འཛིན་གྲྭ་དགུ་པའི་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་སློབ་དེབ།

ཕྱི​ི་ལོ་ ༢༠༡༧ ལོརི་ཤེ ེས་ཡོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཐེ​ེངས་ལྔ་པའི་སྟེ​ེང་བེཀའ་འཁྲོ​ོལ་ཐེོབེ་པའི་གཞི​ི་རི​ིམ་ གོང་མའི་བེསླབེ་གཞི​ིའི་རྩོ་འཛི​ིན་གྱི​ི་དགོངས་དོན་ལྟརི་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས།

འཛི​ིན་རི​ིམ་དགུ་པའི་སློ​ོབ་དེབ། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རི​ིག

རང་དབང་། དྲང་བདེན། འདྲ་མཉམ། ཐོབ་ཐང་།

ཤེ​ེས་རི​ིག་ལས་ཁུངས་ཀྱི​ིས་རྩོ​ོམ་སྒྲི​ིག་དང་གཏན་འབེ​ེབེས་ཞུས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧ ལོ​ོར་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཐེ​ེངས་ལྔ་པའི​ི་སྟེ​ེང་བཀའི་འིཁྲོ​ོལོ་ཐེོབ་པའི​ི་ གཞི​ི་རིམ་གོང་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་གྱི​ི་དགོངས་དོན་ལྟར་རྩོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས།

འཛི​ིན་རི​ིམ་དགུ་པའི་སློ​ོབ་དེབ། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རི​ིག

ཤེ​ེས་རིག་ལོས་ཁུངས་ཀྱི​ིས་རྩོམ་སྒྲི​ིག་དང་གཏན་འིབེབས་ཞུས།

རྩོམ་སྒྲི​ིག་ཐེ​ེངས་དང་པོ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༥ ཟླ་ ༡

Printed and Distributed by:

Jan 2025

དཔར་ཐེ​ེངས་དང་པོ།

First Print

དཔར་གྲངས་ ༡༠༠། སྤྱི​ི་ཁྱབ་འིགན་འིཛི​ིན།

མངགས་ཉོ​ོའི ི་ཁ་བྱང།

First Edition

Copies 100

Sherig Parkhang R-27 & 28, Ramesh Park Laxmi Nagar, New Delhi-110092 Ph: +91-11-2245 3672 Email: shepardelhi@gmail.com Web: www.sherigparkhang.com

བསྟེན་འིཛི​ིན་པདྨ། (ཤེ​ེས་ལྷན་འིགན་འིཛི​ིན།)

རྩོམ་སྒྲི​ིག་འིགན་འིཁུར་བ།

དགེ་འིདུན་དོན་ཡོ​ོད།

རྩོམ་སྒྲི​ིག་པ། བོན་གྲོག་པ་སངས་ཚོེ་རིང། དེབ་གཟུགས་དང།

རྒྱབ་ཤེ་ཇུས་འིགོད་པ། བོན་གྲོག་པ་སངས་ཚོེ་རིང།

སློ​ོབ་དེབ་བསྐྱརི་ཞི​ིབ་དང་གཏན་འབེབས་ཚོ​ོགས་ཆུང།

བསོད་ནམས་བཟང་པོ། (ཤེ​ེས་རིག་དྲུང་འིཕར།) དགེ་འིདུན་དོན་ཡོ​ོད། ཀུན་དགའི།

(ས་རཱ་མཐེོ་སློབ་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སློབ་དཔོན།)

ངག་དབང་ཚོེ་བརྟན།

(སུ་ཇཱ​ཱ་བོད་ཁྱིམ་སློབ་གྲྭའི​ི་སློབ་དགེ་ཟུར་པ།)

བསྟེན་འིཛི​ིན་དབྱངས་སྐྱི​ིད།

(མེས་དབོན་གཙུག་ལོག་དཔེ་སྟེོན་སློབ་གྲྭ།) ཀུན་བཟང་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ།

བསྟེན་འིཛི​ིན་དབང་ཕྱུག (དྷ་སྟེ​ེང་བོད་ཁྱིམ་སློབ་གྲྭ།)

དབྱངས་སྒྲིོན་བཀྲ་ཤེིས། (ཅོ​ོན་ཏ་ར་བོད་ཁྱིམ་སློབ་གྲྭ།) ཞུ་དག་པ།

(ཤེ​ེས་ལྷན་སློབ་དེབ་ཚོན་པའི​ི་འིགན་འིཁུར་བ།)

བྱམས་པ་བསྟེན་འིཛི​ིན།

(མེས་དབོན་གཙུག་ལོག་དཔེ་སྟེོན་སློབ་གྲྭ།)

བློ​ོ་བཟང་དོན་གྲུབ། (རཱཇཱ་པུར་བོད་ཁྱིམ་སློབ་གྲྭ།) བཀྲ་ཤེིས་མཚོ​ོ་མོ། (བོད་ཀྱི​ི་དཔེ་མཛིོད་ཁང།)

སློབ་དེབ་འིདི་ཤེ​ེས་རིག་ལོས་ཁུངས་ཀྱི​ི་དྲ་ཚོིགས། www.bodyiglobjong.com ནས་ལྟ་ཀློ​ོག་དང་ཕབ་ལོེན་བྱེད་ཐུབ། Department of Education, CTA ©

FUNDED BY: Danish International Development Agency through CICED.

Phone: +91-1892-222572/222721 Email: education@tibet.net Web: www.sherig.org DEPARTMENT OF EDUCATION Central Tibetan Administration

GANGCHEN KYISHONG DHARAMSALA - 176215 DISTT. KANGRA H.P INDIA

ཆེ​ེད་བརྗེོད།

༄༅། །བཙན་བྱོལོ་བོད་མིའི​ི་བཅོའི་ཁྲོིམས་རིན་པོ་ཆེ​ེའི​ི་དགོངས་དོན་དང། ཁྱད་པར་དུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ ཟླ་ ༩ པའི​ི་ནང་བོད་

མི་མང་སྤྱི​ི་འིཐུས་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་སྤྱི​ི་མོས་ཀྱི​ིས་གཏན་ལོ་ཕབ་པའི​ི་བཙན་བྱོལོ་བོད་མིའི​ི་གཞི​ི་རིམ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་འིབྲུ་

དོན་བཞི​ིན། བཙན་བྱོལོ་བོད་མིའི​ི་གཞི​ི་རིམ་སློབ་གྲྭ་ཁག་གི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློབ་སྟེོན་གྱི​ི་སྤུས་ཚོད་གོང་མཐེོར་གཏོང་བ་དང་ཆེབས་

ཅོིག སློབ་ཁྲོིད་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་ལོམ་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་རྒྱུ་ནི་བཙན་བྱོལོ་བོད་མིའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་འིོས་འིགན་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་མ་ཟད། བོད་ཀྱི​ི་ ཐུན་མོང་མ་ཡོིན་པའི​ི་སྐད་ཡོིག་དང་རིག་གཞུང་མི་ཉོམས་རྒྱུན་འིཛི​ིན་བྱེད་ཐེབས་གཙོ་བོ་ཞི​ིག་ཀྱིང་ཡོིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་ང་ཚོ​ོ་བཙན་བྱོལོ་དུ་འིབྱོར་བ་ནས་བཟུང། སྤྱི​ི་ནོར་༸གོང་ས་༸སྐྱིབས་མགོན་ཆེ​ེན་པོ་མཆེོག་གིས་རང་གི་

ཐུན་མིན་རིག་གཞུང་དང་སྐད་ཡོིག་མི་ཉོམས་རྒྱུན་འིཛི​ིན་ཡོ​ོང་ཐེབས་སླད་མ་འིོངས་མངོན་གཟིགས་ཀྱི​ི་བཀའི་སློབ་ལོམ་སྟེོན་ དུས་ནས་དུས་སུ་ཕེབས་པ་དང། བོད་པའི​ི་སློབ་གྲྭ་ཟུར་འིཛུགས་མཛིད་པ། དེང་རབས་དང་མཐུན་པའི​ི་བོད་པའི​ི་སྐད་ཡོིག་དང་ རིག་གནས་སློབ་སྤེ​ེལོ་གནང་བ་དང༌། ལོ​ོ་རབས་བརྒྱད་ཅུ་པའི​ི་སྨད་ཙམ་ནས་གཞི​ི་རིམ་འིོག་མའི​ི་སློབ་ཁྲོིད་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་ལོམ་རིམ་

བཞི​ིན་བོད་སྐད་དུ་སྒྱུར་འིགོ་བཙུགས༌ཏེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༠ ལོ​ོར་སྔོ​ོན་འིགྲོ་ནས་གཞི​ི་རིམ་འིོག་མའི​ི་སློབ་ཚོན་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བོད་ སྐད་དུ་ཕབ་སྒྱུར་དང་འིབྲེ​ེལོ་སློབ་ཁྲོིད་ལོག་བསྟེར་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ ལོ​ོར་བཙན་བྱོལོ་བོད་མིའི​ི་གཞི​ི་རིམ་ཤེ​ེས་

ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་གཏན་འིབེབས་བྱས་པ་ནས་བཟུང། གཞི​ི་རིམ་བར་མའི​ི་སློབ་ཚོན་རྣམས་བོད་ཡོིག་ཏུ་བསྒྱུར་འིགོ་བརྩམས་པ་

དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༠ ལོ​ོར་བཀའི་ཤེག་གིས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་དགོངས་དོན་འིོག་གཞི​ི་རིམ་བར་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་

འིཛི​ིན་གཏན་འིབེབས་གནང་རྗེ​ེས། དེ་དང་མཐུན་པའི​ི་གཞི​ི་རིམ་འིོག་མ་དང་བར་མའི​ི་སློབ་དེབ་ཡོ​ོངས་ལོ་བསྐྱིར་ཞི​ིབ་ཀྱི​ིས་ རྩོམ་སྒྲི​ིག་དང་རྩོམ་སྒྱུར་ཞུས་པ་དང། གཞི​ི་རིམ་བར་མའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་གི་སློབ་དེབ་ཀྱིང་ཆེ་ཚོང་རྩོམ་སྒྱུར་ཞུས་ཡོ​ོད་

པ་མ་ཟད། བསྐྱིར་ཞི​ིབ་དགོས་ངེས་སུ་མཐེོང་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༡ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་གཞི​ི་རིམ་བར་མའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་གི་སློབ་ དེབ་ཆེ་ཚོང་བསྐྱིར་ཞི​ིབ་ཀྱི​ིས་གཏན་འིབེབས་གྲུབ་སྟེ​ེ། སློབ་གྲྭ་ཁག་ཅོིག་ཏུ་ལོག་བསྟེར་གནང་བཞི​ིན་པ་དགའི་བའི​ི་གནས་སུ་

མཆེིས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧ ལོ​ོར་གཞི​ི་རིམ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་དགོངས་དོན་ལྟར། ཤེ​ེས་རིག་ལོས་ཁུངས་ཀྱི​ིས་གཞི​ི་རིམ་གོང་མའི​ི་

བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་འིཆེར་འིབུལོ་ཞུས་པར་བཀའི་ཤེག་དང། བཙན་བྱོལོ་བོད་མིའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས་དང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་

སློབ་སྟེོན་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཐེ​ེངས་ལྔ་པའི​ི་སྟེ​ེང་གཏན་འིབེབས་བཀའི་འིཁྲོ​ོལོ་ཐེོབ་ཀྱིང། རྩོམ་སྒྲི​ིག་པ་མེད་པས་སློབ་ དེབ་རྩོམ་སྒྲི​ིག་མ་ཐུབ་པར་དེ་མུར་ལུས། དུས་ཀྱི​ི་འིགྱུར་འིགྲོས་དང་བསྟུན་རྒྱ་གར་དབུས་འིབྲེིང་རིམ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལྷན་ཚོ​ོགས་

(CBSE) ཀྱི​ི་གཞི​ི་རིམ་གོང་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་ལོ་འིགྱུར་བ་ཕྱི​ིན་སྟེབས། གཞི​ི་རིམ་གོང་མའི​ི་འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པ་དང་བཅུ་

པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་གི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་ལོ་བསྐྱིར་ཞི​ིབ་དང་འིབྲེ​ེལོ་གཏན་འིབེབས་ཞུས།

འིདི་ལོ​ོར་གཏན་འིབེབས་བྱུང་བའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་གྱི​ི་ནང་དོན་དང་མཐུན་པར་འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སློབ་དེབ་རྩོམ་སྒྲི​ིག་

ཞུས་པ་དང། སློབ་དེབ་འིདིའི​ི་ནང་དུ་འིཛིམ་གླི​ིང་དང། རྒྱ་གར་བཅོས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་དོན་ལོ​ོ་རྒྱུས། ས་ཁམས་རིག་པ་དང། དཔལོ་

འིབྱོར་རིག་པ་རྣམས་རྒྱ་གར་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཉོམས་ཞི​ིབ་དང་སྦྱོ​ོང་བརྡོར་ལྷན་ཁང་ (NCERT) གིས་རྩོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས་

པའི​ི་འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་གི་སློབ་དེབ་ལོས་བོད་སྒྱུར་ཞུས་པ་དང། བོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་དང། བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ​ོད་ བཅོས་གསར་དུ་རྩོམ་སྒྲི​ིག་ཞུས་ཡོ​ོད།

སློབ་དེབ་འིདི་ནི་གཞི​ི་རིམ་གོང་མའི​ི་བསླབ་གཞི​ིའི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་གྱི​ི་དགོངས་དོན་བཞི​ིན་སློབ་སྦྱོ​ོང་དང་སློབ་ཁྲོིད་ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དམིགས་

ཡུལོ་སྒྲུབ་ཐེབས་ཀྱི​ི་སློབ་དེབ་ཡོིན། ང་ཚོ​ོའི​ི་སློབ་ཁྲོིད་དང་སློབ་སྦྱོ​ོང་གི་དམིགས་ཡུལོ་ནི་སློབ་ཚོན་བྱེ་བྲེག་པ་དང། སློབ་དེབ་བྱེ་

བྲེག་པ་ཞི​ིག་སློབ་ཁྲོིད་བྱས་པ་ཙམ་མ་ཡོིན་པར། སློབ་མའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་གནས་ཚོད་གོང་མཐེོར་གཏོང་རྒྱུ་དེ་ཡོིན༌སྟེབས། སློབ་ ཕྲུག་གི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་ནུས་རྩལོ་གོང་མཐེོར་གཏོང་བའི​ི་རེ་འིདུན་ཞུ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

མཐེའི་དོན་སློབ་དེབ་འིདིའི​ི་རྩོམ་སྒྲི​ིག་ལོས་དོན་ལོ་ཞུགས་པའི​ི་བསྐྱིར་ཞི​ིབ་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི་ཚོ​ོགས་མི་རྣམས་ཀྱི​ིས་གཙོས་འིབྲེ​ེལོ་

ཡོ​ོད་རྣམས་ལོ་ལོེགས་གསོལོ་ཞུ་རྒྱུ་དང་འིབྲེ​ེལོ། སློབ་དེབ་འིདི་ལོ་འིཐུས་སྒོ​ོ་མ་ཚོང་བ་དང། གསར་སྣོ​ོན་བྱེད་དགོས་ངེས་ཀྱི​ི་

རིགས་ལོ་འིབྲེ​ེལོ་ཡོ​ོད་སློབ་དགེ་དང། ཐུགས་སྣོང་ཅོན་ཚོ​ོས་དགོངས་འིཆེར་ཡོིག་ངག་གཉོིས་ཐེོག་ནས་དུས་ནས་དུས་སུ་ གནང་སྐྱིོང་ཡོ​ོང་བ་ཞུ་རྒྱུ་བཅོས། ཤེ​ེས་རིག་ལོས་ཁུངས་ནས། བོད་རྒྱལོ་ལོ​ོ་ ༢༡༥༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༥ ཟླ་ ༡ ཚོེས་ ༡༠ ཉོིན།

༄༅། །སྤྱི​ི་ནོ​ོར་ྋགོ​ོང་ས་ྋསྐྱབས་མགོ​ོནོ་ཏཱ་ལའི​ི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེ​ེང་བཅུ་བཞི​ི་པ་ཆེ​ེནོ་པོ་མཆེོགོ་གོི་ ཐུགོས་བསྐྱེད་དམ་བཅའི་བཞི​ི།

དང་པོ། ངོས་རང་འིགྲོ་བ་མི་ཞི​ིག་ཡོིན་པའི​ི་ཆེ་ནས། འིགྲོ་བ་མིའི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་བཟང་སྤྱིོད་གོང་མཐེོར་སྤེ​ེལོ་

ཐེབས་བྱ་རྒྱུ་དེ་ཡོིན་ཞི​ིང༌། དེ་ནི་མི་སྒོེར་དང༌། ཁྱིམ་ཚོང༌། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་བཅོས་སུ་བདེ་སྐྱི​ིད་འིབྱུང་བའི​ི་གཞི​ི་

རྩ་ཡོིན་པར་འིདོད།

གཉོིས་པ། ངོས་རང་ཆེོས་པ་ཞི​ིག་ཡོིན་པའི​ི་ཆེ་ནས། ཆེོས་ལུགས་ཕན་ཚུན་དབར་མཐུན་འིབྲེ​ེལོ་

གོང་མཐེོར་གཏོང་རྒྱུ་དེ་ཡོིན་ཞི​ིང༌། ཆེོས་ལུགས་འིདྲ་མིན་ལོ་ལྟ་བ་དང་གྲུབ་མཐེའི་འིདྲ་མིན་ཡོ​ོད་ཀྱིང༌།

བྱམས་པ་དང༌། བརྩེ་བ། བཟོད་སྒོ​ོམ། ཆེོག་ཤེ​ེས། ཚུལོ་ཁྲོིམས་བཅོས་ཀྱི​ི་བསླབ་བྱ་ཉོམས་སུ་ལོེན་པར་ ཆེོས་ལུགས་ཚོང་མ་གཅོིག་མཚུངས་ཡོིན་པ་མ་ཟད། མི་ཚོེ་བདེ་སྐྱི​ིད་ཀྱི​ི་ལོམ་དུ་འིཁྲོིད་པའི​ི་ནུས་པའིང་

གཅོིག་མཚུངས་ཡོིན་པར་འིདོད།

གསུམ་པ། ངོས་རང་བོད་མི་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་དང་ཏཱ་ལོའི​ི་བློ་མའི​ི་མཚོན་གནས་ཡོ​ོད་པ། ལྷག་པར་དུ་བོད་

ཕྱི​ི་ནང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་བོད་མི་སེར་སྐྱི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ིས་ཡོིད་ཆེ​ེས་བློ​ོ་གཏད་ཆེ​ེན་པོ་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཆེ་ནས།

བོད་ཀྱི​ི་སྐད་ཡོིག་དང་རིག་གཞུང། ཁོར་ཡུག་བཅོས་ལོ་ཐུགས་ཁུར་དང༌། བཙན་འིོག་ལོ་གནས་པའི​ི་བོད་ མི་ཚོ​ོའི​ི་རང་དབང་གི་མགྲིན་ཚོབ་པ་ཞི​ིག་བྱ་རྒྱུ་དེའིང་ངོས་ཀྱི​ི་འིགན་ཁུར་ཡོིན།

བཞི​ི་པ། ངོས་རང་རྒྱ་གར་གནའི་རབས་ཀྱི​ི་རིག་གཞུང་གི་རྗེ​ེས་འིབྲེངས་པ་ཞི​ིག་ཡོིན་པའི​ི་ཆེ་ནས། རྒྱ་

གར་གྱི​ི་གནའི་བོའི ི་སེམས་ཁམས་རིག་པ་དང། ཚོད་མའི​ི་རྣམ་གཞིག ལྟ་གྲུབ་དང་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་སྒོ​ོམ་སྒྲུབ།

ཆེོས་ལུགས་དང་མ་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་སྤྱིོད་བཟང་བཅོས་དེང་གི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ལོམ་ལུགས་དང་མཉོམ་སྦྲེ​ེལོ་གྱི​ིས་

རྒྱ་གར་ནང་བསྐྱིར་གསོ་བྱས་ཏེ། བྱམས་བརྩེ་ལྡན་པའི​ི་འིཛིམ་གླི​ིང་ཞི​ིག་འིཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་ཐུབ་པར་ངོས་

འིཛི​ིན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློ​ོབ་སྦྱོ​ོང་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་དམི​ིགས་ཡུལ། ༡། སློབ་ཕྲུག་རྣམས་རང་རང་གི་རྣམ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་རབ་ཡོ​ོངས་སུ་སད་དེ་བློང་དོར་གྱི​ི་གནས་ལོ་

རང་སྟེོབས་ཀྱི​ིས་ལོེགས་ཉོེས་འིབྱེད་ནུས་པ་དང༌། དེ་ལོ་བརྟེན་ནས་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་ནུས་པའི​ི་བསམ་ སྤྱིོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་དང༌། འིཚོ​ོ་བ་དགོས་མཁོ་དང་འིཚོམས་པའི​ི་ཐེོག་གཞིན་ཁོ་ནར་བརྟེན་པའིམ་གཞིན་ལོ་

བཤུ་གཞིོག་བྱེད་མ་དགོས་པར། རང་གི་འིབད་རྩོལོ་གྱི​ིས་བསྒྲུབས་པའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་ཡོང་དག་

པར་འིཚོ​ོ་ནུས་པའི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་རང་དབང༌། འིཚོེ་མེད་ཞི​ི་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་ལོ་བརྟེན་ནས་རང་དང་རང་གི་སྤྱི​ི་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རང་དབང་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་ནུས་པའི​ི་སྲུང་སྐྱིོབ་ཀྱི​ི་རང་དབང་བཅོས་ “རང་དབང་” དང༌།

༢། རང་ལོས་གཞིན་གཅོེས་པར་བཟུང་སྟེ​ེ་གཞིན་གྱི​ི་དོན་དུ་རང་ཉོིད་བློ​ོས་བཏང་ནས་སྲི​ི་ཞུ་སྒྲུབ་ནུས་

པའི​ི་“གཞིན་ཕན།”

༣། འིབྱུང་འིགྱུར་མི་རབས་རྣམས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་ཁོར་ཡུག་དང་ཐེོན་ཁུངས་ལོ་གནོད་སྐྱིོན་མི་གཏོང་བར་ས་

ཡོི་གོང་བུ་འིདི་ཞི​ི་བདེ་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པ་དང༌། རང་གི་ཕ་མེས་ནས་བྱུང་བའི​ི་རིག་གཞུང་བཟང་པོ་རྣམས་ བརྒྱུད་འིཛི​ིན་བྱེད་ནུས་པའི​ི་ “རྒྱུན་འིཛི​ིན།”

༤། འིཇཱིག་རྟེན་སྤྱི​ིའི་ི ཕན་བདེ་དང་འིབྲེ​ེལོ་ཞི​ིང་ཡུལོ་དུས་ཀྱི​ི་དགོས་མཁོ་དང་འིཚོམས་པའི​ི་ལྟ་གྲུབ་དང་

ལོམ་ལུགས། དངོས་པོ། ལོས་འིགུལོ་སོགས་གསར་གཏོད་བྱེད་ནུས་པའི​ི་ “གསར་གཏོད་” བཅོས་བཞི​ི་

དང་ལྡན་པའི​ི་ཡུལོ་མི་བསྐྲུན་རྒྱུ་དེ་ཡོིན། །

དཀརི་ཆག ས་ཁམས་རིག་པ།

༡། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཕྱི​ིའི​ི་སྣོ​ོད་ཀྱི​ི་རྣམ་པ། ............................................................................................................ 2 ༢། རང་བྱུང་གི་རྩི་ཤེ ིང་དང་རི་སྐྱིེས་སྲིོག་ཆེགས། ........................................................................................ 13 ༣། ཆུ་འིགྲོ། .........................................................................................................................................24

བོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།

༤། བོད་ཀྱི​ི་ཉོེ་འིབྲེ​ེལོ་ཡུལོ་གྲུ་ཁག་གི་ངོ་སྤྲོ​ོད། ............................................................................................ 36 ༥། བོད་དང་རྒྱ་ནག་དབར་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ། .................................................................................................... 51 ༦། རྒྱ་ནག་གི་ལོ​ོ་རྒྱུས། ..........................................................................................................................55

རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།

༧། བཟོ་ལོས་གསར་བརྗེ​ེ། ......................................................................................................................67 ༨། ཕ་རཱན་སིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེ། ....................................................................................................................85 ༩། ནཱ་ཛི​ི་ཇཱར་མ་ནཱི་དང་ཨ་ཌོ​ོལོ་ཕོ་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར། .............................................................................................98

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས།

༡༠། ཨིན་ཇཱིའི​ི་དབང་ཤུགས་རྒྱ་གར་དུ་སླེབས་ཚུལོ། .................................................................................. 114 ༡༡། རྒྱ་གར་ལོ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་དབང་སྒྱུར་གྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན། ................................................................................ 121

སྲི​ིད་དོན་ཚོན་རིག

༡༢། མང་གཙོ་ཟེར་ན་གང་རེད། ཅོིའི​ི་ཕྱི​ིར་མང་གཙོ་དགོས། ........................................................................128

༡༣། རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་བཀོད། ..................................................................................................................142 ༡༤། འིོས་བསྡུའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད། ..................................................................................................................157

དཔལོ་འིབྱོར་རིག་པ།

༡༥། གྲོང་གསེབ་པཱ་ལོམ་པུར།............................................................................................................... 171 ༡༦། དབུལོ་ཕོངས༌ལོ་གདོང་ལོེན།..........................................................................................................184

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ​ོད།

༡༧། འིཐེབ་རྩོད། ................................................................................................................................. 200 ༡༨། བོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་སླར་གསོའི ི་ལོས་འིགུལོ། ....................................................................................... 206 ༡༩། འིབྲེོག་པ་གཞི​ིས་སྤེོ། .....................................................................................................................215

ས་ཁམས་རི​ིག་པ།

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༡། རྒྱ་གརི་གྱི​ི་ཕྱི​ིའི་སྣོ​ོད་ཀྱི​ི་རྣམ་པ།

༄༅། །རྒྱ་གར་ནི་ས་དབྱིབས་སྣོ་ཚོ​ོགས་ལྡན་པའི​ི་ཡུལོ་ལུང་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་སྔོར་ནས་ཤེ​ེས་གསལོ་རེད།

ཁྱེད་རང་ས་དབྱིབས་གང་འིདྲ་ཞི​ིག་ཏུ་སྡོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། གལོ་སྲི​ིད་ཁྱེད་རང་ཐེང་ལོ་འིཚོ​ོ་གནས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ན། ཁྱེད་ལོ་ཐེང་གི་

ས་གཤེིས་དག་ལོ་རྒྱུས་མངའི་ཡོ​ོད་ངེས། དེ་ལོས་ལྡོག་སྟེ​ེ་རིའི​ི་སྒོང་ལོ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ན། རི་ཀླུང་སོགས་ཀྱི​ིས་གྲུབ་པའི​ི་

ངོས་མི་སྙོ​ོམས་པའི​ི་ས་གཞི​ི་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་རྒྱུན་ལྡན་མཐེོང་ངེས་ཡོིན། དོན་དངོས་ཐེོག་ང་ཚོ​ོའི​ི་གནས་ཚོང་རྒྱལོ་ཁབ་རྒྱ་གར་ལོ་ཆེ་ མཚོ​ོན་ན་རི་དང། ཐེང། བྱེ་ཐེང། མཐེོ་སྒོང། གླི​ིང་ཕྲན་བཅོས་ཕྱི​ིའི​ི་སྣོ​ོད་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་མི་འིདྲ་བ་ཆེ་ཚོང་ལྡན་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཕྱི​ིའི​ི་སྣོ​ོད་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་ལོ་མི་འིདྲ་བའི​ི་ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད། ས་ཁམས་ཀྱི​ི་ཐེོག་ནས་བཤེད་ན། ཕྱིེད་གླི​ིང་མཐེོ་སྒོང་

(Peninsula Plateau) གིས་འིཛིམ་གླི​ིང་གི་ས་ཁྱོན་གང་ཙམ་བཟུང་ཡོ​ོད་ཅོིང། དེ་ནི་ཆེ​ེས་སྲི་བརྟན་གྱི​ི་ས་གཞི​ིའི​ི་ཆེ་ཤེ ས་ཤེ ིག་ཡོིན་

པར་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོ་དང་བྱང་གི་ཐེང་ (Northern Plains) ནི་ཧི་ཅོང་ཉོེ་དུས་ཀྱི​ི་ས་གཞི​ིའི་ི བཀོད་པ་ཡོིན་ཞི​ིང།

ས་ཁམས་ཀྱི​ི་ཐེོག་ནས་བཤེད་ན། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ནི་སྲི་བརྟན་མེད་པའི​ི་ས་ཁུལོ་ཞི​ིག་རེད། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ཧྲི​ིལོ་པོས་

ཉོེ་རབས་ཀྱི​ི་ས་དབྱིབས་གསར་ཤེ ོས་ཤེ ིག་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རི་རྩེ་མཐེོན་པོའི ི་ཐེོག་ལོ་ལུང་གཤེོངས་གཟར་པོ་དང་རྒྱུག་ཆུ་བཞུར་ རྒྱུན་དྲག་པོ་ཡོ​ོད། བྱང་གི་ཐེང་ནི་བྱེ་འིདམ་གྱི​ི་གཏེར་ཁས་ (Alluvial Deposits) གྲུབ་ཡོ​ོད་པ་དང། ཕྱིེད་གླི​ིང་མཐེོ་སྒོང་ནི་མེ་རྡོ​ོ་

2

དང་འིགྱུར་རྡོ​ོ་ལོས་གྲུབ་ཅོིང། དེ་རུ་ས་ངོས་ནས་ཅུང་ཙམ་འིཕགས་པའི​ི་རི་བོ་དང་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ལུང་གཤེོངས་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གོར་གྱི​ི་ས་ཁམས་ཀྱི​ི་བཀོ​ོད་པ་རྣམས་གོཤམ་གོསལ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

༡། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད།(The Himalayan Mountains)

༢། བྱང་གི་ཐེང། (The Northern Plains)

༣།ཕྱིེད་གླི​ིང་མཐེོ་སྒོང། (The Peninsula Plateau) ༤།རྒྱ་གར་གྱི​ི་བྱེ་ཐེང། (The Indian Desert) ༥།མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ཐེང། (The Coastal Plains) ༧།གླི​ིང་ཕྲན། (The Islands)

༡། ཧི​ི་མ་ལ་ཡའི་རི​ི་རྒྱུད།

ས་ཁམས་ཀྱི​ི་ཆེ་ནས་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ནི་རི་གསར་པའི​ི་གྲས་དང། དབྱིབས་རིས་ཀྱི​ི་ཆེ་ནས་རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱིོགས་སུ་ལྟེབ་

གཉོེར་རིའི​ི་ (Fold Mountains) རྣམ་པར་ཆེགས་ཡོ​ོད། རི་རྒྱུད་དེ་དག་ནུབ་སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་ནས་ཤེ ར་རྟ་མཆེོག་ཁ་འིབབ་བར་

མུ་འིབྲེ​ེལོ་ཏེ་ཆེགས་ཡོ​ོད། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ནི་འིཛིམ་གླི​ིང་གི་རི་རྒྱུད་མཐེོ་ཤེོས་དང་གཡོང་གཟར་ཤེོས་དེ་རེད། རི་རྒྱུད་དེའི​ི་

དབྱིབས་ནི་གཞུ་དབྱིབས་ལྟར་ཆེགས་ཡོ​ོད་ཅོིང། རྒྱ་ཁྱོན་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༢༤༠༠ ཙམ་ཡོ​ོད། རི་རྒྱུད་དེའི​ི་ཞིེང་ཚོད་ལོ་ཀཤེ་

མཱི​ིར་ཁུལོ་དུ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༤༠༠ ཙམ་ནས་ཨ་རུ་ཎཱ་ཅོལོ་པྲདེཤེ་བར་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༡༥༠ ཙམ་ཡོ​ོད། རི་རྒྱུད་དེའི​ི་མཐེོ་ཚོད་ཀྱི​ི་

ཁྱད་པར་ནུབ་ཕྱིོགས་ལོས་ཤེ ར་ཕྱིོགས་སུ་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད། རི་རྒྱུད་གསུམ་གྱི​ི་བར་ན་ལུང་པ་དུ་མ་ཆེགས་ཡོ​ོད་པ་ལོས་བྱང་ཕྱིོགས་

ས་ཁྲོ། ༡ ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད།

3

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ས་ཁྲོ། ༢

ཀྱི​ི་རི་རྒྱུད་ལོ་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ཆེ​ེན་པོའིམ་ཧི​ི་མཱི་དྷི་རི་ (Himadri) ཞིེས་འིབོད། རི་རྒྱུད་དེའི​ི་ཆེ་སྙོ​ོམས་མཐེོ་ཚོད་ལོ་མི་ཊར་

༦༠༠༠ ཙམ་ཡོ​ོད་ཅོིང། དེའི​ི་ཁོངས་སུ་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྩེ་ཡོང་ཚུད་ཡོ​ོད། རི་རྒྱུད་དེའི​ི་གྲུབ་ཆེ་གཙོ་བོ་ནི་འིཛིེང་རྡོ​ོ་ (Granite) ཡོིན་པ་དང། རི་རྒྱུད་དེའི​ི་ངོས་སུ་གངས་རིའི​ི་མུ་ཁྱུད་ཅོིག་ཆེགས་ཡོ​ོད་ཅོིང། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་ཆེགས་པའི​ི་རི་ཚོ​ོགས་

རྣམས་སྒོང་གཤེོངས་ཆེ​ེ་བས། མིང་ལོ་ཧི​ི་མཱི་ཅོལོ་ (Himachal) ཟེར། རི་རྒྱུད་དེ་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་ནི་བྲེག་རྡོ​ོ་བཙིར་ནས་ཆེགས་ཡོ​ོད།

དེ་དག་གི་མཐེོ་ཚོད་ལོ་མི་ཊར་ ༣༧༠༠ ནས་ ༤༥༠༠ བར་ཡོ​ོད་ཅོིང། ཆེ་སྙོ​ོམས་ཞིེང་ཚོད་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༥༠ ཡོ​ོད། རི་རྒྱུད་

དེ་ཚོ​ོའི​ི་ཁྲོ​ོད་ནས་རིང་ཤེོས་ནི་པིར་པན་ཇཱལོ་རི་རྒྱུད་ (Pir Panjal Range) ཡོིན་ཞི​ིང། རི་རྒྱུད་གལོ་ཆེ​ེན་གཞིན་ཞི​ིག་ནི་དྷོ་ལཱའི​ི་རི་

4

ས་ཁམས་རིག་པ།

རྒྱུད་ (Dhaula Dhar) དང། མ་ཧཱ་བྷ་ར་ཏའི​ི་རི་རྒྱུད་ (Mahabharata Range) བཅོས་རེད། རི་རྒྱུད་དེའི​ི་ནང་དུ་ལུང་གཤེོངས་

གྲགས་ཆེ​ེན་ཀཤེ་མཱི​ིར་དང། ཧི​ི་མཱི་ཅོལོ་མངའི་སྡོེའི​ི་ཀང་རཱ་དང། ཀུ་ལུ་བཅོས་ཆེགས་ཡོ​ོད་ཅོིང། དེ་ཚོ​ོར་རི་གྲོང་ (Hill Station)

ཞིེས་གྲགས་ཆེ​ེ་བ་ཡོིན།

ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་མཐེའི་རུ་ཤེ ི་ཝ་ལོིག་ (Shiwaliks) རི་རྒྱུད་ཡོ​ོད། རི་རྒྱུད་དེ་ཚོ​ོའི​ི་ཞིེང་ཚོད་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༡༠ ནས་ ༥༠ བར་

ཡོ​ོད་པ་དང། མཐེོ་ཚོད་ལོ་མི་ཊར་ ༩༠༠ ནས་ ༡༡༠༠ བར་ཡོ​ོད། རི་རྒྱུད་དེ་ཚོ​ོ་བྱང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ལོས་འིབབ་

པའི​ི་གཙང་པོའི ི་ཆུ་རྒྱུན་གྱི​ིས་འིཁུར་ཡོ​ོང་བའི​ི་རྡོ​ོ་ཟེགས་ (Sediments) མཁྲོེགས་པོ་ལོས་གྲུབ་ཡོ​ོད། ལུང་གཤེོངས་དེ་ཚོ​ོ་རྡོ​ོ་ཧྲུག་ (Gravel) དང་བྱེ་འིདམ་ (Alluvium) གྱི​ིས་ཁེངས་ཡོ​ོད།

ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོ་ཆུང་བ་དང་ཤེི་ཝ་ལོིག་གཉོིས་ཀྱི​ི་དབར་དུ་ཆེགས་པའི​ི་ལུང་

གཤེོངས་རིང་མོ་རྣམས་ལོ་དྷུན་ (Dun) ཞིེས་འིབོད། དྷེ་ར་དྷུན། ཀོཊ་ལོི་དྷུན། པཊ་ལོི་དྷུན་བཅོས་ནི་ཡོ​ོངས་སུ་གྲགས་པའི​ི་དྷུན་

ཁག་ཅོིག་ཡོིན།

ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ནུབ་ནས་ཤེ ར་དུ་ལུང་གཤེོངས་ཀྱི​ིས་བཅོད་ཡོ​ོད་པའི​ི་དབང་གིས་ནུབ་ཤེར་གྱི​ི་རི་རྒྱུད་གཉོིས་སུ་ཕྱིེ་ཡོ​ོད་

དེ། དཔེར་ན། ཆུ་བོ་སེངྒེ་ེ ཁ་འིབབ་དང་གླིང་ཆེ​ེན་ཁ་འིབབ་གཉོིས་ཀྱི​ི་བར་ན་ཆེགས་པའི​ི་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ལོ་པཱན་ཇཱབ་ཧི​ི་མ་ལོ་

ཡོ་ཞིེས་གྲགས་ཤེངི ། ནུབ་ནས་ཤེ ར་གྱི​ི་དབར་ལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་ཆེ་ནས་ཀཤེ་མཱི​ིར་དང་ཧི​ི་མཱི་ཅོལོ་ཞིེས་ཀྱིང་གྲགས། གླིང་ཆེ​ེན་ཁ་འིབབ་ དང་ཀཱ་ལཱི་ཆུ་བོ་གཉོིས་ཀྱི​ི་དབར་གྱི​ི་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ལོ་ཀུ་མཱི་འིོན་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོ་ (Kumaon Himalayas) ཞིེས་གྲགས། ཆུ་བོ་

ཀཱ་ལོི་དང་ཏིསྠཱ་ (Teestha) གཉོིས་ཀྱི​ིས་བལོ་ཡུལོ་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་དབྱེ་མཚོམས་ཕྱིེ་ཡོ​ོད་ཅོིང། ཏིསྠཱ་དང་དྷི་ཧཱང་ (Dihang) གཉོིས་ཀྱི​ི་དབར་དུ་ཆེགས་པའི​ི་ས་ཆེར་ཨ་སཱམ་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ཅོེས་གྲགས།

རྟ་མཆེོག་ཁ་འིབབ་ཀྱི​ིས་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་ཤེ ར་གྱི​ི་དབྱེ་མཚོམས་མཚོ​ོན། དྷི་ཧཱང་རི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ཕ་རོལོ་ཏུ་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ལྷོ་

ཕྱིོགས་སུ་དཀྱིོགས་ནས་རྒྱ་གར་ཤེ ར་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མཚོམས་སུ་མཐུད་ཡོ​ོད་ཅོིང། དེ་ལོ་པུར་ཝ་ཅོལོ་ (Purvachal ) ལོམ། ཤེར་

ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་རི་བོ་དང་རི་རྒྱུད་ཅོེས་གྲགས། བྱང་ཤེ ར་གྱི​ི་ཡུལོ་དུ་ཆེགས་པའི​ི་རི་བོ་རྣམས་ཕལོ་ཆེ​ེར་བྱེ་མའི​ི་སྲི་མཁྲོེགས་ཟེགས་རྡོ​ོ་

དང། ནགས་ཚོལོ་སྟུག་པོ་བཅོས་རི་ཀླུང་གཤེིབས་ཏེ་ཆེགས་ཤེིང། པུར་ཝ་ཅོལོ་ནང་དུ་པཱཊ་ཀཡོེ་རི་དང། ན་ག་རི། མ་ཎི​ི་པུར་གྱི​ི་ རི། མི་ཛིོ་རི་བཅོས་ཚུད་ཡོ​ོད།

བྱང་གི་ཐང།

བྱང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཐེང་དེ་ནི་ཆུ་བོ་ཆེ​ེན་པོ་གསུམ་སྟེ​ེ་གངྒཱ་དང། སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ། རྟ་མཆེོག་ཁ་འིབབ་བཅོས་དང་དེ་ཚོ​ོའི​ི་ཆུ་ཕྲན་

ཕན་ཚུན་འིབྲེ​ེལོ་ཏེ་གྲུབ་ཡོ​ོད། བྱང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཐེང་འིདི་ནི་ས་རྒོ​ོད་ཡོིན་ཞི​ིང། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་འིདབས་ཀྱི​ི་གཙང་པོའི ི་ངོགས་སུ་ལོ​ོ་ ངོ་ས་ཡོ་མང་པོའི ི་རིང་བྱེ་འིདམ་ (Alluvium) ཆེགས་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ཐེང་གཤེོངས་འིདི་གྲུབ། རྒྱ་ཁྱོན་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་གྲུ་བཞི​ི་

མ་འིབུམ་བདུན་ཙམ་ཡོ​ོད། ཐེང་གཤེོངས་འིདིའི​ི་རིང་ཚོད་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༢༤༠༠ ཙམ་དང། ཞིེང་ཚོད་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༢༤༠

