུ་འབྲོ​ོག་མི​ི་ལོ​ོ་ ཙཱ་བ་དང༌། དེ​ེས་ས་ཆེ​ེན་ཀུན་དགའ་སྙི​ིང་པོ​ོ་ལ་གནང༌། ཁྱད་པར་དུ་གྲུབ་ཆེ​ེན་བི​ིར་ཝ་པ་ཆོ​ོས་སྒོ​ོ་སྐྱེ​ེལ་གྱི​ི་ཚུལ་དུ་ས་སྐྱར་ བྱོ​ོན་ཏེ​ེ་ས་ཆེ​ེན་ཀུན་དགའ་སྙི​ིང་པོ​ོ་ལ་ལམ་འབྲས་ཉེ​ེ་བརྒྱུད་སྦས་བཤད་བསྩལ། དེ​ེས་བསོ​ོད་ནམས་རྩེ​ེ་མོ​ོ་དང་གྲགས་པ་

རྒྱལ་མཚན། དེ​ེ་ནས་ས་པཎ་དང༌། འགྲོ​ོ་མགོ​ོན་ཆོ​ོས་འཕགས་སོ​ོགས་ལས་རི​ིམ་བཞི​ིན་དར་བའོ​ོ། །

ཇོ​ོ་ནང་པ། ༄༅། །ཇོ​ོ་ནང་པའི​ི་སྔགས་ཕྱོ​ོགས་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་རི​ིམ་ནི​ི།

མཉམ་མེ​ེད་ཤཱཀྱའི​ི་དབང་པོ​ོས་ཆོ​ོས་རྒྱལ་ཟླ་བ་བཟང་ པོ​ོར་དུས་འཁོ​ོར་རྩ་རྒྱུད་གནང་བ་ནས་བཟུང་། ཤམྦྷ་

ལའི​ི་ཆོ​ོས་རྒྱལ་བདུན་དང་། རི​ིགས་ལྡན་བཅུ་གཅི​ིག་པ་

རྒྱལ་དཀའ་ནས་གྲུབ་ཆེ​ེན་དུས་ཞབས་ཆེ​ེན་པོ​ོ་དང་ཁ་ཆེ​ེ་

པཎ་ཆེ​ེན་ཟླ་བ་མགོ​ོན་པོ​ོ་སོ​ོགས་རི​ིམ་པར་བརྒྱུད་ཀུན་

མཁྱེ​ེན་ཆོ​ོས་སྐུ་འོ​ོད་ཟེ​ེར་སོ​ོགས་ཀྱི​ི་བར་ཆོ​ོས་བརྒྱུད་འདི​ི་ ལ་སྦྱོ​ོར་དྲུག་པ་ཞེ​ེས་མཚན་ཆགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༩༤ ལོ​ོར་ཀུན་སྤངས་ཐུགས་རྗེ​ེ་བརྩོ​ོན་

འགྲུས་གཙང་ཇོ​ོ་མོ​ོ་ནག་སྨན་རྒྱལ་མོ​ོའི ི་གནས་ཇོ​ོ་ནང་ ཞེ​ེས་པའི​ི་ལུང་པར་ཕེ​ེབས་ཏེ​ེ་གདན་ས་མཛད་ཅི​ིང་དུས་

འཁོ​ོར ་གྱི​ི་ བསྟན་པ་རྒྱ་ཆེ​ེར ་སྤེ​ེལ ་བ་ནས་བཟུང་ཆོ​ོས ་

བརྒྱུད་འདི​ི་ལ་དཔལ་རྒྱལ་བ་ཇོ​ོ་ནང་པ་ཞེ​ེས་གྲགས་པ་ བྱུང་ངོ​ོ་།། འཁོར་ལོ་ཐ་མའི་མདོ་དང་དུས་འཁོར་གྱི། །

དགོངས་དོན་གཙོར་བཟུང་བདེ་གཤེགས་སྙིང་པོ་ཡི། ། དོན་ལ་ངེས་རྙེད་རྡོ་རྗེའི་རྣལ་འབྱོར་ཅན། ། རྒྱལ་བ་ཇོ་ནང་པ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས། །