ནས་ ༣༢༠ བར་ཡོ​ོད། འིདི་ནི་མི་འིབོར་མང་བའི​ི་ས་ཁམས་ཀྱི​ི་ཆེ་ཤེས་ཤེག ི ་ཡོིན། ས་བཅུད་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པ་དང་ཆུ་འིབེལོ་པོ་

5

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཡོ​ོད་པའི​ི་ཐེོག་གནམ་གཤེིས་ཀྱིང་

ཧི་ཅོང་ལོེགས་པས། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ ཞི​ིང་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་འིཕེལོ་རྒྱས་ བཟང་བའི​ི་ས་ཁུལོ་ཞི​ིག་ཡོིན། ས་ཁུལོ་དེ་བྱང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་

རི་ཚོ​ོགས་ལོས་འིབབ་པའི​ི་ཆུ་ རྒྱུན་གྱི​ིས་བྱེ་རྡོ​ོ་སྤུང་གསོག་ པར་རིས། ༡་༡ རྒྱ་གར་བྱང་གི་ཐེང།

(Depositional work) བྱེད ་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད། ཆུ་གཞུང་དེའི​ི་སྨད་ལོ་གྱིེན་

ཐུར་དེ་ཙམ་མེད་པས་ཆུའི​ི་མྱུར་ཚོད་དལོ་དུ་སོང་ནས་གྲམ་པའི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་ (Riverine Island) ཆེགས་པ་དང། རིམ་བཞི​ིན་ས་

རྡོ​ོ་དང་བྱེ་སྙོིགས་སྤུང་གསོག་ཐེ​ེབས་ཏེ་ཆུ་ལོག་ (Distributaries) མང་པོར་གྱིེས་ཡོ​ོད། བྱང་གི་ཐེང་ལོ་སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་ནས་ཆེ་ཤེ ས་ གསུམ་དུ་དབྱེ་ཆེོག་སྟེ​ེ། དེའི​ི་ནུབ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཆེ་ཤེ ས་ལོ་པན་ཇཱབ་ཐེང་ཞིེས་འིབོད་པ་དང། དེ་སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་དང་དེའི་ི ཆུ་ལོག་གིས་

གྲུབ་ཡོ​ོད། ཐེང་འིདིའི​ི་ས་ཆེ་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་པཱ་ཀིསྟཱན་ནང་ལོ་ཡོ​ོད། ཆུ་བོ་སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་དང་དེའི​ི་ཆུ་ལོག་ཇཱི་ལུམ་དང། ཆེི་ནབ། ར་ཝི།

བྷཱིིསི། གླིང་ཆེ​ེན་ཁ་འིབབ་བཅོས་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོ་ནས་འིབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེའི​ི་གཡོས་གཡོ​ོན་གྱི​ི་ཐེང་ཆུ་རྒྱུན་གཉོིས་ཀྱི​ི་དབར་ལོ་ཆེགས་ ཡོ​ོད། དེ་ལོ་ཨིན་སྐད་དུ་ (Doab) ཟེར།

གངྒཱའི​ི་ཐེང་ནི་གྷ་གྷར་དང་ཏིའི​ི་སི་ཏའི​ི་ཆུ་བོའི ི་དབར་ན་ཁྱབ་ཡོ​ོད་ཅོིང། རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མངའི་སྡོེ་ཧིརྱཱ་ན་དང། དིལླི​ི། ཡུ་

པི། བཱི​ི་ཧིར། ཇཱར་ཁཎྜ། ནུབ་བངྒཱལོ་བཅོས་སུ་ཁྱབ། ཁྱད་པར་དུ་ཨ་སམ་ནང་དུ་རྟ་མཆེོག་ཁ་འིབབ་ཀྱི​ི་ཐེང་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ིར་བཏང་བྱང་གི་ཐེང་ནི་ས་མཐེོ་དམའི་མེད་པའི​ི་ཐེང་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡོིན་པར་ཤེོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱིང་དེ་བདེན་པ་མིན། རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཐེང་

ཆེ​ེན་འིདི་ལོ་ས་མཐེོ་དམའི་མི་འིདྲ་བ་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད། ས་མཐེོ་དམའི་མི་འིདྲ་བའི​ི་ཐེོག་ནས་བྱང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཐེང་ས་ཁུལོ་བཞི​ི་རུ་

དབྱེ་ཆེོག་སྟེ​ེ། རི་རྩེ་ནས་འིབབ་པའི​ི་གཙང་པོ་ཡོིས་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༨ ནས་ ༡༦ བར་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཤེི་བ་ལོིཀ་ཡོི་རི་བོའི ི་ངོས་དང་ གཤེིབ་ནས་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྡོ​ོ་ཧྲུག་འིཇཱོག་གི་ཡོ​ོད། དེ་ལོ་བྷ་བར་ (Bhabar) ཞིེས་འིབོད། གཙང་པོ་ཚོང་མའི​ི་ཆུ་རྒྱུན་རྣམས་བྷ་བར་གྱི​ི་

སྐེད་མཚོམས་སུ་ནུབ་འིགྲོ། སྐེད་མཚོམས་འིདིའི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་གཙང་པོ་དང་ཆུ་བོ་རྣམས་སླར་ཡོང་འིབབ་ཅོིང། འིདམ་རྫོབ་དང་

འིདམ་རའི​ི་ས་ཁུལོ་ཆེགས་པ་ལོ་ཏེ་རཡོེ་ (Terai) ཞིེས་འིབོད། འིདི་ནི་ནགས་ཚོལོ་སྟུག་པོ་དང་རི་དྭགས་ཀྱི​ིས་ཁེངས་པའི​ི་ས་ཁུལོ་ ཞི​ིག་རེད།

6

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཕྱིེད་གླི​ིང་མཐོ་སྒང།

ཕྱིེད་གླི​ིང་མཐེོ་སྒོང་ནི་ཤེ​ེལོ་རྡོ​ོ་རྙི​ིང་པ་དང། མེ་རྡོ​ོ། གཞིན་འིགྱུར་བྲེག་རྡོ​ོ་བཅོས་ལོས་གྲུབ་པའི​ི་མཐེོ་སྒོང་ཞི​ིག་ཡོིན། དེ་ནི་གནའི་

སྔོ་མོའི ི་དུས་སུ་གྷོནྡ་ཝ་ཎཱ་གླི​ིང་ཕྲན་ (Gondwana land) ཁ་འིཐེོར་ནས་ཆུས་ཁྱེར་བ་ལོས་ཆེགས་ཤེིང། ས་ཁམས་ཀྱི​ི་ཆེ་ཤེས་རྙི​ིང་

ཤེོས་ཤེིག་ཏུ་གྱུར། མཐེོ་སྒོང་འིདི་ལོ་ལུང་གཤེོངས་ཆེ​ེ་ཆུང་མི་འིདྲ་བ་དང་རི་བོ་ཟླུམ་པོ་བཅོས་ཡོ​ོད། དེ་ཡུལོ་དབུས་ཀྱི​ི་ས་མཐེོ་

(Central Highland) དང། ཌོེ་ཁན་མཐེོ་སྒོང་ (Deccan Plateau) ཞིེས་དབྱེ་བ་ཆེ​ེན་པོ་གཉོིས་སུ་ཕྱིེ་ཡོ​ོད། ནར་མ་དཱའི​ི་ཆུ་བོའི ི་བྱང་

ངོས་ཀྱི​ི་གླི​ིང་ཟུར་མཐེོ་སྒོང་རྒྱུད་དུ་ཆེགས་པའི​ི་མལོ་ཝ་ (Malwa) ས་ཁྱོན་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་ལོ་ཡུལོ་དབུས་ཀྱི​ི་ས་མཐེོ་ཞིེས་འིབོད།

ཝི་དྷིཡོན་རི་རྒྱུད་ (Vidhyan range) ཀྱི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་ས་ཏ་པུ་རའི​ི་རི་རྒྱུད་དང། ནུབ་བྱང་དུ་ཨ་ར་ཝ་ལོིའི​ི་རི་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་ས་

མཚོམས་བཅོད་ཡོ​ོད་ཅོིང། ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་མཆེ​ེད་པའི​ི་རི་རྒྱུད་དེ་རིམ་གྱི​ིས་རཱཇཱ་སྠན་གྱི​ི་བྱེ་མ་དང་བྲེག་རྡོ​ོའི ི་བྱེ་ཐེང་དང་འིབྲེ​ེལོ་ ཡོ​ོད། ཡུལོ་དེའི​ི་ཆུ་བོ་གཙོ་བོ་ཆེམ་བཱིལོ་དང། སིནྡྷུ། བེཏ་ཝ། ཀེན་བཅོས་ལྷོ་ནུབ་ནས་བྱང་ཤེར་དུ་འིབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཅོིང། དེས་རི་དེ་ ཚོ​ོ་གཟར་པོ་ཡོ​ོད་པ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ཡུལོ་ དབུས་ཀྱི​ི་ས་མཐེོའི ི་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་རྒྱ་

ཁྱོན་ཆེ​ེ་ཡོང་ཤེ ར་ཕྱིོགས་སུ་རྒྱ་ཁྱོན་ཆུང། མཐེོ་སྒོང་འིདིའི​ི་ཤེ ར་ཕྱིོགས་སུ་རྒྱ་བསྐྱིེད་ པའི​ི་ས་ཁུལོ་ལོ་ཡུལོ་སྐད་དུ་བྷུན་དལོ་

ཁནྜ་ (Bundelkhand) དང་བྷ་གྷལོ་ཁནྜ་

(Baghelkhand) ཞིེས་འིབོད། ཆེོ་ཊ་ནག་

པུར་མཐེོ་སྒོང་ (Chotanagpur Plateau)

ནི་ཤེ ར་ཀྱི​ི་དྷ་མོ་དར་ (Damodar) གཙང་

པར་རིས། ༡་༢

པོ་ནས་བཞུར་བའི​ི་ཤེར་གྱི​ི་ས་མཚོམས་སུ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དེ་ཡོང་ཆུ་བོ་ནར་མ་དའི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་ཆེགས་པའི​ི་ཌོེ་ཁན་མཐེོ་སྒོང་ནི་དབྱིབས་གྲུ་གསུམ་གྱི​ི་ས་ཁུལོ་ཞི​ིག་ཡོིན། ས་ཏ་པུ་རའི​ི་

རི་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་བྱང་གི་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཕྱིོགས་གཉོིས་ལོ་བསྐོར་ནས་ཡོ​ོད་ཅོིང། མ་ཧཱ་དེ་ཝའི​ི་རི་རྒྱུད་དང། ཀེ་མུར་རི་རྒྱུད། མཡོེ་

ཀལོ་རི་རྒྱུད་བཅོས་ཀྱི​ིས་ཤེ ར་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མཚོམས་མཚོ​ོན་པར་བྱེད། ཌོེ་ཀན་མཐེོ་སྒོང་ནི་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་མཐེོ་ཞི​ིང་ཤེ ར་ཕྱིོགས་སུ་ རིམ་བཞི​ིན་དཀྱིོག་ཡོ​ོད། དེ་བཞི​ིན་བྱང་ཤེ ར་ཕྱིོགས་སུ་ཡོང་མཐེོ་སྒོང་ཞི​ིག་ཆེགས་ཡོ​ོད་པ་དེ་ལོ་མེ་གྷ་ལཱ་ཡོའི​ི་མཐེོ་སྒོང་དང། ཀར་

བཱི​ི་ཨང་ལོ​ོང་མཐེོ་སྒོང། བྱང་ཁ་ཆེར་རི་བཅོས་སུ་འིབོད། མཐེོ་སྒོང་དེ་ཆེོ་ཊ་ནག་པུར་གྱི​ི་མཐེོ་སྒོང་དང་གཅོ​ོང་རོང་ཞི​ིག་གིས་ཆེོད་

ཡོ​ོད། ནུབ་ཕྱིོགས་ནས་ཤེ ར་ཕྱིོགས་སུ་མངོན་གསལོ་དོད་པའི​ི་རི་རྒྱུད་གསུམ་ཡོ​ོད་པ་ནི་གྷ་རོང་དང། ཁ་ཤེ ི། ཇཱན་ཐེ​ེཡོ་རི་བཅོས་ ཡོིན།

7

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ནུབ་རི་དང་ཤེ ར་རི་གཉོིས་ཌོེ་ཁན་མཐེོ་

སྒོང་གི་ནུབ་ཕྱིོགས་དང་ཤེ ར་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ས་

མཚོམས་ཀྱི​ི་རྣམ་པར་ཡོ​ོད། ནུབ་རི་དེ་ཚོ​ོ་ནུབ་

ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་འིགྲམ་དང་གཤེིབས་ནས་ཡོ​ོད།

ནུབ་རི་རྣམས་ཤེ ར་རི་ལོས་མཐེོ་ཞི​ིང། དེ་ཚོ​ོའི​ི་ ཆེ་སྙོ​ོམ ས་མཐེོ་ ཚོད་ནི་ མི་ ཊར་ ༩༠༠ ནས་

༡༦༠༠ བར་ཡོིན་ལོ། ཤེར་རིའི​ི་ཆེ་སྙོ​ོམས་མཐེོ་ ཚོད་ནི་མི་ཊར་ ༦༠༠ རེད། རྒྱ་གརི་བྱེ་ཐང།

པར་རིས། ༡་༣ གཞུང་འིདེད་བྱེ་རི།

རྒྱ་གར་བྱེ་ཐེང་ནི་ཨ་ར་བཱི་ལོི་རི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ནུབ་ཕྱིོགས་མཐེའི་མཚོམས་སུ་ཆེགས་ཡོ​ོད། དེ་ནི་ཁོད་མ་སྙོ​ོམས་པའི​ི་བྱེ་མའི​ི་ཐེང་

ཞི​ིག་ཡོིན་ལོ་བྱེ་རི་ (Sand Dunes) ཡོིས་ཁེངས་ཡོ​ོད། ས་ཁུལོ་འིདིར་ལོ​ོ་རེར་ཆེར་པ་འིབབ་ཚོད་ཧི་ཅོང་ཉུང་ཞི​ིང། མི་ལོི་མི་

ཊར་ཆེིག་སྟེོང་ལྔ་བརྒྱ་ལོས་ཉུང་བ་འིབབ་པ་དང། རྩི་ཤེ ིང་ཉུང་ལོ་གནམ་གཤེིས་ཀྱིང་སྐམ་པོ་རེད། ཆེར་དུས་སུ་རྒྱུག་ཆུ་འིགའི་ མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད་ཀྱིང་ཆུ་དཀོན་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་བྱེ་མར་འིཐེིམས་ནས་རྒྱ་མཚོ​ོར་འིབབ་མི་ཐུབ།

ས་ཁུལོ་འིདིའི​ི་གཙང་པོ་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་ལཱུ་ནི་ (Luni) གཙང་པོ་རེད། ས་ཁུལོ་འིདི་ཕལོ་ཆེ​ེར་བྷར་ཆེན་ (Barchans) ནམ། ཟླ་གམ་

དབྱིབས་ཀྱི​ི་བྱེ་རིས་ཁེངས་ཡོ​ོད་ཀྱིང། རྒྱ་གར་དང་པཱཀི་སྟེན་གྱི​ི་ས་མཚོམས་ཉོེ་ཁུལོ་དུ་དཀྱུས་རིང་བྱེ་རི་ (Longitiudinai Dunes)

མངོན་གསལོ་དོད་པོས་མང་པོ་ཡོ​ོད། མཚོ​ོ་ཁའི་ཐང།

ཕྱིེད་གླི​ིང་མཐེོ་སྒོང་ནི་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་ཨ་རབ་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁུག་དང་ཤེར་ཕྱིོགས་སུ་བངྒཱལོའི​ི་མཚོ​ོ་ཁུག་བརྒྱུད་པའི​ི་མཚོ​ོ་ཁ་དོག་མོ་

ཞི​ིག་གིས་བསྐོར། ནུབ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་འིགྲམ་ནི་ནུབ་རི་དང་ཨ་རབ་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་འིགྲམ་གཉོིས་ཀྱི​ི་དབར་དུ་ཆེགས་པའི​ི་མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ཐེང་ དོག་མོ་ཞི​ིག་ཡོིན། དེ་ལོ་དུམ་བུ་གསུམ་ཡོ​ོད། མཚོ​ོ་ཁའི​ི་བྱང་ཕྱིོགས་སུ་ཀོན་ཀན་དང། དབུས་སུ་ཀན་ནཌོ་ཐེང། ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་ མ་ལོ་ཝར་མཚོ​ོ་ཁ་ཞིེས་འིབོད།

བངྒཱལོའི​ི་མཚོ​ོ་ཁུག་གི་ཐེང་རྣམས་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་སྙོ​ོམ་པོ་ཡོ​ོད། བྱང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁུག་ལོ་བྱང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་སིར་ཁར་ (Northern

Circar) ཞིེས་འིབོད་ཅོིང། ལྷོ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁུག་ལོ་ཀོ་རོ་མན་ཌོལོ་མཚོ​ོ་ཁ་ (Coromandel Coast) ཟེར། ཆུ་བོ་ཆེ​ེན་པོ་མ་ཧཱ་ན་

དཱི་དང། གོ་དཱ་བ་རི། ཀྲིཥྞ། ཀ་བེ་རི་སོགས་ཀྱི​ིས་མཚོ​ོ་འིགྲམ་དུ་འིདམ་གཞུང་རྒྱ་ཆེ​ེར་གྲུབ། ཅོིལོ་ཀཱ་མཚོ​ོ་ (Chilika lake) ནི་

8

ཤེར་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁར་ཆེགས་པའི​ི་གལོ་ཆེ​ེའི​ི་གནས་ཤེ ིག་ཡོིན།

ས་ཁམས་རིག་པ།

གླི​ིང་ཕྲན།

ཁྱེད་ཀྱི​ིས་རྒྱ་གར་ལོ་སྐམ་ས་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་མཐེོང་ཟིན་པ་རེད། རྒྱ་གར་ལོ་གླི​ིང་ཕྲན་ཁག་གཉོིས་ཡོ​ོད་པ་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ངོས་

འིཛི​ིན་བྱེད་ཐུབ་བམ། གླི​ིང་ཕྲན་འིདི་དག་བྱུ་རུའི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་ཆུང་ཆུང་ (Coral Island) འིགའི་ལོས་གྲུབ་པ་ཡོིན། སྔོ​ོན་ཆེད་གླི​ིང་ཕྲན་

འིདི་དག་ལོ་ལོ་ཁ་ཌོིབ་དང། (Laccadive) མི་ནི་ཁོའིེ། (Minicoy) ཨ་མིན་ཌོི་བྷི་ (Amindive) ཞིེས་ཀྱིང་འིབོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༣

ལོ​ོར་གླི​ིང་ཕྲན་འིདི་དག་ལོ་ལོཀྵ་དཱིབ་ (Lakshadweep) གླི​ིང་ཕྲན་ཞིེས་མིང་བཏགས། གླི​ིང་ཕྲན་འིདིའི​ི་རྒྱ་ཁྱོན་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་གྲུ་ བཞི​ི་མ་སུམ་ཅུ་སོ་གཉོིས་ཡོ​ོད། གླི​ིང་ཕྲན་འིདིའི​ི་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་ལྟེ་གནས་ནི་ཀཱ་ཝར་ཊི་ (Kavaratti) ཞིེས་པ་དེ་ཡོིན། གླི​ིང་ཕྲན་འིདིའི​ི་

ནང་རྩི་ཤེིང་དང་སྲིོག་ཆེགས་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད། པི་ཊི་གླི​ིང་ཕྲན་ (Pitti Island) ནི་མི་མེད་ལུང་སྟེོང་ཡོིན་ཞི​ིང་བྱ་རིགས་འིཚོ​ོ་སྲུང་ བྱེད་ས་ཞི​ིག་ཡོིན།

ད་ལྟ་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་བངྒཱལོ་མཚོ​ོ་ཁུག་ནང་བྱང་ནས་ལྷོ་རུ་བརྐྱེངས་པའི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་ཕྲེང་བ་རིང་པོ་དེ་ཤེ​ེས་ཐུབ་ཡོ​ོད། དེ་དག་ནི་ཨན་

དཱ་མན་དང་ནི་ཀོ་བཱིར་གླི​ིང་ཕྲན་རེད། དེ་དག་གྲངས་འིབོར་མང་བ་དང་ཁ་ཐེོར་དུ་གནས་ཡོ​ོད། གླི​ིང་ཕྲན་དེ་དག་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་སྡོེ་ ཚོན་ཆེ​ེན་པོ་གཉོིས་སུ་ཕྱིེ་ཡོ​ོད། གཅོིག་ནི་ཨན་དཱ་མན་གླི​ིང་ཕྲན་བྱང་མ་དང་གཅོིག་ནི་ནི་ཀོ་བཱིར་གླི​ིང་ཕྲན་ལྷོ་མ་རེད། གླི​ིང་ཕྲན་ འིདི་དག་ནི་མཚོ​ོ་འིོག་གི་རི་བོ་ཆུ་ཁར་ཐེོན་པར་ཡོིད་ཆེ​ེས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ལོ་མཚོ​ོན་ན་གླི​ིང་ཕྲན་འིདི་དག་ནི་དམག་

དོན་གྱི​ི་ཆེ་ནས་གལོ་གནད་ཆེ​ེན་པོ་ཆེགས་ཡོ​ོད། གླི​ིང་ཕྲན་འིདི་དག་གོ་ལོའི​ི་དཀྱི​ིལོ་ཐེིག་དང་ཐེག་ཉོེ་བོར་གནས་ཡོ​ོད་སྟེབས་རྩི་

ཤེིང་དང་སྲིོག་ཆེགས་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད་པ་དང། གནམ་གཤེིས་ཚོ་དྲོད་ཆེ​ེ་ལོ་ནགས་ཚོལོ་སྟུག་པོ་སྐྱིེས་ཡོ​ོད་དོ།།

9

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

བོད་ཨི​ིན་ཐ་སྙད་སྦྱོ​ོང་བརྡརི།

10

ཧི​ི་མ་ལ་ཡའི​ི་རི་རྒྱུད།

The Himalayan Mountains

བྱང་གོི་ཐང།

The Northern Plains

ཕྱེ​ེད་གླི​ིང་མཐོ་སྒང།

The Peninsula Plateau

རྒྱ་གོར་གྱི​ི་བྱེ་ཐང།

The Indian Desert

མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ཐང།

The Coastal Plains

གླི​ིང་ཕྲེནོ།

The Islands

བྱེ་འིདམ་གྱི​ི་གོཏེ​ེར་ཁས།

Alluvial Deposits

ལྟེ​ེབ་གོཉེ​ེར་རི།

Fold Mountains

འིཛེ​ེང་རྡོ​ོ།

Granite

རི་གྲོ​ོང།

Hill Station

རྡོ​ོ་ཧྲུགོ

Gravel

བྱེ་འིདམ།

Alluvium

བྱེ་རྡོ​ོ་སྤུང་གོསོགོ་གོི་བྱ་བ།

Depositional work

ཆུ་གླི​ིང།

Riverine Island

ཆུ་ལགོ

Distributaries

ཌེ​ེ་ཁནོ་མཐོ་སྒང།

Deccan Plateau

བྱུ་རུའི​ི་གླི​ིང་ཕྲེནོ་ཆུང་ཆུང་

Coral Island

ཡུལ་དབུས་ཀྱི​ི་ས་ མཐོ།

བྱེ་རི།

Central Highland

Sand Dunes

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚོན། དང་པོ། ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ་འདེམས་དགོས།

༡། ཕྱིོགས་གསུམ་རྒྱ་མཚོ​ོས་བསྐོར་བའི​ི་གླི​ིང་ལོ། ཀ) མཚོ​ོ་ཁ།

ཁ) གླི​ིང་ཕྲན།

ག) ཕྱིེད་གླི​ིང།

ང།) གསུམ་ཀ་མིན།

ཀ) ཧི​ི་མཱི་ཅོལོ།

ཁ) ཨུཏྟར་ཁནྜ།

ག) པུར་ཝ་ཅོལོ།

ང།) གསུམ་ཀ་མིན།

ཀ) ཀོ་རོ་མན་དྲལོ།

ཁ) ཀན་ནཌོ།

ག) ཀོན་ཀན།

ང།) བྱང་གི་སིར་ཁར།

ཀ) ཨ་ཎིཡོེ་མུ་དི།

ཁ) གངས་ཆེ​ེན་མཛིོད་ལྔ།

༢། རྒྱ་གར་ཤེར་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་རི་རྒྱུད་འིབར་མའི​ི་ཡུལོ་དང་མཚོམས་བཅོད་པ་རྣམས་ལོ། ༣། ནུབ་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁ་དང་གྷོ་ཝའི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་ལོ། ༤) ཤེར་རིའི​ི་རི་བོ་མཐེོ་ཤེ ོས་ནི།

གཉི​ིས་པ། གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་ཐོབས།

ག) མ་ཧིན་དྲ་གྷི་རི།

ང།) ཁཱ་སི།

༡། བྷ་བར་ཟེར་ན་གང་རེད།

༢། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་བྱང་ནས་ལྷོ་བར་གྱི​ི་དབྱེ་བ་གསུམ་གང་ཡོིན།

༣། ཝི་དྷིཡོན་རི་རྒྱུད་དང་ཨ་ར་ཝ་ལོི་རི་རྒྱུད་བར་ལོ་མཐེོ་སྒོང་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་དེའི​ི་མིང་བྲེིས། ༤། རྒྱ་གར་གྱི​ི་བྱུ་རུའི​ི་འིབྱུང་ཁུངས་ཅོན་གྱི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་དེ་གང་ཡོིན། ༥། བྱང་གི་ཐེང་དུ་མི་འིབོར་མང་བའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གང་ཡོིན་ནམ།

གསུམ་པ། གཤམ་གསལ་བརྗོ​ོད་པ་གང་རུང་ཐོག་ཟི​ིན་བྲི​ིས་ཐུང་ངུ་ཞི​ིག་བྲི​ིས། ཀ) རྒྱ་གར་གྱི​ི་བྱེ་ཐེང།

ཁ) ཡུལོ་དབུས་ཀྱི​ི་ས་མཐེོ།

ག) རྒྱ་གར་གྱི​ི་གླི​ིང་ཕྲན་སྡོེ་ཁག ང། རྒྱ་གར་ཕྱིེད་གླི​ིང་མཐེོ་སྒོང།

11

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

བཞི​ི་པ། རྒྱ་གརི་གྱི​ི་ས་ཁྲའི་སྟེ​ེང་གཤམ་གསལ་རི​ི་རྒྱུད་དང། མཐོ་སྒང། བྱེ་ཐང་སོགས་ཁ་སྐོ​ོངས། ༡། ཀ་ར་ཀོ་རམ་རི་རྒྱུད། ཝི་དྷིཡོན་རི་རྒྱུད། ཨ་ར་ཝ་ལོི་རི་རྒྱུད། གངས་ཆེ​ེན་མཛིོད་ལྔ། ༢། མལོ་ཝ་མཐེོ་སྒོང། ཆེོ་ཊ་ནག་པུར་མཐེོ་སྒོང། ༣། ནུབ་རི། ལོཀྵ་དཱིབ་གླི​ིང་ཕྲན།

12

ས་ཁམས་རིག་པ།

༢། རིང་བྱུང་རྩི​ི་ཤིང་དང་རི​ི་སྐྱེས་སྲོ​ོག་ཆགས།

༄༅། །ཁྱེད་ཀྱི​ིས་སློབ་གྲྭའི​ི་ཉོེ་འིཁོར་གྱི​ི་ཞི​ིང་ཁ་དང། སྤྱི​ི་གླི​ིང་ནང་གི་ཤེིང་སྡོ​ོང། ཤེིང་ཕྲན། རྩྭ། བྱ་རིགས་སོགས་ལོ་དོ་སྣོང་ བྱས་མྱོ​ོང་ངམ། དེ་དག་གཅོིག་མཚུངས་རེད་འིདུག་གམ། ཡོང་ན་མི་འིདྲ་བ་འིདུག་གམ། རྒྱ་གར་ནི་ས་ཆེ་རྒྱ་ཁྱོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱལོ་

ཁབ་ཅོིག་ཡོིན་པས། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་རྒྱལོ་ཁབ་འིདིའི​ི་ནང་ལོ་སྐྱིེ་དངོས་རིགས་མི་འིདྲ་བ་ཇཱི་ཙམ་ཡོ​ོད་མེད་བསམ་བློ​ོ་ཐེོངས་དང། ང་

ཚོ​ོའི་ི གནས་ཚོང་རྒྱལོ་ཁབ་རྒྱ་གར་ནི་འིཛིམ་གླི​ིང་གི་སྐྱིེ་དངོས་སྣོ་ཚོ​ོགས་ལྡན་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་བཅུ་གཉོིས་ནང་ནས་གཅོིག་ཡོིན། རྒྱ་

གར་ནང་རྩི་ཤེིང་རིགས་བཞི​ི་ཁྲོི་བདུན་སྟེོང་ཙམ་ཡོ​ོད་པས། འིཛིམ་གླི​ིང་ནང་ནས་རྩི་ཤེིང་མང་ཤེ ོས་ཨང་བཅུ་པ་དང། ཨེ་ཤེི་ཡོའི​ི་

ནང་ནས་ཨང་བཞི​ི་པར་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་ལོ་མེ་ཏོག་ཅོན་གྱི​ི་རྩི་ཤེིང་ཁྲོི་ལྔ་ཡོ​ོད་པས། འིཛིམ་གླི​ིང་གི་མེ་ཏོག་ཅོན་ གྱི​ི་རྩི་ཤེིང་གི་བརྒྱ་ཆེ་ ༦ ཟིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་ལོ་མེ་ཏོག་ཅོན་མིན་པའི​ི་རྩི་ཤེིང་མང་པོ་ཡོ​ོད། དཔེར་ན། སྔོ​ོ་ལྡུམ་ (Fern) དང། ཆུ་

བལོ།(Algae) ཧིམ་སྤུ་ (Fungi) ལྟ་བུ་རེད། རྒྱ་གར་ལོ་ད་དུང་སྲིོག་ཆེགས་ཀྱི​ི་རིགས་དགུ་ཁྲོི་ཙམ་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་བཞི​ིན་མཚོ​ོ་ཆུ་ དང་མཚོ​ོ་ཆུའི​ི་ནང་ཉོའི​ི་རིགས་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པོ་ཡོ​ོད།

རང་བྱུང་གི་རྩི་ཤེ ིང་ནི་མིའི​ི་བྱ་སྤྱིོད་ལོ་བརྟེན་ནས་སྐྱིེ་འིཚོར་བྱུང་བ་མ་ཡོིན་པར་རང་བྱུང་དུ་སྐྱིེས་ཤེ ིང། དུས་ཡུན་རིང་པོར་

མིས་མ་རེག་པའི​ི་རྩི་ཤེ ིང་གི་ཚོ​ོགས་ (Virgin Vegetation) ཤེིག་ལོ་ཟེར། དེར་བརྟེན་ཞི​ིང་ལོས་དང་ཤེིང་འིབྲེས་འིདེབས་ལོས་

བྱས་པའི​ི་ཤེངི ་འིབྲེས་ཀྱི​ི་ལྡུམ་ར་རྣམས་རྩི་ཤེངི ་གི་ཚོ​ོགས་ཤེག ི ་ཡོིན་ཡོང་རང་བྱུང་གི་རྩི་ཤེངི ་ནི་མིན། རྩི་ཤེངི ་གི་རིགས་མཐེའི་དག་ ལོ་ཕོ་ལོ​ོ་རཱ་ (Flora) དང། སེམས་ཅོན་གྱི​ི་རིགས་མཐེའི་དག་ལོ་ཕོ་ནཱ་ (Fauna) ཟེར།

13

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

རྒྱ་གོར་ནོང་སྐྱེ་འིཚོར་བྱེད་པའི​ི་རྩི​ི་ཤིང་གོི་རིགོས།

༡། ཚོ་ཁུལོ་གྱི​ི་རྒྱུན་ལྗང་ནགས་ཚོལོ། (Tropical Evergreen Forest)

༢། ཚོ་ཁུལོ་གྱི​ི་ལོ​ོ་མ་དུས་སུ་ལྷུང་བའི​ི་ནགས་ཚོལོ། (Tropical Decidous Forest)

༣། ཚོ་ཁུལོ་གྱི​ི་ཚོེར་ཤེ ིང་ནགས་ཚོལོ་དང་ཤེ ིང་ཕྲན། (Tropical Thorn Forest and Shrubs) ༤། རི་སྐྱིེས་ནགས་ཚོལོ། (Montane Forest) ༥། མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ཆུ་ཤེིང།(Mangrove Forest)

ཚོ་ཁུལ་གྱི​ི་རྒྱུན་ལྗང་ནགས་ཚོལ།

ནགས་ཚོལོ་དེ་དག་ནི་ཆེར་ཞིོད་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁུལོ་ནུབ་རི་དང།

ལོཀྵ་དཱིབ ་གླི​ིང ་ཕྲན། ཨཎྜ་མཱིན་དང་ནི་ ཀོ་ བཱིར་གླི​ིང ་ཕྲན། ཨ་སམ་གྱི​ི་ སྟེོད ་ ཕྱིོགས། ཏ་མིལོ་ནཱ་ཌཱུ་ཡོི་མཚོ​ོ་འིགྲམ་བཅོས་སུ་སྐྱིེ་འིཚོར་མི་བྱེད་ཅོིང། ཆེར་

ཚོད་སེན་ཊི་མི་ཊར་ ༢༠༠ ལོས་བརྒོལོ་བ་འིབབ་པ་དང། དུས་ཚོིགས་ཐུང་ ཐུང་རིང་སྐམ་པོར་གནས་པའི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་སྐྱིེ་འིཚོར་བཟང་ཤེས ོ ་ཡོ​ོད། ཤེིང་སྡོ​ོང་

རྣམས་མཐེོ་ཚོད་ལོ་སེན་ཊི་མི་ཊར་ ༦༠ ཡོང་ན་དེ་ལོས་རིང་བ་སྐྱིེ་འིཚོར་བྱེད།

ས་ཁུལོ་འིདི་ལོ​ོ་འིཁོར་མར་དྲོ་ཞི​ིང་བརླན་ཤེ ས་ཆེ​ེ་བས། ཤེིང་སྡོ​ོང་དང། ཤེིང་

ཕྲན། འིཁྲོི་ཤེིང་བཅོས་རྩི་ཤེ ིང་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཁེངས་ཡོ​ོད། རྩི་ཤེིང་དེ་དག་ལོ་

ལོ​ོ་འིདབ་རྒྱས་པའི​ི་དུས་ཚོིགས་ངེས་ཅོན་ཞི​ིག་མེད། དེ་ལྟར་ནགས་ཚོལོ་འིདི་

དག་ལོ​ོ་འིཁོར་མོར་ལྗང་ཐེིང་ངེར་གནས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

པར་རིས།༢་༡ ཚོ་ཁུལོ་གྱི​ི་རྒྱུན་ལྗང་ནགས་ཚོལོ།

ཚོ​ོང་ལོས་ཐེོག་གལོ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཤེིང་སྡོ​ོང་འིགའི་ཞི​ིག་ནི་ཨ་མྲའི​ི་སྡོ​ོང་པོ་དང། ཤེིང་མ་ཧི་སྒོ་ནི།(Mahogany) རྒྱ་སེའི​ི་སྡོ​ོང་པོ།

(Rose Wood) འིགྱི​ིག་ཤེ ིང། (Rubber) སིན་ཆེོ་ན་ (Cinchona) བཅོས་ཡོིན། ཨ་སམ་དང་ནུབ་བངྒཱལོའི​ི་ནགས་ཚོལོ་ནང་རྒྱུན་

དུ་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྲིོག་ཆེགས་ནི་གླིང་ཆེ​ེན་དང། སྤྲོེའུ། ལོི་མཱིར། ཤེ་བ། བསེ་རུ་རྭ་གཅོིག་བཅོས་ཡོིན། སྲིོག་ཆེགས་དེ་དག་ ལོས་གཞིན་ད་དུང་ནགས་ཚོལོ་དེ་ཚོ​ོའི​ི་ནང་བྱ་དང། ཕ་ཝང། སོ་ལོ​ོཐེ།(Sloth) སྡོིག་པ་ར་ཙ། སྨུག་པའི​ི་འིབུ་སོགས་མང་པོ་ཡོ​ོད།

ཚོ་ཁུལ་གྱི​ི་ལོ་མ་དུས་སུ་ལྷུང་བའི་ནགས་ཚོལ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་ཀྱི​ི་ནགས་ཚོལོ་འིདི་དག་ཡོིན། དེ་དག་ལོ་ཆེར་དུས་ཀྱི​ི་ནགས་ཚོལོ་ཡོང་ཟེར། ཆེར་ཚོད་སེན་ཊི་

མི་ཊར་ ༢༠༠ ནས་ ༧༠ བར་འིབབ་པའི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་ཁྱབ་ཡོ​ོད། ནགས་ཚོལོ་འིདིའི​ི་རིགས་ཀྱི​ི་ཤེིང་སྡོ​ོང་གི་ལོ​ོ་མ་རྣམས་ལོ་དབྱར་

14

ས་ཁམས་རིག་པ།

ས་ཁྲོ། ༢་༡ རང་བྱུང་རྩི་ཤེ ིང།

& གོང་གི་ས་ཁྲོར་བལྟས་ཏེ་ཕྱིོགས་སོ་སོར་ནགས་ཚོལོ་ཁྱབ་ཚུལོ་མི་འིདྲ་བ་ཡོ​ོང་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ལོ་བསམ་བློ​ོ་ཐེོངས།

15

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

དུས་ཚོ་བ་ཆེ​ེ་སྐབས་བདུན་ཕྲག་དྲུག་ནས་བརྒྱད་ནང་ས་

ལོ་ཟགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཆུ་ཡོ​ོད་མེད་ལོ་གཞི​ིར་བཞིག་ན་ནགས་ ཚོལོ་འིདི་རྣམས་བརླན་གཤེ​ེར་དང་སྐམ་ཤེ ས་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་མ་ཅོན་

གྱི​ི་ནགས་ཚོལོ་གཉོིས་སུ་དབྱེ། སྔོ་མ་ནི་ཆེར་ཚོད་སེན་ཊི་ མི་ཊར་ ༢༠༠ ནས་ ༡༠༠ བར་འིབབ་པའི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་མཐེོང་ རྒྱུ་ཡོ​ོད། ནགས་ཚོལོ་འིདི་དག་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཤེར་ཕྱིོགས་ས་

ཁུལོ་ཏེ་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་འིདབས་ཀྱི​ི་མངའི་སྡོེ་ཁག་དང། ཇྷཱ​ཱར་

ཁཎྜ། ཨོ་ཌོི་ཤཱའི​ི་ནུབ་ཕྱིོགས། ཆེ་ཏྟཱི​ིས་གར་བཅོས་བྱང་ཤེ ར་

པར་རིས། ༢་༢ ཚུ་ཁུལོ་གྱི​ི་ལོ​ོ་མ་དུས་སུ་ལྷུང་བའི​ི་ནགས་ཚོལོ།

མངའི་སྡོེ་ཁག དེ་བཞི​ིན་ནུབ་རིའི​ི་ཤེ ར་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་རི་འིདབས་སུ་ཆེགས་ཡོ​ོད། ཊིག་ནི་ནགས་ཚོལོ་འིདིའི​ི་ཤེིང་སྡོ​ོང་རིགས་མང་ ཤེོས་གྲས་ཤེིག་ཡོིན།

ཆེར་ཚོད་སེན་ཊི་མི་ཊར་ ༡༠༠ ནས་ ༧༠ བར་འིབབ་པའི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་ལོ​ོ་འིདབ་སྐམ་པོའི ི་ནགས་ཚོལོ་འིདི་རྣམས་ཆེགས་ཡོ​ོད།

ནགས་ཚོལོ་འིདི་དག་ནི་ཕྱིེད་གླི​ིང་མཐེོ་སྒོང་དང། བི་ཧཱར་མངའི་སྡོེ། ཨུཏྟར་པྲདེཤེ་ཐེང་ཁུལོ་སོགས་ན་ཡོ​ོད། འིདིའི​ི་ཁུལོ་དུ་ཐེང་

གཤེོངས་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད་སར་ཊིག་དང། སཱལོ། ནིམ་གྱི​ི་ཤེ ིང་སྡོ​ོང་སོགས་སྐྱིེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ལོ། ས་ཁུལོ་འིདིའི​ི་ས་ཆེ་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་ཞི​ིང་ས་

འིདེབས་ལོས་དང། ས་ཁུལོ་འིགའི་ཤེས་རྩྭ་ཐེང་དུ་བསྒྱུར་ཡོ​ོད། ནགས་ཚོལོ་འིདི་དག་ནང་རྒྱུན་དུ་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རི་དྭགས་ ཏེ་སེང་གེ་དང། སྟེག ཕག ཤེ་བ། གླིང་པོ་ཆེ​ེ་ལོ་སོགས་དང། བྱའི​ི་རིགས་སྣོ་ཚོ​ོགས་དང། རྩངས་པ་དང། སྦྲུལོ། རུས་སྦལོ་ སོགས་ཀྱིང་ཡོ​ོད།

༣། ཚོ་ཁུལ་གྱི​ི་ཚོེརི་ཤིང་ནགས་ཚོལ་དང་ཤིང་ཕྲན།

ཆེར་ཚོད་སེན་ཊི་མི་ཊར་ ༧༠ ལོས་ཉུང་བ་འིབབ་པའི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་ཚོེར་མ་ཅོན་གྱི​ི་ཤེ ིང་སྡོ​ོང་དང་རྩྭ་ལྡུམ་ (Bushes) སོགས་

རང་བྱུང་གི་རྩི་ཤེ ིང་རྣམས་སྐྱིེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྩི་ཤེ ིང་གི་རིགས་འིདི་དག་ནི་རྒྱ་གར་ནུབ་བྱང་དང་ཕྱིེད་སྐམ་སའི​ི་ས་ཁུལོ་དཔེར་ན། གུཇཱ་རཱཏ་དང། རཱཇཱ་སྠན། མདྱ་ཡཱ་པྲདེཤེ ཆེ་ཏྟཱི​ིས་གར། ཨུཏྟར་པྲདེཤེ

ཧི་རི་ཡཱ་ནཱ་བཅོས་སུ་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། ཨ་ཁེ་ཤེིཡོ་དང།(Acacias) སེང་

ལྡེང། པཱལོམ། (Palms) ཏ་ལོའི​ི་ཤེིང། ཡུ་ཕཧིོ་བྷིཡོ། (Euphorbias) ཀླུ་

ཤེིང་ (Cacti) བཅོས་ནི་རྩི་ཤེིང་གི་རིགས་གཙོ་བོ་ཡོིན། ཤེིང་སྡོ​ོང་རྣམས་

ཐེར་ཐེོར་དུ་སྐྱིེས་ཤེིང། དེ་དག་གི་རྩ་བ་རིང་པོ་རྣམས་བརླན་གཤེ​ེར་ཐེོབ་

16

པར་རིས། ༢་༣ ཚོ་ཁུལོ་གྱི​ི་ཚོེར་ཤེིང་ནགས་ཚོལོ་དང་ ཕྱི​ིར་གཏིང་རིང་པོར་ཟུག་ཡོ​ོད། ཤེིང་སྡོ​ོང་འིདིའི​ི་རིགས་ཀྱི​ི་གཞུང་རྟ་རྣམས་ ཤེིང་ཕྲན།

ས་ཁམས་རིག་པ།

གཤེ​ེར་ཁུ་ཅོན་ཡོིན་པ་ནི་དེར་ཆུ་ཉོར་ཚོགས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེའི​ི་ཆུ་རྣམས་གང་ཉུང་རླངས་པར་འིགྱུར་ཕྱི​ིར་ལོ​ོ་མ་རྣམས་མཐུག་

ཅོིང་ཆུང་བ་ཡོ​ོད། ནགས་ཚོལོ་འིདི་དག་ལོ་བརྟེན་ནས་སྐམ་ས་རུ་ཚོེར་ཤེ ིང་གི་ནགས་ཚོལོ་དང་ཤེིང་ཕྲན་རྣམས་སྐྱིེ་འིཚོར་བྱེད་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ནགས་ཚོལོ་དེ་ཚོ​ོའི​ི་ནང་ཙི་ཙི་དང། བྱི་བ། རི་བོང། ཝ། སྤྱིང་ཀི སྟེག སེང་གེ རྐྱེང། རྟ། རྔ་མོང་སོགས་རྒྱུན་དུ་མཐེོང་ ཆེོས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་སེམས་ཅོན་རྣམས་འིཚོ​ོ་གནས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ༤། རི​ི་སྐྱེས་ནགས་ཚོལ།

རི་བོའི ི་ས་ཁུལོ་དུ་ས་མཐེོ་རུ་སོང་བ་དང་ཚོ་དྲོད་དམའི་རུ་ཕྱི​ིན་པ་དང་བསྟུན་ནས་རང་བྱུང་རྩི་ཤེིང་གི་རིགས་ལོའིང་འིགྱུར་བ་

འིགྲོ་ཡོི་ཡོ​ོད། དེ་མཚུངས་ཚོ་དྲོད་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལོ་ནས་མཐེོ་སྒོང་གི་ས་ཁུལོ་དུ་རང་བྱུང་གི་རྩི་ཤེིང་གི་རིགས་བར་རིམ་བཞི​ིན་ འིཕེལོ་འིགྱུར་ཡོ​ོད་པ་མཐེོང་ཐུབ། དྲོད་ཁུལོ་གྱི​ི་ནགས་ཚོལོ་རྣམས་མཚོ​ོ་ངོས་ནས་མཐེོ་ཚོད་མི་ཊར་ ༡༠༠༠ ནས་ ༢༠༠༠ བར་གྱི​ི་ མཚོམས་སུ་ཆེགས་ཡོ​ོད། དེའི​ི་ཁུལོ་དུ་ལོ​ོ་མ་རྒྱུན་དུ་ལྗང་ཞི​ིང་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ལོ​ོ་འིདབ་སྟེ​ེ། སྟེར་ཁ་དང། བེ་ཤེ ིང་གིས་ཁྱབ་ཡོ​ོད།

མཚོ​ོ་ ངོས ་ནས་མཐེོ་ ཚོད་མི་ ཊར ༡༥༠༠ ནས་ ༣༠༠༠

བར་གྱི​ི་མཚོམས་སུ་ཆེགས་པའི​ི་ཚོ་ཁུལོ་གྱི​ི་ནགས་ཚོལོ་ནང་

ཐེང་ཤེིང་དང། ཤེིང་སྟེག་མ། དངུལོ་ཤེིང། ལྕང་མ། སེ་རྒོ​ོད་

ལྟ་བུའི​ི་ཤེིང་སྡོ​ོང་རྣམས་སྐྱིེ་ཡོི་ཡོ​ོད། ནགས་ཚོལོ་འིདི་དག་ ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ངོས་སུ་ཁྱབ་ཡོ​ོད་ཅོིང།

དེ་བཞི​ིན་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་དང་བྱང་ཤེར་གྱི​ི་ས་མཐེོའི ི་ཁུལོ་

པར་རིས། ༢་༣ རི་སྐྱིེས་ནགས་ཚོལོ།

དུ་ཁྱབ་ཡོ​ོད ། ས་བབ་མཐེོ་ བའི​ི་ ས་ཁུལོ་དུ་ཚོ་དྲང་སྙོ​ོམ ས་ པའི​ི་རྩྭ་ཐེང་མཐེོང་ཆེོས་སུ་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་ཡོིན། སྤྱི​ིར་བཏང་མཚོ​ོ་

ངོས་ནས་མི་ཊར་ ༣༦༠༠ ལྷག་གི་ཚོ་གྲང་སྙོ​ོམ་པའི​ི་ནགས་

ཚོལོ་དང་རྩྭ་ཐེང་རྣམས་ལོ་རི་སྐྱིེས་ཀྱི​ི་རྩི་ཤེ ིང་རྣམས་སྐྱིེ་འིཚོར་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

གསོམ་ཤེངི ་དང། ཤུག་པ། (Juniper) ཐེང་ཤེངི ། (Pines) ཤེིང་སྟེག་པ་ (Birches) བཅོས་ནི་ནགས་ཚོལོ་འིདི་དག་གི་ནང་རྒྱུན་

དུ་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཤེ ིང་སྡོ​ོང་རྣམས་ཡོིན། འིོན་ཀྱིང་ཤེ ིང་སྡོ​ོང་དེ་དག་གངས་རིའི​ི་མཚོམས་སུ་སླེབས་མཚོམས་འིཚོར་ལོ​ོངས་

མི་བྱེད་པར་རྩྭ་ལྡུམ་དང་ཤེ ིང་ཕྲན་ལྷན་དུ་འིདྲེས་ནས་རི་སྐྱིེས་ཀྱི​ི་རྩྭ་ཐེང་གི་ནང་དུ་འིཐེིམ་འིགྲོ་བ་ཡོིན། དེ་དག་ནི་གུ་ཇཱར་དང་བྷ་ ཀར་ཝལོ་ (Gujjars and Bakarwals) ལྟ་བུའི​ི་འིབྲེོག་པའི​ི་ཚོ​ོ་པ་རྣམས་ཀྱི​ིས་རྩྭ་ཟ་སའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྒྱ་ཆེ​ེར་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ས་

བབ་མཐེོ་སར་སྔོ​ོ་དྲེག་ (Mosses) དང་རྩྭ་ལྡུམ་ (Lichens) རྣམས་ནི་ཏུནྡྲའི​ི་ (Tundra) རྩི་ཤེ ིང་གི་ཆེ་ཤེས་ཤེ ིག་ཡོིན།

ནགས་ཚོལོ་འིདི་དག་ནང་རྒྱུན་དུ་མཐེོང་བའི​ི་སྲིོག་ཆེགས་ནི་ཀྵ་མིར་གྱི​ི་ཤེ་བ་དང། ཤེ་བ་ཁྲོ་ཁྲོ། རྒོ​ོད་སྐྱིེས་ལུག རི་བོང། བོད་

17

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཀྱི​ི་གཙོད། གཡོག གངས་གཟིག ནགས་བྱི། ར་རྒོ​ོད། དོམ་ཁྲོ་དམར་པོ། སྤུ་གྲ་མཐུག་པའི​ི་ར་ལུག་སོགས་ཡོིན།

མཚོ​ོ་ཁའི་ཆུ་ཤིང།

མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ཆུ་ཤེིང་ནི་ཆུ་རླབས་ཀྱི​ིས་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་པའི​ི་

མཚོ​ོ་འིགྲམ་གྱི​ི་ས་ཁུལོ་བརླན་པའི​ི་ཕྱིོགས་སུ་སྐྱིེ་ཞི​ིང། དེ་ལྟ་བུའི​ི་

མཚོ​ོ་འིགྲམ་ཁུལོ་དུ་འིདམ་དང་སྙོིགས་རོ་སོགས་གསོག་གི་ཡོ​ོད། མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ཆུ་ཤེིང་སྟུག་པོ་དེ་དག་ནི་རྩ་བ་ཆུའི​ི་ནང་དུ་འིཐེིམས་

པའི​ི་རྩི་ཤེིང་གྲས་ཤེིག་ཡོིན། ཆུ་བོ་གངྒཱ་དང། མ་ཧཱ་ནཱ་ཌོི། ཀྲིཥྞ། གོ་དཱ་བ་རི། ཀ་ཝེ་རི་བཅོས་ཀྱི​ི་གྲམ་ཁར་རྩི་ཤེིང་འིདི་དག་སྐྱིེ་

པར་རིས། ༢་༤ མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ཆུ་ཤེིང།

ཞི​ིང། གངྒཱ་དང་རྟ་མཆེོག་ཁ་འིབབ་ཀྱི​ི་གྲམ་ཁར་ཤེིང་རིགས་སུནྡ་

རི་ཞིེས་པ་སྐྱིེ་ཞི​ིང། ཤེིང་རིགས་འིདི་དག་གི་ཤེིང་ཆེ་མཁྲོེགས་ པོ ་ ཡོ​ོ ད ། དེ ་ བཞི​ི ན ་ཏ་ལོ་དང། བེ ་ ཏ། ཀེ ཨོ ་ ར་དང་ཨགྒར་

སོགས་ཀྱིང་གྲམ་ཁའི​ི་ས་ཁུལོ་འིགའི་ཤེས་སུ་སྐྱིེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བངྒཱལོའི​ི་སྟེག་ནི་ནགས་ཚོལོ་འིདིའི​ི་ནང་གི་སྲིོག་ཆེགས་གྲགས་ཆེ​ེན་ ཞི​ིག་ཡོིན་ཞི​ིང། རུས་སྦལོ་དང། ཆུ་སྲི​ིན། ཆུ་སྲི​ིན་གྷ་རིལོ། (Gharials) དེ་བཞི​ིན་སྦྲུལོ་ཡོང་ནགས་ཚོལོ་འིདིའི​ི་ནང་གནས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

གྲིོས་བསྡུརི་གྱི​ིས།

& གལོ་སྲི​ིད་རྩི་ཤེ ིང་དང་སེམས་ཅོན་རྣམས་སའི​ི་གོ་ལོའི​ི་སྟེ​ེང་རྩ་སྟེོངས་སུ་སོང་ན་གང་འིབྱུང་ངམ། & སྐྱིེ་དངོས་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ཅོི་ཡོིན་ནམ།

རི​ི་སྐྱེས་སྲོ​ོག་ཆགས།

རྒྱ་གར་དུ་རྩི་ཤེིང་གི་རིགས་འིདྲ་མིན་ཡོ​ོད་པ་ལྟར་སྲིོག་

ཆེགས་ཀྱི​ི་རིགས་ཀྱིང་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་ནང་ཕལོ་ཆེ​ེར་ སྲིོག་ཆེགས་ཀྱི​ི་རིགས་ ༩༠༠༠༠ ཙམ་དང། དེ་བཞི​ིན་འིདབ་

ཆེགས་ཀྱི​ི་རིགས་ ༢༠༠༠ ཙམ་ཡོ​ོད། དེ་དག་གིས་འིཛིམ་གླི​ིང་ གི་ཁྱོན་བསྡོ​ོམས་གྲངས་འིབོར་བརྒྱ་ཆེ་བཅུ་གསུམ་ཟིན་གྱི​ི་

18

པར་རིས། ༢་༥ གྷིར་ནགས་ཚོལོ་ནང་གི་ཨེ་ཤེི་ཡོའི​ི་སེངྒེ​ེ།

ཡོ​ོད། ཉོ་ཡོི་རིགས་ ༢༥༤༦ ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་དག་གིས་འིཛིམ་ གླི​ིང་གི་ཁྱོན་བསྡོ​ོམས་གྲངས་འིབོར་ལོས་བརྒྱ་ཆེ་བཅུ་གཉོིས་

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཟིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ད་དུང་གླིང་ཆེ​ེན་དང། ལྟོ་འིགྲོའི​ི་སེམས་ཅོན། འིོ་འིཐུང་ སྲིོག་ཆེགས་བཅོས་ཀྱི​ིས་འིཛིམ་གླི​ིང་གི་ཁྱོན་བསྡོ​ོམས་གྲངས་འིབོར་

བརྒྱ་ཆེ་ལྔ་ནས་བརྒྱད་བར་ཟིན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། གླིང་ཆེ​ེན་ནི་འིོ་འིཐུང་སྲིོག་ ཆེགས་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོད་ནས་གཟུགས་སྟེོབས་ཆེ​ེ་ཤེོས་དེ་ཡོིན། དེ་ནི་ཨ་སམ་

དང། ཀར་ནཱ་ཊ་ཀ། ཀེ་ར་ལོ་བཅོས་ཀྱི​ི་ཚོ་ཁུལོ་གྱི​ི་ནགས་ཚོལོ་ཁྲོ​ོད་ དུ་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། རྭ་ཅོ​ོ་གཅོིག་ཅོན་གྱི​ི་བསེ་རུ་ནི་ཨ་སམ་དང་ནུབ་

བངྒཱལོའི​ི་ཁུལོ་གྱི​ི་འིདམ་རྫོབ་དང་འིདམ་ཆུའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་གནས་པའི​ི་སྲིོག་

པར་རིས། ༢་༦

ཆེགས་གཞིན་ཞི​ིག་ཡོིན། དེ་བཞི​ིན་རྐྱེང་དང་རྔ་མོང་ནི་རཱནྣ་གྱི​ི་ཀཱཆེི་ (Rann of Kachchh) དང། ཐེར་བྱེ་ཐེང་གི་ས་ཁུལོ་སྐམ་པོའི​ི་

ཁྲོ​ོད་དུ་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གླིང་རྒོ​ོད་དང། གླིང་སྔོ​ོན་པོ། (Nilgai) རྭ་ཅོ​ོ་བཞི​ི་ཅོན་གྱི​ི་གཙོད། (Chousingha) ཤྭ་བའི​ི་

རིགས་མི་འིདྲ་བ་སོགས་རྒྱ་གར་དུ་མཐེོང་ཆེོས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་སེམས་ཅོན་རྣམས་ཡོིན། ད་དུང་སྤྲོེའུའི​ི་རིགས་འིགའི་ཤེས་ཀྱིང་ ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་ནི་འིཛིམ་གླི​ིང་སྟེ​ེང་སྟེག་དང་སེང་གེ་གཉོིས་ཀ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་གཅོིག་པུ་དེ་ཡོིན། རྒྱ་གར་གྱི​ི་སེང་གེའི​ི་རང་བྱུང་

གནས་ཡུལོ་ནི་གུཇཱ་རཱཏ་མངའི་སྡོེའི​ི་ནང་གི་གཱི​ིར་ནགས་ཚོལོ་ (Gir Forest) ཡོིན་ཞི​ིང། སྟེག་ནི་མདྱ་པྲདེཤེ་མངའི་སྡོེ་དང། ནུབ་

བངྒཱལོ་མངའི་སྡོེའི་ི སུནྡར་བྷན། (Sundarban) ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོ་ཁུལོ་གྱི​ི་ནགས་ཚོལོ་ཁྲོ​ོད་དུ་གནས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཟིག་ནི་ཞི​ི་མིའི་ི རིགས་ཀྱི​ི་ སེམས་ཅོན་དུ་གཏོགས་ཤེ ིང། གཅོན་གཟན་ཁྲོ​ོད་ཀྱི​ི་སེམས་ཅོན་གལོ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཆེགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོ་རིའི​ི་རྒྱུད་དུ་གྲང་ངར་

ཤེིན་ཏུ་ཆེ​ེ་བའི​ི་གནས་སུ་རི་དྭགས་མང་པོ་འིཚོ​ོ་གནས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ལོ་དྭགས་ཀྱི​ི་ས་མཐེོའི ི་ཁུལོ་དུ་གཡོག་དང། ལྗིད་ཚོད་ཏུན་

(Tone) གཅོིག་ཙམ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གླིང་རྒོ​ོད། གཙོད། བྷ་རལོ། (Bharal) གཉོན། རྐྱེང་བཅོས་ཡོ​ོད། ད་དུང་ར་རྒོ​ོད་དང། (Ibex) དོམ།

གངས་གཟིག མཐེོང་དཀོན་པའི​ི་དོམ་ཁྲོ་དམར་པོ་བཅོས་ཀྱིང་ས་ཁུལོ་འིགའི་ཤེས་སུ་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད།

གཙང་པོ་དང། མཚོ​ོ་ཁ། མཚོ​ོ་འིགྲམ་གྱི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་རུས་སྦལོ་དང། ཆུ་སྲི​ིན། ཆུ་སྲི​ིན་གྷ་རིལོ་སོགས་སྲིོག་ཆེགས་སྣོ་ཚོ​ོགས་

གནས་པ་དང། རྒྱ་གར་ནང་འིདབ་ཆེགས་ཀྱི​ི་རིགས་སྣོ་ཚོ​ོགས་གནས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྨ་བྱ་དང། ཆུ་བྱ་ངུར་པ། (Pheasants) ནེ་ཙོ།

ཁྲུང་ཁྲུང། ཕུག་རོན་སོགས་ནི་ནགས་ཚོལོ་དང་བརླན་གཤེ​ེར་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་གནས་པའི​ི་འིདབ་ཆེགས་ཀྱི​ི་རིགས་རྣམས་

ཡོིན།

ང་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་ཏོག་རྣམས་སྐྱིེ་དངོས་སྣོ་ཚོ​ོགས་ལྡན་པའི​ི་ཁོར་ཡུག་སྟེ​ེ། ཟ་རུང་བའི​ི་རྩི་ཤེངི ་གི་ཁྲོ​ོད་ནས་འིདེམས་སྒྲུག་དང། ད་དུང་

རྩི་ཤེ ིང་ཐེོག་བརྟག་དཔྱད་མང་པོ་བྱས་ཏེ་སྨན་རྩྭ་མང་པོ་ཞི​ིག་འིདེམས་སྒྲུག སྲིོག་ཆེགས་རྣམས་ནི་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི​ིས་འིོ་མ་

སྟེ​ེར་བའི​ི་སྲིོག་ཆེགས་མང་པོའི ི་ཁྲོ​ོད་ནས་འིདེམས་སྒྲུག་བྱས་ཡོ​ོད། སེམས་ཅོན་དེ་དག་གིས་ང་ཚོ​ོར་རྨོ་སློག་དང། སྐྱིེལོ་འིདྲེན། ཤེ་

སྒོ​ོང་སོགས་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

19

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཉོ་ཡོིས་ང་ཚོ​ོར་བཅུད་ལྡན་ཟས་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་པ་དང། འིབུ་སྲི​ིན་རིགས་མང་པོ་ཞི​ིག་གིས་ལོ​ོ་ཏོག་དང་ཤེ ིང་འིབྲེས་སོགས་ཀྱི​ི་

ཟེགས་རྡུལོ་ (Pollination) འིཕོ་སྐྱིེལོ་ལོ་ཕན་ཐེོགས་བྱེད། སྐྱིེ་དངོས་རིགས་ཚོང་མར་སྐྱིེ་ཁམས་མ་ལོག་གི་ནང་དུ་བྱེད་ལོས་རེ་

ཡོ​ོད་པས་དེ་དག་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱ་རྒྱུ་ནི་གལོ་གནད་ཆེ​ེན་པོ་ཆེགས་ཡོ​ོད། གོང་དུ་བཤེད་པ་ལྟར། མི་རྣམས་ཀྱི​ིས་རྩི་ཤེིང་དང་སྲིོག་

ཆེགས་ཀྱི​ི་ཐེོན་ཁུངས་རྣམས་བེད་སྤྱིོད་ཚོད་ལོས་བརྒོལོ་བ་བྱས་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་སྐྱིེ་ཁམས་མ་ལོག་ལོ་དོ་ཕོག་བཏང། རྩི་ཤེིང་གི་ རིགས་ ༡༣༠༠ ཙམ་སྟེོངས་ལོ་ཉོེ་བ་ (Endangered) ཡོ​ོད་པ་དང། སྲིོག་ཆེགས་ཀྱི​ི་རིགས་རྩ་སྟེོངས་ (Extinct) སུ་གྱུར་བ་

དང། ཉུང་ཤེ ས་ཤེིག་སྟེོང་ཉོེན་ཡོ​ོད་པ། འིགའི་ཞི​ིག་རྩ་མེད་དུ་གྱུར། རང་བྱུང་ཁམས་ལོ་ཉོེན་ཁ་ཚོབས་ཆེ​ེན་འིཕྲད་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་ གཙོ་བོ་ནི། འིདོད་རྔམ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྔོན་པ་ཚོ​ོས་ཚོ​ོང་ལོས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྔོན་རྒྱག་པ་དང། རྫོས་སྦྱོ​ོར་དང་བཟོ་ལོས་ཀྱི​ི་སྙོིགས་རོས་འིབག་

བཙོག་བཟོ་བ། དེ་བཞི​ིན་ས་ཞི​ིང་འིདེབས་ལོས་དང་མི་སྡོེའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ནགས་ཚོལོ་གཅོ​ོད་འིབྲེ​ེག་བྱེད་པ་བཅོས་ཀྱི​ིས་ཀྱིང་ཆེ་སྙོ​ོམས་

མེད་པ་བཟོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེས་སམ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་བརླན་གཤེ​ེར་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་ཁུལོ་འིགའི་ཞི​ིག་ནི་གནས་སྤེོ་བའི​ི་འིདབ་ཆེགས་རྣམས་ཀྱི​ིས་འིཚོ​ོ་གནས་སུ་གྱུར་ཡོ​ོད།

དགུན་དུས་སུ་སཡོེ་བྷི་རེ་ཡོའི​ི་ཁྲུང་ཁྲུང་ལྟ་བུའི​ི་བྱ་རྣམས་ཁྱུ་དང་ཁྱུ་བྱས་ནས་ཡོ​ོང་ཞི​ིང། བྱ་དེ་ཚོ​ོས་དགའི་མོས་ཆེ​ེ་ཤེོས་བྱེད་ ས་ནི་རཱནྣ་གྱི​ི་ཀཱཆེི་ས་ཁུལོ་རེད། བྱེ་ཐེང་དང་མཚོ​ོ་འིདྲེས་པའི​ི་གནས་དེར་གཤེོག་སྒྲིོ་ཟིང་སྐྱི་ཅོན་གྱི​ི་ཁྲུང་ཁྲུང་དམར་པོ་སྟེོང་ཕྲག་

མང་པོས་ཚྭ་ཆུའི​ི་འིདམ་རྫོབ་ལོས་བྱ་ཚོང་བཟོས་ཏེ་བྱ་ཕྲུག་གསོ་སྐྱིོང་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ངོ་མཚོར་ཆེ​ེ་བའི​ི་མཛིེས་ ལྗོངས་ཁྲོ​ོད་ཀྱི​ི་གཅོིག་ཡོིན་པས། དེ་ནི་ང་ཚོ​ོའི​ི་རང་བྱུང་གི་གཅོེས་ནོར་ཕུན་སུམ་ཚོ​ོགས་པ་ཞི​ིག་མ་ཡོིན་ནམ།

རྩི​ི་ཤིང་དང་སྲོ​ོགོ་ཆེགོས་སྲུང་སྐྱོབ་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་སྲོིད་གོཞུང་གོིས་ཐབས་ལམ་མང་པོ་ཞི​ིགོ་ལགོ་བསྟར་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོད།

& རྩི་ཤེ ིང་དང་སྲིོག་ཆེགས་སྲུང་སྐྱིོབ་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ིས་སྐྱིེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱིོབ་ས་ཁུལོ་བཅོ​ོ་བརྒྱད་གསར་ འིཛུགས་བྱས་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་དག་ལོས་ས་ཁུལོ་བཅུ་གཉོིས་ཏེ། སུནྡར་བྷན་དང། ནན་དྷ་དེ་ཝི། མན་ནར་མཚོ​ོ་ཁུག།

ནེལོ་གི་རི། ནོག་རེག ནེ་ཁོ་བར། སིམ་ལོི་དཔལོ། པ་ཅོ་མ་རི། ཨ་ཅོན་ཀརྨར། ཨ་མཱི་རཀནྟག གངས་ཆེ​ེན་མཛིོད་ལྔ། པཱན་ན་བཅོས་འིཛིམ་གླི​ིང་གི་སྐྱིེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱིོབ་ས་ཁུལོ་ནང་ཚུད་ཡོ​ོད།

& ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༢ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་རྩི་ཤེ ིང་ལྡུམ་ར་ (Botanical Gardens) མང་པོ་ཞི​ིག་ལོ་དཔལོ་འིབྱོར་དང་ ལོག་རྩལོ་གྱི​ི་རོགས་སྐྱིོར་བྱེད་མུས་ཡོིན།

& སྟེག་གི་ལོས་གཞི​ི་ (Project Tiger) དང། བསེ་རུའི​ི་ལོས་གཞི​ི། (Project Rhino) རྒྱ་གར་གྱི​ི་བྱ་ཆེ​ེན་རྒྱུག་མ་ (Bustard) ཆེ​ེན་པོའི​ི་ལོས་གཞི​ི་སོགས་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱིོབ་ཀྱི​ི་ལོས་གཞི​ི་སྣོ་མང་སྤེ​ེལོ་ཡོ​ོད།

& རང་བྱུང་གི་གཅོེས་ནོར་བདག་སྐྱིོང་བྱེད་པར་སྤྱི​ི་གླི​ིང་བརྒྱ་དང་དྲུག་དང། རི་དྭགས་སྲུང་སྐྱིོབ་ཀྱི​ི་གླི​ིང་ཁ་ལྔ་བརྒྱ་བདུན་ཅུ་

20

ས་ཁམས་རིག་པ།

དོན་གསུམ་བཅོས་གསར་འིཛུགས་བྱས་ཡོ​ོད།

ང་ཚོ​ོ་ཚོང་མས་རང་ཉོིད་འིཚོ​ོ་གནས་ཐུབ་པར་ཁོར་ཡུག་དེ་གལོ་གནད་ཆེ​ེན་པོ་ཡོིན་པ་ངེས་པར་དུ་ཤེས ེ ་དགོས། རང་བྱུང་ཁོར་

ཡུག་ལོ་འིཛིེམས་ཟོན་མེད་པའི​ི་གཏོར་སྐྱིོན་གཏོང་རྒྱུ་དེ་འིཕྲལོ་དུ་མཚོམས་འིཇཱོག་བྱེད་ཐུབ་བམ།

བོད་ཨི​ིན་ཐ་སྙད་སྦྱོ​ོང་བརྡརི། སྔོ​ོ་ལྡུམ།

Fern

ཆུ་བལ།

Algae

ཧིམ་སྤུ།

Fungi

མ་རེགོ་པའི​ི་རྩི​ི་ཤིང་གོི་ཚོ​ོགོས།

Virgin Vegetation

རྩྭ་ལྡུམ།

Bushes

ཀླུ་ཤིང།

Cacti

ཤུགོ་པ།

Juniper

ཐང་ཤིང།

Pines

ཤིང་སྟགོ་པ།

Birches

སྔོ​ོ་དྲེ​ེགོ

Mosses

རྡོ​ོ་དྲེ​ེགོ

Lichens

ཟེ​ེགོས་རྡུལ།

Pollination

སྟོངས་ལ་ཉེ​ེ་བའི​ི།

Endangered

རྩི་སྟོངས།

Extinction

རྩི​ི་ཤིང་ལྡུམ་ར།

Botanical Gardens

བྱ་ཆེ​ེནོ་རྒྱུགོ་མ།

Bustard

21

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ། སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ཀ) ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ་འདེམས་དགོས།

༡། འིགྱི​ིག་ནི་རྩི་ཤེིང་གི་རིགས་གང་ཞི​ིག་ལོ་གཏོགས་སམ། ཀ) ཏུནྡྲའི​ི་རྩི་ཤེིང།

ཁ) ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རྩི་ཤེ ིང། ག) མཚོ​ོ་རླབས་རྒྱུ་བའི​ི་རྩི་ཤེིང། ང་) རྒྱུན་ལྗང་རྩི་ཤེ ིང།

༢། སིན་ཆེོ་ན་ཤེིང་སྡོ​ོང་ནི་ཆེར་ཚོད་སེན་ཊི་མི་ཊར་ ་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་་ ས་ཆེར་སྐྱིེ། ཀ) ༡༠༠ ལོས་མང་བ། ཁ) ༧༠ ལོས་ཉུང་བ།

ག) ༥༠ ལོས་ཉུང་བ།

ཀ) པཱན་ཇཱབ། ཁ) དིལླི​ི།

ག) ཨོ་ཌོི་ཤཱ།

ང་) ནུབ་བངྒཱལོ།

ཁ) མན་ནར་མཚོ​ོ་ཁུག

ག) ནེལོ་གི་རི།

ང་) ༥༠ ལོས་མང་བ།

༣། སིམ་ལོི་དཔལོ་སྐྱིེ་ཁམས་སྲུང་སྐྱིོབ་ས་ཁུལོ་དེ་གཤེམ་གྱི​ི་མངའི་སྡོེ་གང་ནང་དུ་ཡོ​ོད་དམ།

༤། འིཛིམ་གླི​ིང་གི་སྐྱིེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱིོབ་ཁུལོ་ནང་ཚུད་མེད་པའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྐྱིེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱིོབ་ཁུལོ་གང་ ཡོིན་ནམ།

ཀ) མན་ན་སི།

ཁ) གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

ང་) པཱན་ན།

༡། སྐྱིེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱིོབ་ཟེར་ན་ག་རེ་རེད། དཔེར་མཚོ​ོན་གཉོིས་ཞིོག

༢། ཚོ་ཁུལོ་དང་རི་ཁུལོ་གྱི​ི་རྩི་ཤེ ིང་ལོ་གནས་པའི​ི་སྲིོག་ཆེགས་གཉོིས་ཀྱི​ི་མིང་ཤེ ོད། ༣། ཁྱད་པར་ཕྱིེས།

ཀ) རྩི་ཤེ ིང་དང་སྲིོག་ཆེགས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་ཕྱིེས།

ཁ) ཚོ་ཁུལོ་གྱི​ི་རྒྱུན་ལྗང་ནགས་ཚོལོ། ཚོ་ཁུལོ་གྱི​ི་ལོ​ོ་མ་དུས་སུ་ལྷུང་བའི​ི་ནགས་ཚོལོ།

༤། རྒྱ་གར་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྩི་ཤེ ིང་གི་རིགས་མི་འིདྲ་བའི​ི་མིང་ཤེོད། ས་མཐེོའི ི་རྩི་ཤེ ིང་ལོ་འིགྲེལོ་བཤེད་རྒྱོབ། ག) བྱེད་སྒོ།

༡། རང་གི་ཉོེ་འིཁོར་དུ་སྨན་གྱི​ི་ནུས་པ་ལྡན་པའི​ི་ཤེ ིང་སྡོ​ོང་འིགའི་ཞི​ིག་ཚོ​ོལོ།

༢། ནགས་ཚོལོ་དང་རི་དྭགས་ལོས་རྒྱུ་ཆེ་ལོེན་པའི​ི་ལོས་རིགས་ལྔའི​ི་མིང་བྲེིས།

༣། རི་དྭགས་ཀྱི​ི་གལོ་ཆེ​ེའི​ི་རང་བཞི​ིན་སྟེོན་པའི​ི་སྙོན་ངག་གམ་ཚོིགས་བཅོད་ཅོིག་བྲེིས།

༤། ཤེིང་སྡོ​ོང་འིདེབས་འིཛུགས་ཀྱི​ི་གལོ་གནད་སྟེོན་པའི​ི་ཟློས་གར་གྱི​ི་འིཁྲོབ་གཞུང་ཞི​ིག་བྲེིས།

༥། རང་གི་སྐྱིེས་སྐར་རམ་ཡོང་ན་ཁྱིམ་མི་གང་རུང་ཞི​ིག་གི་སྐྱིེས་སྐར་ཉོིན་ཤེིང་སྡོ​ོང་ཞི​ིག་འིདེབས་དགོས། ཤེིང་སྡོ​ོང་དུས་ཚོིགས་

22

གང་གི་སྐབས་སུ་སྐྱིེ་འིཚོར་མགྱིོགས་པོ་ཡོ​ོད་མེད་ལོ་དོ་སྣོང་བྱོས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ག) ས་ཁྲ་ཁ་སྐོ​ོངས།

༡། རྒྱུན་ལྗང་ནགས་ཚོལོ་གྱི​ི་ས་ཁུལོ་ཁག ༢། ཚོ་ཁུལོ་ལོ​ོ་འིདབ་ནགས་ཚོལོ།

༣། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཤེ ར་ལྷོ་ནུབ་བྱང་བཅོས་ཕྱིོགས་བཞི​ི་ཀར་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྤྱི​ི་གླི​ིང་གཉོིས་རེ་ས་ཁྲོའི​ི་ནང་སྐོངས།

23

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ། དཔེ་རིས། ༣་༡

ཆུ་མགོ

རྒྱུག་ཆུའི​ི་སྟེོད།

ཆུའི​ི་ཁུག་པ།

ནོག་དབྱིབས་མཚོེའུ།

ཆུ་གླིེ།

རྒྱུག་ཆུའི​ི་བར། རྒྱུག་ཆུའི​ི་སྨད།

༣། ཆུ་འགྲིོ།

༄༅། །ཆུ་འིགྲོ་ (Drainage) ནི་ས་ཆེ་ཞི​ིག་གི་ཆུའི​ི་མ་ལོག་ལོ་ཟེར། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ས་ཁྲོའི​ི་སྟེ​ེང་ནས་ཕྱིོགས་སོ་སོ་ནས་བཞུར་བའི​ི་ཆུ་

ཕྲན་རྣམས་ལྷན་དུ་འིདུས་ན་ཆུ་བོའི ི་མ་ལོག་གཙོ་བོ་འིགྲུབ་པ་ཤེས ེ ་ཐུབ། དེས་མཐེའི་མཇུག་ཏུ་མཚོེའུ་དང། མཚོ​ོ། ཡོང་ན་རྒྱ་མཚོ​ོ་

ལྟ་བུའི​ི་ཆུའི​ི་ཕུང་པོ་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་གི་ནང་དུ་འིབབ་པར་བྱེད། ཆུ་བོའི ི་མ་ལོག་གཅོིག་ནས་འིབབ་པའི​ི་ས་ཁུལོ་དེར་ཆུའི​ི་གཞིོང་པ་

(Drainage Basin) ཟེར། ས་ཁྲོའི​ི་ཐེོག་ནས་ཞི​ིབ་ཚོགས་བྱས་ནས་བལྟས་ན། རི་བོའིམ་ས་མཐེོའི ི་ཁུལོ་དུ་ཆུའི​ི་འིབབ་རྒྱུན་གཉོིས་

སུ་འིབྱེད་པར་སྟེོན། དེ་འིདྲའི​ི་ས་མཐེོའི ི་ཁུལོ་ལོ་ཆུའི​ི་དབྱེ་མཚོམས་ (Water Divide) ཞིེས་ཟེར།

རྒྱ་གརི་གྱི​ི་ཆུ་འགྲིོའ་ི མ་ལག་ཁག

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཆུ་འིགྲོའི ི་མ་ལོག་ཁག་ནི་གཙོ་བོ་རྒྱ་གར་ཕྱིེད་གླི​ིང་གི་ས་མཐེོའི ི་རྣམ་པས་དབང་དུ་བསྒྱུར་བས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཆུ་བོ་

རྣམས་ལོ་སྡོེ་ཚོན་ཆེ​ེན་པོ་གཉོིས་སུ་ཕྱིེ་བ་སྟེ​ེ། ༡། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་གཙང་པོ་ཁག ༢། ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོ་ཁག

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁམས་ནས་མཆེ​ེད་པའི​ི་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་གཙང་པོ་དང་ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོ་གཉོིས་ལོ་ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད། དེ་ནི་

ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་གཙང་པོ་ཁག་ལོ་ཡུན་གནས་གཙང་པོ་ (Perennial Rivers) དང། གཙང་པོ་དེ་དག་ལོ་ཆེར་ཆུ་དང་དེ་བཞི​ིན་

རི་མཐེོན་པོ་རྣམས་ནས་བཞུས་པའི​ི་གངས་ཆུ་ཡོང་ཡོ​ོད། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་ཆུ་བོ་ཆེ​ེན་པོ་གཉོིས་ཏེ། སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་དང་རྟ་མཆེོག་ཁ་

24

ས་ཁམས་རིག་པ།

འིབབ་གཉོིས་ནི་བྱང་ཕྱིོགས་ནས་འིགོ་བཙུགས་ཏེ་རི་གཤེགས་ནས་གྲོག་རོང་ (George) བཟོས་ཡོ​ོད། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་ཆུ་བོ་དེ་དག་ གི་མགོ་ཁུངས་ནས་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་བར་དུ་བཞུར་ལོམ་རིང་པོ་ཡོ​ོད།

སྟེོད་དུ་འིདམ་རྫོབ་དང་བྱེ་མའི​ི་ཕུང་པོ་ཆེ​ེན་པོ་འིཁྱེར་ཏེ་རིམ་གྱི​ིས་ཟད་འིགྲོ་བ་དང། བར་དང་སྨད་དུ་ཆུའི​ི་ཁུག་པ་དང་ནོག་

དབྱིབས་མཚོེའུ་སོགས་ཆེགས་ཤེིང། རྒྱུན་དུ་ཆུ་སྣོེ་ཚོང་མས་ཕྱིོགས་གཅོིག་ཏུ་སྤུངས་པའི​ི་སྙོིགས་མས་ཟུར་གསུམ་ཆུ་གླིེ་ (Delta) ཡོང་སྐྲུན་ཡོ​ོད།

ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོ་མང་པོ་ཞི​ིག་ཆེར་ཆུ་ལོ་བརྟེན་ནས་བཞུར་གྱི​ིན་ཡོ​ོད་པས་དེ་དག་དུས་ཚོིགས་ལོ་ལྟོས་པ་ཡོིན། སྐམ་དུས་

སུ་གཙང་པོ་ཆེ​ེན་པོ་དག་གི་ཆུ་ཡོང་ཉུང་དུ་འིགྲོ། ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོ་རྣམས་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་གཙང་པོ་དང་བསྡུར་ན་རྒྱུག་ཐེག་ཉོེ་ཞི​ིང་

གཏིང་ཟབ་པ་ཡོིན། གང་ལྟར་དེ་དག་ལོས་ཁ་ཤེས་དབུས་ཀྱི​ི་མཐེོ་སྒོང་ནས་འིགོ་བཙུགས་ཏེ་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་རྒྱུག་གིན་ཡོ​ོད།

ཁྱེད་ཀྱི​ིས་འིདི་ལྟ་བུའི​ི་གཙང་པོ་ཆེ​ེན་པོ་གཉོིས་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཐུབ་བམ། རྒྱ་གར་ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོ་མང་ཆེ​ེ་བ་ནུབ་རི་ (Western Ghat) ནས་འིགོ་བཙུགས་ཏེ་བངྒཱལོ་མཚོ​ོ་ཁུག་ (Bay of Bengal) ཕྱིོགས་སུ་རྒྱུག་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

༡། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་གཙང་པོ།

ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་གཙང་པོ་ཆེ​ེ་ཁག་ནི། སེངྒེ་ེ ཁ་འིབབ་དང། ཆུ་མོ་གངྒཱ། རྟ་མཆེོག་ཁ་འིབབ་བཅོས་ཡོིན། ཆུ་བོ་འིདི་དག་

ནི་བཞུར་རྒྱུན་རིང་ཞི​ིང་ཆུ་ཕྲན་ཆེ​ེན་པོ་མང་པོས་སྦྲེ​ེལོ་ཡོ​ོད། ཆུ་བོ་ཞི​ིག་ཆུ་ཕྲན་དང་ལྷན་དུ་བཞུར་ཡོ​ོང་བ་དེ་ལོ་ཆུ་བོའི ི་མ་ལོག་ (River System) ཅོེས་བརྗེོད་ཆེོག

སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཆུ་བོ་སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་ནི་བོད་ཀྱི​ི་གངས་ཏི་སེའི​ི་འིགྲམ་ནས་འིགོ་བཙུགས་ཏེ་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་བཞུར་ནས་ལོ་དྭགས་

ཁུལོ་བརྒྱུད་རྒྱ་གར་ནང་འིཛུལོ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁུལོ་དེར་གྲོག་རོང་ཡོིད་དུ་འིོང་བ་ཞི​ིག་ཆེགས་ཡོ​ོད། ཆུ་ཕྲན་འིགའི་ཤེས་ ཏེ། ཟངས་ཀར། ནུབྲེ། ཤེཡོ​ོག ཧུན་ཛི་བཅོས་ཀཤེ་མཱི​ིར་ས་ཁུལོ་ནས་སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་དང་མཉོམ་དུ་འིདྲེས། སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་ནི་སྦལོ་