མདོ​ོ ་ ཕྱོ​ོ ག ས་ཀྱི​ི ་ བརྒྱུད་རི​ི མ ་ནི​ི ། འཕགས་པ་

ཀླུ་སྒྲུབ་ཡབ་སྲས། རྗེ​ེ་ བཙུན་བྱམས་པ་མགོ​ོན ་པོ​ོ། འཕགས་པ་ཐོ​ོགས་མེ​ེད་སྐུ་མཆེ​ེད་སོ​ོགས་བརྒྱུད་ནས་

མདོ​ོ་སྔགས་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་པའི​ི་ཆུ་བོ​ོ་རྣམས་གཅི​ིག་ཏུ་འདྲེ​ེས་ པ་རྒྱལ་བའི​ི་ལུང་ཟི​ིན་ཀུན་མཁྱེ​ེན་དོ​ོལ་པོ​ོ་སངས་རྒྱས་

མཆོ​ོག་དང་། ཀུན་མཁྱེ​ེན་ཉ་དབོ​ོན་པ་སོ​ོགས་བུ་ཆེ​ེན་ བཅུ་བཞི​ི། ཇོ​ོ་ནང་ཀུན་དགའ་གྲོ​ོལ་མཆོ​ོག རྗེ​ེ་བཙུན་ཏཱ་

ར་ནཱ་ཐ་སོ​ོགས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་ཆེ​ེར་སྤེ​ེལ་ཞི​ིང་ད་ལྟའི​ི་བར་རྒྱལ་བ་ཇོ​ོ་ནང་པའི​ི་བསྟན་པ་འདི​ི་ཉི​ིད་དར་ཞི​ིང་རྒྱས་པའོ​ོ། །

བཀའ་བརྒྱུད་པ། དཔལ་བཀའ་བརྒྱུད་པ་ནི​ི་ བོ​ོད ་དུ་དར་བའི​ི་

ནང་བསྟན་ཆོ​ོས་ལུགས་ཀྱི​ི་གྲུབ་མཐའ་ཆེ​ེན་པོ​ོ་ཞི​ིག་

ཡི​ིན ་ཞི​ིང ་། གྲུབ་ཆེ​ེན ་ཏེ​ེ་ ལོ​ོ་ པ་ནས་བརྒྱུད་པའི​ི་ བཀའ་བབས་ཀྱི​ི་གདམས་པའི​ི་བརྒྱུད་འཛི​ིན་ཡི​ིན་

པས་བཀའ་བརྒྱུད་པ་ཞེ​ེས་གྲགས་ལ། བཀའ་བརྒྱུད་ ཀྱི​ི་བསྟན་པའི​ི་སྲོ​ོལ་གཏོ​ོད་པ་པོ​ོ་ནི​ི་ལྷོ​ོ་བྲག་མར་པ་ ཆོ​ོས་ཀྱི​ི་བློ​ོ་གྲོ​ོས་ཡི​ིན།

གྲུ བ ་ ཆེ​ེ ན ་ ཏེ​ེ ་ ལོ​ོ ་ པ ་ ལ ་ བ ཀ འ ་ བ བ ས ་

བཞི​ིའི​ི་ གདམས་པ་ཡོ​ོད ་པ་དང་། བཀའ་བབས་

བ ཞི​ིའི​ི་ ག ད མ ས ་ པ ་ ཆ ་ ཚ ང ་ བ ་ ལྷོ​ོ་ བྲ ག ་ མ ར ་

པ་ལོ​ོ ་ ཙཱ་ལ་བརྒྱུད་པ་སྟེ​ེ ། མར་པས་པཎ་ཆེ​ེ ན ་

ནཱ་རོ​ོ ་ པ་དང་། མངའ་བདག་མེ​ེ ་ ཏྲི​ི ་ པ། དཔལ་ དགྱེས་མཛད་རྡོ་རྗེ་མར་སྟོན་བློ་གྲོས་ཞབས། ། མི་ལ་རས་ཆེན་མཉམ་མེད་སྒམ་པོ་པ། །