ཏི་སྟཱན་དང་གྷི་ལོི་ཇཱི་སྟཱན་བཅོས་བརྒྱུད་དེ་ཨཊོཀ་ (Attok) རི་རྒྱུད་ནས་བཞུར་ཅོིང། གླིང་ཆེ​ེན་ཁ་འིབབ་དང། བྷི་ཨ་ས། ར་ཝི། ཆེ​ེ་

ནཱབ། ཇཱེ་ལུམ་བཅོས་མཉོམ་དུ་འིདུས་ནས་པ་ཀིསྟཱན་གྱི​ི་མི་ཐེན་ཀོ་ཊིའི​ི་ཉོེ་འིགྲམ་དུ་སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་དང་འིདྲེས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ནས་ལྷོ་

ཕྱིོགས་སུ་བཞུར་ཏེ་མཐེར་ཀ་ར་ཆེིའི​ི་ཤེ ར་ཕྱིོགས་སུ་ཆེགས་པའི​ི་ཨ་རབ་རྒྱ་མཚོ​ོར་འིབབ། སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་ལོ་ཁྱོན་བསྡོ​ོམས་རིང་

ཚོད་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༣༢༠༠ ཡོ​ོད་པས་འིཛིམ་གླི​ིང་གི་ཆུ་བོ་ཆེ​ེས་རིང་གྲས་ཤེ ིག་ཡོིན། ཆུ་མོ་གོངྒཱ།

ཆུ་མོ་ གངྒཱའི​ི་ ཆུ་མགོ་ བྷ་གི་ ར་ཐེི་ (Bhagirathi) ནི་ རྒྱ་གར་གྱི​ི་ མངའི་སྡོེ་ ཨུཏྟརཱ་ཁནྜ་ནང་ཡོ​ོད ་པའི​ི་ གངྒེའི​ི་ འིཁྱགས་རོམ ་

(Gangotri Glacier) དང་དེ་ཝ་པྲ་ཡཱག་གི་ཨ་ལོཀ་ནན་དཱ་ (Devaprayag) གཉོིས་ཡོིན། ཧི་རི་དྭཱར་རི་ནས་ཐེང་ངོས་སུ་འིབབ།

25

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

གངྒཱའི​ི་ཆུ་བོ་དེར་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ནས་འིབབ་པའི​ི་ཆུ་ཕྲན་མང་པོ་ཞི​ིག་འིདུས་ཤེིང། དེ་དག་ལོས་འིགའི་ཤེས་ནི་གཙང་པོ་ཆེ​ེ་ ཁག་ཡོིན་ཏེ། དཔེར་ན། ཡོ་མུ་ན་དང། གྷ་གྷ་ར། གན་དྷག ཀཱོ་སི་བཅོས་ཡོིན། ཆུ་བོ་ཡོ་མུ་ན་ནི་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་ཡུལོ་གྱི​ི་ཡོ་མུ་ནོ་ཏྲི​ི་

26

ས་ཁྲོ། ༡ རྒྱ་གར་གྱི​ི་གཙང་པོ་དང་མཚོ​ོ་ཁག

ས་ཁམས་རིག་པ།

འིཁྱགས་རོམ་ (Yamunotri Glacier) ལོས་འིབབ་ཅོིང། གངྒཱ་དང་མཉོམ་དུ་གཡོས་ཕྱིོགས་སུ་རྒྱུག་སྟེ​ེ་ཨལཱཧཱ་བཱིད་ (Allahabad)

རུ་གངྒཱ་དང་ལྷན་དུ་འིདུས། གྷ་གྷ་ར་དང། གན་དྷག ཀཱོ་སི་བཅོས་ནི་བལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ནས་འིབབ་ཅོིང། དེ་ དག་ནི་ལོ​ོ་ལྟར་བྱང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཐེང་གཤེོང་ཁུལོ་དུ་ཆུ་ལོ​ོག་གིས་རྐྱེ​ེན་པས་ཚོེ་སྲིོག་དང་རྒྱུ་ནོར་ལོ་གནོད་སྐྱིོན་ཚོབས་ཆེ​ེན་གཏོང་ བའི​ི་ཆུ་བོ་རྣམས་ཡོིན་ལོ་ས་ཞི​ིང་རྣམས་གཤེིན་པོར་བཟོ་བའི​ི་ཆུ་བོ་རྣམས་ཀྱིང་ཡོིན།

ཕྱིེད་གླི​ིང་མཐེོ་སྒོང་ (Peninsula Plateau) ནས་བཞུར་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཆུ་ཕྲན་གཙོ་བོ་ཆེམ་བྷལོ་དང། བེ་ཏ། སཱོན་སོགས་དང།

གཡོས་གཡོ​ོན་གྱི​ི་ཆུ་དང་འིདྲེས་ནས་གངྒཱའི​ི་ཆུ་བོ་ཤེར་ཕྱིོགས་སུ་ནུབ་བངྒཱལོ་གྱི​ི་ཡུལོ་ཕ་རཀྐའི​ི་ (Farakka) བར་དུ་འིབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

འིདི་ནི་གངྒཱའི​ི་ཟུར་གསུམ་ཆུ་གླིེ་ (Delta) ཡོི་མཐེའི་མཇུག་ཡོིན། འིདི་ནས་ཆུ་བོ་དེའི​ི་ཆུ་ཁག་གཉོིས་སུ་གྱིེས་པ་ལོས། བྷ་གི་ར་ཐེ་

ཧཱུ་ལཱི་བངྒཱལོ་མཚོ​ོ་ཁུག་དང། ཆུ་བོའི ི་ཨ་མ་ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་རྟ་མཆེོག་ཁ་འིབབ་དང་འིདྲེས་ནས་བངྒཱལོའི​ི་ཡུལོ་དུ་འིབབ་སྐབས་ཆུ་བོ་

དེར་མེགྷ་ན་ (Meghna) ཞིེས་ཟེར། ཆུ་བོ་ཆེ​ེན་པོ་དེ་མཐེར་བངྒཱལོ་མཚོ​ོ་ཁུག་ནང་འིབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཆུ་བོ་དེ་དག་གིས་བསྐྲུན་པའི​ི་ ཟུར་གསུམ་ཆུ་གླིེ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་དེ་ནི་སུནྡར་བྷན་ཟུར་གསུམ་ཆུ་གླིེ་ (Sundarban Delta) ཟེར།

གངྒཱའི​ི་ཆུ་བོའི ི་རིང་ཚོད་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༢༥༠༠ ལྷག་ཡོ​ོད། ཨམ་བྷ་ལོ་ནི་སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་དང་ཆུ་མོ་གངྒཱ་གཉོིས་ཀྱི​ི་དབར་ལོ་

ཆེགས་ཡོ​ོད། ཨམ་བྷ་ལོ་ནས་སུནྡར་བྷན་བར་གྱི​ི་ཐེང་ཆེ​ེན་རྒྱ་ཁྱོན་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༡༨༠༠ ཙམ་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ཆུ་བོ་ཐུར་དུ་འིབབ་ ཚོད་མི་ཊར་ ༣༠༠ ཙམ་ལོས་མེད། ཕྱིོགས་གཞིན་ཞི​ིག་ནས་བཤེད་ན། ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༦ ལོ་ཐུར་དུ་འིབབ་ཡུལོ་མི་ཊར་ ༡ ཙམ་ ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚོན་དེའི​ི་ཕྱི​ིར་ཆུ་བོ་འིདི་ཀྱིག་ཀྱིོག་གི་རྣམ་པ་ཆེ​ེན་པོ་ཆེགས་ཡོ​ོད། རྟ་མཆེོགོ་ཁ་འིབབ།

རྟ་མཆེོག་ཁ་འིབབ་ནི་གངས་ཏི་སེའི​ི་ཤེ ར་དུ་སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་དང་གླིང་ཆེ​ེན་ཁ་འིབབ་ཀྱི​ི་ཆུ་མགོ་དང་ཉོེ་ས་ནས་འིབབ་པའི​ི་བོད་

ཀྱི​ི་གཙང་པོ་ཞི​ིག་ཡོིན། ཆུ་བོ་དེ་སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་ལོས་ཅུང་རིང་ཞི​ིང། བཞུར་ཡུལོ་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཕྱི​ི་རོལོ་ཏུ་ཡོ​ོད། ཤེར་

ཕྱིོགས་སུ་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་དང་འིབྲེ​ེལོ་ནས་འིབབ་ཅོིང། རི་བོ་གནམ་ལྕགས་འིབར་བ་ (Namcha Barwa) ནས་ཚུར་ཁ་ བསྒྱུར་ཏེ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཨ་རུ་ན་ཅོལོ་མངའི་སྡོེའི​ི་ནང་འིབབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གནས་དེར་ཆུ་བོ་དེའི​ི་མིང་ལོ་དྷི་ཧིང་ཟེར། ཌོེ་བྷང་དང་ལོ​ོ་ཧི​ིཏ་

སོགས་ཆུ་ཕྲན་མང་པོ་འིདུས་ནས་ཨ་སམ་ཕྱིོགས་སུ་འིབབ་སྐབས་བྷྲ་མ་པུཏྲི་ཞིེས་འིབོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

བོད་ནི་གྲང་ངར་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་སྐམ་ཤེ ས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཡུལོ་ཞི​ིག་ཡོིན་པས་ཆུའི​ི་འིབོར་ཚོད་དང་འིདམ་ཉུང། རྒྱ་གར་ནི་ཆེར་པ་མང་བས་

ཆུའི​ི་འིབོར་ཚོད་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་འིདམ་མང་སྟེབས། ཆེར་དུས་སུ་ལོ​ོ་ལྟར་གཙང་པོ་འིདི་རྒྱས་ཏེ་ཨ་སམ་དང་བཱིངྒེ་ལོ་དེཤེ་གཉོིས་ལོ་ཆུ་

ལོ​ོག་གིས་གནོད་སྐྱིོན་ཆེ​ེན་པོ་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་གཙང་པོ་གཞིན་དང་མི་འིདྲ་བར་གཙང་པོ་འིདིའི​ི་ཆུ་ཞིབས་ སུ་འིདམ་ཉོ​ོག་མང་པོ་ཆེགས་ནས་གཙང་པོའི ི་ཆུ་ཚོད་མཐེོ་རུ་འིགྲོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

27

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༢། ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོའི ི་དབྱེ་མཚོམས་གཙོ་བོ་ནི་ནུབ་རི་ཡོིས་ཕྱིེ་ཡོ​ོད་ཤེ ིང། དབྱེ་མཚོམས་དེ་བྱང་ནས་ལྷོ་རུ་བསྐྱིངས་

ཏེ་ནུབ་རིའི​ི་ཉོེ་འིགྲམ་དུ་ཆེགས་ཡོ​ོད། ཕྱིེད་གླི​ིང་འིདིའི​ི་ཆུ་བོ་ཆེ​ེ་ཁག་ནི། མ་ཧཱ་ནཱ་དྷི་དང། གྷོ་ཌོ་ཝ་རི། ཀྲིཥྞ། ཀ་ཝེ་རི་བཅོས་ཤེ ར་

ཕྱིོགས་སུ་བཞུར་ཏེ་བངྒཱལོའི​ི་མཚོ​ོ་ཁུག་ཏུ་འིབབ་ཅོིང། ནུབ་རིའི​ི་རྒྱུད་དུ་ཆུ་ཕྲན་མང་པོ་ཞི​ིག་འིབབ། ནར་མ་དྷ་དང་ཏ་པི་གཉོིས་

ནི་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་བཞུར་ཏེ་འིབབ་ཁ་ (Estuary) བཟོ་བའི​ི་གཙང་པོ་རིང་ཤེོས་དེ་ཡོིན། ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོ་དག་གི་ཆུའི​ི་འིབབ་ ཡུལོ་ནི་གོང་དང་བསྡུར་ན་ཧི་ཅོང་ཆུང་ཆུང་ཡོིན། ནོར་མ་དྷ་གོཙང་པོ།

ནར་མ་དྷ་གཙང་པོ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའི་སྟེ​ེ་མདྱ་པྲདེཤེ་ཡོི་ཨ་མར་ཀན་ཏག་ (Amarkantak Hills) རི་ལོས་འིབྱུང། རྒྱ་མཚོ​ོར་

འིབབ་པའི​ི་བཞུར་ལོམ་དུ་་ཡུལོ་ལྗོངས་ཡོིད་དུ་འིོང་བ་མང་པོ་བསྐྲུན། ཇཱ་བལོ་པུར་གྱི​ི་ཉོེ་འིཁྲོིས་སུ་ནར་མ་དྷའི​ི་གྲོག་རོང་ཟབ་

མོར་རྡོ​ོ་ཀ་མ་རུ་པའི​ི་བྲེག་རྡོ​ོ་ཞིེས་གྲགས་པ་ནས་འིབབ་པ་དང། དྷོ་དྷར་རྦབ་ཆུ་ནི་བྲེག་གཡོང་གཟར་པོ་ལོས་འིབབ་པ་སོགས་ངོ་ མཚོར་ཆེ​ེ། ཆུ་ཕྲན་ཚོང་མ་ཧི་ཅོང་ཐུང་ངུ་ཡོིན་པ་དང་དེ་དག་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་གཡོས་ཕྱིོགས་སུ་ཆུ་བོ་ཨ་མ་དང་མཉོམ་དུ་འིདུས། ནར་

མ་དྷའི​ི་ཆུ་བོའི ི་རྒྱུད་དུ་མདྱ་པྲདེཤེ་དང་གུཇཱ་རཱཏའི​ི་ས་ཁུལོ་འིགའི་ཞི​ིག་ཡོ​ོད།

ཏེ་པི་གོཙང་པོ།

ཏ་པི་ནི་མདྱ་པྲདེཤེ་ཡོི་བེ་ཏུལོ་རྫོ​ོང་གི་སཏ་པུ་རའི​ི་རི་རྒྱུད་དུ་འིབབ་པ་དང། ནར་མ་དྷ་དང་མཉོམ་དུ་ལུང་གཤེོངས་སུ་འིབབ་

ཀྱིང་རིང་ཚོད་ཐུང་ངུ་ཞི​ིག་ལོས་མེད། འིདིའི​ི་ཆུ་གཞིོང་ (Basin) ནི་མདྱ་པྲདེཤེ་དང། གུཇཱ་རཱཏ། མཧཱ་རཱཥཊྲ་བཅོས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་

འིགའི་ཤེས་ཚུད་ཡོ​ོད།

ནུབ་རི་དང་ཨ་རབ་ཀྱི​ི་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་དབར་གྱི​ི་མཚོ​ོ་འིགྲམ་གྱི​ི་ཐེང་རྣམས་ཤེིན་ཏུ་དོག་པས་མཚོ​ོ་འིགྲམ་གྱི​ི་ཆུ་རྣམས་བཞུར་རྒྱུན་

ཐུང་ངུ་ཡོིན། ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་བཞུར་བའི​ི་ཆུ་བོ་གཙོ་བོ་རྣམས་ནི་ས་བར་མ་ཏི་དང། མ་ཧི​ི། བྷ་ར་ཐེ་པུ་ཛི། པེ་རེ་ཡོར་བཅོས་ཡོིན། ཆུ་བོ་འིདི་དག་གིས་མངའི་སྡོེ་གང་དང་གང་དུ་ཆུ་འིདྲེན་པ་ཤེ​ེས་དགོས།

གྷོ​ོ་དཱ་ཝ་རིའི​ི་གོཙང་པོ།

གྷོ་དཱ་ཝ་རི་ནི་ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོ་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་དེ་ཡོིན། དེ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའི་སྡོེ་མཧཱ་རཱཥཊྲ་ནང་གི་ནཱ་སིཀ་རྫོ​ོང་གི་ནུབ་རིའི​ི་ངོས་

ནས་བཞུར་གྱི​ི་ཡོ​ོད། གཙང་པོ་དེའི​ི་རིང་ཚོད་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༡༥༠༠ ཙམ་ཡོ​ོད་ཅོིང་བངྒཱལོའི​ི་མཚོ​ོ་ཁུག་ཏུ་འིབབ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

དེའི​ི་ཆུ་གཞིོང་ནི་ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོའི ི་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་གྲས་ཡོིན། ས་ཁུལོ་དེའི​ི་ནང་མཧཱ་རཱཥཊྲའི​ི་མངའི་སྡོེའི​ི་ས་ཁུལོ་འིགའི་ཤེས་ཡོ​ོད།

གཙང་པོ་དེའི​ི་བརྒྱ་ཆེ་ལྔ་བཅུ་ཙམ་མཧཱ་རཱཥཊྲའི​ིམངའི་སྡོེ་དང། མདྱ་པྲདེཤེ ཨོ་ཌོི་ཤཱ། ཨན་དྲ་པྲདེཤེ་མངའི་སྡོེ་བཅོས་ཀྱི​ི་ནང་

ཡོ​ོད། གོ་དཱ་བ་རི་ལོ་ཆུ་ཕྲན་འིགའི་ཤེས་ཀྱི​ིས་འིདུས་ཡོ​ོད་དེ། པུར་ནཱ་དང། ཝར་དྷཱ། པྲན་ཧཱི་ཏ། མན་ཇཱར། ཝེ་གྷང་གཱི། པེན་གྷང་

28

ས་ཁམས་རིག་པ།

གཱི་བཅོས་ཡོིན། ཆུ་ཕྲན་མཐེའི་མ་གསུམ་ནི་ཧི་ཅོང་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད་པས་ཆུ་ཞིེང་དང་རྒྱ་ཁྱོན་ཆེ​ེ་བར་བརྟེན་ལྷོ་ཕྱིོགས་གངྒཱ་ (Dakshin

Ganga) ཞིེས་ཀྱིང་གྲགས།

མ་ཧི་ནོ་དྷི་གོཙང་པོ།

མ་ཧི་ན་དྷི་ཞིེས་པ་ནི་ཡུལོ་ཆེ་ཏྟཱི​ིས་གར་མཐེོ་སྒོང་ནས་བབས་ཏེ་ཨོ་ཌོི་ཤཱ་བརྒྱུད་ནས་བངྒཱལོ་མཚོ​ོ་ཁུག་ཏུ་འིབབ་ཅོིང་ཆུའི​ི་རིང་

ཚོད་ལོ་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༨༦༠ ཙམ་ཡོ​ོད། ཆུའི​ི་འིབབ་རྒྱུད་ནི་ཡུལོ་མཧཱ་རཱཥཊྲ་དང། ཆེ་ཏྟཱི​ིས་གར། ཇྷཱ​ཱར་ཁནྜ། ཨོ་ཌོི་བཅོས་དང་ཐུན་ མོང་དུ་སྤྱིོད།

ཀྲི​ིཥྞ་གོཙང་པོ།

གཙང་པོ་དེའི​ི་ཡོ​ོང་ཁུངས་མ་ཧཱ་བ་ལོེ་ཤྭ་ཝར་གྱི​ི་ཉོེ་འིགྲམ་གྱི​ི་ཆུ་མིག་ཅོིག་ཡོིན། ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༡༤༠༠ ཙམ་བཞུར་ཏེ་བངྒཱལོའི​ི་

མཚོ​ོ་ཁུག་ཏུ་འིབབ། ཏུངྒེ་བྷ་དྲ་ (Tungabhadra) དང། ཀོ་ཡོ་ན། (Koayana) གྷ་ཏ་པྲ་བྷ། (Ghatprabha) མུ་སེ། བྷི་མ་ (Bhima)

ལོ་སོགས་ནི་གཙང་པོ་འིདིའི​ི་ཆུ་ཕྲན་ཁག་ཡོིན། གཙང་པོ་དེའི​ི་ཆུ་འིགྲོ་ནི་མཧཱ་རཱཥཊྲ་དང། ཨན་དྲ་པྲ་དེཤེ་བཅོས་སུ་ཐུན་མོང་ ཡོིན།

ཀོ་ཝེ་རི་གོཙང་པོ།

ཀ་ཝེ་རི་གཙང་པོའི ི་འིགོ་ཁུངས་ནི་ནུབ་རིའི​ི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་བྷྲ་མ་གྷི་རིའི​ི་རི་རྒྱུད་ཡོིན་ཞི​ིང། ཏ་མིལོ་ནཱ་ཌཱུའི​ི་ཀུ་ཌཱ་ལོ​ོར་གྱི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་

ནས་བངྒཱལོའི​ི་མཚོ​ོ་ཁུག་ཏུ་འིབབ། ཆུ་བོའི ི་རིང་ཚོད་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༧༦༠ ཙམ་དང། ཆུ་ཕྲན་གཙོ་བོ་ཨམྲ་ཝ་ཏི་དང། བྷ་བ་ནི། ཧིེ་

མ་ཝ་ཏི། ཀ་བྷི་ནི་བཅོས་ཡོིན། གཙང་པོ་དེས་ཀརནཱ་ཊཀ་དང། ཀེ་ར་ལོ། ཏ་མིལོ་ནཱ་ཌཱུ་བཅོས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་འིགའི་ཞི​ིག་ལོ་འིཐུང་

ཆུ་འིདྲེན།

ཆུ་བོ་ཆེ​ེན་པོ་འིདི་དག་ལོས་གཞིན་ཡོང་ཤེ ར་ཕྱིོགས་སུ་འིབབ་པའི​ི་ཆུ་ཕྲན་ཆུང་བ་འིགའི་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དེ། དཔེར་ན། དཱ་མོ་རྡོར་

(Damoder) དང། བྲེཧྨ་ནི། (Brahmani) བཻ་ཏར་ནི། (Baitarni) སུ་བྷན་རེ་ཁ་ (Subarnrekha) སོགས་ཡོིན།

༣། མཚོ​ོ།

ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཀཤེ་མཱི​ིར་གྱི​ི་ལུང་གཤེོངས་དང། སྙོན་གྲགས་ཅོན་གྱི​ི་ཌོལོ་མཚོ​ོ། (Dal Lake) ཁང་པའི​ི་གྲུ་གཟིངས། (House Boats)

ཤེིང་རྟ་འིཁོར་ལོ​ོ་སོགས་ལོ་རྒྱུས་མངའི་ཡོ​ོད་སྲི​ིད་ལོ། དེ་དག་གིས་ལོ​ོ་ལྟར་ཡུལོ་སྐོར་སྤྲོ​ོ་འིཆེམ་པ་སྟེོང་ཕྲག་མང་པོ་འིགུག་གི་

ཡོ​ོད། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་དེ་བཞི​ིན་མཚོ​ོའི​ི་ཉོེ་འིགྲམ་གྱི​ི་ཡུལོ་སྐོར་སྤྲོ​ོ་འིཆེམ་ཁུལོ་གཞིན་ལོ་ལྟ་སྐོར་བྱས་ནས་གྲུ་གཟིངས་གཏོང་བ་དང།

ཆུར་རྐྱེལོ་བ། ཆུ་རྩེད་སོགས་ལོ་རོལོ་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད་སྲི​ིད།

གལོ་སྲི​ིད་ཤྲཱི​ི་ན་གཱིར་དང་ནཻ་ནེ་ཏཱལོ་སོགས་ཀྱི​ི་ཡུལོ་སྐོར་སྤྲོ​ོ་འིཆེམ་བྱེད་ཡུལོ་དུ་གྱུར་པའི​ི་ས་ཆེ་རྣམས་ལོ་མཚོ​ོ་མོ་ཞི​ིག་མེད་ན།

29

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

དེ་དག་དེང་སང་ལྟ་ན་སྡུག་པ་ཞི​ིག་ཏུ་འིགྱུར་སྲི​ིད་དམ། ཁྱེད་

ཀྱི​ིས་ཡུལོ་སྐོར་སྤྲོ​ོ་འིཆེམ་བྱེད་ཡུལོ་དུ་གྱུར་པའི​ི་ས་ཆེ་རྣམས་ ལོ་མཚོ​ོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གལོ་གནད་དེ་ཤེ​ེས་ཐེབས་བྱས་ཡོ​ོད་དམ།

མཚོ​ོ་མོ་རྣམས་ཡུལོ་སྐོར་སྤྲོ​ོ་འིཆེམ་བྱེད་ཡུལོ་དུ་གྱུར་པ་ཙམ་ མིན་པར་ད་དུང་འིགྲོ་བ་མི་ལོ་ཕྱིོགས་མང་པོ་ཞི​ིག་ནས་ཕན་ ཐེོགས་ཡོ​ོད་པ་རེད། པར་རིས། ༣་༢ ཌོལོ་མཚོ​ོ། ཀཤེ་མཱི​ིར།

རྒྱ་གར་ལོ་མཚོ​ོ་མང་པོ་ཡོ​ོད་ཀྱིང་དེ་དག་གི་ཆེ​ེ་ཆུང་དང་

ཁྱད་ཆེོས་སོགས་མི་འིདྲ་བ་ཡོ​ོད། མཚོ​ོ་མང་ཆེ​ེ་བ་ནི་གཏན་དུ་

གནས་ཀྱིང་མཚོ​ོ་འིགའི་ཤེས་ལོ་ཆེར་དུས་ཁོ་ནར་ཆུ་ཡོ​ོད་པ་

ནི་དཔེར་ན། ཕྱིེད་སྐམ་སའི​ི་ས་ཁུལོ་ནང་གི་ཆུ་མཛིོད་ལྟ་བུ་ཡོིན། མཚོ​ོ་འིགའི་ཤེས་ནི་གངས་དང་འིཁྱགས་པའི​ི་ཆུ་ཡོི་འིབྲེས་བུ་ ཡོིན། གཞིན་འིགའི་ཤེས་ནི། རླུང་དང་ཆུ་བོའི ི་བྱ་གཞིག མིའི​ི་བྱ་གཞིག་བཅོས་ཀྱི​ི་འིབྲེས་བུ་ཡོིན།

ཆུའི​ི་ཁུག་པར་རྒྱུན་ཆེད་མེད་པར་འིབྱུང་བའི​ི་རིམ་ཟད་ཀྱི​ིས་ཁུག་པ་དེ་ཆུ་ལོས་ལོ​ོགས་སུ་ཆེད་ནས་ནོག་དབྱིབས་མཚོེའུ་

བཟོས་ཡོ​ོད། མཚོ​ོ་ཁའི​ི་ས་ཁུལོ་ཁག་གི་མཚོ​ོ་དཔེར་ན། ཆེི་ལོི་ཀ་ (Chilika) དང། མཚོ​ོ་པུ་ལོི་ཀཊི། (Pulicat) མཚོ​ོ་ཀོ་ལོེ་རུ་

(Kolleru) ལྟ་བུ་རེད། སྐམ་སར་འིབབ་པའི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་ཆེགས་པའི​ི་མཚོ​ོ་ནི་མཚོམས་རེར་དུས་ཚོིགས་དང་བསྟུན་ནས་ཆེགས་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེར་ན། རཱཇཱ་སྠན་གྱི​ི་མཚོ​ོ་སམ་བྷར་ལྟ་བུ་རེད། མཚོ​ོ་འིདི་ནི་ཚྭ་ཆུའི​ི་མཚོ​ོ་ཞི​ིག་རེད། དེ་ཚྭ་ཐེོན་སྐྱིེད་ཆེ​ེད་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

འིཐུང་ཆུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་མཚོ​ོ་མང་ཆེ​ེ་བ་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་ཆེགས་ཡོ​ོད། དེ་དག་ནི་འིཁྱགས་རོམ་ལོས་གྲུབ་པ་རེད། ཚོིག་

གཞིན་ཞི​ིག་ནས་བཤེད་ན། དེ་དག་ནི་འིཁྱགས་རོམ་གྱི​ིས་མཚོ​ོ་གཞིོང་ཞི​ིག་བྲུས་ནས་ཕྱི​ིས་སུ་གངས་བཞུས་ནས་མཚོ​ོ་གཞིོང་དེ་

ཁེངས་པའི​ི་སྐབས་སུ་ཆེགས་པ་རེད། དེ་ལོས་ལྡོག་སྟེ​ེ་ཇཱམྨུ་དང་ཀཤེ་མཱི​ིར་ཁུལོ་གྱི​ི་ཝུ་ལོ་མཚོ​ོ་ནི་ས་རིམ་འིགུལོ་སྐྱིོད་ (Tectonic Activity) ཀྱི​ི་འིབྲེས་བུ་ཞི​ིག་ཡོིན་ལོ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིཐུང་ཆུའི​ི་མཚོ​ོ་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་དེ་ཡོིན། ད་དུང་ཌོལོ་མཚོ​ོ་དང། བྷིམ་ཏལོ། ནཻ་ནེ་ཏལོ།

ལོ​ོག་ཏཀ (Loktak) བ་ར་པ་ནཱི་ (Barapani) བཅོས་ནི་འིཐུང་ཆུའི​ི་མཚོེའུ་ (Fresh Waterlakes) གལོ་ཆེ​ེན་འིགའི་ཞི​ིག་ཡོིན།

རང་བྱུང་གི་མཚོ​ོ་ཆེ​ེན་ཁག་ལོས་གཞིན་ད་དུང་ཆུ་ཤུ གས་གླིོག་འིདོན་ཆེ​ེད་གཙང་པོ་ཁག་ལོ་ཆུ་རགས་བརྒྱབ་པ་ལོས། གུ་རུ་

གོ་བིནྡ་ས་གར་ (Guru Gobind Sagar) སོགས་མཚོ​ོ་ཆེ​ེན་མང་པོ་ཆེགས་ཡོ​ོད།

མཚོ​ོ་ནི་འིགྲོ་བ་མི་ལོ་རིན་ཐེང་ཆེ​ེན་པོ་ཡོིན། མཚོ​ོས་གཙང་པོའི ི་བཞུར་ཚོད་སྙོ​ོམས་སྒྲི​ིག་བྱེད་པར་ཕན་ཐེོགས་ཡོ​ོད། ཆེར་

ཆེ​ེན ་འིབབ་པའི​ི་ སྐབས་སུ་ཆུ་ལོ​ོག ་གི་ཉོེན ་ཁ་འིགོག ་པ་དང། སྐམ་དུས་ཆུའི​ི་ བཞུར་ཚོད་སྙོ​ོམ ས་པོར ་གནས་པར་ཕན་

ཐེོག ས་ཡོ​ོད ། ད་དུང་མཚོ​ོ་ ནི་ རྡོ​ོ་ སྣུམ་གྱི​ི་ ནུས་ཤུ གས་ཡོར་རྒྱས་གཏོང ་བར་བེད ་སྤྱིོད ་བྱེད ་ཆེོག དེ་ དག་གིས ་ཉོེ་ འིཁོར ་གྱི​ི་

30

ས་ཁམས་རིག་པ།

གནམ་གཤེིས་སྙོ​ོམས་སྒྲི​ིག་བྱེད་པ་དང། ཆུའི​ི་སྐྱིེ་ཁམས་མ་ལོག་རྒྱུན་སྲི​ིང་བྱེད་པ། རང་བྱུང་གི་མཛིེས་སྡུག་གོང་མཐེོར་གཏོང་བ། ཡུལོ་སྐོར་སྤྲོ​ོ་འིཆེམ་འིཕེལོ་རྒྱས་གཏོང་བ་དང་སྤྲོ​ོ་གསེང་བྱེད་ཡུལོ་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་པ་བཅོས་ལོ་ཕན་ཐེོགས་ཡོ​ོད། ཆུས་དཔལ་འབྱོརི་ཆེད་ཁེ་ཕན།

ཆུ་བོ་ནི་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་ཐེོག་མཐེའི་བར་གསུམ་དུ་གཞི​ི་རྩའི​ི་གལོ་ཆེ​ེའི​ི་རང་བཞི​ིན་ཞི​ིག་ཡོིན། ཆུ་བོ་ནི་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་བྱ་

འིགུལོ་སྣོ་ཚོ​ོགས་ལོ་མེད་དུ་མི་རུང་བའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་རང་བྱུང་གི་ཐེོན་ཁུངས་ཤེ ིག་ཡོིན། དེར་བརྟེན་གཙང་པོའི ི་འིགྲམ་རྒྱུད་དུ་གནའི་ སྔོ་མོ་ནས་བཟུང་མི་སྡོེ་གསར་འིཛུགས་བྱེད་མཁན་མང་པོ་ཞི​ིག་བྱུང་ཡོ​ོད། ད་ལྟ་མི་སྡོེ་དེ་དག་གྲོང་ཁྱེར་ཆེ​ེན་པོ་ཆེགས་ཡོ​ོད། ཁྱེད་

ཀྱི​ི་མངའི་སྡོེའི​ི་ནང་གི་གཙང་པོའི ི་འིགྲམ་རྒྱུད་དུ་ཆེགས་པའི​ི་གྲོང་ཁྱེར་རྣམས་ཀྱི​ི་ཐེོ་གཞུང་བཟོས། ཞི​ིང་ཆུ་དང། མཚོ​ོ་འིགྲུལོ། ཆུ་

ཤུགས་གླིོག་འིདོན་བཅོས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་གཙང་པོ་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་རྒྱུ་ནི་དམིགས་བསལོ་གལོ་ཆེ​ེན་པོ་ཡོིན། དམིགས་བསལོ་རྒྱ་གར་

ལྟ་བུའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ལོ་མཚོ​ོན་ན། ཞི​ིང་ལོས་ནི་མི་འིབོར་མང་ཆེ​ེ་བའི​ི་འིཚོ​ོ་རྟེན་གཙོ་བོ་དེ་ཡོིན།

གཙང་པོའ་ི འབག་བཙོག

བཟོ་ལོས་དང་ཞི​ིང་ལོས་བཅོས་ཀྱི​ི་དགོས་མཁོ་ཆེ​ེ་རུ་སོང་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས། གཙང་པོའི ི་ནང་གི་ཆུའི​ི་སྤུས་ཀ་ལོ་རང་བཞི​ིན་གྱི​ིས་

ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ལོ་བརྟེན་ནས་གཙང་པོའི ི་ནང་གི་ཆུའི​ི་འིབོར་ཚོད་ཇཱེ་ཉུང་དུ་འིགྲོ་བ་དང། ཕྱིོགས་གཞིན་ཞི​ིག་ནས་

གཙང་པོའི ི་ནང་དུ་བཟོ་ལོས་སོགས་ཀྱི​ི་སྙོིགས་རོ་མང་པོ་ཞི​ིག་གཡུག་གི་ཡོ​ོད། འིདིས་གཙང་པོའི ི་ནང་གི་ཆུའི​ི་སྤུས་ཀར་ཤུ གས་

རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། གཙང་པོའི ི་ནང་གི་གཙང་མ་བཟོ་བའི​ི་ནུས་པར་ཡོང་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེར་ན། ཆུ་མོ་ གངྒཱའི​ི་བཞུར་རྒྱུན་ཚོད་ལྡན་ཡོིན་ན་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་ ༢༠ ནང་ཚུན་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་འིབག་བཙོག་གི་ཁུར་པོ་རྣམས་ཆུ་དེའི​ི་ནང་ལོ་ཞུ་

ཐེིམ་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང་གྲོང་ཁྱེར་ཅོན་དུ་བསྒྱུར་བ་དང་བཟོ་ལོས་ཅོན་དུ་སྒྱུར་བའི​ི་འིཕེལོ་རྒྱས་ཀྱི​ིས་དེ་ལྟར་ཡོ​ོང་ཐེབས་ མེད་པར་བཟོས་ཡོ​ོད་པ་དང། གཙང་པོ་མང་པོའི ི་འིབག་བཙོག་གི་ཚོད་གཞི​ི་ཇཱེ་མཐེོར་འིགྲོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

31

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

བོད་ཨི​ིན་ཐ་སྙད་སྦྱོ​ོརི་བརྡརི།

32

ཆུའི​ི་གོཞིོང་པ།

Drainage Basin

ཆུའི​ི་དབྱེ་མགོ​ོ

Water Divide

ཡུནོ་གོནོས་གོཙང་པོ།

Perennial Rivers

གྲོ​ོགོ་རོང།

George

ཆུ་གླིེ།

Delta

ནུབ་རི།

Western Ghat

བངྒཱལ་མཚོ​ོ་ཁུགོ

Bay of Bengal

ཆུ་བོའི ི་མ་ལགོ

River System

འིཁྱགོས་རོམ།

Glaciers

ཕྱེ​ེད་གླི​ིང་མཐོ་སྒང།

Peninsula Plateau

འིབབ་ཁ།

Estuary

ས་རིམ་འིགུལ་སྐྱོད།

Tectonic Activity

འིཐུང་ཆུའི​ི་མཚོེའུ།

Fresh Water lakes

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚོན། དང་པོ། ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ་འདོམས།

༡) གཤེམ་འིཁོད་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའི་སྡོེ་གང་དུ་ཌོལོ་མཚོ​ོ་ཡོ​ོད་དམ།

ང) པན་ཇཱ​ཱབ།

ཀ) ཀཤེ་མཱི​ིར།

ཁ) རཱཇཱསྟེན།

ག) ཨུཏྟརཱ་པྲདེཤེ

ཀ) སཏ་པུ་ར།

ཁ) བྷྲམ་གྷི་རི།

ག) ཨ་མར་ཀན་ཏག ང) ནུབ་རིའི​ི་གཤེོང།

ཀ) སམ་བྷར།

ཁ) ཌོལོ།

ག) ཝུ་ལོར།

ང) གོ་བིནྡ་ས་གར།

ཀ) ནར་མ་དྷ།

ཁ) ཀྲིཥྞ།

ག) གོ་དྷ་ཝ་རི།

ང) མ་ཧི་ན་དྷི།

ཀ) ནར་མ་དྷ།

ཁ) རྟ་མཆེོག་གཙང་པོ།

ག) སེང་གི་ཁ་འིབབ། ང) མ་ཧི་ན་དྷི།

༢) ནར་མ་དྷ་གཙང་པོའི ི་མགོ་ཁུངས་ནི།

༣) མཚོ​ོ་འིདི་དག་ལོས་གང་ཞི​ིག་ཚྭ་ཆུ་ཡོིན་ནམ།

༤) རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཕྱིེད་གླི​ིང་ནང་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཆུ་བོ་ཆེ​ེས་རིང་བ་དེ་གང་ཡོིན་ནམ། ༥) གཤེམ་གྱི​ི་གཙང་པོ་ཁག་ལོས་གང་བངྒཱལོའི​ི་མཚོ​ོ་ཁུག་ཏུ་འིབབ་བམ། གཉི​ིས་པ། གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་ཐོབས། ༡། ཆུའི​ི་དབྱེ་མཚོམས་ཟེར་ན་གང་ཡོིན།

༢། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཆུའི​ི་གཞིོང་པ་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་དེ་གང་ཡོིན།

༣། སེངྒེ​ེ་ཁ་འིབབ་དང་གངྒཱ་གཙང་པོ་གཉོིས་ཀྱི​ི་ཆུ་མགོ་གང་ཡོིན།

༤། ཆུ་མོ་གངྒཱའི​ི་མགོ་ཁུངས་གཉོིས་གང་ཡོིན། དེ་དག་གང་དུ་འིདྲེས་ནས་ཆུ་མོ་གངྒཱ་གྲུབ་ཡོ​ོད།

༥། བོད་ནས་བཞུར་ཡོ​ོང་བའི​ི་རྟ་མཆེོག་ཁ་འིབབ་ཀྱི​ི་ཆུ་བོ་རིང་ཡོང་འིདམ་ཉུང་བ་ཡོ​ོང་དགོས་དོན་གང་ཡོིན། ༦། མཚོ​ོ་དང་གཙང་པོས་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་ཁེ་ཕན་གང་བཟོ་ཐུབ་བམ། གསུམ་པ། ཁྱེད་པརི་བྲི​ིས།

༡། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་གཙང་པོ་དང་ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོའི ི་དབར་གྱི​ི་ཁྱད་པར་གང་ཡོིན།

༢། ཕྱིེད་གླི​ིང་གཙང་པོའི ཤེ ི་ ར་ནུབ་ཏུ་རྒྱུགས་པའི​ི་གཙང་པོའི ི་དབར་གྱི​ི་ཁྱད་པར་གང་ཡོིན།

33

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ག༽ གྲིོས་བསྡུརི་གྱི​ིས།

རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་ཡོར་རྒྱས་ཆེ​ེད་གཙང་པོ་གལོ་ཆེ​ེན་པོ་ཡོིན་དགོས་དོན་གང་ཡོིན།

ང༽ ས་ཁྲའི་ནང་ཁ་སྐོ​ོངས། གཙང་པོ། གངྒཱ།

མཚོ​ོ། ཆེི་ལོི་ཀ

34

གླིང་ཆེ​ེན་ཁ་འིབབ། སམ་བྷར།

ཀྲིཥྞ།

ཝུ་ལོར།

ནར་མ་དྷ།

པུ་ལོི་ཀེ་ཊི།

ཏ་པི།

ཀོ་ལོེ་རུ།

རྟ་མཆེོག་ཁ་འིབབ།

བོད་ཀྱི​ི་ལོ་རྒྱུས། 65°E

70°E

75°E

80°E

85°E

90°E

95°E

100°E

105°E

110°E

115°E

120°E

125°E

སོག་པོ།

40°N

35°N

35°N

65°E

པཀིསྟཱན།

བལོ

་ཡུལོ

25°N

རྒྱ་གར།

20°N

30°N

བོད།

རྒྱ་ནག

འིབྲུག

25°N

20°N

15°N 15°N

༠ 10°N

༢༠༠

༤༠༠

༨༠༠

10°N

ཀི་ལོ་མི་ཊར། © བོད་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས། ཤེས་རིག་ལས་ཁུངས།

ས་ཁྲ་བཟོ་མཁན་མཚོ་ཕུ་ལུང་ཤར་བ་ཚེ་རིང་དབང་རྒྱལ། 75°E

80°E

85°E

90°E

95°E

100°E

105°E

110°E

115°E

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༤། བོད་ཀྱི​ི་ཉིེ་འབྲིེལ་ཡུལ་གྲུ་ཁག་གི་ངོ་སྤྲོ​ོད། ལ་དྭགས། དང་པོ། མིང་ཐོགོས་ཚུལ།

ལོ་དྭགས་ཞིེས་པའི​ི་ཡུལོ་དེར་སྔོ་མོ་མར་ཡུལོ་ལོམ། མང་ཡུལོ། དམར་ཡུལོ་ཞིེས་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་འིབོད། དེ་ཡོང་རུས་རྨ་

ཡོིས་དབང་བསྒྱུར་བས་རྨར་ཡུལོ་དང། རི་བོ་དམར་མདོག་ཅོན་གྱི​ི་འིདབས་སུ་ཆེགས་པའི​ི་ཡུལོ་ཡོིན་པས་དམར་ཡུལོ་ཞིེས་

ཐེོགས་པ་སོགས་བཤེད་ཚུལོ་མི་འིདྲ་བ་ཁ་ཤེས་ཡོ​ོད། ལོ་དྭགས་ཞིེས་པ་ནི། ཐེོག་མར་གོང་ཁ་ཡོན་ཆེད་ཀྱི​ི་ས་ཆེ་ཙམ་གྱི​ི་མིང་ཡོིན་ ལོ། དེ་ཡོང་ལོ་མང་པོའི ི་མདུན་ནམ་འིདབས་སུ་ཆེགས་ཡོ​ོད་པས་དེ་ལྟར་ཐེོགས་པར་བཤེད། ཕྱི​ིས་སུ་རིམ་གྱི​ིས་ཡུལོ་སྤྱི​ིའི་ི མིང་དུ་ གྱུར་ཏོ། །

གོཉེིས་པ། ས་བབ་ཆེགོས་ཚུལ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་བྱང་སྣོེར་ཆེགས་པའི​ི་ལོ་དྭགས་ཡུལོ་ནི་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་

རྒྱུད་དང། ཁ་ལོ་ཁུ་ནུའི​ི་རི་རྒྱུད། ཟངས་དཀར་རི་རྒྱུད། ལོ་དྭགས་རི་

རྒྱུད་དུ་ཆེགས་ཤེིང། བྱང་ཤེ ར་དུ་བོད་ཀྱི​ི་མངའི་རིས་དང། ལྷོར་ཁུ་ནུ་

སྤྱི​ི་ཏི། བྱང་དུ་ཀཤེ་མཱི​ིར། ནུབ་བྱང་དུ་པཀི་སྟཱན་བཅོས་དང་ས་འིབྲེ​ེལོ་

ཡོིན། ཆེ་སྙོ​ོམས་ས་བབ་མཐེོ་ཚོད་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོས་ལོས་མི་ཊར་ ༢༨༠༠ པར་རིས། ༤་༡ མཁར་གདོང་ལོ།

36

ས་ཁམས་རིག་པ།

ནས་༤༥༠༠ ཙམ་ཟིན། ཁུལོ་དེའི​ི་འིཚོ​ོ་གནས་གཙོ་བོ་འིབྲེོག་ལོས་ཡོིན་པ་དང། ས་མ་འིབྲེོག་དང་ཞི​ིང་ལོས་གཉོེར་མཁན་གྱི​ི་

རིགས་ཀྱིང་ཡོ​ོད། གཙང་པོ་དང་མཚོེའུ་མང་པོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ནང་ནས་གྲགས་ཆེ​ེ་བ་སེང་གེ་གཙང་པོ་དང། ཟངས་དཀར་གཙང་པོ།

སྤེང་གོང་མཚོ​ོ་སོགས་ཡོིན་ནོ། །

གོསུམ་པ། ལ་དྭགོས་ཀྱི​ི་ལོ་རྒྱུས།

དུས་རབས་དགུ་པ་ཡོན་ཆེོད་དུ་ལོ་དྭགས་ནི་ཞིང་ཞུང་གི་མངའི་ཁོངས་

སུ་གཏོགས་པ་དང། སྤུར་རྒྱལོ་བཙན་པོའི ི་སྲི​ིད་དབང་སིལོ་བུར་ཐེོར་རྗེ​ེས་

སྐྱི​ིད་ལྡེ་ཉོི་མ་མགོན་གྱི​ིས་མངའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་ཡོིན། དེ་ཡོང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༨༤༢ ལོ​ོར་འུ་དུམ་བཙན་པོ་གྲོངས་རྗེ​ེས་ཁོང་གི་སྲིས་འིོད་སྲུངས་ལྷོ་ཁར་

ཉོེན་གཡོ​ོལོ་དུ་ཕེབས། ཁོང་གི་ཚོ་བོ་སྐྱི​ིད་ལྡེ་ཉོི་མ་མགོན་འིབངས་གྱིེན་ པར་རིས། ༤་༢ ཁྲོིག་སེ་དགོན། ལོ་དྭགས་ཡུལོ་དུ་ཆེགས་

པའི​ི་ དགེ་ ལུགས་པའི​ི་ དགོན ་པ་ཐེོག ་མ་དང། དགོན ་འིདི་ ནི་དུས་རབས་བཅོ​ོ་ལྔ་པའི​ི་ནང་རྗེ​ེ་ཙོང་ཁ་པས་ལུང་བསྟེན་ ལོའི​ི་རྒྱུད་དུ་ཕེབས་དགོས་བྱུང། ཁོང་སྤྱིོད་ལོམ་ལོེགས་ཤེིང་བློ​ོ་གྲོས་ཆེ​ེ་ བཞི​ིན་གང་གི་དངོས་སློབ་བྱང་སེམས་ཤེ​ེས་རབ་བཟང་པོས་ བས་ཁུལོ་དེའི་ི མི་ཚོ​ོའི་ི བརྩི་བཀུར་ཐེོབ་པ་དང་མངའི་ཐེང་ཡོང་འིཕེལོ་རྒྱས་ ཕྱིག་བཏབ།

ལོ​ོག་གིས་རྐྱེ​ེན་པས་གཙང་དུ་བཞུགས་བཟོད་མི་བདེ་བས་མངའི་རིས་ར་

སུ་སོང་བས། ཤེིང་ཕོ་རྟ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༩༣༤ ཙམ་ལོ་ར་ལོ་ཁ་དམར་བརྩིགས་

པ་དང། དེའི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོར་རྩེ་ཐེོ་རྒྱ་རི་བརྩིགས་ཏེ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ལྟེ་གནས་མཛིད། སྐབས་དེའི​ི་དུས་སུ་མང་ཡུལོ་ཁོངས་ལོ་དྭགས་སྟེོད་གེ་

སར་གྱི​ི་རྒྱུད་པས་འིཛི​ིན་ཅོིང། ལོ་དྭགས་སྨད་རྣམས་རང་དགར་སིལོ་བུར་གནས་ཡོ​ོད།

དེ་ནས་རིམ་བཞི​ིན་སྐྱི​ིད་ལྡེ་ཉོི་མ་མགོན་ལོ་མངའི་ཁོངས་རྒྱ་བསྐྱིེད་པའི​ི་དགོངས་པ་འིཁྲུངས་ཏེ། ཐེོག་མར་པུ་རངས་དང། དེ་

རྗེ​ེས་གུ་གེ། མར་ཡུལོ་བཅོས་དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ་འིོས་འིཚོམས་ཀྱི​ི་ཁྲོིམས་སྲིོལོ་བཅོས་ཐེོག པུ་རངས་སུ་སྐུ་མཁར་ཉོི་གཟུང་

ཞིེས་བྱ་བ་བརྩིགས་ཏེ་མངའི་རིས་སྐོར་གསུམ་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་ལོ་དབང་བསྒྱུར་བར་མཛིད། སྐྱི​ིད་ལྡེ་ཉོི་མ་མགོན་གྱི​ིས་སྐུ་ཚོེའི​ི་སྨད་

དུ་རང་གི་མངའི་རིས་རྣམས་སྲིས་བགྲེས་གཞིོན་གསུམ་ལོ་ཆེ་བགོས་གནང་བར། ཆེ​ེ་བ་དཔལོ་གྱི​ི་མགོན་གྱི​ིས་མཁར་གྱི​ི་ལྟེ་བ་

ཤེ​ེལོ་གྱི​ི་མཁར་མཛིད་དེ་མར་ཡུལོ་ལོ་དྭགས་ཀྱི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་བསྐྱིངས། འིདི་ནས་བཟུང་ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོ་རིམ་བྱུང་གི་ཆེབ་སྲི​ིད་དབུ་

བརྙིེས།

དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་ནི་ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོའི ི་མངའི་ཐེང་རྩེ་མོར་སོན་པའི​ི་སྐབས་ཤེིག་ཡོིན། དེ་ཡོང་རྒྱལོ་པོ་

སེང་གེ་རྣམ་རྒྱལོ་གྱི​ིས་གུ་གེ་སོགས་དབང་དུ་བསྡུས་པ་དང། རྒྱལོ་པོ་བདེ་ལྡན་རྣམ་རྒྱལོ་གྱི​ིས་དབྱར་རུ་ཐེོག་དང་དགུན་ལོ་ དྭགས་སུ་བཞུགས་ཏེ་ཆེབ་སྲི​ིད་བསྐྱིངས་པར། ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོ་རིམ་བྱུང་གི་མངའི་ཐེང་ཆེ​ེས་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྐབས་ཤེ ིག་ཡོིན། རྒྱལོ་

པོ་སེང་གེ་རྣམ་རྒྱལོ་གྱི​ིས་སླེ་ཆེ​ེན་དཔལོ་མཁར་དགུ་ཐེོག་བཞིེངས་ཏེ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ལྟེ་གནས་མཛིད་པ་དང། བློ་མ་སྟེག་ཚོང་རས་

པ་གདན་དྲངས་ཏེ་མཆེོད་ཡོ​ོན་ཟུང་གིས་ཧིེ་མི་བྱང་ཆུབ་དགོན་དང། ལྕེ་བདེ་དགོན། ཝམ་ལོེ་དགོན་གཙོ་བྱས་ལྷ་ཁང་མང་པོ་

37

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

བཞིེངས་ཏེ་ལོ་དྭགས་ཀྱི​ི་ཆེོས་སྲི​ིད་ཡོར་ངོའི ི་ཟླ་ལྟར་གོང་སྤེ​ེལོ་མཛིད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༧༩ ལོ​ོར་ལོ་བོད་གཉོིས་དབར་དམག་འིཁྲུག་བྱུང་ཡོང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༨༡ ལོ​ོར་ཞི​ི་ཆེིངས་བྱས་ཏེ་ལོ་བོད་ས་མཚོམས་

བདེ་མཆེོག་ལྷ་རི་དཀར་པོར་མཛིད་པ་ནས་བཟུང། ཡུལོ་གཉོིས་དབར་སྔོར་ཡོ​ོད་ཆེོས་རིག་འིབྲེ​ེལོ་བ་བཟང་པོའི ི་ཐེོག ཆེབ་སྲི​ིད་

ཐེད་ནས་ཀྱིང་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཇཱེ་བཟང་དུ་གྱུར་ཏེ། ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོས་བོད་དུ་ལོ​ོ་ཕྱིག་པ་གཏོང་བ་དང། བོད་གཞུང་གིས་ལོ་དྭགས་སུ་ གཞུང་ཚོ​ོང་པ་གཏོང་གནང་མཛིད་སྐབས། ཕྱིོགས་གཉོིས་ཀས་རྟ་ཁལོ་མི་གསུམ་སོགས་ཀྱི​ི་སྣོེ་ལོེན་གང་གཟབ་ཞུ་རྒྱུ་དང། ཡུལོ་ སོ་སོའི ི་ཐེོན་ཟོག་བརྗེ​ེ་ཚོ​ོང་གི་ལོམ་ལུགས་སོགས་ཕྱིོགས་གང་ཐེད་ནས་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཟབ་མོ་འིཛུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་ངོ། །

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༣༤ ལོ​ོར་ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོ་མཆེོག་སྤྲུལོ་སྐབས་སུ་སིང་དམག་ (ཇཱ་མུའི​ི་དམག་དཔུང་) གིས་ལོ་དྭགས་སུ་བཙན་

འིཛུལོ་བྱས་པར། ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོས་འིགོག་རྒོ​ོལོ་མ་ཐུབ་པར་རིམ་པར་ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོའི ི་དབང་ཚོད་ཇཱེ་ཆུང་དུ་སོང་སྟེ​ེ།

ཡུལོ་དེའི​ི་བདག་དབང་སིང་པ་རྒྱལོ་པོར་ཤེ ོར། ཁུ་ནུ།

དང་པོ། མིང་ཐོགོས་ཚུལ།

དེང་དུས་ཀིནྣཽར་ཞིེས་འིབོད་པའི​ི་ཡུལོ་དེར་བོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡོིག་ཆེ་ཁག་ཏུ་ཁུ་ནུ་ཞིེས་གྲགས། དེ་ཡོང་ཡུར་དེར་ཀིནྣཽར་ཞིེས་

འིབོད་པར་རྒྱུ་མཚོན་ཁ་ཤེ ས་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ཅུང་གཞི​ི་འིཛི​ིན་ས་ཡོ​ོད་པ་ནི་ཀུ་ནུ་ཞིེས་པ་སྒྲི་ཉོམས་ཏེ་ཀིནྣཽར་ (Kinnaur) ཆེགས་པ་

དང། དོན་ནི་གླིང་ཆེ​ེན་ཁ་འིབབ་ཀྱི​ི་གཙང་པོའི ི་བཞུར་རྒྱུན་ངོགས་སུ་ཆེགས་པའི​ི་ཡུལོ་ཞིེས་པའི​ི་དོན་ཡོིན། བོད་སྐད་དུ་ཁུ་ནུ་

ཞིེས་གྲགས་པ་ནི་ཀུ་ནུའིམ། ཀིནྣཽར་ཞིེས་པའི​ི་སྒྲི་གང་རུང་ནས་ཟུར་ཆེག་པར་མངོན་ནོ། །

གོཉེིས་པ། ས་བབ་ཆེགོས་ཚུལ།

ཁུ་ནུ་ནི་བོད་ནུབ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མངའི་རིས་ཁུལོ་གྱི​ི་ཐེོ་ལོིང་ངམ་རྩ་མདའི་རྫོ​ོང་གི་ལོ་མོའི ི་ཕར་རྒྱབ་རྣམ་རྒྱ་དང། སྤུ། རི་པ་ཁུལོ་གྱི​ི་

ཡུལོ་ལོ་བརྗེོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁུ་ནུའི​ི་ཡུལོ་ཁམས་འིདི་ཉོིད་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་ཆེགས་ཡོ​ོད་ཅོིང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་བྱང་དུམ་སྟེ​ེ། ཤེར་

རྒྱུད་མངའི་རིས་དང་ཐུག་ཡོ​ོད་པ་དང། བྱང་རྒྱུད་གར་ཞྭ་དང་སྤྱི​ི་ཏི་གཉོིས་ལོ་འིབྲེ​ེལོ་ཡོ​ོད། ཡུལོ་དེའི​ི་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་ཉུང་ཏིའིམ་ཀུ་ ལུ་དང། མཚོ​ོ་པདྨ་གཉོིས་གནས་ལོ། ལྷོ་རུ་ཉོི་ཏི་དང། ཀྱིོ་ནམ་གཉོིས་ཀྱིང་ཉོེ་བར་ཆེགས་ཡོ​ོད། ད་ལྟའི​ི་ཁུ་ནུའི​ི་ཡུལོ་ཁམས་འིདི་ཐེོ་

ཤེང་པ་དང། ཡོ​ོ་ཤེང་པ་ཞིེས་ཡུལོ་སྟེོད་སྨད་གཉོིས་སུ་ཕྱིེ་ཡོ​ོད། ད་ལྟ་ཁུ་ནུ་བ་ཚོ​ོར་རང་སྐད་དུ་ནེ་གྷི་ཟེར། ཡུལོ་དེའི​ི་ས་བབ་མཐེོ་

ཚོད་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོས་ནས་མི་ཊར་ ༣༠༠༠ ཡོས་མས་ཙམ་དང། འིཚོ​ོ་ཐེབས་གཙོ་བོ་འིབྲེོག་ལོས་དང། ཞི​ིང་ལོས། དེ་བཞི​ིན་ཤེ ིང་

ཏོག་འིདེབས་ལོས་སོགས་རེད།

38

གོསུམ་པ། ཁུ་ནུའི​ི་ལོ་རྒྱུས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

དུས་རབས་བཅུ་བཞི​ི་པ་ཡོན་གྱི​ི་ཁུ་ནུའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་གནས་ཚུལོ་གསལོ་པོ་ཞུ་མ་ཐུབ་ཀྱིང། ལོ​ོ་ཆེ​ེན་རིན་ཆེ​ེན་བཟང་པོ་སོགས་

ཀྱི​ིས་ཁུལོ་དེར་མཛིད་འིཕྲིན་བསྐྱིངས་པར་གཞི​ིགས་ཚོེ། གུ་གེ་རྒྱལོ་པོའི ི་ཆེབ་འིབངས་སུ་གཏོགས་པར་བརྩིས་ཆེོག དུས་རབས་

བཅོ​ོ་ལྔ་པ་ཙམ་ལོ་ཁུ་ནུ་དེ་བཞི​ིན་ཁུལོ་རེར་ཇཱོ་བོ་རེས་ཁྲོིམས་མགོ་རང་བཙན་གྱི​ིས་དབང་སྒྱུར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ལོ། ས་ཁུལོ་ཡོ​ོངས་ རྫོ​ོགས་གཅོིག་གྱུར་བཟོས་ཏེ་དབང་སྒྱུར་བ་པོ་ཐེོག་མ་ནི་མོ་ནེའི​ི་(ཀམ་རུའི​ི་)ཇཱོ་བོ་པཱར་ཡུ་དྷན་ཡོིན་པར་གསལོ། ལྕགས་བྱ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༨༠ ཙམ་ལོ་བོད་གཞུང་དང་ལོ་དྭགས་གཉོིས་དབར་དམག་འིཁྲུག་བྱུང་རྗེ​ེས། བོད་གཞུང་གིས་ཁུ་ནུའི​ི་རྒྱལོ་པོ་སྐྱིེར་སིང་དང་

ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་བྱེད་ཕྱིོགས་ཐེད་ཆེིངས་ཡོིག་བཞིག་སྟེ​ེ། ཡུལོ་གཉོིས་དབར་ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་འིཐུས་ཚོང་ཡོ​ོང་བར་བྱས་ཡོ​ོད།

བོད་དང་ཁུ་ནུའི​ི་དབར་ཆེོས་དང། རིག་གཞུང། ད་དུང་ཚོ​ོང་གི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད། སྔོ​ོན་མ་ལོ​ོ་ཙཱ་བ་རིན་ཆེ​ེན་བཟང་པོས་

ཁུལོ་དེའི་ི ལྕང་དང། གནས་སྒོ​ོ། ཀ་ནམ། ཙུ་གླི​ིང། སུན་ནམ། རོ་པག ས་རང། ཕྲང་གེ། ཀུ་ནུ་རྩ་རང། རི་ལྡངས། པང་གི། ཀལོཔཱ་

སོགས་སུ་ལྷ་ཁང་བཞིེངས་པ་དང། ཕྱི​ིས་སུ་ཁུ་ནུ་བློ་མ་བསྟེན་འིཛི​ིན་རྒྱལོ་མཚོན་གཙང་གི་བཀྲ་ཤེིས་ལྷུན་པོར་སློབ་གཉོེར་དུ་

ཕེབས་པ་སོགས་ལོ་གཞི​ིགས་ན་ཡུལོ་གཉོིས་དབར་ཆེོས་དང་རིག་གཞུང་གི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཟབ་མོ་ཡོ​ོད་པ་བརྗེོད་ཐུབ། ཁུ་ནུ་བ་ཚོ​ོ་ནི་ འིབྲེོག་ལོས་གཉོེར་མཁན་ཡོིན་པས་དབྱར་དུས་སུ་དངོས་ཟོག་རྟ་ལོ་བཀལོ་ཏེ་བོད་ཀྱི​ི་རུ་ཐེོག་དང། ལོག་དམར། སྒོར། བདེ་བོ་ཆེ​ེ་ སོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་འིདུས་འིདྲ་མིན་ལོ་ཁེ་ཚོ​ོང་རྒྱག་པ་དང། བོད་ནས་བལོ་དང། རའི​ི་ཁུ་ལུའིམ་ལོེ་ན། ཚྭ་ཚོ་ལོེ་སོགས་ཁྱེར་ནས་རྒྱ་

གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་ར་ཁག་ལོ་འིཚོ​ོང་གི་ཡོ​ོད། སྤི​ི་ཏི།

དང་པོ། མིང་ཐོགོས་ཚུལ།

དེང་དུས་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་སྤེི་ཏི་ཞིེས་འིབོད་པའི​ི་ཡུལོ་དེར་གནའི་དུས་སུ་

སྤྱི​ི་ཏི་ཞིེས་གྲགས། དེ་ཡོང་སྤྱི​ི་ཏི་ཞིེས་པ་ནི་ཆུ་ལོག་མང་པོ་འིདུས་པའི​ི་གཙང་

པོའིམ་ཆུ་ལོག་མང་པོ་འིདུས་པའི​ི་གཞུང་ཆུ་ཞིེས་པའི​ི་དོན་ཏེ། ཀུན་འིཛིོམས་ ལོ་མོ་ནས་བཞུར་བའི​ི་ཆུ་ལོག་བཅོ​ོ་ལྔ་ལྷག་འིདུས་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཏི་གཙང་པོའི ི་སྨད་ དང་དེའི​ི་གཤེམ་དུ་ཡུལོ་དེ་ཆེགས་ཡོ​ོད་པས་མིང་དེ་ལྟར་ཐེོགས་པར་བཤེད།

དེང་སྐབས་ཨིན་ཡོིག་ཏུ་སི་པི་ཏི་ (Spiti) ཞིེས་པ་འིདི་ཡོང་བོད་ཡོིག་གི་སྤེི་ཏི་ ནས་ཟུར་ཆེག་པ་གསལོ་པོ་ཡོིན།

པར་རིས། ༤་༣ སྤྱི​ི་ཏིའི​ི་ཡུལོ་གྱི​ི་ཏ་པོ་དགོན། དགོན་པ་ འིདི་དུས་རབས་བཅུ་པའི​ི་ནང་དུ་ལོ​ོ་ཆེ​ེན་རིན་ཆེ​ེན་བཟང་ པོས་ཐེོག་མར་ཕྱིག་བཏབ་པ་ཞི​ིག་རེད།

39

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

གོཉེིས་པ། ས་བབ་ཆེགོས་ཚུལ།

སྤེི་ཏི་ཡུལོ་གྱི​ི་ནུབ་བྱང་མཚོམས་སུ་གར་ཞྭ་དང། ལོ་དྭགས། སྦལོ་ཏི་བཅོས་ཡོ​ོད་པ་དང། ཤེར་ལྷོའི ི་མཚོམས་སུ་ཁུ་ནུ་དང།

ཆུ་མོ་གངྒཱའི​ི་ཆུ་མགོར་གྲགས་པའི​ི་སྒོར་བྱང་དང་ནང་གླི​ིང་སོགས་ཡོ​ོད། དེ་བཞི​ིན་བྱང་ཤེར་གྱི​ི་ཕྱིོགས་སུ་བོད་ཀྱི​ི་སྟེོད་མངའི་ རིས་སྒོར་རྫོ​ོང་དང། ལྡིང་དགོན་པ་ཡོ​ོད་ཅོིང་གུ་གེའིམ་རྩ་མདའི་རྫོ​ོང་གི་མངའི་ཁོངས་ཀྱི​ི་ཡུལོ་སྡོེ་ཁག་སྤེི་ཏི་དང་ལོ་མོའི ི་ཕར་

རྒྱབ་ཚུར་རྒྱབ་ཡོིན། ཡུལོ་དེའི​ི་ལྷོ་ནུབ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ལོ་མོའི ི་ཕར་རྒྱབ་ན་ཉུང་ཏིའིམ་ཀུ་ལུ་དང། མ་ནཱ་ལོི་སོགས་ཡོ​ོད། ཡུལོ་འིདིའི​ི་ སྟེོད་ཕྱིོགས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཀུན་འིཛིོམས་ལོ་ཞིེས་པ་ནས་བཞུར་བའི​ི་ཆུ་ཕྲན་བཅོ​ོ་ལྔ་ལྷག་ལོས་གྲུབ་པའི​ི་སྤེི་ཏི་གཙང་པོ་ནི་སྤེི་

ཏིའི​ི་ཡུལོ་གྱི​ི་ལུང་གཞུང་བརྒྱུད་ཁུ་ནུ་སྟེོད་ནས་བོད་ཀྱི​ི་ཁ་འིབབ་རྣམ་བཞི​ིའི​ི་ནང་ཚོན་གླིང་ཆེ​ེན་ཁ་འིབབ་ཏུ་འིདྲེས། སྤེི་ཏི་ཡུལོ་

གྲོང་དག་ནི་སྤེི་ཏི་གཙང་པོའི ི་གཡོས་གཡོ​ོན་གྱི​ི་ཆུ་རྒྱུད་དུ་ཆེགས་ཡོ​ོད། ཡུལོ་དེའི​ི་ས་བབ་མཐེོ་ཚོད་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོས་ལོས་མི་ཊར་

༣༠༠༠ ནས་ ༤༠༠༠ ཙམ་དང། འིཚོ​ོ་ཐེབས་གཙོ་བོ་ཞི​ིང་ལོས་དང། འིབྲེོག་ལོས་རེད། གོསུམ་པ། སྤི​ི་ཏེིའི​ི་ལོ་རྒྱུས།

སྤེི་ཏིའི་ི ཡུལོ་འིདི་སྔོར་ཞིང་ཞུང་གི་མངའི་ཁོངས་ཡོིན་པ་དང། དུས་རབས་བཅུ་པའི​ི་ནང་དུ་སྐྱི​ིད་ལྡེ་ཉོི་མ་མགོན་གྱི​ི་སྲིས་ཆུང་བ་

ལྡེ་གཙུག་མགོན་གྱི​ི་མངའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས། ཕྱི​ིས་སུ་ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོས་ཡུལོ་དེ་དབང་དུ་བསྡུས་པ་དང། དུས་རབས་བཅུ་ བདུན་པའི​ི་ནང་དུ་བོད་གཞུང་གིས་དམག་བརྒྱབ་སྟེ​ེ་ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོའི ི་སྟེོབས་ཤུ གས་མངའི་རིས་ནས་མཐེར་བསྐྲད་དེ། གུ་གེའི​ི་

རྒྱལོ་པོའི ི་མངའི་ཁོངས་བྱིངས་བོད་གཞུང་གི་མངའི་འིོག་ཏུ་བསྡུས་ཀྱིང། སྤེི་ཏི་དེ་བཞི​ིན་སྔོར་བཞི​ིན་ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོའི ི་ཆེབ་འིོག་

ཏུ་གནས། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་ནང་དུ་ལོ་དྭགས་ཇཱམྨུ་རྒྱལོ་པོའི ི་མངའི་འིོག་ཏུ་ཚུད་པ་དང། སྤེི་ཏི་ཡོང་ཇཱམྨུ་རྒྱལོ་པོའི ི་ཆེབ་

འིབངས་སུ་གྱུར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༤༠ ལོ​ོའི ི་རྗེ​ེས་སུ་འིགྲིམ་འིགྲུལོ་དང་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་སྟེབས་བདེའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྒྱ་གར་ཨིན་ཇཱིའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་

གིས་སྤྱི​ི་ཏིའིམ་སྤེི་ཏིའི​ི་ཡུལོ་འིདི་བཞི​ིན་ཉོང་ཏིའིམ་ཀུ་ལླུའི​ི་མངའི་ཁོངས་སུ་ཟླ་སྒྲི​ིལོ་བཏང་ཞི​ིང། དེ་ནས་མེ་ཕག་ ༡༩༤༧ ལོ​ོའི ི་ བར་དུ་དུས་རབས་གཅོིག་ཙམ་རིང་ནོ་ནོ་ཚོེ་དབང་སྟེོབས་རྒྱལོ་དང། ནོ་ནོ་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་དབང་ཕྱུག་སོགས་སྤེི་ཏིའི​ི་ནོ་ནོ་རྒྱལོ་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་ ཡུལོ་འིདི་བསྐྱིངས་སོ། །

སྤེི་ཏི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའི་ཁོངས་སུ་མ་གྱུར་པའི​ི་སྔོ​ོན་དུ་མངའི་རིས་དང། ལོ་དྭགས་རྒྱལོ་པོ་སོགས་ཀྱི​ི་དབང་འིོག་ཏུ་ཚུད་པས་སྤེི་

ཏི་དང། བོད་གཞུང་བར་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ལོ་དྭགས་དང་གཅོིག་མཚུངས་སུ་གནས་ཡོ​ོད། དེ་མིན་སྤེི་ཏིའི​ི་ལྷ་ལུང་གསེར་

གྱི​ི་ལྷ་ཁང་དང། གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཏ་པོ་དགོན་སོགས་ལྷ་བློ་མ་ཁུ་དབོན་གྱི​ིས་བཞིེངས་པར་གཞི​ིགས་ན་སྔོ་མོའི ི་དུས་ནས་བོད་དང་ ཆེོས་དང་རིག་གཞུང་གང་ཐེད་ནས་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཟབ་མོ་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ་ལོ། ལྷག་པར་དུ་ཧིན་སེ་དང། སྐྱིོ་གྲོགས། སྤེང་མོ་སོགས་

ཀྱི​ི་ཡུལོ་ན་པཎི་ཆེ​ེན་བསྟེན་པའི​ི་དབང་ཕྱུག་སོགས་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་གྱི​ི་བཀའི་ཡོིག་ཁག་མི་འིདྲ་བ་ཁ་ཤེས་མཇཱལོ་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པ་

40

ས་ཁམས་རིག་པ།

དེས། དུས་ཕྱི​ིས་སུའིང་བོད་སྤྱི​ི་དང་ལྷག་པར་དུ་བཀྲ་ ཤེིས་ལྷུན་པོ་དགོན་པ་དང་དམིགས་བསལོ་འིབྲེ​ེལོ་

བ་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ། དེ་མིན་སྤེི་ཏི་དང་བོད་གཉོིས་ས་

སྦྲེ​ེལོ་ལོ་བརྟེན་ཕྱིོགས་སོ་སོའི ི་ཡུལོ་མིའི​ི་དབར་ཐེོན་ཟོག་

བརྗེ​ེ་ཚོ​ོང་སོགས་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཡོ​ོད་པའིང་ ཤུགས་ལོ་རྟོགས་ཐུབ་བོ། ། གླིོ་དོལ་ཡ་ཙེ།

པར་རིས། ༤་༤ གླིོ་རྒྱལོ་ཁང་གི་པར།

དང་པོ། མིང་ཐོགོས་ཚུལ།

བོད་ཀྱི​ི་ཏུན་ཧིོང་ཡོིག་རྙི​ིང་སོགས་སུ་གླིོ་བོ་ཞིེས་པའི​ི་མིང་དེ་མཇཱལོ་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པར་གཞི​ིགས་ན་ས་མིང་དེ་གནའི་སྔོ་མོ་ནས་ཡོ​ོད་

པར་རྟོགས་ཐུབ། དེང་སྐབས་ཕྱི​ི་གླི​ིང་པས་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་མུསུ་ཏཱང་ (Mustang) ཞིེས་འིབོད་པ་དེ་གླིོ་སྨོན་ཐེང་ཞིེས་པའི​ི་སྨོན་ ཐེང་གི་སྒྲི་ཟུར་ཆེག་པ་ཡོིན་པར་བཤེད། དོལོ་པོ་ནི་གླིོ་དོལོ་རྫོ​ོང་གསུམ་ཞིེས་དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་ནས་ཡོ​ོངས་

གྲགས་ཡོིན་པའི​ི་མིང་ཞི​ིག་རེད། ཡོ་ཙེ་ཞིེས་པར་ཡོ་རྩེ་ཡོང་འིབྲེི་སྲིོལོ་ཡོ​ོད། རྡོ​ོ་བརྐོ​ོས་སོགས་སུ་ཡོ་ཙེ་ཞིེས་པའི​ི་དོད་དུ་ཁ་ས་ཞིེས་

བྲེིས་པའིང་གསལོ། གོང་གསལོ་ལོས་གླིོ་དོལོ་ཡོ་ཙེ་ཞིེས་པའི​ི་མིང་གྲུབ་སྟེངས་ཇཱི་ཡོིན་རྟོགས་མ་ཐུབ་ནའིང། བརྡོ་ཆེད་འིདི་ཚོ​ོར་

ལོ​ོ་ངོ་སྟེོང་ཕྲག་ཁ་ཤེ ས་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡོ​ོད་པ་དངོས་ཡོ​ོད་ཡོིན་པ་བསྟེན་ཡོ​ོད། གོཉེིས་པ། ས་བབ་ཆེགོས་ཚུལ།

གླིོ་དང། དོལོ་པོ། ཡོ་ཙེ་གསུམ་དེང་སྐབས་བལོ་ཡུལོ་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་ཆེགས་པའི​ི་ཡུལོ་སྡོེ་གསུམ་ཡོིན་པ་དང། གླིོ་དོལོ་ཞིེས་ད་

ལྟ་ཡོང་སྤྱིོད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཡོ་ཙེ་ཞིེས་པ་དེང་སང་སྤྱིོད་སྲིོལོ་མེད་ཀྱིང་ཁུལོ་དེ་ཇུམ་ལོང་ཁུལོ་གྱི​ི་སིམ་ཛཱ་ (Sinja)ཡོིན་པར་གསལོ། ས་ཁུལོ་དེ་གསུམ་པོ་བལོ་ཡུལོ་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་ཆེགས་ཡོ​ོད་ཅོིང། དེའི​ི་ནུབ་ཏུ་མངའི་རིས་སྤུ་ཧྲིེང་དང། ལྷོར་འིབྲེོང་པ་རྫོ​ོང། ཤེར་

དུ་གཉོེ་ཤེང་བཅོས་ཡོ​ོད། ས་ཁུལོ་དེ་ཚོ​ོར་སྤྱི​ིར་བཏང་མཐེོ་ཚོད་རྒྱ་མཚོ​ོའི་ི ངོས་ནས་མི་ཊར་ ༢༤༠༠ ནས་ ༤༥༠༠ བར་ཡོ​ོད། ཁུལོ་ དེ་ཚོ​ོའི​ི་འིཚོ​ོ་ཐེབས་གཙོ་བོ་ཞི​ིང་ལོས་དང། འིབྲེོག་ལོས། ཚོ​ོང་ལོས་བཅོས་རེད། གོསུམ་པ། གླིོ་དོལ་ཡ་ཙེ་གོསུམ་གྱི​ི་ལོ་རྒྱུས།

དུས་རབས་བཅུ་གཉོིས་པའི​ི་ཡོར་སྔོ​ོན་དུ་ས་ཁུལོ་དེ་ཚོ​ོ་གུ་གེ་རྒྱལོ་པོའི ི་ཆེབ་འིབངས་སུ་གཏོགས་པ་དང། དུས་རབས་བཅུ་

གཉོིས་པ་ཙམ་ནས་གུ་གེ་རྒྱལོ་པོའི ི་མངའི་ཐེང་ཉོམས་རྒུད་དུ་གྱུར་སྟེབས། གླིོ་དོལོ་གཉོིས་ཡོ་ཙེ་རྒྱལོ་པོའི ི་ཆེབ་འིབངས་སུ་གྱུར།

དུས་རབས་བཅུ་བཞི​ི་ཙམ་ན་གླིོ་དོལོ་གཉོིས་གུང་ཐེང་རྒྱལོ་པོའི ི་མངའི་འིོག་ཏུ་ཚུད་པ་དང་དེ་རྗེ​ེས་གླིོ་ཁུལོ་རྫོ​ོང་དཔོན་བསྐོ་གཞིག་

41

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

གིས་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་བྱེད་འིགོ་བཙུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༢༥ ཙམ་ལོ་རྫོ​ོང་དཔོན་ཨ་མ་དཔལོ་གྱི​ིས་གུང་ཐེང་རྒྱལོ་པོའི ི་སྟེོབས་ཤུ གས་

ཉོམས་རྒུད་དུ་སོང་བ་དང་བསྟུན་ཏེ། གླིོ་ཡུལོ་གུང་ཐེང་གི་མངའི་འིོག་ནས་ཁྲོིམས་འིགོ་རང་བཙན་བྱས་ཏེ་སྲི​ིད་དབང་སྒོེར་འིཛི​ིན་ བྱས། ཁོང་གིས་སྨོན་ཐེང་དུ་བཀྲ་ཤེ ིས་དགེ་འིཕེལོ་ཞིེས་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁང་གསར་རྒྱག་གནང་སྟེ​ེ་སྲི​ིད་བསྐྱིངས་པ་ནས་གླིོ་རྒྱལོ་པོའི ི་ སྲི​ིད་དབང་དབུ་བརྙིེས།

ཨ་མ་དཔལོ་ནས་བཟུང་གླིོ་རྒྱལོ་པོ་རིམ་བྱོན་གྱི​ིས་གླིོ་ཡུལོ་གྱི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་བསྐྱིངས་པའི​ི་རིང། ནུབ་ཕྱིོགས་ཡོ་ཙེ་རྒྱལོ་པོའིཤུ ི་ ལོ་

འིཛི​ིན་འིཛུམ་ལོང་རྒྱལོ་པོ་དང། བྱང་ཕྱིོགས་གུང་ཐེང་རྒྱལོ་པོའི ི་བཙན་འིཛུལོ་ལོ་འིགོག་རྒོ​ོལོ་མུ་མཐུད་དེ་བྱེད་དགོས་བྱུང། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༧༨༩ ལོ​ོར་གླིོ་རྒྱལོ་པོ་དབང་རྒྱལོ་རྡོ​ོ་རྗེ​ེའི​ི་སྐབས་སུ་གོར་ཁའི​ི་རྒྱལོ་པོ་དང་ཞི​ི་ཆེིངས་བྱས་ཏེ་གླིོ་ཡུལོ་བལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་རྒྱལོ་

ཁོངས་སུ་ཞུགས་ཏེ་ད་བར་གནས་མུས་ཡོིན།

ཡོ་ཙེ་རྒྱལོ་ཁང་གི་སྲི​ིད་དབང་ཐེོག་མར་འིཛུགས་མཁན་ནཱག་རཱཛི་འིམ་ནཱག་དེ་ཝ་ཞུ་བ་དེ་ཡོིན། ཁོང་གིས་དུས་རབས་བཅུ་

གཉོིས་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་དུ་རྒྱལོ་ས་ཡོ་ཙེའིམ་སིམ་ཛཱ་རུ་བྱས་ཏེ་སྲི​ིད་དབང་བསྐྱིངས་པར་བརྟེན། ཁོང་གི་རྒྱལོ་རྒྱུད་ལོ་ཡོ་ཙེ་ཞིེས་

ཐེོགས། ཁོང་གི་གདུང་ཁུངས་ངེས་གཏན་མེད་རུང་བོད་ཀྱི​ི་ཡོིག་ཆེ་ཁག་ཏུ་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་སྤུ་ཧྲིེང་རྒྱལོ་པོའི ི་གདུང་རྒྱུད་ཡོིན་ པར་གསལོ། ནཱག་དེ་ཝའི​ི་རྒྱལོ་རྒྱུད་ཚོ​ོས་སྟེོབས་ཤུགས་རྒྱ་སྐྱིེད་བྱས་ཏེ་གླིོ་དང་དོལོ་པོ་སོགས་མངའི་འིོག་ཏུ་བཅུག་པ་དང། གུང་

ཐེང་རྒྱལོ་པོ་དང་དབང་ཆེའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་བསྟུད་མར་བྱས་པས་སྲི​ིད་དབང་ཉོམས་རྒུད་དུ་སོང། དུས་རབས་བཅོ​ོ་ལྔ་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་དུ་ ཡོ་རྩེ་རྒྱལོ་པོའི ི་སྲི​ིད་དབང་རྩ་མེད་དུ་གྱུར་རྗེ​ེས། འིཛུམ་ལོང་ཞིེས་པའི​ི་རྒྱལོ་ཕྲན་གསར་པ་ཞི​ིག་བྱུང་བ་རེད།

གླིོ་དོལོ་ཡོ་ཙེ་གསུམ་ཆེབ་སྲི​ིད་དང། དཔལོ་འིབྱོར། ལྷག་པར་དུ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཐེད་བོད་དང་འིབྲེ​ེལོ་འིདྲིས་ཤེ ིན་ཏུ་ཆེ​ེ་བ། སྔོ་དུས་

ཡུལོ་ལུང་དེ་ཚོ​ོ་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་གུ་གེ་རྒྱལོ་པོའི ི་ཁྱབ་ཁོངས་ཡོིན་པ་དང། རིམ་པས་ཁྲོིམས་འིགོ་རང་བཙན་དུ་གྱུར་ཀྱིང་བོད་དང་ཆེབ་

སྲི​ིད་ཐེད་འིབྲེ​ེལོ་བ་མུ་མཐུད་དེ་གནས་ཡོ​ོད། ལྷག་པར་དུ་གུང་ཐེང་རྒྱལོ་པོ་དང་གླིོ་རྒྱལོ་པོ་གཉོིས་དབར་གཉོེན་འིབྲེ​ེལོ་ཡོང་བྱུང་ ཡོ​ོད། བལོ་ཡུལོ་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་བལོ་བོད་ཚོ​ོང་ལོམ་དེ་ཡོང་གླིོ་དང་ཡོ་ཙེ་ཁུལོ་དུ་ཡོ​ོད་པས་ཡུལོ་གཉོིས་དབར་དངོས་