དུས་གསུམ་མཁྱེན་པ་འགྲོ་མགོན་བསོད་ནམས་གྲགས། ། བཀའ་བརྒྱུད་གོང་མ་ལྔ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས། །

ཞི​ི་ བ ་ བ ཟ ང ་ པོ​ོ། གྲུ བ ་ ཆེ​ེན ་ ཡེ​ེ་ཤེ​ེས ་ སྙི​ིང ་ པོ​ོ་ བཅས་བླ་མའི​ི ་ གཙོ​ོ་ བོ​ོ་ བཞི​ི ་ དང་། གཞན་ཡང་

པཎྜི​ི་ཏ་དང་། གྲུབ་ཐོ​ོབ་མཁའ་འགྲོ​ོ་མ་སོ​ོགས་བླ་མ་ བརྒྱ་དང་བདུན་ཅུ་ལྷག་ཙམ་བསྟེ​ེན་ནས་གསན།

དེ​ེ ་ ནས་བོ​ོད ་དུ་ཕེ​ེ བ ས་རྗེ​ེ ས ་བཀའ་བབས་

བཞི​ིའི​ི་གདམས་པ་རྣམས་འཆད་སྤེ​ེལ་མང་དུ་མཛད་

པ་ལས། མན་ངག་དང་། བཤད་རྒྱུད་འཛི​ིན་པའི​ི་

སློ​ོབ་མ་ཀ་ཆེ​ེན་བཞི​ི་སྟེ​ེ། མི​ི་ལ་རས་པ་དང་། མེ​ེས་སྟོ​ོན་ཚོ​ོན་པོ​ོ། རྔོ​ོག་ཆོ​ོས་སྐུ་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ། མཚུར་སྟོ​ོན་དབང་གི​ི་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་བཅས་

བྱུང་ཞི​ིང་། རྗེ​ེ་བཙུན་མི​ི་ལ་རས་པ་དང་དེ​ེའི​ི་སློ​ོབ་མ་མཉམ་མེ​ེད་དྭགས་པོ​ོ་ལྷ་རྗེ​ེ་ནས་བཀའ་ཕྱག་ཆུ་བོ​ོ་གཉི​ིས་འདྲེ​ེས་

སྒྲུབ་བརྒྱུད་ཀྱི​ི་བསྟན་པ་ཉི​ི་མ་ཤ ར་བ་ལྟར་འཕེ​ེལ་རྒྱས་བྱུང་བར་བརྟེ​ེན། བཀའ་བརྒྱུད་ཆེ​ེ་བཞི​ི་ཆུང་བརྒྱད་བཅས་རི​ིམ་

བཞི​ིན་བྱུང་བ་ཡི​ིན།

དགེ​ེ་ལུགས་པ། རི​ི་ བོ​ོ་ དགེ​ེ་ ལྡན་པ་ནི​ི་ རྗེ​ེ་ ཙོ​ོང ་ཁ་པ་ཆེ​ེན ་པོ​ོ་

ནས་བྱུང་བ་ཡི​ིན་ལ། ཁོ​ོང་དགུང་ལོ​ོ་བཅུ་དྲུག་སྟེ​ེང་

དབུས་གཙང་གི​ི་ཕྱོ​ོགས་སུ་བྱོ​ོན་ནས་གཞུང་ལུགས་

རབ་འབྱམས་ལ་སྦྱངས་པ་མཛད་དེ​ེ་མཁས་པའི​ི་གོ​ོ་

འཕང་བརྙེ​ེས།

ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༤༠༩ ལོ​ོར ་འབྲོ​ོག ་རི​ི་ བོ​ོ་ ཆེ​ེ་ དགེ​ེ་