ཟོག་བརྗེ​ེ་ཚོ​ོང་གི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཟབ་མོ་ཡོ​ོད།

གླིོ་རྒྱལོ་ཨ་མ་དཔལོ་གྱི​ིས་ངོར་ཆེ​ེན་ཀུན་དགའི་བཟང་པོ་གླིོ་ཡུལོ་དུ་ཐེ​ེངས་གཉོིས་གདན་དྲངས་པ་དང། ཐུབ་བསྟེན་བཤེད་

སྒྲུབ་དར་རྒྱལོ་གླི​ིང་ཕྱིག་བཏབ་པ་སོགས་ལོ་བརྟེན་ནས་གླིོ་ཡུལོ་དུ་ཆེོས་དང་རིག་གནས་རྒྱ་ཆེ​ེར་དར་འིཕེལོ་བྱུང། ཡོ་ཙེའི​ི་རྒྱལོ་ རྒྱུད་ཚོ​ོ་འིབྲེི་གུང་བཀའི་བརྒྱུད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོན་བདག་ཡོིན་པ་དང། འིབྲེི་གུང་པའི​ི་སྤྱིན་སྔོ་ཤེས ེ ་རབ་འིབྱུང་གནས་ལོ་ཡོ་ཙེ་རྒྱལོ་པོ་གྲགས་

པ་ལྡེས་རང་གི་མངའི་ཁོངས་སླེ་མི་ཏིལོ་ཆེ​ེན་དགོན་སོགས་ཕུལོ་བ་མ་ཟད། ལྷག་པར་དུ་ཡོ་ཙེ་རྒྱལོ་པོ་ན་ར་སི་ཧི་བྱ་བ་ལྷ་སར་

སོང་སྟེ​ེ་༸གོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོར་མཇཱལོ་ཁ་ཞུས་པ་དང། རེའུ་སྨལོ་གྱི​ིས་ལྷ་ས་གཙུག་ལོག་ཁང་གི་ཇཱོ་བོའི ི་དབུ་ཐེོག་ཏུ་གསེར་

ཐེོག་ཕུབ་པ་སོགས་ཆེོས་རིག་གང་ཐེད་ནས་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཧི་ཅོང་ཟབ་པོ་ཡོ​ོད་དོ། །

42

བལ་ཡུལ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

དང་པོ། མིང་ཐོགོས་ཚུལ།

བལོ་ཡུལོ་ཞིེས་པའི​ི་མིང་འིདི་ཇཱི་ལྟར་ཐེོགས་

མིན ་ཁ་གསལོ་མེད ་རུང། དུས་རབས་བདུན་ པ་བརྒྱད་པ་ཙམ་ནས་ཡུལོ་དེར་བལོ་ཡུལོ་ཞིེས་

གྲགས་པ་ཡོིག་རྙི​ིང་ཁག་ཏུ་མཇཱལོ་རྒྱུ་ཡོ​ོད། དེང་

པར་རིས། ༤་༥ རྒྱལོ་ཁང་འིདིའི​ི་མིང་ལོ་ན་ར་ཡོན་ཧི​ི་ཏི་ཞིེས་འིབོད་ཅོིང། ད་ལྟ་འིགྲེམས་ སང་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་ནེ་པཱལོ་ (Nepal) ཞིེས ་ སྟེོན་ཁང་དུ་བསྒྱུར་ཡོ​ོད། ཐེོག་མའི​ི་ཆེར་གནས་འིདི་སྐུ་དྲག་ཅོིག་གི་ཁྱིམ་གཞི​ིས་ཡོིན་ཀྱིང། གྲགས་པའི​ི་མིང་འིདི་ཐེོགས་ཚུལོ་ལོ་ཤེོད་ཚུལོ་མི་ དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་མཇུག་ནས་བལོ་པོའི ི་རྒྱལོ་པོ་རིམ་པས་གནས་འིདིར་བཅོའི་ སྡོ​ོད་བྱེད་འིགོ་བཙུགས། ད་ལྟའི​ི་རྒྱལོ་ཁང་འིདི་དུས་རབས་ཉོི་ཤུ ་པའི​ི་དུས་དཀྱི​ིལོ་ལོ་རྒྱལོ་ འིདྲ་བ་འིགའི་ཤེས་ཡོ​ོད། ཁ་ཅོིག་གིས་ནེ་ཡོི་མིང་ པོ་མ་ཧི​ིནྡྲས་གསར་དུ་བརྒྱབ་པ་ཞི​ིག་ཡོིན།

ཅོན་དྲང་སྲིོང་ཞི​ིག་གི་མིང་ཡུལོ་ལོ་ཐེོགས་ཏེ་ནེ་

པཱལོ་ཞིེས་གྲགས་པ་དང། ནེ་ནི་དྲང་སྲིོང་ནེ་དང། པཱལོ་ནི་འིཚོ​ོ་སྐྱིོང་ངམ་སྲུང་སྐྱིོབ་ཀྱི​ི་དོན་ལོ་གོ་བར་བཤེད། ཁག་གཅོིག་གིས་ ི ་གཞི​ིས་ཆེགས་ཤེངི ། རྒྱལོ་སྲི​ིད་ཡུན་རིང་བསྐྱིངས་པས་ གནའི་བོའི ི་དུས་སུ་ཡུལོ་དེར་ནེ་ཝཱ་རི་ (Newari) ཞིེས་པའི​ི་མི་རིགས་ཤེག

རིགས་ཀྱི​ི་མིང་ཡུལོ་ལོ་ཐེོགས་པར་བཤེད་དོ། ། གོཉེིས་པ། ས་བབ་ཆེགོས་ཚུལ།

བལོ་ཡུལོ་ནི་བྱང་ཕྱིོགས་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་དུ་ཆེགས་ཡོ​ོད་ཅོིང། ཡུལོ་དེ་བོད་དང་ལོ་ཕར་རྒྱབ་ཚུར་རྒྱབ་ཡོིན་པ་དང། བལོ་

ཡུལོ་གྱི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་རྒྱ་ཐེང་ཁུལོ་རྒྱ་གར་དང་ས་འིབྲེ​ེལོ་རེད། ཤེར་ཕྱིོགས་སུ་འིབྲེས་ལྗོངས་དང་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་རྒྱ་གར་ཨུཏྟརཱ་

ཁནྜ་མངའི་སྡོེའི​ི་ས་འིབྲེ​ེལོ་རེད། ཡུལོ་དེའི​ི་ཆེ་སྙོ​ོམས་ས་བབ་མཐེོ་ཚོད་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ངོས་ནས་མི་ཊར་ ༣༠༠༠ ལྷག་ཙམ་ཡོིན་པ་

དང། ཡུལོ་དེའི་ི འིཚོ​ོ་རྟེན་གཙོ་བོ་ཞི​ིང་ལོས་ཡོིན་ཡོང་ཡུལོ་མི་ཚོ​ོས་འིབྲེོག་ལོས་དང་བཟོ་ལོས་ཀྱིང་བྱེད། ཁུལོ་དེར་རི་བོ་ཇཱོ་མོ་གླིང་

མ་སོགས་གངས་རི་གྲགས་ཆེ​ེ་བ་མང་པོ་དང། དེ་དག་ལོས་བཞུར་བའི​ི་ཀོ་ཤེི་གཙང་པོ་དང། བྷག་མ་ཏི་གཙང་པོ་སོགས་རྒྱུག་

ཆུ་མང་པོ་ཡོ​ོད་དོ། །

གོསུམ་པ། བལ་ཡུལ་གྱི​ི་ལོ་རྒྱུས།

བལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡོིག་ཆེའི​ི་ནང་གསལོ་བར་གཞི​ིགས་ན་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༣༠༠ ནས་ ༡༢༠༠ བར་ལཱི་ཆཱི​ི་ཝིའི​ི་རྒྱལོ་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་ཡུལོ་

དེར་དབང་བསྒྱུར་བྱས་པ་དང། དེ་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༠༠ ནས་ ༡༧༦༩ བར་མཱི་ལཱ་ (Malla) རྒྱལོ་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་དབང་བསྒྱུར། མཱི་ལཱ་རྒྱལོ་

རྒྱུད་ཀྱི​ིས་བལོ་ཡུལོ་ལོ་དབང་བསྒྱུར་པའི​ི་དུས་ཡུན་རིང་ཆེབ་སྲི​ིད་དང། དཔལོ་འིབྱོར། རིག་གནས། དམག་དོན་སོགས་གང་ཅོིར་

ཡོར་རྒྱས་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང། དུས་རབས་བཅུ་བཞི​ི་པའི​ི་མཇུག་ཙམ་ལོ་བལོ་ཡུལོ་རྒྱལོ་ཁབ་དེ་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་ལོམ་ལུགས་གཅོིག་གི་འིོག་

43

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཏུ་ཆེགས་ཀྱིང། རིང་པོར་མ་ཐེོགས་པར་དུམ་བུ་གསུམ་དུ་གྱིེས། དེ་ཡོང་ཀ་ཐེ་མན་གྲུ་དང། པཱ་ཏན། བྷག་ཏ་པུར་བཅོས་ཡོིན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༧༩ ལོ​ོར་གོར་རྒྱལོ་པཱི་ཐེི་ཝི་ན་ར་ཡོན་ (Prithvi Narayan) གྱི​ིས་བལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་རྒྱལོ་ཕྲན་ཆེ​ེན་པོ་གསུམ་པོ་གཅོིག་

ཏུ་བསྒྲི​ིལོ་ནས་གོར་ཥ་ རྒྱལོ་ཁབ་གསར་འིཛུགས་གནང། ཁོང་གི་མི་རྒྱུད་ཀྱི​ིས་ལོ​ོ་ངོ་སུམ་བརྒྱ་ལྷག་རིང་བལོ་ཡུལོ་ལོ་དབང་ བསྒྱུར་བྱས་སོ། །

བོད་དང་བལོ་ཡུལོ་གཉོིས་དབར་ལོ་གནའི་སྔོ་མོ་ནས་ཆེབ་སྲི​ིད་དང། རིག་གནས། དཔལོ་འིབྱོར་སོགས་ཕྱིོགས་གང་སར་

འིབྲེ​ེལོ་བ་ཧི་ཅོང་ཟབ་མོ་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ་ཡོང་ཆེོས་རྒྱལོ་སྲིོང་བཙན་སྒོམ་པོས་བལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་ངོ་ལོ​ོག་ཞིོད་འིཇཱགས་མཛིད་པ་དང།

བལོ་བཟའི་ཁྲོི་བཙུན་ཁབ་ཏུ་བཞིེས་པར་བཙུན་མོ་ཁོང་གིས་ལྷ་སའི​ི་མཁར་དམར་པོ་དང། ལྷ་ས་གཙུག་ལོག་ཁང་སོགས་གསར་

བཞིེངས་གནང་བར་ནུས་ཤུ གས་ཆེ​ེན་པོ་བཏོན་པ་དེ་ཡོིས་ཡུལོ་གཉོིས་དབར་ཆེབ་སྲི​ིད་དང། ནང་ཆེོས། ལྷག་པར་ལྷ་ཁང་དང།

རྟེན་བཞིེངས་སོགས་ཀྱི​ི་ལོག་རྩལོ་ཐེད་ཕན་ནུས་ཧི་ཅོང་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་ཡོ​ོད།

བོད་དང་བལོ་ཡུལོ་གཉོིས་ས་འིབྲེ​ེལོ་ཡོིན་པར་བརྟེན་གནའི་སྔོ་མོ་ནས་དངོས་ཟོག་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་དང་འིབྲེ​ེལོ་བ་དམ་ཟབ་ཡོ​ོད། དེ་ཡོང་

བལོ་བོད་ཚོ​ོང་ལོམ་སྐྱི​ིད་གྲོང་དང། གཉོའི་ལོམ་སོགས་བརྒྱུད་ནས་བོད་ཀྱི​ི་དངོས་ཟོག་གཙོ་བོ་ཚྭ་དང། སྣོམ་བུ། བལོ་སོགས་ཕྱི​ིར་

འིཚོ​ོང་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང། བལོ་ཡུལོ་ནས་འིབྲེས་དང། རས་ཆེ། སྨན་རྫོས་སོགས་ནང་འིདྲེན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཞིན་ཡོང་བལོ་

ཡུལོ་མཆེོད་རྟེན་རྣམ་གསུམ་ཉོམས་གསོ་ཞུ་བ་དང། སྐུ་དཀར་གསོལོ་རྒྱུ་སོགས་བོད་གཞུང་ནས་གནང་ལོམ་ཡོ​ོད་པ་དང། རྟེན་

བཞིེངས་པ་བལོ་ཡུལོ་དུ་ཕེབས་སྐབས་བཞུགས་གནས་དང། རྟ་ཁལོ་སོགས་ཀྱི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་བལོ་ཡུལོ་གཞུང་ནས་འིཐུས་ཚོང་

གནང་སྲིོལོ་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༠ ཙམ་ནས་བལོ་ཡུལོ་དུ་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ངོ་རྒོ​ོལོ་ལོས་འིགུལོ་འིགོ་ཚུགས་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༡ ལོ​ོར་བལོ་ཡུལོ་

རྒྱལོ་ཁང་དུ་རྒྱལོ་པོ་བེ་རནྡྲ་དང། བཙུན་མོ་འིཁོར་བཅོས་ དམར་གསོད་ཀྱི​ི་ཡོ་ང་བའི​ི་དོན་རྐྱེ​ེན་བྱུང་སྟེ​ེ་ཡུལོ་དེའི​ི་

ཆེབ་སྲི​ིད་ཧི་ཅོང་ཉོམས་དམས་སུ་གྱུར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༨ ལོ​ོར་དམར་ཤེ ོག་ཚོ​ོགས་པས་སྣོེ་ཁྲོིད་པའི​ི་གྱིེན་ལོ​ོག་ཤེོག་ ཁག་གིས་རྒྱལོ་པོའི ི་རིང་ལུགས་མེད་པ་བཟོ་ཐུབ་པ་བྱུང་

པར་རིས། ༤་༦ འིབྲེས་ལྗོངས་ཆེོས་རྒྱལོ་རིམ་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁང།

44

སྟེ​ེ། ལོ​ོ་དེར་རྒྱལོ་པོ་མཐེའི་མ་རྒྱ་ནནྡྲ་ཁྲོི་ལོས་ཕབ་སྟེ​ེ་མང་ གཙོའི​ི་གཞུང་དབུ་བརྙིེས་སོ། །

འབྲིས་ལྗོངས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

དང་པོ། མིང་ཐོགོས་ཚུལ།

སྔོ་མོ་འིབྲེས་ལྗོངས་དང་ཉོེ་འིཁོར་གྱི​ི་ཡུལོ་སྡོེ་རྣམས་མོན་ནམ་ལྷོ་མོན་གྱི​ི་ཁོངས་སུ་གཏོགས། དེང་སང་འིབྲེས་ལྗོངས་སུ་

གྲགས་པའི​ི་མིང་ཆེ་ཚོང་ནི་སྦས་ཡུལོ་འིབྲེས་མོ་གཤེོངས་ཡོིན་པར་གསལོ། དེ་ལྟར་འིབོད་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ནི། ཡུལོ་དེར་གཏེར་

མང་པོ་སྦས་ཡོ​ོད་པ། ལོ​ོ་འིབྲེས་སྐྱིེ་བཟང་བ། ལུང་གཤེོངས་རྒྱ་ཆེ​ེ་བ་བཅོས་ལོ་བརྟེན་ནས་རེད། ཡོང་ཤེོད་རྒྱུན་གཞིན་ཞི​ིག་ནི།

ཁུལོ་དེར་འིབྲེས་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་ཏོག་བཟང་བས་དེ་ལྟར་ཐེོགས་པར་འིདོད། དེང་ནུབ་ཕྱིོགས་པས་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་སི་ཀེམ་ (Sikkim) ཞིེས་འིབོད་པ་ནི་དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པ་ཙམ་ནས་ཐེོགས་པ་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་དང། དེ་ཡོང་ལོིམ་བུའི​ི་སྐད་ཀྱི​ི་སུ་ཀིམ་ (Su Khim) ཞིེས་པའི​ི་སྒྲི་ཟུར་ཆེག་ཡོིན་པར་བཤེད། གོཉེིས་པ། ས་བབ་ཆེགོས་ཚུལ།

འིབྲེས་ལྗོངས་ནི་བོད་ཀྱི​ི་གམ་པ་རྫོ​ོང་གི་ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་

ཆེགས་ཡོ​ོད་ཅོིང། དེའི​ི་ཤེར་མཐེའི་གྲོ་མོ་དང་འིབྲེ​ེལོ་ཡོ​ོད་པ་

དང། ལྷོ་མཐེའི་རྡོ​ོ་རྗེ​ེ་གླི​ིང་དང་ཀ་སྦུག ནུབ་མཐེའི་བལོ་ཡུལོ་

ལོ་འིབྲེ​ེལོ་ཡོ​ོད། ཆེ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་ས་བབ་མཐེོ་ཚོད་ལོ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་

ངོས་ནས་མི་ཊར་ ༢༧༠༠ ཙམ་ཟིན། ཁུལོ་དེའི​ི་འིཚོ​ོ་ཐེབས་ ལོས་རིགས་གཙོ་བོ་ཞི​ིང་ལོས་ཡོིན་པ་དང། ས་མ་འིབྲེོག་དང་

པར་རིས། ༤་༧ བཀྲ་ཤེིས་ཆེོས་རྫོ​ོང། རྫོ​ོང་འིདི་ནི་འིབྲུག་གི་རྒྱལོ་ས་ཐེིམ་ ཕུ་རུ་ཆེགས་ཤེ ིང་སྡོེ་སྲི​ིད་རིམ་པའི​ི་ཆེོས་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ལྟེ་གནས་གལོ་ཆེ​ེ་བ་ གངས་ཅོན་མཛིོད་ལྔ་ (Kanchenjunga) ཞིེས་འིཛིམ་གླི​ིང་ནང་ ཞི​ིག་ཡོིན། རྫོ​ོང་འིདི་ཐེོག་མར་དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི​ི་ནང་ཞིབས་དྲུང་ གི་གངས་རི་མཐེོ་ཤེོས་གསུམ་པ་ཡོིན་པ་དེ་དང། བཀྲ་ཤེིས་ དག་དབང་རྣམ་རྒྱལོ་གྱི​ིས་ཕྱིག་བཏབ་པ་དང། དེ་རྗེ​ེས་འིབྲུག་གི་སྡོེ་སྲི​ིད་ རིམ་པས་རྒྱ་སྐྱིེད་གནང།

ཕྱུགས་རིག ས་གསོ་ སྐྱིོང ་བྱེད ་མཁན་ཡོང་ཡོ​ོད ། ཁུལོ་དེར ་

བྲེག་གཙང་པོ་(Tista river) སོགས་གངས་རི་དང་རྒྱུག་ཆུ་

མང་པོ་ཡོ​ོད།

གོསུམ་པ། འིབྲས་ལྗོ​ོངས་ཀྱི​ི་ལོ་རྒྱུས།

དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི​ི་ནང་འིབྲེས་ལྗོངས་ཆེོས་རྒྱལོ་རིམ་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་འིགོ་མ་ཚུགས་གོང་ལོ། ཁུལོ་དེ་ཡུལོ་དཔོན་

དང་བློ་ཁག་ཚོ​ོས་དབང་ལུང་སྒྱུར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༤༦ ལོ​ོར་ཆེོས་རྒྱལོ་དང་པོ་ཕུན་ཚོ​ོགས་རྣམ་རྒྱལོ་ཡུལོ་དེའི​ི་རྒྱལོ་པོར་

བཀུར་བ་ནས་བཟུང་ཆེོས་རྒྱལོ་རིམ་བྱོན་བཅུ་ལྷག་གིས་ཡུལོ་དེའི​ི་སྲི​ིད་དབང་བསྐྱིངས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༦༡ ཙམ་ལོ་ཁུལོ་དེར་རྒྱ་

45

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

གར་ཨིན་གཞུང་གི་ཐེ​ེ་བྱུས་སླེབ་འིགོ་ཚུགས་ཏེ་རིམ་པས་ཡུལོ་དེའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དབང་ཆེ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་རྒྱ་གར་ཨིན་གཞུང་གི་ ལོག་ཏུ་ཤེོར་རོ།།

འིབྲེས་ལྗོངས་དང་བོད་བར་ལོ་ཆེོས་དང། ཆེབ་སྲི​ིད། རིག་གཞུང། ཚོ​ོང་སོགས་ཕྱིོགས་མང་པོ་ནས་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཟབ་མོ་ཡོ​ོད།

དེ་ཡོང་འིབྲེས་ལྗོངས་སུ་ནང་ཆེོས་དར་སྤེ​ེལོ་གནང་བ་པོ་ལྷ་བཙུན་ནམ་མཁའི་འིཇཱིགས་མེད་བོད་ནས་ཕེབས་ཡོ​ོད་པ་དང། འིབྲེས་ ལྗོངས་ཆེོས་རྒྱལོ་གྱི​ི་གདུང་ཁུངས་ཡོང་བོད་མི་ཉོག་ནས་མཆེ​ེད་པར་འིདོད། ལྷག་པར་དུ་འིབྲེས་ལྗོངས་ཆེོས་རྒྱལོ་རིམ་པའི​ི་བཙུན་ མོ་བོད་ནས་བསུ་བ་དང། བོད་གཞུང་ནས་ཆེོས་རྒྱལོ་ལོ་གཞུང་གི་དཔོན་གནས་རིམ་པ་བཞི​ི་པ་དང། གཞི​ིས་ཀའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་

གནང་བ་སོགས་ཡུལོ་གཉོིས་དབར་དམིགས་བསལོ་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྟགས་མཚོན་རེད། གཞིན་འིབྲེས་ལྗོངས་བརྒྱུད་བོད་ དུ་ཕྱི​ིའི​ི་དངོས་ཟོག་ནང་འིདྲེན་དང། བོད་ཀྱི​ི་ཐེོན་རྫོས་ཕྱི​ིར་དབོར་འིདྲེན་བྱེད་པ་སོགས་ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་ཐེད་ལོའིང་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཤུ གས་ ཆེ​ེན་ཡོ​ོད་དོ། ། འབྲུག

དང་པོ། མིང་ཐོགོས་ཚུལ།

འིབྲུག་ཡུལོ་ཞིེས་འིབོད་པའི​ི་ཡུལོ་དེ་གནའི་དུས་མོན་ཡུལོ་གྱི​ི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་དང། དུས་རབས་བཅུ་གཅོིག་པའི​ི་རྗེ​ེས་

ནས་བཟུང་ལྷོ་མོན་དུ་གྲགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༡༦ ཙམ་ལོ་འིབྲུག་པ་བཀའི་བརྒྱུད་ཀྱི​ི་ཞིབས་དྲུང་ངག་དབང་རྣམ་རྒྱལོ་གྱི​ིས་ལྷོ་མོན་ དབང་དུ་བསྒྱུར་ཏེ་འིབྲུག་པ་བཀའི་བརྒྱུད་གཙོ་བོར་འིཛི​ིན་པའི​ི་ཆེོས་སྲི​ིད་གཉོིས་ལྡན་གྱི​ི་གཞུང་བཙུགས་པར་མཛིད་པས་ཁུལོ་

དེར་ལྷོ་འིབྲུག་གམ། འིབྲུག་ཡུལོ་ཞིེས་ཆེོས་མིང་ཡུལོ་ལོ་ཐེོགས་པར་བཤེད། གོཉེིས་པ། ས་བབ་ཆེགོས་ཚུལ།

འིབྲུག་ནི་བོད་ཀྱི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་ཆེགས་ཤེངི ། ཡུལོ་དེའི་ི ཤེར་ཕྱིོགས་མོན་རྟ་དབང་དང། ལྷོ་ཕྱིོགས་ཨ་སམ། ནུབ་ཕྱིོགས་འིབྲེས་

ལྗོངས་དང་ས་འིབྲེ​ེལོ་ཡོིན། སྤྱི​ིའི​ི་ས་བབ་ནི་བྱང་ཕྱིོགས་མཐེོ་ཞི​ིང་ལྷོ་ཕྱིོགས་དམའི་ཙམ་དང། ཆེ་སྙོ​ོམས་ས་བབ་མཐེོ་ཚོད་ལོ་རྒྱ་

མཚོ​ོའི​ི་ངོས་ནས་མི་ཊར་ ༢༥༠༠ ཙམ་ཟིན། ཁུལོ་དེའི​ི་འིཚོ​ོ་ཐེབས་གཙོ་བོ་ཞི​ིང་ལོས་ཡོིན་པ་དང། ས་མ་འིབྲེོག་དང་འིབྲེོག་ལོས་ གཉོེར་མཁན་ཡོང་ཡོ​ོད། ཁུལོ་དེར་གངས་དཀར་སྤུན་གསུམ་གྱི​ིས་གཙོས་གངས་རི་མང་པོ་དང། ཕོ་ཆུ་མོ་ཆུས་གཙོས་རྒྱུག་ཆུ་ མང་པོ་ཡོ​ོད།

གོསུམ་པ། འིབྲུགོ་གོི་ལོ་རྒྱུས།

ཞིབས་དྲུང་ངག་དབང་རྣལོ་རྒྱལོ་གྱི​ིས་འིབྲུག་ཡུལོ་གཅོིག་གྱུར་མ་གནང་གོང། ཡུལོ་དཔོན་དང་ཆེོས་བརྒྱུད་ཁག་གི་བློ་ཆེ​ེན་

རྣམ་པས་ཡུལོ་སྡོེ་ཆུང་ཆུང་རེར་དབང་ལུང་སྒྱུར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༢༩ ལོ​ོར་ཞིབས་དྲུང་ངག་དབང་རྣལོ་རྒྱལོ་གྱི​ིས་སྲི​ིན་

རྡོ​ོ་ཁར་ཕོ་བྲེང་ཕྱིག་བཏབ་པ་དང། དེ་རྗེ​ེས་བསྟེན་འིཛི​ིན་འིབྲུག་རྒྱལོ་སྡོེ་སྲི​ིད་དུ་བསྐོ་གཞིག་མཛིད་པར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༦ ལོ​ོ་བར་

46

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྡོེ་སྲི​ིད་རིམ་པ་ལྔ་བཅུ་ལྷག་གིས་འིབྲུག་གི་ཆེབ་སྲི​ིད་བསྐྱིངས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༧ ལོ​ོར་འིབྲུག་གི་ལྷ་སྡོེ་མི་སྡོེ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ིས་ཀྲོང་

ས་དཔོན་སློབ་ཨོ་རྒྱན་དབང་ཕྱུག་མཆེོག་འིབྲུག་གི་བརྒྱུད་འིཛི​ིན་རྒྱལོ་པོར་གཟེངས་བསྟེོད་མཛིད་པ་ནས་བཟུང། ཨོ་རྒྱན་དབང་ ཕྱུག་མི་རབས་ཀྱི​ིས་འིབྲུག་གི་རྒྱལོ་པོ་གནང་མུས་ཡོིན་ནོ། །

དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་དུ་ལྷོ་མོན་དུ་འིབྲུག་རྒྱལོ་ཁབ་དང། ལྷ་སར་བོད་གཞུང་དགའི་ལྡན་ཕོ་བྲེང་དབུ་བརྙིེས་ཏེ་

རིང་པོར་མ་སོང་བར། ཡུལོ་གཉོིས་དབར་ལོ་དམག་འིཐེབ་བྱུང་སྟེ​ེ་འིབྲེ​ེལོ་བ་དེ་ཙམ་བཟང་པོ་མེད་རུང། ༸རྒྱལོ་བ་བསྐལོ་བཟང་ རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་སྐུ་དུས་སུ་འིབྲུག་ཏུ་ནང་འིཁྲུགས་བྱུང་བར། ༸གོང་ ས་མཆེོག་ནས་སྐུ་ཚོབ་མངགས་གཏོང་གནང་སྟེ​ེ་འིདུམ་འིགྲིག་

གནང་བ་དང། བོད་གཞུང་ནས་ལོ​ོ་ཕྱིག་དང། དབྱར་མཇཱལོ་ཞུ་

མིར་གཏན་འིཇཱགས་ལོམ་ཡོིག མཚོེར་ཤེ ག་སོགས་ཀྱི​ི་མཐུན་

རྐྱེ​ེན་སྦྱོར་རྒྱུའི​ི་ཞིལོ་བཞིེས་གནང་བར། འིབྲུག་གཞུང་ནས་སྐུ་ ཚོབ་མངགས་ཏེ་༸གོང་ས་མཆེོག་ལོ་ཐུགས་རྗེ​ེ་ཆེ​ེ་ཞུ་མཛིད་

པ་བཅོས་ཀྱི​ིས་བོད་འིབྲུག་དབར་ཆེབ་སྲི​ིད་དང། རིག་གནས། པར་རིས། ༤་༨ རྟ་དབང་དགོན་པའི​ི་མཚོན་ཆེ་ཚོང་ལོ་དགའི་ལྡན་རྣམ་

དཔལོ་འིབྱོར་སོགས་ཕྱིོགས་གང་ས་ནས་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཇཱེ་བཟང་དུ་ རྒྱལོ་ལྷ་རྩེ་ཞིེས་ཞུ། དགོན་འིདི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༨༠ ལོ​ོར་མེ་རག་བློ་མ་བློ​ོ་གྲོས་ གྱུར།

རྒྱ་མཚོ​ོ་ཞུ་བས་ཕྱིག་བཏབ་པའིོ།།

འིབྲུག་སྤེ་གྲོར་ཆེོས་རྒྱལོ་སྲིོང་བཙན་སྒོམ་པོས་ཕྱིག་བཏབ་པར་གྲགས་པའི​ི་སྐྱི​ིད་ཆུ་ལྷ་ཁང་དང། གུ་རུ་རིན་པོ་ཆེ​ེས་བྱིན་གྱི​ིས་

བརླབས་པའི​ི་གནས་གྲགས་ཅོན་སྟེག་ཚོང་སོགས་གནས་བྱིན་ཅོན་མང་པོ་དང། ཐེིམ་ཕུ་བཀྲ་ཤེིས་ཆེོས་རྫོ​ོང་དང། པུ་ན་ཁ་རྫོ​ོང། སྤེ་གྲོ་རྫོ​ོང་སོགས་གནའི་བོའི ི་རིག་དངོས་ཁྱད་པར་ཅོན་དུ་མ་ཡོ​ོད་དོ། ། མོན།

དང་པོ། མིང་ཐོགོས་ཚུལ།

སྔོ་མོ་མོན་ཞིེས་པ་བོད་ཀྱི​ི་ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་ཆེགས་པའི​ི་འིབྲུག་དང། རྟ་དབང། མཚོ​ོ་སྣོ་སོགས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་མིང་ཡོིན་ཡོང། དེང་རྟ་དབང་

དང། མཚོ​ོ་སྣོ་ཁུལོ་གྱི​ི་པད་མ་བཀོད་པའི​ི་ཁུལོ་ཙམ་ལོ་མོན་ཞིེས་དང་དེ་ཁུལོ་དུ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེད་མི་ལོ་མོན་པ་ཞིེས་གྲགས།

སྤྱི​ིར་མོན་ཞིེས་པའི​ི་མིང་དེ་གནའི་སྔོ་མོ་ནས་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ་ནའིང། དེའི​ི་འིབྱུང་ཁུངས་དང། གོ་དོན་གྱི​ི་སྐོར་ལོ་གཅོིག་གྱུར་

གྱི​ི་གསལོ་ཁ་མེད། ཁག་གཅོིག་གིས་མུན་པ་ཞིེས་པའི​ི་མུན་གྱི​ི་གཟུགས་འིགྱུར་བར་བཤེད་ལོ། འིགའི་ཤེས་ཀྱི​ི་རྒྱ་སྐད་ཀྱི​ི་མན་ (maan) ཞིེས་པའི​ི་སྒྲི་ཟུར་ཆེགས་པ། ཡོང་འིགའི་ཤེས་ཀྱི​ིས་མོན་ཞིེས་པ་རུས་མིང་ལོའིང་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་སྲིོལོ་ཡོང་མཆེིས།

47

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

གོཉེིས་པ། ས་བབ་ཆེགོས་ཚུལ།

མོན་རྟ་དབང་གི་ཡུལོ་དེ་རྒྱ་གར་ཨ་རུ་ན་ཅོལོ་མངའི་སྡོེའི​ི་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་ཆེགས་ཤེིང། ཡུལོ་དེའི​ི་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་འིབྲུག་དང།

བྱང་ཕྱིོགས་སུ་བོད་ཀྱི​ི་ཀོང་ཡུལོ། ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་ཨ་སམ་བཅོས་དང་ས་འིབྲེ​ེལོ་ཡོིན། ཁུལོ་དེའི​ི་ས་བབ་ཀྱི​ི་ཆེ་སྙོ​ོམས་མཐེོ་ཚོད་རྒྱ་

མཚོ​ོའི​ི་ངོས་ནས་མི་ཊར་ ༢༥༠༠ ལྷག་ཙམ་དང། འིཚོ​ོ་ཐེབས་གཙོ་བོ་ཞི​ིང་ལོས་དང་ཕྱུགས་རིགས་གཉོེར་སྐྱིོང་ཡོང་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཡུལོ་དེའི​ི་ནང་དུ་རྟ་དབང་གཙང་པོ་དང། གངས་རི་ཚོངས་དབྱངས་རྒྱ་མཚོ​ོས་གཙོས་རྒྱུག་ཆུ་དང་གངས་རི་མང་པོ་ཡོ​ོད། གོསུམ་པ། མོནོ་གྱི​ི་ལོ་རྒྱུས།

སྤྱི​ིར་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡོིག་ཆེ་ཁག་ཏུ་མོན་ཡུལོ་དེ་རྒྱལོ་པོ་ཀ་ལོ་དབང་པོའི ི་རྒྱལོ་ཕྲན་མཎྜལོ་སྒོང་ཡོིན་ཚུལོ་དང། བཙན་པོ་ཁྲོི་ལྡེ་སྲིོང་ བཙན་གྱི​ི་སྲིས་གཙང་མ་ཡུལོ་དེར་སྤྱུགས་ཚུལོ་སོགས་འིཁོད་ཡོ​ོད། བོད་བཙན་པོའི ི་སྲི​ིད་དབང་ཐེོར་ཞི​ིག་ཏུ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་རྗེ​ེས་ལོ་ཡུལོ་དེའི​ི་

ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལོ་གསལོ་པོ་མེད་རུང། ཡོིག་ཆེ་ལོ་ལོར་ལྷ་ སྲིས་གཙང་མའི​ི་སྲིས་བགྲེས་པ་ཁྲོི་མི་ལྷའི​ི་དབང་ཕྱུག་ལོ་འིོག་ཡུལོ་

གསུམ་དུ་གནས་སྤེོས་ཏེ་གཞི​ིས་ཆེགས་པ་དང། ཁོང་གི་གདུང་རྒྱུད་ ལོ་ལྷའུ་ཁམས་པ་ཇཱོ་བོ་དང། བེར་མཁར་ཇཱོ་བོ། རུས་པོའི ི་མཁར་ཇཱོ་

པར་རིས། ༤་༩ ༸རྒྱལོ་མཆེོག་སྐུ་ཕྲེང་དྲུག་པ་སྐུ་འིཁྲུངས་ས་ཨོ་ བོ། དཔའི་བོ་གདུང་ཇཱོ་བོ་ཞིེས་པ་སོགས་རིམ་པས་བྱུང་སྟེ​ེ་མོན་ཡུལོ་ རྒྱན་གླི​ིང།

གྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་གནང་བ་གསལོ།

མོན་ཡུལོ་དུ་བོད་ཀྱི​ི་ཆེོས་བརྒྱུད་དར་སྔོ་ཤེོས་ནི་རྙི​ིང་མ་ཡོིན་ཡོང། དུས་རབས་བཅུ་གཉོིས་པའི​ི་ནང་དུ་བཀའི་བརྒྱུད་པའི​ི་

བསྟེན་པ་ཆེ​ེས་ཆེ​ེར་དར་བ་དང། དེའི​ི་མཇུག་ཏུ་རྙི​ིང་མའི​ི་བསྟེན་པ་སླར་ཡོང་དར་སྤེ​ེལོ་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ་ནས་རིམ་བཞི​ིན་

མོན་ཡུལོ་གྱི​ི་མེ་རག་བློ་མ་རིམ་བྱོན་དང་༸རྒྱལོ་བ་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་དབར་འིབྲེ​ེལོ་བ་བྱུང་སྟེ​ེ་ཁུལོ་དེར་དགེ་ལུགས་པའི​ི་བསྟེན་པ་

དར་རྒྱས་བྱུང། ལྷག་པར་དུ་མེ་རག་བློ་མ་བློ​ོ་གྲོས་རྒྱ་མཚོ​ོས་༸གོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོའི ི་རྒྱབ་སྐྱིོར་ལོ་བརྟེན་ནས་རྟ་དབང་དགའི་ ལྡན་རྣམ་རྒྱལོ་ལྷ་ཚོེ་དགོན་བཞིེངས་པ་དང། ༸གོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོས་ཁོང་ལོ་ཤེ​ེ་བམ་གནང་སྟེ​ེ་ཡུལོ་དེའི​ི་འིཚོ​ོ་འིཛི​ིན་དུ་བསྐོ་

གཞིག་གནང་བ་ནས་བཟུང། ཁུལོ་དེར་དགེ་ལུགས་པའི​ི་བསྟེན་པ་དར་རྒྱས་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བྱུང་བ་དང་ལྷན། ཡུལོ་དེའི​ི་འིཚོ​ོ་འིཛི​ིན་ བོད་གཞུང་དགའི་ལྡན་ཕོ་བྲེང་གིས་གནང་སྲིོལོ་བྱུང་བའིོ། །

མོན་ཡུལོ་དང་བོད་དབར་ཆེོས་དང་རིག་གཞུང་ཕྱིོགས་གང་ཐེད་ནས་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཟབ་མོ་ཡོ​ོད་པ་བོད་ཀྱི​ི་རྙི​ིང་མ་དང། བཀའི་

བརྒྱུད་པའི​ི་ བློ་ཆེ​ེན ་མང་པོས ་ཡུལོ་དེར ་ཞིབས་ཀྱི​ིས ་བཅོག་ཡོ​ོད ་པ་དང། ལྷག་པར་དུ་༸རྒྱལོ་བ་སྐུ་ཕྲེང ་དྲུག་པ་ཁུལོ་དེར ་

འིཁྲུངས་པ་ནས་༸གོང་ས་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་དང་དམིགས་བསལོ་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ། དེ་མིན་མོན་བོད་ས་འིབྲེ​ེལོ་ཡོིན་ པ་དེས་ཡུལོ་གཉོིས་དབར་ཚོ​ོང་ལོས་སོགས་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཟབ་མོ་ཡོ​ོད་པའིང་བརྗེོད་མི་དགོས་པ་རེད།

48

ས་ཁམས་རིག་པ།

དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་དུ་བོད་འིབྲུག་གཞུང་གཉོིས་མི་མཐུན་པ་ཆེ​ེ་ཆེ​ེར་གྱུར་སྟེབས། མོན་ཁུལོ་གྱི​ི་མི་དྲག་མེ་

རག་བློ་མས་བོད་གཞུང་ལོ་རྒྱབ་སྐྱིོར་ཚོད་མཐེོ་ཞུས་པར་༸གོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོའི ི་གཟིགས་མཐེོང་ཆེ​ེན་པོ་ཐེོབ་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༨༠

ལོ​ོ་ཙམ་ནས་༸གོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོའི ི་ཞིལོ་བཀོད་ལྟར་མེ་རག་བློ་མས་ཡུལོ་དེར་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་གནང་བ། ཕྱི​ིས་སུ་བོད་གཞུང་གིས་ རྟ་དབང་བློ་གཉོེར་ཞིེས་གནས་ལྔ་པའི​ི་རྩེ་དྲུང་རེ་བསྐོ་གཞིག་གིས་ཡུལོ་དེའི​ི་ཁྲོལོ་བསྡུ་ཁྲོིམས་གནོན་སོགས་ལོ་གཟིགས་རྟོགས་ གནང་བ་རེད་དོ། ། སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ཀ༽གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ིབ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རིེ་བྲི​ིས། ༡། ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་དུ་ཆེགས་པའི​ི་ཡུལོ་གྲུ་རྣམས་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྦྱོངས་ན་བོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཤེ​ེས་པར་དགེ་མཚོན་གང་ཡོ​ོད་དམ།

༢། ལོ་དྭགས། སྤྱི​ི་ཏི། ཁུ་ནུ་བཅོས་ཀྱི​ི་འིཚོ​ོ་ཐེབས་ལོ་འིདྲ་བའི​ི་ཆེ་དང། ཡུལོ་དེ་དག་གི་ཆེོས་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ལྟེ་གནས་གལོ་ཆེ​ེ་བ་རྣམས་ ངོས་ཟུངས།

༣། བལོ་ཡུལོ་དང་འིབྲུག་རྒྱལོ་ཁབ་གཉོིས་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་རབས་དབུ་བརྙིེས་ཚུལོ་ཇཱི་ལྟར་ཡོིན་པ་དང། ཡུལོ་དེ་གཉོིས་དང་བོད་ཀྱི​ི་ འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་གནས་བབ་ངོ་སྤྲོ​ོད་གྱི​ིས།

༤། མོན་རྟ་དབང་དང་༸རྒྱལོ་དབང་སྐུ་ཕྲེང་དབར་འིབྲེ​ེལོ་བ་བྱུང་ཚུལོ་ཇཱི་ལྟར་ཡོིན་ནམ། ༥། གླིོ་དོལོ་ཡོ་རྩེ་གསུམ་གྱི​ི་སྐོར་ལོ་མདོར་ཙམ་བྲེིས།

༦། ས་གནས་སོ་སོའི ི་ཡུལོ་སྲིོལོ་ཆེས་གོས་དང་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་བྱེད་སྒོ​ོ་ཞི​ིག་འིཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་དུ་སྤེ​ེལོ།

ཁ༽ མཐུན་སྦྱོ​ོརི་གྱི​ིས། ༡།

ལ་དྭགས།

སྤྱི​ི་ཏི།

༢།

ཁུ་ནུ།

སེ་ཀིམ།

༣།

སྤི​ི་ཏི།

མརི་ཡུལ།

༤།

གླིོ་བོ།

ཀིནྣཽརི ཽ །

༥།

འབྲིས་ལྗོངས།

གླིོ་སྨན་ཐང།

49

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ག༽ ས་ཁྲའི་ནང་བསྐོ​ོངས།

གཤེམ་གྱི​ི་རགས་བྲེིས་ས་ཁྲོའི​ི་ཐེོག་ཏུ་ལོ་དྭགས་དང། སྤྱི​ི་ཏི། ཁུ་ནུ། མོན། གླིོ་དོལོ་ཡོ་ཙེ། བལོ་ཡུལོ། འིབྲུག འིབྲེས་ལྗོངས་བཅོས་ གང་དུ་ཡོ​ོད་པ་བྲེིས།

50

ས་ཁམས་རིག་པ།

དཔེ་རིས། ༥་༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༤༠ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་ཏུ་གོང་མ་ཐེའི​ི་ཙུང་གི་སྲིས་མོ་འུན་ཤེིང་ཀོང་ཇཱོ་བཙུན་མོར་བསུ་བར་ཕེབས་སྐབས་ཀྱི​ི་རི་མོ།

༥། བོད་དང་རྒྱ་ནག་གི་འབྲིེལ་བ།

དང་པོ། ཐང་བོད་འབྲིེལ་བ།

སྤྱི​ིར་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡོིག་ཆེ་ཁག་ཏུ་སྤུར་རྒྱལོ་སྲིོང་བཙན་སྒོམ་པོའི ི་སྔོ​ོན་དུ་རྒྱ་བོད་གཉོིས་དབར་སྨན་རྩིས་སོགས་རིག་གནས་སྤེ​ེལོ་

རེས་ཀྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་བྱུང་བ་གསལོ་ཡོང། བོད་དང་ཐེང་གོང་མ་གཉོིས་དབར་ཆེ​ེས་ཐེོག་མའི​ི་གཞུང་གི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༣༤ ལོ​ོར་

བྱུང་ཡོ​ོད། སྐབས་དེའི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ནི་ཁྱིམ་མཚོེས་རྒྱལོ་ཁབ་ཕན་ཚུན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཙམ་ཡོིན་པ་དང། བཙན་པོ་སྲིོང་བཙན་སྒོམ་པོ་

དང། ཐེང་གོང་མ་ཐེའི​ི་ཙུང་གཉོིས་དབར་སྐྱིེས་དང་འིཚོམས་འིདྲི་ཞུ་བའི​ི་ཕོ་ཉོ་གཏོང་རེས་

གནང་བ་ཙམ་ཡོིན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༤༡ ལོ​ོར་ཐེང་གོང་མ་ཐེའི​ི་ཙུང་གི་སྲིས་མོ་འུན་ཤེིང་ཀོང་ཇཱོ་ སྤུར་རྒྱལོ་སྲིོང་བཙན་སྒོམ་པོའི ི་བཙུན་མོར་བསུས་རྗེ​ེས། ཡུལོ་གཉོིས་དབར་ཁྱིམ་མཚོེས་

རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཙམ་མ་ཡོིན་པར་གཉོེན་འིབྲེ​ེལོ་ཡོང་ཚུགས་ཏེ་བཟང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་

འིཕོ་འིགྱུར་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང། དེ་ལྟ་བུའི​ི་བཟང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ལོ་བརྟེན་ནས་ཡུལོ་གཉོིས་

དབར་ཆེབ་དཔལོ་རིག་གསུམ་བརྗེ​ེ་རེས་དང། ལྷག་པར་དུ་ཐེང་གི་ཞི​ིང་ལོས་ལོག་རྩལོ་

དང། ཤེོག་བཟོའི ི་ལོག་རྩལོ། རྒྱ་རྩིས། གསོ་རིག འིཁེལོ་ཐེག རྡོ​ོ་བཟོ་སོགས་ཀྱི​ི་ལོག་རྩལོ་ བོད་དུ་དར་ཁྱབ་ཡོ​ོང་བར་དགེ་མཚོན་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་ཡོ​ོད།

དཔེ་རིས། ༥་༢ དབོན་ཞིང་རྡོ​ོ་རིང།

51

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཐེང་བོད་གཉོིས་དབར་གཉོེན་འིབྲེ​ེལོ་བྱུང་མིན་ལོ་མ་ལྟོས་པར། སྤུར་རྒྱལོ་སྲིོང་བཙན་སྒོམ་པོས་འི་ཞི་སོགས་དབང་དུ་བསྡུས་

ཏེ་ཐེང་བོད་གཉོིས་ས་འིབྲེ​ེལོ་དུ་གྱུར་པ་དེས། ཡུལོ་གཉོིས་དགྲ་ཟླར་གྱུར་ཏེ་ས་མཚོམས་སུ་དམག་འིཐེབ་བསྟུད་མར་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ་ཡོང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༧༦༢ ལོ​ོར་སྤུར་རྒྱལོ་བཙན་པོ་ཁྲོི་སྲིོང་ལྡེའུ་བཙན་གྱི​ི་བཀའི་བཞི​ིན་བློ​ོན་ཆེ​ེན་སྟེག་སྒྲི་ཀླུ་གོང་སོགས་ཀྱི​ིས་ཐེང་གོང་

མའི​ི་རྒྱལོ་ས་ཁྲོང་ཨན་དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ་ཐེང་བོད་ས་མཚོམས་ལོ​ོང་ཤེ ན་བར་རྒྱ་བསྐྱིེད་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༨༢༣ ལོ​ོར་སྤུར་རྒྱལོ་ བཙན་པོ་ཁྲོི་རལོ་པ་ཅོན་དང་ཐེང་གོང་མ་མུའུ་ཙུང་གཉོིས་ཀྱི​ི་སྐབས་སུ། ཐེང་བོད་ཡུལོ་གཉོིས་ཡུན་རིང་དགྲ་འིཐེབ་བྱས་པས་ ཡུལོ་སོ་སོའི ི་དཔལོ་འིབྱོར་སོགས་གང་སར་གྱིོང་གུད་ཤེིན་ཏུ་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་མཐེར་ཞི​ི་གྲོས་གནང་བར་འིཆེམ་སྟེ​ེ། བོད་ཀྱི​ི་བློ​ོན་

ཆེ​ེན་ན་ལོ​ོད་སོགས་ཀྱི​ིས་ཐེང་གི་སྐུ་ཚོབ་དང་ཞི​ི་འིདུམ་རིམ་པར་བྱས་ཏེ། བོད་བོད་ཡུལོ་དང། རྒྱ་རྒྱ་ཡུལོ་ན་སྐྱི​ིད་པའི​ི་ཆེ​ེད། ཡུལོ་

སོ་སོའི ི་ས་མཚོམས་ལོས་བརྒོལོ་ཏེ་དམག་ལོ་སོགས་པའི​ི་བརྡོབ་གསིག་མི་བྱེད་པའི​ི་ཆེིངས་ཡོིག་བཞིག་པ་མ་ཟད། ཆེིངས་ཡོིག་

གི་ནང་དོན་རྡོ​ོ་རིང་ལོ་བརྐོ​ོས་ཏེ་ཐེང་བོད་གཉོིས་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་ས་སོ་སོར་བཙུགས་ཏེ་ཀུན་གྱི​ིས་མ་གོ་མ་ཐེོས་མེད་པར་མཛིད། བོད་ཀྱི​ི་

རྒྱལོ་ས་ལྷ་སར་བཙུགས་པའི​ི་རྡོ​ོ་རིང་དེར་བོད་ཀྱི​ི་ཡོིག་ཆེ་ཁག་ཏུ་ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་དབོན་ཞིང་རྡོ​ོ་རིང་ཞིེས་འིབོད་ལོ། རྡོ​ོ་རིང་དེ་

ལྷ་ས་གཙུག་ལོག་ཁང་གི་མདུན་དུ་ད་ལྟ་ཡོང་མཇཱལོ་རྒྱུ་ཡོ​ོད་དོ། ། གཉི​ིས་པ། ཡོན་བོད་འབྲིེལ་བ།

སྐབས་འིདིར་ཡོིད་ལོ་གསལོ་པོར་ངེས་དགོས་པ་ཞི​ིག་ལོ། ཡོ​ོན་གོང་མའི​ི་

རྒྱལོ་ཁབ་ནི་ཧིོར་ཇཱིང་གེར་རྒྱལོ་པོའི ི་རྒྱལོ་རྒྱུད་སེ་ཆེ​ེན་རྒྱལོ་པོས་བཙུགས་པ་

ཞི​ིག་ཡོིན་པ་ལོས། རྒྱ་མི་རིགས་ཀྱི​ིས་བཙུགས་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་མིན། འིོན་ ཀྱིང་དེང་སྐབས་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཁེ་ཕན་ཐེོབ་ཆེ​ེད་ཡོ​ོན་གོང་མའི​ི་

རྒྱལོ་ཁབ་དེ་བཞི​ིན་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལོ་རྒྱུད་ཅོིག་ཡོིན་པར་བརྒྱུད་བསྒྲིགས་བྱེད་ བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༠༦ ལོ​ོར་ཧིོར་ཇཱིང་གེར་རྒྱལོ་པོས་ཆེ​ེན་པོ་ཧིོར་གྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་གསར་

འིཛུགས་གནང་སྐབས། ཧིོར་བོད་གཉོིས་རྒྱལོ་ཁབ་ཐེ་དད་དང་ཁྱིམ་མཚོེས་རྒྱལོ་ ཁབ་ཀྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་ངོ་བོར་གནས་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། སྐབས་དེར་བོད་དུ་གཅོིག་

གྱུར་གྱི​ི་གཞུང་མེད་པར་སིལོ་བུར་ཐེོར་ཏེ། ས་ཁུལོ་ཁག་ཁྲོིམས་འིགོ་རང་བཙན་ དུ་གནས་ཡོ​ོད། ལོ​ོ་རྒྱུས་ཡོིག་ཆེ་ལོ་ལོར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༠༧ ལོ​ོར་ཇཱིང་གེར་རྒྱལོ་

པར་རིས། ༥་༣ ཡོ​ོན་བོད་འིབྲེ​ེལོ་བ། འིགྲོ་མགོན་ ཆེོས་འིཕགས་དང་ཀུབ་ལོེ་ཁཱང། སྨྲ་བ་བྱིངས་ཀྱི​ིས་དེ་ལྟར་ཁས་ལོེན་གྱི​ི་མེད། དེ་ལྟར་ཡོང་ཧིོར་གྱི​ི་རྒྱལོ་པོ་དང་ (ཕྱུ་པ་སྔོ​ོན་པོ་ཅོན་དེ་ཀུབ་ལོེ་ཁཱང་ཡོིན་པར་བཤེད།)

པོས་དམག་དྲངས་ཏེ་བོད་ཧིོར་གྱི​ི་ཆེབ་འིོག་ཏུ་བཅུག་པ་གསལོ་ནའིང། ལོ​ོ་རྒྱུས་

52

ས་ཁམས་རིག་པ།

རྒྱལོ་བུ་རེ་རེས་བོད་ཀྱི​ི་བློ་མ་རེ་རང་གནས་སུ་གདན་དྲངས་ཏེ་མཆེོད་

ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་བཙུགས་པ་མ་ཟད། བོད་ཀྱི​ི་བློ་མ་འིགའི་ཤེས་ཧིོར་ གྱི​ི་དབུ་བློར་གྱུར་པའིང་བྱུང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༤༠ ལོ​ོར་གོ་དན་རྒྱལོ་

བུས་བོད་དུ་དམག་བཏང་སྟེ​ེ། ས་སྐྱི་པཎྜིཏ་ཀུན་དགའི་རྒྱལོ་མཚོན་རང་

གི་རྒྱལོ་ས་ལོང་ཇུར་གདན་དྲངས་ཏེ་འིབྲེ​ེལོ་བ་བཙུགས་པའིང་མཆེོད་ ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་ངོ་བོར་རེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༦༠ ལོ​ོར་སེ་ཆེ​ེན་རྒྱལོ་པོ་ཧིོར་གོང་མའི​ི་གསེར་ཁྲོིར་

ཕེབ ས། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༢༧༡ ལོ​ོར ་སེ་ ཆེ​ེན ་རྒྱལོ་པོས ་རྒྱལོ་ས་པེ་ ཅོིང ་དུ་

མཛིད་དེ་ཡོ​ོན་རྒྱལོ་ཁབ་གསར་འིཛུགས་གནང་བ་དང། འིགྲོ་མགོན་ དཔེ་རིས། ༥་༤ བྱམས་ཆེ​ེན་ཆེོས་རྗེ​ེ་ཤཱཀྱི་ཡོེ་ཤེ​ེས།

ཁོང་གིས་བཞིེས་པའི​ི་དབུ་ཞྭ་འིདི་མིང་གོང་མ་ཡུང་ལོེ་ཡོིས་ཕུལོ་

ཆེོས་རྒྱལོ་འིཕགས་པ་དང། གྲུབ་ཐེོབ་ཀརྨ་པཀྵི་སོགས་རང་གི་རྒྱལོ་ བ་རེད།

སར་གདན་འིདྲེན་ཞུས། རིམ་པས་འིགྲོ་མགོན་ཆེོས་འིཕགས་བོད་ཀྱི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དབུ་ཁྲོིད་དུ་བསྐོས་པ་མ་ཟད། གོང་མ་རང་ཉོིད་ ཀྱི​ི་དབུ་བློར་ཡོང་བཀུར་ཏེ་ཧིོར་བོད་མཆེོད་ཡོ​ོན་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་གནས་བབ་མུ་མཐུད་རྒྱུན་འིཁྱོངས་གནང་བ་རེད། བོད་དང་ཡོ​ོན་རྒྱལོ་

ཁབ་གཉོིས་དབར་མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཟབ་མོ་བྱུང་བ་དེས། ཡུལོ་གཉོིས་ཀའི​ི་ཆེབ་དཔལོ་རིག་གསུམ་འིཕེལོ་རྒྱས་སོགས་ ལོ་དགེ་མཚོན་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་བ་མ་ཟད། བོད་ཀྱི​ི་བློ་ཆེ​ེན་ཁག་ཧིོར་ཡུལོ་དུ་བསྟུད་མར་ཕེབས་ཏེ་ནང་བསྟེན་དར་རྒྱས་མཛིད་པ་དེས་ ཧིོར་གྱི​ི་མི་སྡོེའི​ི་ཆེོས་དང་རིག་གཞུང་གང་ཅོིར་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་ཡོ​ོད་དོ། ། གསུམ་པ། མིང་བོད་འབྲིེལ་བ།

མིང་གོང་མའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ནི་ཀྲུའུ་ཡོ​ོན་ཀྲང་གིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༣༦༨ ལོ​ོར་རྒྱལོ་ས་ནན་ཅོིན་དུ་བྱས་ཏེ་གསར་འིཛུགས་བྱས་པ་ཞི​ིག་

ཡོིན་ལོ། སྐབས་དེར་བོད་དུ་ཕག་གྲུའི​ི་སྡོེ་སྲི​ིད་རིམ་བྱོན་གྱི​ིས་སྲི​ིད་དབང་འིཛི​ིན་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། མིང་གོང་མ་རིམ་བྱུང་གིས་བོད་ལོ་ ཁྱིམ་མཚོེས་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་འིདུ་ཤེས ེ ་བཟུང་བ་དང་ཕག་གྲུའི​ི་སྡོེ་སྲི​ིད་རིམ་བྱོན་ལོ་མཚོན་བསྟེོད་སོགས་གནང་སྟེ​ེ་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཇཱེ་བཟང་

འིགྲོ་ཐེབས་བྱས་པ་མ་ཟད། ཕག་གྲུའི​ི་སྡོེ་སྲི​ིད་གྲགས་པ་རྒྱལོ་མཚོན་རྒྱ་ནག་ཏུ་གདན་འིདྲེན་ཞུ་ཐེབས་ཀྱིང་བྱས་ཡོ​ོད།

བོད་གཞུང་དང་མིང་གོང་མའི​ི་གཞུང་དབར་ཁྱིམ་མཚོེས་རྒྱལོ་ཁབ་ལོས་ལྷག་པའི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་རྣམ་པར་འིཕོ་འིགྱུར་ཆེ​ེར་མ་

བྱུང་ཡོང། མིང་གོང་མས་བོད་ཀྱི​ི་བློ་ཆེ​ེན་ཁག་དང་མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཟབ་མོ་བཙུགས་ཡོ​ོད་པ་དང། མིང་གོང་མ་ཡུང་

ལོེས་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྗེ​ེ་ཙོང་ཁ་ཆེ​ེན་པོ་དང། ཀརྨ་པ་དེ་བཞི​ིན་གཤེ​ེགས་པ་གཉོིས་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཆེིབས་བསྒྱུར་ཡོ​ོང་བའི​ི་རེ་སྐུལོ་ཞུས་ པར། རྗེ​ེ་ཙོང་ཁ་པས་ཞིལོ་བཞིེས་མ་གནང་ཡོང། གང་གི་ཞིལོ་སློབ་བྱམས་ཆེ​ེན་ཆེོས་རྗེ​ེ་ཤཱཀྱི་ཡོེ་ཤེ​ེས་ལོ་ཞིལོ་བཀོད་གནང་བ་

ལྟར། བྱམས་ཆེ​ེན་ཆེོས་རྗེ​ེ་དང་༸རྒྱལོ་དབང་ཀརྨ་པ་དེ་བཞི​ིན་གཤེ​ེགས་པ་རྣམ་གཉོིས་མིང་གོང་མའི​ི་རྒྱལོ་སར་ཕེབས་ཏེ་ཆེོས་

53

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མཛིད་པ་རྒྱ་ཆེ​ེར་བསྐྱིངས་ཏེ། བོད་རྒྱའི​ི་མཆེོད་ཡོ​ོན་ འིབྲེ​ེལོ་བ་ཇཱེ་ཟབ་ཏུ་སོང་ནས་ཡུལོ་གཉོིས་པོར་དགེ་མཚོན་ ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་ངོ། །

བཞི​ི་པ། ཆིང་བོད་འབྲིེལ་བ།

ཆེི ང ་ངམ་མན་ཇུ་གོང ་མའི​ི ་ གཞུང་ནི ་ ཕྱི​ི ་ ལོ​ོ་ ༡༦༤༤

ལོ​ོར་གོང་མ་ཧྲུན་ཀྲིས་གསར་འིཛུགས་བྱས་པ་

ཞི​ིག་ཡོིན་པ་དང། སྐབས་དེར་བོད་དུ་༸གོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་

པོས་བོད་གཞུང་དགའི་ལྡན་ཕོ་བྲེང་གསར་འིཛུགས་གནང་

མ་ཐེག་པ་རེད། ཐེོག་མར་གཞུང་གཉོིས་དབར་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ པར་རིས།་༥་༥ ༸གོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ་དང་མན་ཇུ་གོང་མ་ཧྲུན་ཀྲི།

དགོས་མཁོར་དམིགས་ཏེ་ཁྱིམ་མཚོེས་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ངོ་བོར་འིབྲེ​ེལོ་བ་བྱུང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༥༢ ལོ​ོར་ཆེིང་གོང་མ་ཧྲུན་ཀྲིས་༸གོང་

ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ་པེ་ཅོིང་དུ་གདན་དྲངས་ཏེ། མཆེོད་གནས་སུ་བཀུར་བས་ཡུལོ་གཉོིས་དབར་ཁྱིམ་མཚོེས་རྒྱལོ་ཁབ་ཙམ་མ་ཡོིན་ པར། མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བའིང་འིཛུགས་ཐུབ་པ་བྱུང་ནས་རྒྱ་བོད་ཡུལོ་གྲུ་གཉོིས་ཀར་ཆེོས་སྲི​ིད་གང་ཐེད་ནས་དགེ་མཚོན་ཆེ​ེན་

པོ་བྱུང་ཡོ​ོད།

༸རྒྱལོ་བ་བསྐལོ་བཟང་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་སྐབས་སུ་སོག་པོ་ཇུན་གར་བས་བོད་དུ་བཙན་འིཛུལོ་བྱས་པ་དང། དེ་རྗེ​ེས་དབུས་གཙང་

སྡོེ་གཟར་བྱུང་སྟེ​ེ་བོད་གཞུང་དགའི་ལྡན་ཕོ་བྲེང་གི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཉོག་ཕྲ་བར་གྱུར་སྐབས། ཆེིང་གོང་མ་ཁང་ཤེ ི་དང་ཆེན་ལུང་གིས་ རྒྱ་བོད་མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་ལོ་རྒྱར་གཟིགས་ཏེ། ཕྱི​ིའི​ི་བཙན་འིཛུལོ་དང་ནང་གི་སྡོེ་གཟར་ཞིོད་འིཇཱགས་ཆེ​ེད་བོད་དུ་གཏན་

སྡོ​ོད་ཨམ་བན་དང། སྲུང་དམག་མངགས་གཏོང་གནང་ཡོ​ོད། འིདི་ནི་རྒྱའི​ི་གཞུང་འིབྲེ​ེལོ་མི་སྣོ་ལྷ་སར་གཏན་སྡོ​ོད་བྱས་པ་ཐེོག་མ་

དེ་ཡོིན། ཆེིང་དང་བོད་ཀྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་གནས་བབ་གསར་པ་དེས་སྐབས་ཤེ ིག་རིང་ཕྱི​ིའི​ི་བཙན་འིཛུལོ་མཐེར་སྐྲོད་དང། ནང་གི་སྡོེ་ གཟར་ཞིོད་འིཇཱགས་སུ་གཏོང་བར་ཕན་ནུས་གང་ཙམ་བྱུང། ཨམ་བན་དང་སྲུང་དམག་ལྷ་སར་གཏན་སྡོ​ོད་བྱེད་པའི​ི་གནས་བབ་ དེ། ཆེིང་བོད་གཉོིས་ཀྱི​ི་སྔོར་ཡོ​ོད་མཆེོད་ཡོ​ོན་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་མཐུ་ལོས་བྱུང་བ་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་ལོས། གཅོིག་འིོག་གཅོིག་བསྡུས་ཀྱི​ི་རྣམ་

པ་མིན།

༸གོང་ས་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོས་བོད་གཞུང་གི་ཆེབ་སྲི​ིད་སྐུ་དབང་བཞིེས་ཏེ་རིང་པོར་མ་སོང་བར། མན་ཇུའི​ི་གོང་

མས་སྔོར་ཡོ​ོད་ཆེིང་བོད་གཉོིས་དབར་གྱི​ི་མཆེོད་ཡོ​ོན་འིབྲེ​ེལོ་བར་འིགྲེལོ་ལོ​ོག་གིས་བོད་རྒྱ་ནག་གི་ཆེ་ཤེས་ཡོིན་རྐྱེང་བྱས་པ་མ་

ཟད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༠ ལོ​ོར་བོད་བཙན་བཟུང་བྱེད་ཆེ​ེད་དམག་དཔུང་བཏང། མན་ཇུའི​ི་བཙན་འིཛུལོ་ལོ་བརྟེན་ནས་༸གོང་ས་བཅུ་

གསུམ་པོ་ཆེ​ེན་པོ་རྒྱ་གར་དུ་ཉོེན་གཡོ​ོལོ་དུ་ཕེབས་དགོས་པ་བྱུང་བ་དང། མན་ཇུ་གོང་མས་༸གོང་ས་མཆེོག་ཆེོས་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྐུ་

54

ས་ཁམས་རིག་པ།

དབང་གནས་དབྱུང་བཏང་བ་ཡོིན་ལུགས་སོགས་ཀྱི​ི་བསྒྲིགས་གཏམ་སྤེ​ེལོ་བའི​ི་ཚུལོ་མིན་བྱ་སྤྱིོད་ལོ་བརྟེན་ནས། ༸གོང་ས་བཅུ་ གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོས་༸གོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོའི ི་སྐུ་དུས་ནས་རྒྱུན་བསྐྱིངས་པའི​ི་མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་མཇུག་བསྡུས་པ་མ་ཟད།

རྒྱ་བོད་ཡུལོ་གཉོིས་ཐེ་དད་ཡོིན་པ་དང་གཅོིག་འིོག་གཅོིག་བསྡུས་མིན་པའི​ི་གསལོ་བསྒྲིགས་དང། ཡུལོ་གཉོིས་དབར་གྱི​ི་ས་ མཚོམས་སོགས་རྩོད་རྙིོག་རྣམས་དབང་ཚོད་འིདྲ་མཉོམ་ཐེོག་ཞི​ི་མོལོ་གནང་རྒྱུའི​ི་ཐུགས་ཐེག་བཅོད་དོ། ། ལྔ་པ། རྒྱ་ནག་རྒྱལ་ཁབ་དང་བོད་ཀྱི​ི་འབྲིེལ་བ། དང་པོ། གོ​ོ་མིནོ་ཏེང་གོི་དུས་སྐབས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༢ ལོ​ོར་ཆེིང་གོང་མ་ཕུའུ་དབྱིའི​ི་ཁྲོི་ལོས་ཕབ་ཏེ་སུན་ཡོ་སན་/སུན་ཀྲུང་ཧྲིན་ (Sun Yat-sen) གྱི​ིས་སྣོེ་ཁྲོིད་པའི​ི་ གྱིེན་ལོ​ོག་ཕྱིོགས་གཏོགས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་ནག་མི་

སེར ་རྒྱལོ་ཁབ་གསར་འིཛུགས་བྱས། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ལོ​ོར་མི་སེར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་ ཡོ​ོན་ཧྲི​ི་ཁ་ (Yuan Shikai) ཡོིས་༸གོང་ས་བཅུ་

གསུམ་པར་ཏར་འིཕྲིན ་ཕུལོ་ཏེ། དེ་ སྔོའི​ི་ མན་ ཇུའི​ི་བྱས་ཉོེས་ལོ་བཟོད་གསོལོ་དང། ༸གོང་ས་ མཆེོག་གི་མཚོན་གནས་བསྐྱིར་གསོ་ཞུ་རྒྱུ་ཡོིན་ པར་རིས། ༥་༦ སིམ་ལོའི​ི་ཆེིངས་ཡོིག་འིཇཱོག་སྐབས་རྒྱ་བོད་ཨིན་གསུམ་གྱི​ི་སྐུ་ཚོབ་རྣམ་པ།

ཚུལོ་ཞུས་ཏེ། བོད་རྒྱ་ནག་གི་མངའི་འིོག་ཡོིན་ རྐྱེང་གི་ཧིམ་བཤེད་བྱས་པར། ༸གོང་ས་བཅུ་

གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོས་ཁོང་ཉོིད་བོད་ཀྱི​ི་ཆེོས་སྲི​ིད་

ཀྱི​ི་བདག་པོ་ཡོིན་པ་དྲན་སྐུལོ་གནང་བ་མ་ཟད། བོད་འིབངས་རྒྱ་ཁྱབ་ཡོ​ོངས་ལོ་རྩ་ཚོིག་འིགྲེམས་སྤེ​ེལོ་གནང་སྟེ​ེ། བོད་རྒྱ་ནག་ གི་མངའི་འིོག་མིན་པའི​ི་རྣམ་པ་གསལོ་པོར་སྟེོན་གནང་མཛིད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༣ ལོ​ོར་༸གོང་ས་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོ་རྒྱ་གར་ནས་བོད་དུ་ཆེིབས་བསྒྱུར་གནང་རྗེ​ེས། དེ་སྔོའི​ི་མན་ཇུའི​ི་བྱེད་

བབ་སོགས་ལོ་གཞི​ིགས་ཏེ་རྒྱ་ནག་མི་སེར་གཞུང་དང་ཐེད་ཀར་འིབྲེ​ེལོ་བ་མི་གནང་རྒྱུའི​ི་ཐུགས་ཐེག་བཅོད་དེ། རྒྱ་བོད་ཡུལོ་གྲུ་

གཉོིས་དབར་གྱི​ི་དཀའི་རྙིོག་རྣམས་རྒྱ་གར་ཨིན་གཞུང་བར་བཞུགས་ཐེོག་སེལོ་རྒྱུའི​ི་ཕྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་སྲི​ིད་བྱུས་བཟུང་བ་དང། ཕྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་

སྲི​ིད་བྱུས་དེ་གཞི​ིར་བཟུང་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༤ ལོ​ོར་རྒྱ་བོད་ཨིན་གསུམ་གྱི​ི་སྐུ་ཚོབ་རྒྱ་གར་སིམ་ལོར་ལྷན་འིཛིོམས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་བོད་ ཡུལོ་སོ་སོའི ི་བདག་དབང་དང། ས་མཚོམས་སོགས་ཀྱི​ི་གནད་དོན་གཙང་སེལོ་ཡོ​ོང་ཐེབས་བྱས་ཀྱིང་ལོམ་ལྷོང་བྱུང་མེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༦ ལོ​ོར་རྒྱ་བོད་གཉོིས་དབར་ཁམས་ཕྱིོགས་སུ་དམག་འིཁྲུག་བྱུང་བ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༨ ལོ​ོར་རྒྱ་བོད་གཉོིས་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚོབ་

55

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཆེབ་མདོར ་འིཛིོམ ས་ཏེ། གནས་སྐབས་ རིང་འིབྲེི་ཆུ་གཙང་པོ་ས་མཚོམས་སུ་བྱས་

ཏེ་དམག་མཚོམས་འིཇཱོག་རྒྱུའི​ི་ཆེིངས་ཡོིག་ བཞིག །

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༥ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཡོ​ོན་ཧྲི​ི་

ཁས་རང་ཉོིད་གོང་མར་བསྐོས་པར་གྱིེན་

ལོ​ོག་བྱུང་སྟེ​ེ། གསར་དུ་བཙུགས་མ་ཐེག་

པའི​ི་མི་སེར་རྒྱལོ་ཁབ་འིཐེོར་ཞི​ིག་ཏུ་ཕྱི​ིན་

པར་རིས། ༥་༧ བོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚོབ་རྣམ་པས་རྒྱ་ནག་གུང་བྲེན་གྱི​ིས་བཙན་དབང་འིོག་གྲོས་ ཏེ། ཚོད་ལྡན་གྱི​ི་ དབུས་གཞུང་ཞི​ིག ་མེད ་ མཐུན་དོན་ཚོན་བཅུ་བདུན་ཟེར་བར་མིང་རྟགས་འིགོད་བཞི​ིན་པ།(༡༩༥༡/༥/༢༣)

པར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༧ བར་ལྷག གོ་མིན་ཏང་

གིས་རྒྱལོ་ས་ནན་ཅོིན་དུ་བྱས་ཏེ་དབུས་གཞུང་གསར་འིཛུགས་བྱས་རྗེ​ེས་སྐུ་ཚོབ་འིདྲ་མིན་བརྒྱུད་དེ་བོད་གཞུང་དང་ཐེད་ཀར་

འིབྲེ​ེལོ་བ་འིཛུགས་ཐུབ་པ་བྱུང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༤ ལོ​ོར་གོ་མིན་ཏང་གིས་༸གོང་ས་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོའི ི་དགོངས་རྫོ​ོགས་མཆེོད་

འིབུལོ་ཞུ་བར་རྒྱའི​ི་སྐུ་ཚོབ་ཧིོང་མོང་སུང་བཏང། དེ་ནས་བཟུང་སླར་ཡོང་རྒྱའི​ི་སྐུ་ཚོབ་ལྷ་སར་གཏན་སྡོ​ོད་བྱེད་འིགོ་བཙུགས་པ་ དང། སྐུ་ཚོབ་དེ་ཚོ​ོས་དངོས་ཤུ གས་བརྒྱུད་གསུམ་ནས་བོད་རྒྱ་ནག་གི་ཆེ་ཤེ ས་སུ་སྒྱུར་ཐེབས་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བྱས་ཀྱིང་བྱས་འིབྲེས་

ཐེོབ་མེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ལོ​ོར་གོ་མིན་ཏང་གི་གཞུང་ཐེོར་ལོ་ཉོེ་སྐབས་བོད་གཞུང་གིས་ལྷ་སར་བཅོའི་སྡོ​ོད་རྒྱ་ནག་གི་སྐུ་ཚོབ་

དང་འིབྲེ​ེལོ་ཡོ​ོད་རྣམས་ཕྱི​ིར་འིབུད་བཏང།

གོཉེིས་པ། གུང་ཁྲནོ་ཏེང་གོི་དུས་སྐབས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ཟླ་ ༡༠ ཚོེས་ ༡ ཉོིན་རྒྱ་ནག་དམར་ཤེོག་གཞུང་དབུ་བརྙིེས་པ་དང། དེའི​ི་རྗེ​ེས་བོད་རྒྱ་ནག་གི་ཆེ་ཤེ ས་རྩོད་

མེད་ཡོིན་པ་དང། མི་རིང་བར་བོད་བཅོིངས་འིགྲོལོ་གཏོང་རྒྱུ་ཡོིན་པའི​ི་གསལོ་བསྒྲིགས་སྤེ​ེལོ་བར། བོད་གཞུང་གིས་དངོས་

ཤུགས་བརྒྱུད་གསུམ་ནས་བོད་རྒྱའི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཙམ་ལོས་གཅོིག་འིོག་གཅོིག་འིདུས་མིན་པའི​ི་གསལོ་ འིདོན་གནང་ཡོང། ཉོན་འིཇཱོག་མེད་པར་ལོ​ོ་དེ་ནས་མདོ་སྟེོད་སྨད་གཉོིས་བཙན་བཟུང་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ཟླ་ ༡༠ ཚོེས་ ༧ ཉོིན་རྒྱ་ནག་དམར་གཞུང་གི་དམག་སྡོེ་ཨང་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པས་ཆེབ་མདོར་བཙན་འིཛུལོ་བྱས་

པ་མ་ཟད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༡ ཟླ་ ༥ ཚོེས་ ༢༣ ཉོིན་༸གོང་ས་མཆེོག་གིས་ཞི​ི་གྲོས་ལོ་མངགས་པའི​ི་བོད་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚོབ་ཚོ​ོར་བཙན་

དབང་དང་སྡོིགས་རའི​ི་འིོག་འིདྲ་མཉོམ་མེད་པའི​ི་གྲོས་མཐུན་དོན་ཚོན་བཅུ་བདུན་ཟེར་བར་མིང་རྟགས་འིགོད་དུ་བཅུག་སྟེ​ེ། རྒྱ་ གཞུང་གིས་བོད་ས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ལོས་སླ་པོས་བཙན་བཟུང་བྱེད་པའི​ི་ལོག་ཆེ་གལོ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར། ༸གོང་ས་མཆེོག་དང་བོད་

56

གཞུང་གིས་འིདོད་པ་མེད་བཞི​ིན་དུ་བཙན་འིཛུལོ་བའི​ི་བྱ་སྤྱིོད་ལོ་སྐབས་བསྟུན་གྱི​ིས་དང་ལོེན་མི་བྱེད་ཀ་མེད་བྱུང་ནའིང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

ས་ཁམས་རིག་པ།

༡༩༥༦ ཙམ་ནས་མདོ་ཁམས་གཉོིས་སུ་མང་གཙོ་བཅོ​ོས་སྒྱུར་ལོ་ཁ་གཡོར་ནས་བོད་མི་འིཛི​ིན་བཟུང་དང། དམར་གསོད། དགོན་ སྡོེ་གཏོར་བཤེིག མི་མང་ལོ་བརྡོབ་གསིག་ཚོ​ོད་མེད་བཏང་རྐྱེ​ེན་བོད་མི་རྣམས་འུ་ཐུག་ཐེབས་ཟད་དྲག་པོའི ི་འིཐེབ་འིཛི​ིང་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་གི་དཔོན་རིགས་ཀྱི​ིས་༸གོང་ས་མཆེོག་གི་སྐུ་དབང་རྩིས་མེད་གཏོང་བ་དང། ཕྱི​ི་ཟླ་ ༣ ཚོེས་ ༡༠

ཉོིན་༸གོང་ས་མཆེོག་རྒྱ་མིའི་ི དམག་སྒོར་དུ་གདན་འིདྲེན་ཞུ་རྒྱུའི​ི་ལྐོ​ོག་གཡོ​ོ་ངན་བྱུས་སོགས་ལོ་བརྟེན་ནས་བོད་འིབངས་རྣམས་

རྒྱ་ནག་དམར་གཞུང་ལོ་འིཁོན་སེམས་ཇཱེ་ཆེ​ེར་གྱུར་ཏེ་གནས་ཚུལོ་ཧི་ཅོང་ཛི་དྲག་ཏུ་གྱུར། ལོ​ོ་དེའི་ི ཟླ་བ་ ༣ ཚོེས་ ༡༧ ཉོིན་༸གོང་

ས་མཆེོག་སྐུ་འིཁོར་ཧྲིག་བསྡུས་ནོར་གླི​ིང་ཕོ་བྲེང་ནས་རྒྱ་གར་དུ་ཉོེན་གཡོ​ོལོ་དུ་ཕེབས་དགོས་བྱུང་བ་དང། རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་དྲག་ ཤུགས་སྤྱིད་དེ་བོད་ས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བཙན་བཟུང་བྱས་ཏེ། བོད་འིདི་འིཛིམ་གླི​ིང་སྟེ​ེང་ནག་བསུབ་གཏོང་བའི​ི་ཐེབས་ཤེ​ེས་བྱས་

ཀྱིང། ད་དུང་གསོན་གནས་ཀྱི​ིས་བོད་མི་མང་གི་སྙོིང་སྟེོབས་ཞུམ་པ་མེད་པར་དྲང་བདེན་གྱི​ིས་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། སྦྱོ​ོང་ཚོན། ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རིེ་བྲི​ིས།

༡། ཐེང་བོད་གཞུང་གཉོིས་དབར་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཐེོག་མར་བྱུང་ཚུལོ་དང། འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་ངོ་བོ་ཇཱི་ཡོིན་རགས་ཙམ་བྲེིས།

༢། ཡོ​ོན་རྒྱལོ་ཁབ་འིཛུགས་མཁན་སུ་ཡོིན་ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱས་ཏེ། སྐབས་དེའི​ི་མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་སྐོར་ལོ་མདོར་ཙམ་བྲེིས། ༣། མིང་གོང་མའི​ི་སྐབས་སུ་བོད་ཀྱི​ི་བློ་ཆེ​ེན་སུ་དང་སུ་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཆེིབས་བསྒྱུར་གནང་ཡོ​ོད་དམ།

༤། ༸རྒྱལོ་མཆེོག་སྐུ་ཕྲེང་བདུན་པའི​ི་སྐབས་སུ་མན་ཇུའི​ི་ཨམ་བན་སོགས་ལྷ་སར་གཏན་སྡོ​ོད་བྱེད་པའི​ི་ལོམ་སྲིོལོ་ཇཱི་ལྟར་བྱུང་ བ་དང། ཨམ་བན་བོད་དུ་གཏན་སྡོ​ོད་བྱས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གང་ཡོིན་ནམ།

༥། རྒྱ་ནག་མི་སེར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་དུས་ཡུན་རིང་ལོ་བོད་རྒྱ་གཉོིས་ཀྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་གནས་སྟེངས་ཇཱི་ལྟར་ཡོིན་ནམ། ཁ༽ མཐུན་སྦྱོ​ོརི་གྱི​ིས། ༡།

༸རྒྱལོ་བ་བསྐལོ་བཟང་རྒྱ་མཚོ​ོ།

༣།

བཙན་པོ་སྲིོང་བཙན་སྒོམ་པོ།

རྒྱལོ་ས་ཁྲོང་ཨན་དབང་དུ་བསྡུས།

བཙན་པོ་ཁྲོི་སྲིོང་ལྡེའུ་བཙན།

མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་བཙུགས།

༢།

༤། ༥།

བཙན་པོ་ཁྲོི་རལོ་པ་ཅོན།

འིགྲོ་མགོན་ཆེོས་རྒྱལོ་འིཕགས་པ།

དབོན་ཞིང་རྡོ​ོ་རིང།

གཉོེན་སྒྲི​ིག་གི་འིབྲེ​ེལོ་བ་བྱུང། བོད་དུ་ཨམ་བན་སླེབས།

57

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༦། རྒྱ་ནག་གི་ལོ་རྒྱུས།

དང་པོ། ཆིན་རྒྱལ་རིབས།

རྒྱ་ནག་ནི་འིཛིམ་གླི​ིང་གི་དཔལོ་ཡོ​ོན་དར་སྔོ་ཤེས ོ ་ཀྱི​ི་མི་རིགས་བཞི​ིའི་ི ཡོ་གྱིལོ་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་དང། དེའི་ི དཔལོ་ཡོ​ོན་རྨ་ཆུ་གཙང་

པོ་དང་འིབྲེི་ཆུ་གཙང་པོའི ི་ཉོེ་འིདབས་ཀྱི​ི་ལུང་གཤེོངས་ནས་དར་ཡོ​ོད། འིབྲེི་ཆུ་གཙང་པོ་ནི་རྒྱའི​ི་དཔལོ་ཡོ​ོན་གྱི​ི་སྲིོག་རྩ་ལྟ་བུ་ རེད ། རྒྱ་ནག་རང་གི་ ལོ​ོ་ རྒྱུས་སུ་འིཁོད ་པ་ལྟར་ན། ཕྱི​ི་ ལོ​ོའི ི་སྔོ​ོན་གྱི​ི་ལོ​ོ་ཉོིས་སྟེོང་ལྷག་གི་སྔོ​ོན་དུ་རུས་མིང་ལོ་