ལྡན་རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི​ི་གླི​ིང་ཕྱག་བཏབ་པས་ཡུལ་ མི​ིང་ཆོ​ོས་བརྒྱུད་དུ་ཐོ​ོགས། རྗེ​ེའི​ི་དངོ​ོས་སློ​ོབ་འཇམ་

དབྱངས་ཆོ​ོས་རྗེ​ེ་བཀྲ་ཤི​ིས་དཔལ་ལྡན་གྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༡༦ ལོ​ོར་འབྲས་སྤུངས་དགོ​ོན་པ་དང་། བྱམས་

ཆེ​ེན་ཆོ​ོས་རྗེ​ེ་ཤཱཀྱ་ཡེ​ེ་ཤེ​ེས་ཀྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་༡༤༡༥ ལོ​ོར་

སེ​ེ་ར་དགོ​ོན་པ། རྒྱལ་བ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་དང་པོ​ོ་དགེ​ེ་འདུན་

བརྟན་པའི་འཁོར་ལོ་རྗེ་བཙུན་ཙོང་ཁ་པ། །

རྒྱལ་ཚབ་ཆོས་རྗེ་མཁས་གྲུབ་དགེ་ལེགས་དཔལ། །

དགེ་འདུན་གྲུབ་པ་པཎ་ཆེན་ཆོས་ཀྱི་རྒྱལ། །

འཇམ་མགོན་ཡབ་སྲས་ལྔ་ལ་གསོལ་བ་འདེབས། །

གྲུབ་ཀྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༤༧ ལོ​ོར་བཀྲ་ཤི​ིས་ལྷུན་པོ​ོ།

རྗེ​ེ་བཙུན་ཤེ​ེས་རབ་སེ​ེངྒེ​ེས་རྒྱུད་སྨད་གྲྭ་ཚང༌། རྒྱུད་

ཆེ​ེན ་ཀུན་དགའ་དོ​ོན ་གྲུབ་ཀྱི​ིས ་རྒྱུད་སྟོ​ོད ་གྲྭ་ཚང་

སོ​ོག ས་ཕྱག་བཏབ་གནང་སྟེ​ེ་ དབུས་གཙང་ཁུལ་

དང་། རི​ིམ་བཞི​ིན་རྒྱལ་དབང་སྐུ་ཕྲེ​ེང་རི​ིམ་བྱོ​ོན་གྱི​ི་ མཛད་པ་ཕྲི​ིན་ལས་ལས་མདོ​ོ་སྟོ​ོད་སྨད་ཁུལ་དུ་དགེ​ེ་

ལུགས་པའི​ི་བསྟན་པ་དར་ཞི​ིང་རྒྱས་པར་མཛད་པ་

ཡི​ིན།རྗེ​ེ་ཙོ​ོང་ཁ་པས་དགའ་ལྡན་དགོ​ོན་པ་ཕྱག་བཏབ་སྟེ​ེ་གསེ​ེར་ཁྲི​ིར་བཞུགས་པ་ནས་བཟུང་ཁྲི​ི་སྟེ​ེང་དེ​ེར་བཞུགས་ནས་

རྗེ​ེ་ཙོ​ོང་ཁ་པའི​ི་རྒྱལ་ཚབ་གནང་མཁན་རི​ིམ་པར་དགའ་ལྡན་ཁྲི​ི་པ་ཞེ​ེས་འབོ​ོད་པ་དང་། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༡༩ ལོ​ོར་རྗེ​ེ་རི​ིན་པོ​ོ་ཆེ​ེ་

སྐུ་གཤེ​ེགས་རྗེ​ེས་རྒྱལ་ཚབ་དར་མ་རི​ིན་ཆེ​ེན་རྒྱལ་ཚབ་ཏུ་བསྐོ​ོས་ཏེ​ེ་དགའ་ལྡན་ཁྲི​ི་པ་དང་པོ​ོ་ལ་བཞུགས་པ་ནས་ད་བར་ དགའ་ལྡན་ཁྲི​ི་པ་ ༡༠༤ བྱུང་ཡོ​ོད་དོ​ོ། །