ཡུས་དང་ཆེི་ཟེར་བའི​ི་ཕ་བུས་ཞི་རྒྱལོ་རབས་བཙུགས་པ་

དེ་རྒྱ་ནག་གི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་དུ་རྒྱལོ་རབས་བྱུང་བ་དང་པོར་

ངོས་བཟུང་བ་དང། དེ་རྗེ​ེས་ཧྲིང་དང། ཀྲོའུ་སོགས་རྒྱལོ་ རབས་རིམ་པས་ཕྱི​ི་ལོ​ོའི ི་སྔོ​ོན་གྱི​ི་ལོ​ོ་བརྒྱ་ཕྲག་གསུམ་པ་

བར་རྒྱ་ནག་ལོ་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོའི ི་སྔོ​ོན་གྱི​ི་དུས་རབས་གསུམ་པའི​ི་ནང་དུ། ཆེིན་ དཔེ་རིས། ༦་༡ གོང་མ་ཆེིན་ཧྲིེ་ཧིོང་གི་བང་སོའི ི་དམག་དཔུང་འིདྲ་གཟུགས།

ཧྲི​ི་ཧིོང་གིས་སྐབས་དེའི​ི་རྒྱལོ་ཕྲན་གཞིན་རྣམས་དབང་དུ་བསྡུས་ཏེ་རྒྱ་ནག་གཅོིག་གྱུར་བཟོས་པ་དང། ཆེིན་རྒྱལོ་སྲི​ིད་བཙུགས་

ཏེ་སྲི​ིད་བསྐྱིངས་པས་རྒྱ་ནག་གི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་ལོ། གོང་མ་ཆེིན་ཧྲི​ི་ཧིོང་ནི་རྒྱ་ནག་ཡོ​ོངས་ལོ་གཅོིག་གྱུར་གྱི​ི་དབང་སྒྱུར་བྱེད་

མཁན་རྒྱལོ་པོ་ཐེོག་མ་དེ་ཡོིན་པར་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད། འིཛིམ་གླི​ིང་ནང་གྲགས་ ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱ་ནག་གི་ལྕགས་རི་རིང་པོ་གོང་མ་ཆེིན་ཧྲི​ི་ཧིོང་གི་སྐབས་སུ་ཐེོག་མར་

བརྩིགས་པ་དང། གཞིན་ཡོང་རྒྱ་ནག་གི་གནའི་ཤུལོ་གྲགས་ཅོན་ཆེིན་ཧྲི​ི་ཧིོང་གི་

བང་སོ་དང། བང་སོའི ི་དམག་དཔུང་གི་འིདྲ་གཟུགས་སོགས་རིག་གནས་ཤུ ལོ་ དངོས་མང་པོ་ཞི​ིག་དུས་རབས་དེར་བྱུང་ཡོ​ོད། གཉི​ིས་པ། ཐང་རྒྱལ་རིབས།

ཆེིན་རྒྱལོ་རབས་དེ་བཞི​ིན་ཁྲོེན་ཧྲིེང་དང་ཝུའུ་ཀོང་གཉོིས་ཀྱི​ིས་སྣོེ་ཁྲོིད་པའི​ི་

ཞི​ིང་པའི​ི་འིོས་ལོངས་ཀྱི​ིས་བསྣུབས་རྗེ​ེས། ཧིན་ཤེ ར་ནུབ། རྒྱལོ་ཁབ་གསུམ་གྱི​ི་

དུས་སྐབས། ཅོིན་ཤེ ར་ནུབ། ལྷོ་བྱང་རྒྱལོ་རབས། སུའིེ་བཅོས་ཀྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་དུས་ དཔེ་རིས།༦་༢ ཐེང་གོང་མ་ཐེ​ེའུ་ཙུང།

རབས་བདུན་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་བར་རྒྱ་ནག་ཏུ་གཞུང་འིཛི​ིན་རིམ་པར་བྱས། དུས་

58

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྐབས་དེའི​ི་རིང་རྒྱ་ནག་ཏུ་དར་གོས་ཚོ​ོང་ལོམ་ཕྱིེ་བ་དང། ས་འིགུལོ་བརྟག་ཆེས་གསར་གཏོད། ཡོིག་རྒྱུགས་བཏང་ཏེ་དཔོན་ གནས་སུ་བསྐོ་གཞིག་བྱེད་པའི​ི་ལོམ་ལུགས་སོགས་གསར་གཏོད་བྱས་ཏེ་ཚོ​ོང་དང་རིག་གནས་སོགས་ལོ་འིཕེལོ་རྒྱས་ཤུགས་

ཆེ​ེ་བྱུང།

སུའིེ་གོང་མ་དབྱང་ཏིའི​ི་སྐབས་སུ་ཆེབ་སྲི​ིད་སྐྱིོང་སྟེངས་ལོེགས་པོ་མ་བྱུང་བར་ཞི​ིང་པའི​ི་འིོས་ལོངས་བྱུང་བ་དང། སྲུང་དམག་

གི་གོ་མིང་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐུ་དྲག་ལོི་ཡོ​ོན་ཕ་བུས་གོ་སྐབས་དང་བསྟུན་ནས་ངོ་ལོ​ོག་བྱས་ཏེ་རྒྱལོ་ས་ཁྲོང་ཨན་དུ་བྱས་ཏེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༦༡༨

ལོ​ོར་ཐེང་རྒྱལོ་ཁབ་གསར་འིཛུགས་བྱས། ཐེང་གི་དུས་སྐབས་སུ་རྒྱ་ནག་གི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་དཔལོ་འིབྱོར་ཚོད་མཐེོར་སོན་པ་དང། རིག་གནས་ཀྱིང་ཆེོས་ལུགས་བསམ་བློ​ོ་དང། རྩོམ་རིག་སྒྱུ་རྩལོ། ལོ​ོ་རྒྱུས་རིག་པ། ཚོན་རྩལོ་རིག་པ་སོགས་ལོ་གྲུབ་འིབྲེས་

འིབུར་དུ་ཐེོན་པས་རྒྱ་ནག་གི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་དུ་རྫོ​ོགས་ལྡན་གྱི​ི་དུས་རབས་སུ་བརྩི།

ཐེང་གོང་མ་ཐེའིེ་ཙུང་གིས་རང་གི་སྲིས་མོ་བོད་ཀྱི​ི་བཙན་པོ་སྲིོང་བཙན་སྒོམ་པོའི ི་བཙུན་མོར་བརྫོངས་ཏེ་ཐེང་བོད་དབར་གཉོེན་

འིབྲེ​ེལོ་བཙུགས། ཐེང་གོང་མ་ཀའིོ་ཙུང་གཉོ​ོམ་ཆུང་ནད་ཅོན་ཡོིན་པས། བཙུན་མོ་ཝུའུ་ཙེ་ཐེ​ེན་གྱི​ིས་དེ་གོ་སྐབས་སུ་བཟུང་ནས་ཐེང་ གོང་མའི​ི་གསེར་ཁྲོི་བཙན་བཟུང་བྱས་ཏེ། རང་ཉོིད་རྒྱལོ་མོར་བཀུར་ཏེ་རྒྱལོ་མིང་ཀྲོའུ་རུ་བསྒྱུར་བ་སོགས་བྱས།

དུས་རབས་བརྒྱད་པའི​ི་དུས་དཀྱི​ིལོ་དུ་ཐེང་གོང་མའི​ི་མངའི་ཁོངས་སུ་ཨ་རབ་དང་བོད་པས་བཙན་འིཛུལོ་བྱས་པ་དང། ཨན་

ཧྲི​ིའི​ི་ཟིང་འིཁྲུག ཉུག་རུམ་པས་དབང་ཆེ་སྒོེར་འིཛི​ིན། ཧིོང་ཁྲོའི​ི་ཞི​ིང་པའི​ི་འིོས་ལོངས་ཆེ​ེན་མོ་སོགས་བྱུང་བས་ཐེང་གོང་མའི​ི་

སྟེོབས་ཤུ གས་ཉོམས་རྒུད་སོང་བ་གོ་སྐབས་སུ་བཟུང་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༩༠༧ ལོ​ོར་མཐེའི་སྲུང་སྤྱི​ི་དཔོན་ཀྲུའུ་ཝུན་གྱི​ིས་ཐེང་རྒྱལོ་ཁབ་ རྩ་བ་ནས་བསྣུབས་པས་རྒྱལོ་རབས་ལྔ་དང། རྒྱལོ་ཁབ་བཅུའི​ི་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་གི་རྣམ་པ་བྱུང། གསུམ་པ། སུང་རྒྱལ་རིབས།

ཐེང་རྒྱལོ་ཁབ་ནུབ་རྗེ​ེས་རྒྱ་ནག་ཏུ་རྒྱལོ་རབས་ལྔ་དང་རྒྱལོ་ཁབ་བཅུའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གཞི​ི་

རྩ་ཚུགས་ཏེ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཁ་ཐེོར་དུ་གྱུར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༩༦༠ ལོ​ོར་ཀྲའིོ་ཕྱི​ི་མའི​ི་སྲུང་དམག་དམག་

དཔོན་ཀྲའིོ་ཁོང་ཨིན་གྱི​ིས་གྱིེན་ལོ​ོག་བྱས་ཏེ་ཀྲའིོ་ཕྱི​ི་མ་བསྣུབས་པ་དང། རྒྱལོ་ས་ཏུང་ཅོིན་ དུ་བྱས་ཏེ་སུང་རྒྱལོ་རབས་བྱང་མ་བཙུགས། རིམ་བཞི​ིན་རྒྱལོ་ཕྲན་གཞིན་རྣམས་དབང་

དུ་བསྡུས་ཏེ་རྒྱལོ་རབས་ལྔ་དང་རྒྱལོ་ཁབ་བཅུའི​ི་སིལོ་བུའི​ི་རྣམ་པ་མཇུག་བསྒྲི​ིལོ། སུང་

བྱང་མས་སྲི​ིད་ཡུན་ལོ​ོ་བརྒྱ་ཕྲག་གཅོིག་ཙམ་བཟུང་རྗེ​ེས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༡༢༧ ལོ​ོར་ཅོིན་རྒྱལོ་པོའི ི་ དམག་གིས་དེ་བསྣུབས་སོ། །

ཅོིན་གྱི​ིས་སུང་བྱང་མའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་བསྣུབས་པའི​ི་ལོ​ོ་དེར་ལྷོ་ཕྱིོགས་སུ་བྲེོས་པའི​ི་བློ​ོན་

དཔེ་རིས། ༦་༣ སུང་གོང་མ་ཐེའིེ་ཙའུ།

པོ་ཁ་ཤེ ས་ཀྱི​ིས་ཀྲའིོ་ཀོའུ་ཞིེས་པ་ཞི​ིག་རྒྱལོ་པོར་བདམས་ཏེ་རྒྱལོ་ས་ལོིན་ཨན་དུ་རྒྱལོ་རབས་བཙུགས་ཏེ། མིང་ལོ་སུང་ལྷོ་མ་

59

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ། ཁྱེ​ེད་ཀྱི​ིས་ཤེས་སམ།

ཞིེས་བཏགས། སུང་གིས་ཅོིན་དང་འིཐེབ་འིཛི​ིང་ཐེ​ེངས་ཁ་ཤེ ས་བྱས་ཀྱིང་ཕམ་ཉོེས་གཏོང་མ་ ཐུབ་པར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༡༤༡ ལོ​ོར་ཅོིན་དང་འིདུམ་གྲོས་བྱས་ཏེ་ཡུལོ་སོ་སོའི ི་ས་མཚོམས་གཏན་

འིཁེལོ་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༣༤ ལོ​ོར་སོག་པོའི ི་དམག་གིས་ཅོིན་རྒྱལོ་ཁབ་བསྣུབས་པ་དང། ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༢༧༩ ལོ​ོར་ཡོ​ོན་གོང་མ་ཀུབ་ལོེ་ཁཱང་གི་དམག་གིས་སུང་ལྷོ་མའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱིང་རྩ་མེད་ བཏང་ངོ། །

སུང་ལྷོ་བྱང་གི་དུས་སྐབས་སུ་རྒྱ་ནག་གི་ཆེབ་སྲི​ིད་དང། དཔལོ་འིབྱོར། རིག་གནས་ལོ་

སུང་བྱང་མའི​ི་དུས་སྐབས་ སུ་གསར་གཏོད་བྱས་པའི​ི་ ཤེོག་དངུལོ། ཡོ​ོངས་གྲགས་ སུ་ཅོའིོ་ ཙེ་ (Jiaozi ) ཞིེས ་ འིབོད། ཅོའིོ་ཙེ་ནི་འིཛིམ་གླི​ིང་ ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་ཤེོག་དངུལོ་ ཐེོག་མ་དེ་ཡོིན་པར་འིདོད།

བཞི​ི་པ། ཡོན་རྒྱལ་རིབས།

འིཕེལོ་རྒྱས་ཅུང་ཙམ་ཡོ​ོད་དེ། དེ་དུས་ཤེོག་དངུལོ་གསར་གཏོད་བྱས་པ་མ་ཟད། རྒྱ་མི་རིགས་

ཀྱི​ི་གསར་གཏོད་ཆེ​ེན་པོ་བཞི​ི་སྟེ​ེ། ཤེོག་བུའི​ི་བཟོ་རྩལོ་དང་པར་འིདེབས་ལོག་རྩལོ། ཕྱིོགས་སྟེོན་

འིཁོར་ལོ​ོ། མེ་རྫོས་བཅོས་ལོ་ལོེགས་བཅོ​ོས་བྱས་ཏེ་ནུས་པ་གོང་མཐེོར་བཏང་ཡོ​ོད། དེ་ཡོང་

སུང་བྱང་མའི​ི་དུས་སྐབས་སུ་ཕའིེ་ཧྲི​ིན་ཞིེས་པས་ཡོིག་འིབྲུ་སྒྲི​ིག་པའི​ི་པར་རྒྱག་གསར་གཏོད་

བྱས་ཏེ་པར་འིདེབས་ལོག་རྩལོ་གྱི​ི་དུས་རིམ་གསར་པ་ཞི​ིག་ཏུ་སླེབས། དེ་བཞི​ིན་སུང་ལྷོ་མའི​ི་ སྐབས་སུ་ཕྱིོགས་སྟེོན་འིཁོར་ལོ​ོ་ཅུང་འིཐུས་ཚོང་བཟོས་ཏེ་མཚོ​ོ་གྲུའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་ འིགོ་ཚུགས་པ་དང། མེ་རྫོས་དམག་འིཐེབ་ཏུ་སྤྱིོད་འིགོ་ཚུགས་སོ། །

ཡོ​ོན་རྒྱལོ་ཁབ་ནི་རྒྱ་ནག་གི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སུ་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་དམག་ཤུགས་ཆེ​ེ་ཞི​ིང་མངའི་ཁོངས་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱལོ་རབས་ཤེག ི ་ཡོིན་པ་

དང། དེ་སོག་པོའིམ་ཧིོར་མི་རིགས་ཀྱི​ིས་བཙུགས་པ་ཞི​ིག་རེད། སེ་ཆེ​ེན་རྒྱལོ་པོ་ནི་ཇཱིང་གེར་རྒྱལོ་པོའི ི་ཚོ་བོ་ཡོིན་པ་དང། ཁོང་

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༦༠ ལོ​ོར་ཧིོར་གོང་མ་མོང་གོལོ་ཁཱང་གྲོངས་རྗེ​ེས་ཚོ​ོ་ཁག་གཅོིག་གི་རྒྱལོ་པོར་བཀུར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༢༧༡ ལོ​ོར་ཁོང་གིས་

རྒྱལོ་མིང་ཡོ​ོན་དུ་བསྒྱུར་ཏེ་རྒྱལོ་ས་ཏཱ་ཏུའུ་འིམ་པེ་ཅོིན་དུ་བྱས་ཏེ་སྲི​ིད་དབང་བཙུགས་ནས་ལོ​ོ་བརྒྱ་ཕྲག་གཅོིག་ལྷག་ཙམ་རིང་

སྲི​ིད་དབང་བསྐྱིངས།

ཡོ​ོན་རྒྱལོ་རབས་དུས་སུ་ཞི​ིང་ལོས་སླར་གསོ་དང་འིཕེལོ་རྒྱས་བྱུང། རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ིས་

གཉོེར་བའི​ི་ལོག་རྩལོ་བཟོ་ལོས་ཧི་ཅོང་དར། ཐེོན་སྐྱིེད་ལོག་རྩལོ་ལོའིང་གོང་འིཕེལོ་ཆེ​ེན་ པོ་བྱུང། ལྷག་པར་དུ་སྲི​ིང་བལོ་འིཐེག་ལོས་དར་སོ་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་བ་དང། གྲོང་ཁྱེར་

གྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་དང་ཕྱི​ི་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་དར་ཞི​ིང་རྒྱས། ཆེོས་ལུགས་མང་པོ་དར་ཞི​ིང་རིག་

གནས་ཀྱི​ི་གྲུབ་ཆེ་ཆེ​ེ། ལྷག་པར་དུ་ཡོ​ོན་གཞིས་ཞིེས་པ་རོལོ་དབྱངས་དང་གླུ་ལོེན་པ། བྲེོ་འིཁྲོབ་པ། འིཁྲོབ་སྟེོན། གཞུང་སྲིོང་བ་བཅོས་གོང་བུ་གཅོིག་ཏུ་འིདྲེས་ཏེ་གར་སྟེ​ེགས་

60

པར་རིས།༦་༤ མིང་གོང་མ་ཐེའིེ་ཙུའུ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཀྱི​ི་ སྒྱུ་རྩལོ་དུ་ཆེགས། ཚོན་རིག ་ལོག་རྩལོ་ ཡོང་འིཕེལོ་རྒྱས་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང།

ཡོ​ོན་གོང་མ་སེ་ཆེ​ེན་རྒྱལོ་པོས་འིགྲོ་

མགོན་ཆེོས་རྒྱལོ་འིཕགས་པ་དབུ་བློ་དང།

རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་ནང་བསྟེན་ཆེོས་ལུགས་ཀྱི​ི་འིགོ་

འིཛི​ི ན ། བོད ་ཆེོལོ ་ཁ་གསུམ་གྱི​ི ་ དབུ་ཁྲོི ད ་ སོགས་ལོ་བཀུར་བ་དང། འིགྲོ་མགོན་ཆེོས་

པར་རིས།༦་༥ རྒྱ་ནག་ལྕགས་རི། གཞི​ི་རྩའི​ི་ལྕགས་རིའིམ་མཁར་གྱིང་ཆེིན་གོང་མའི​ི་དུས་ རྒྱལོ་འིཕགས་པ་མཆེོག་གིས་ཀྱིང་ཆེོས་སྲི​ིད་ སྐབས་སུ་འིགོ་བཙུགས་ཀྱིང། ད་ལྟ་ང་ཚོ​ོའི​ི་མཐེོང་ལོམ་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ལྕགས་རི་རིང་པོ་དེ་ནི་ མིང་གོང་མའི​ི་དུས་སྐབས་སུ་སྔོར་ཡོ​ོད་ཐེོག་རྒྱ་སྐྱིེད་དང་གསར་བསྐྲུན་གནང་བ་ཞི​ིག་ཡོིན། གཉོིས་ཐེད་ནས་ཡོ​ོན་གོང་མར་སྲི​ི་ཞུ་བསྒྲུབས་

པ་མ་ཟད། གོང་མའི​ི་བཀའི་ལྟར་ཧིོར་ཡོིག་ཀྱིང་གསར་བཟོ་མཛིད་དོ། ། ལྔ་པ། མིང་རྒྱལ་རིབས།

མིང་རྒྱལོ་རབས་ནི་རྒྱ་ནག་གི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སུ་རྒྱ་མི་རིགས་ཀྱི​ིས་བཙུགས་པའི​ི་གོང་མའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཆེ​ེས་མཐེའི་མ་དེ་ཡོིན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༣༦༨ ཀྲུའུ་ཡོ​ོན་ཀྲང་སོགས་ཀྱི​ིས་སྣོེ་ཁྲོིད་པའི​ི་མགོ་དཀྲིས་དམར་པོའི ི་འིོས་ལོངས་ཀྱི​ིས་ཡོ​ོན་གོང་མ་ཐེོ་གན་ཐེ​ེ་མུར་པེ་ཅོིང་ ནས་མཐེར་སྐྲོད་བཏང་སྟེ​ེ་མིང་རྒྱལོ་ཁབ་བཙུགས་ཤེིང། རྒྱལོ་ས་ནན་ཅོིན་དུ་བྱས། མིང་གོང་མ་རིམ་བྱུང་གིས་ལོ​ོ་བརྒྱ་ཕྲག་

གསུམ་ལོ་ཉོེ་བ་རྒྱ་ནག་ལོ་དབང་བསྒྱུར་རིང། ཆེབ་དཔལོ་རིག་གསུམ་འིཕེལོ་རྒྱས་བྱུང་བ་དང་ལྷག་པར་དུ་རིག་གནས་ཤེིན་ཏུ་ དར་ཏེ་སྒྲུང་རྩོམ་གྲགས་ཅོན་རྒྱལོ་ཁབ་གསུམ་གྱི​ི་གཏམ་རྒྱུད་དང། ཆུ་ངོགས་གཏམ་རྒྱུད། ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་བསྐྱིོད་པའི​ི་གཏམ་

རྒྱུད་སོགས་བྱུང།

མིང་གོང་མ་ཁྲོེན་ཙུའུ་ཡོིས་རྒྱལོ་ས་པེ་ཅོིང་དུ་སྤེོས་རྗེ​ེས་ད་ལྟ་པེ་ཅོིང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གོང་མའི​ི་ཕོ་བྲེང་དེ་གསར་བཞིེངས་བྱས། དེ་

བཞི​ིན་ཚོ​ོང་ལོམ་ཆུ་ཡུར། ལྕགས་རི་རིང་པོ་སོགས་རྒྱ་སྐྱིེད་བྱས། ནུབ་གླི​ིང་དུ་ཕོ་ཉོ་བསྟུད་མར་བཏང་བ་དང། ཡོེ་ཤུ འི​ི་ཆེོས་སྤེ​ེལོ་

མཁན་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཡོ​ོང་བཅུག་པ་སོགས་ལོ་བརྟེན་ནས་རྒྱ་ནག་གི་ཐེོན་རྫོས་དར་གོས་དང། དཀར་ཡོ​ོལོ་སོགས་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་བྱེད་རྒྱུར་ ཕན་ཐེོགས་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང།

མིང་གོང་མ་ཡུང་ལོ​ོའི ི་སྐབས་སུ་བོད་དུ་ཕོ་ཉོ་བརྫོངས་ཏེ་བོད་ཀྱི​ི་ཆེོས་སྲི​ིད་གཉོིས་ཀའི​ི་དབུ་ཁྲོིད་མང་པོར་མཚོན་གནས་སོགས་

གནང་བ་དང། ལྷག་པར་དུ་ཕག་གྲུའི​ི་གོང་མ་གྲགས་པ་རྒྱལོ་མཚོན་རྒྱ་ནག་དུ་གདན་འིདྲེན་ཞུས་ཏེ་རྒྱ་བོད་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཇཱེ་

བཟང་དུ་གཏོང་ཐེབས་མཛིད། ༸རྒྱལོ་དབང་ཀརྨ་པ་དེ་བཞི​ིན་གཤེ​ེགས་པ་དང། བྱམས་ཆེ​ེན་ཆེོས་རྗེ​ེ་ཤཱཀྱི་ཡོེ་ཤེས ེ ་རྒྱ་ནག་ཏུ་གདན་

ཞུ་བྱས་པ་དང། ཁོང་རྣམ་གཉོིས་ལོ་སྣོེ་ལོེན་དང་མཚོན་གནས་སོགས་རྒྱ་ཆེ​ེ་གནང་སྟེ​ེ་མཆེོད་གནས་སུ་བཀུར། ཁོང་རྣམ་གཉོིས་

61

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཀྱི​ིས་ཀྱིང་མིང་གོང་མ་དང་མང་ཚོ​ོགས་ལོ་བཀའི་ཆེོས་སོགས་རྒྱ་ཆེ​ེར་གནང་སྟེ​ེ་འིཕྲིན་ལོས་རྒྱ་ཆེ​ེར་བསྐྱིངས་སོ། ། ཆིང་རྒྱལ་རིབས།

ཆེིང་རྒྱལོ་རབས་ནི་རྒྱ་ནག་གི་གོང་མའི​ི་རྒྱལོ་རབས་སུ་བགྲངས་པའི​ི་མཐེའི་མ་དེ་ཡོིན་པ་དང། མན་ཇུ་རིགས་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་རབས་

ཤེིག་རེད། དེ་ནི་རྒྱ་རིགས་མ་ཡོིན་པའི​ི་མི་རིགས་ཤེ ིག་གིས་རྒྱ་ནག་གི་སྲི​ིད་གཞུང་འིཛི​ིན་ཐེ​ེངས་གཉོིས་པ་དེ་རེད། ཆེིང་རྒྱལོ་

རབས་ཐེོག་མར་འིཛུགས་མཁན་ནུར་ཧི་ཁྲོི་ཡོིན་པ་དང། ཐེོག་མའི​ི་ཆེར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་མིང་ལོ་ཅོིན་རྒྱལོ་རབས་ཕྱི​ི་མ་ཞིེས་བཏགས་

ཀྱིང། ཁོང་འིདས་རྗེ​ེས་རྒྱལོ་ཚོབ་ཏུ་ཧིོང་ཐེའི​ི་ཅོི་འིཁོད་པ་དང། ཁོང་གིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༣༦ ལོ​ོར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་མིང་ཆེིང་ཞིེས་པར་ བསྒྱུར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༤༤ ལོ​ོར་གོང་མ་ཧྲུན་ཀྲིས་ཧྲིན་ཧིེའི​ི་འིགག་སྒོ​ོར་འིཛུལོ་བས་ཁོང་འིགག་སྒོ​ོ་འིཛུལོ་རྗེ​ེས་ཀྱི​ི་གོང་མ་དང་པོར་

ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད། ཆེིང་གོང་མ་བཅུ་ཕྲག་གཅོིག་ལྷག་བྱུང་བའི​ི་ཁྲོ​ོད་ནས་ཁང་ཤེི་དང། གཡུང་ཏིང། ཆེན་ལུང་གསུམ་གྱི​ི་དུས་ སྐབས་སུ་ཆེིང་རྒྱལོ་རབས་སྟེོབས་འིབྱོར་འིཕེལོ་རྒྱས་ཡོང་རྩེར་སོན་ཞི​ིང། ཞི​ིང་ལོས་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་ལོ་བརྟེན་ནས་དཔལོ་འིབྱོར་

གོང་འིཕེལོ་ལོ་སྐུལོ་འིདེད་བྱུང་བ་དང། རིག་གནས། དེ་བཞི​ིན་ཚོན་རིག་སྤྱི​ི་དང་བྱེ་བྲེག་ཏུ་བཟོ་སྐྲུན་ཐེད་ལོ་གྲུབ་འིབྲེས་འིབུར་དུ་

ཐེོན་པ་བྱུང།

དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་དུས་མཇུག་ཙམ་ནས་ཆེིང་རྒྱལོ་རབས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་དབང་ཉོམས་འིགོ་ཚུགས། དེའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་ཆེིང་གོང་

མས་ཆེབ་དཔལོ་རིག་གསུམ་ལོ་དུས་བསྟུན་ལོེགས་བཅོ​ོས་མ་བྱས་པ་དང། ནུབ་ཕྱིོགས་རྒྱལོ་ཁབ་ཨིན་ཇཱི་སོགས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་ནག་

ལོ་བཙན་འིཛུལོ་བྱས་པ། ཆེབ་འིབངས་ཀྱི​ིས་གྱིེན་ལོ​ོག་རིམ་པར་བྱས་པ་བཅོས་ལོ་བརྟེན་ནས་རེད། དེ་ཡོང་གོང་མ་ཅཱ་ཆེིན་གྱི​ི་

སྐབས་སུ་པའིེ་ལོན་ཅོའིོ་འིོས་ལོངས་ཐེོག་མར་བྱུང་བ་དང། དེ་རྗེ​ེས་ཞི​ི་བདེ་རྣམ་རྒྱལོ་ལོས་འིགུལོ། དབྱི་ཧིོ་ཐེོན་ལོས་འིགུལོ། ལྕགས་ཕག་ལོ​ོའི ི་གསར་བརྗེ​ེ་སོགས་རིམ་གྱི​ིས་ལོངས་པས་ཆེིང་གིས་བཀས་བཀོད་རྒྱུད་འིཛི​ིན་ལོམ་ལུགས་ལོ་སྲུང་སྐྱིོང་དང།

ཕྱི​ིའི​ི་བཙན་འིཛུལོ་ལོ་འིགོག་རྒོ​ོལོ་བྱེད་དགོས་བྱུང། དེ་བཞི​ིན་ཨིན་རྒྱའི​ི་དབར་ཉོལོ་ཐེ་དམག་འིཁྲུག་སྔོ་ཕྱི​ི་གཉོིས་བྱུང་བ་དང། ཉོི་

ཧིོང་དང་དམག་འིཁྲུག་བྱུང་བ་སོགས་ཀྱི​ིས་ཆེིང་གོང་མའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་དང་དཔལོ་འིབྱོར་ལོ་ཉོམས་རྒུད་ཚོབས་ཆེ​ེན་བྱུང་བ་རེད།

ཆེིང་གོང་མས་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཆེབ་སྲི​ིད་ལོ​ོ་ཉོིས་བརྒྱ་ལྷག་བསྐྱིངས་པའི​ི་རིང་བོད་གཞུང་དང་འིབྲེ​ེལོ་བ་བཟང་ངན་སྣོ་ཚོ​ོགས་བྱུང་

ཡོ​ོད། དེ་ཡོང་ཐེོག་མར་༸གོང་ས་ལྔ་པ་ཆེ​ེན་པོ་དང་ཆེིང་གོང་མ་ཧྲུན་ཀྲིའི​ི་དབར་མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་བྱུང་བ་ནས་བཟུང་སྟེ​ེ་

གཅོིག་ཕན་གཅོིག་རོགས་ཀྱི​ིས་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཧི་ཅོང་ཟབ་མོ་བྱུང་ཡོ​ོད་ནའིང། དུས་རབས་ཉོི་ཤུ ་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་དུ་གོང་མ་ཀོང་ཤེ ོ་དང་ གོང་མའི​ི་ཡུམ་ཚོི་ཞི​ིའི​ི་ཡོིས་༸གོང་ས་བཅུ་གསུམ་པ་མཆེོག་གི་མཚོན་གནས་ཕབ་པ་མ་ཟད། དེ་རྗེ​ེས་རྒྱ་དམག་གིས་བོད་དུ་

བཙན་འིཛུལོ་བྱས་པར་བརྟེན། ༸གོང་ས་བཅུ་གསུམ་པ་ཆེ​ེན་པོས་རྒྱ་བོད་མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་མཚོམས་འིཇཱོག་གནང་དགོས་ བྱུང།

62

ས་ཁམས་རིག་པ།

རྒྱ་ནག་མི་སེརི་རྒྱལ་ཁབ། དང་པོ། གོ​ོ་མིནོ་ཏེང།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༡ ལོ​ོར་སུན་ཀྲུང་ཧྲིན་གྱི​ིས་སྣོེ་ཁྲོིད་པའི​ི་ལྕགས་ཕག་གསར་བརྗེ​ེས་ཆེིང་གོང་

མའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་མེད་པར་བཟོས་ཏེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༢ ལོ​ོར་འིཕྲལོ་སེལོ་གྱི​ི་མི་སེར་རྒྱལོ་ཁབ་

གསར་དུ་བཙུགས། སུན་ཀྲུང་ཧྲིན་གྱི​ིས་སྐབས་འིཕྲལོ་སྲི​ིད་བློ​ོན་གྱི​ི་འིགན་བཞིེས་ཀྱིང་གྲོས་

ཆེོད་ཀྱི​ི་དགོངས་དོན་ལྟར་སྲི​ིད་བློ​ོན་གྱི​ི་གོ་གནས་ཡོ​ོན་ཧྲི​ི་ཁེ་ལོ་རྩིས་སྤྲོ​ོད་བྱས། གོ་མིན་ཏང་ ཞིེས་པའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་དེ་ཡོང་ལོ​ོ་དེར་སུན་ཀྲུང་ཧྲིན་གྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་འིོག་ཏུ་བཙུགས།

པར་རིས།༦་༦ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༡ ལོ​ོར་ སྲི​ིད་བློ​ོན་གྱི​ི་གོ་གནས་ཐེོབ་རྗེ​ེས་ཡོ​ོན་ཧྲི​ི་ཁེ་ཡོིས་སྲི​ིད་དབང་གཅོིག་བསྡུས་བྱས་པ་མ་ཟད། ཕྱི​ི་ རྒྱ་ནག་ཏུ་ལྕགས་ཕག་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་ འིགོ་ཁྲོིད་སུན་ཀྲུང་ཧྲིན།

ལོ​ོ་ ༡༩༡༥ ལོ​ོར་རང་ཉོིད་གོང་མ་ཡོིན་པར་བསྒྲིགས་པས་གོ་མིན་ཏང་ལོ་སོགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་

སྡོེ་ཁག་གིས་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༦ ལོ​ོར་ཡོ​ོན་ཧྲི​ི་ཁེ་ནད་མནར་གྱི​ིས་གྲོངས་རྗེ​ེས་དབུས་གཞུང་མིང་ཙམ་དུ་གྱུར་པ་དང།

གཤེམ་འིོག་དམག་དཔོན་ཚོ​ོས་མངའི་ཁུལོ་རང་སྐྱིོང་གིས་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༦ ལོ​ོར་བྱང་འིདུལོ་དམག་གིས་ཡོ​ོན་ཧྲི​ི་ཁེའི་ི རྒྱུད་འིཛི​ིན་དམག་ཤེདེ ་ཅོན་རྣམས་ཕམ་ཉོེས་སུ་མ་བཏང་བར་རྒྱ་ནག་

ཏུ་དབང་ཆེ་གཅོིག་སྡུད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་མེད་པར། དམག་ཤེ​ེད་ཅོན་ཚོ​ོས་རང་གར་དབང་སྒྱུར་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དུས་སྐབས་

དེའི​ི་རིང་ལོ་རྒྱ་ནག་ཏུ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་མི་སྣོ་དང་སློབ་ཕྲུག་ཚོ​ོས་ཕྱིོགས་གཅོིག་ནས་མང་གཙོ་དང་ཚོན་རིག་དར་སྤེ​ེལོ་བཏང་ནས་སྒོེར་

གཅོ​ོད་དང་བླུན་རྨོངས། རྨོངས་དད་བཅོས་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་སོགས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་བློ​ོ་སྒོ​ོ་

འིབྱེད་པའི​ི་ལོས་འིགུལོ་དང། ལྔ་བཞི​ིའི་ི ལོས་འིགུལོ། མང་གཙོ་རིང་ལུགས་གསར་པའི​ི་ ལོས་འིགུལོ་སོགས་སྤེ​ེལོ་བ་དང། ཕྱིོགས་གཞིན་ཞི​ིག་ནས་བཙན་རྒྱལོ་རིང་ལུགས་ལོ་

ངོ་རྒོ​ོལོ་གྱི​ིས་ཕྱི​ི་གླི​ིང་གི་དངོས་ཟོག་འིགོག་པ་སོགས་ཀྱི​ི་ལོས་འིགུལོ་བརྩམས་ཏེ། རྒྱ་ ནག་འིདི་ཉོིད་འིབྱོར་མེད་གྲལོ་རིམ་གྱི​ིས་འིགོ་ཁྲོིད་པའི​ི་མང་གཙོ་ཡོང་དག་པ་ཞི​ིག་ཏུ་

བསྒྱུར་ཏེ། བཙན་རྒྱལོ་རིང་ལུགས་དང། བཀས་བཀོད་རྒྱུད་འིཛི​ིན། མ་རྩ་རིང་ལུགས་

པར་རིས།༦་༧ རྒྱ་ནག་མེ་སེར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ སྲི​ིད་བློ​ོན་ཐེོག་མ་ཡོ​ོན་ཧྲི​ི་ཁེ།

བཅོས་ཀྱི​ི་འིཆེིང་རྒྱ་ལོས་ཐེར་བར་འིབད་བརྩོན་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༥ ལོ​ོར་སུན་ཀྲུང་ཧྲིན་ནད་མནར་གྱི​ིས་གྲོངས་རྗེ​ེས་གོ་མིན་ཏང་ནང་

ཁུལོ་མ་མཐུན་པ་བྱུང་སྟེ​ེ། དམག་དཔོན་ཅོང་ཅོི་ཧྲི​ིའི​ི་ཕྱིོགས་གཏོགས་ཀྱི​ིས་གུང་ཁྲོན་

ཏང་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་དང། དེའི​ི་མགོ་གནོན་ཆེ​ེད་བཞི​ི་གཅོིག་གཉོིས་སྲི​ིད་འིགྱུར་སོགས་ལོན་མང་བྱས་ཀྱིང་གུང་ཁྲོན་ཏང་ཕམ་ཉོེས་སུ་

གཏོང་མ་ཐུབ་པ་དང། མཐེར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ལོ​ོར་ཅོང་ཅོེ་ཧྲི​ི་གུང་དམག་ལོས་ཕམ་ཁ་བྱུང་སྟེ​ེ་ཐེ​ེ་ཝན་མཚོ​ོ་གླི​ིང་དུ་བྲེོས་བྱོལོ་ལོ་

63

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

འིགྲོ་དགོས་བྱུང།

གོཉེིས་པ། གུང་ཁྲནོ་ཏེང།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ ལོ​ོའི ི་ལྔ་བཞི​ིའི​ི་ལོས་འིགུལོ་མ་བྱུང་སྔོ​ོན་དུ་རྒྱ་ནག་ལོ་མར་ཁེ་སེའིམ། དམར་ཤེོག་གི་ལྟ་གྲུབ་སྐོར་ལོ་གོ་རྟོགས་

གང་ཡོང་མེད། ལྔ་བཞི​ིའི​ི་ལོས་འིགུལོ་རྗེ​ེས་སུ་ན་གཞིོན་གསར་པའི​ི་དུས་དེབ་དང། ཁྲོེན་ཏུའུ་ཞི​ིའུ་སོགས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཅོན་ཚོ​ོས་

མར་ཁེ་སེའི​ི་ལྟ་གྲུབ་མཚོམས་སྦྱོ​ོར་དང་ཁྱབ་སྤེ​ེལོ་བྱས་པ་ལོ་བརྟེན་ནས་དེ་ཚོ​ོ་རིམ་བཞི​ིན་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ཁྱབ་གདལོ་དུ་གྱུར།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ལོ​ོར་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་གུང་ཁྲོན་རིང་ལུགས་

ཀྱི​ིས་རྒྱབ་སྐྱིོར་འིོག་ཁྲོེན་ཏའུ་ཞི​ིའུ་ཡོིས་ཧྲིང་ཧིེ་རུ་རྒྱ་ནག་

དམར་ཤེ ོག་ཚོ​ོགས་པ་གསར་འིཛུགས་བྱས། དེ་རྗེ​ེས་པེ་ ཅོིང་དང། ཧུའུ་ནན། ཁྲོང་ཧྲི། ཅོི་ནན། ཀོང་ཀྲིག་སོགས་

གྲོང་ཁྱེར་དང་ས་ཁུལོ་ཁག་ཏུའིང་དམག་ཤེོག་ཚོ​ོགས་པ་

གསར་འིཛུགས་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༡ ལོ​ོར་དམར་ཤེ ོག་ ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་མི་རྣམས་ཧྲིང་ཧིེ་རུ་འིདུ་འིཛིོམས་

བྱས་ཏེ། ཀྲུང་གོ་ གུང་ཁྲོན་ཏང་རྒྱལོ་ཡོ​ོང ས་འིཐུས་མི་

པར་རིས། ༦་༨ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་དམག་ཤེག ོ ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་གཙོ་འིཛི​ིན་ ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ཐེ​ེངས་དང་པོ་སྐོང་འིཚོ​ོགས་བྱས། མའིོ་ཙེ་ཏུང་ནས་རྒྱ་ནག་མི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་དབུ་བརྙིེས་པའི​ི་གསལོ་ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༤ ལོ​ོར་གོ་མིན་ཏང་དང་གུང་ཁྲོན་ཏང་ བསྒྲིགས་བྱེད་བཞི​ིན་པ།

མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་གྱི​ིས་དབང་ཆེ་སྒོེར་གཅོ​ོད་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས་ཏེ་གྲུབ་འིབྲེས་གང་འིཚོམ་སོན་ནའིང། སུན་ཀྲུང་ཧྲིན་

གྲོངས་རྗེ​ེས་གོ་གུང་མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་འིཐེོར་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་ཤེ ོག་ཁག་གཉོིས་དབར་ནང་འིཁྲུག་བསྟུད་མར་བྱུང། འིོན་ཀྱིང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༣༡ ཙམ་ནས་སླར་ཡོང་གོ་གུང་མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་བྱས་ཏེ་ཉོི་ཧིོང་གི་བཙན་འིཛུལོ་ལོ་འིགོག་རྒོ​ོལོ་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༥ ལོ​ོར་ཨ་རིས་ཉོི་ཧིོང་དུ་རྡུལོ་ཕྲན་མཚོ​ོན་ཆེ་གཡུགས་པར་བརྟེན། ཉོི་ཧིོང་གི་རྒྱལོ་པོས་དམག་འིཁྲུག་ལོ་ཕམ་

ཉོེས་བྱུང་བའི​ི་གསལོ་བསྒྲིགས་སྤེ​ེལོ་དགོས་བྱུང་ནས། རྒྱ་ནག་དང་ཉོི་ཧིོང་གི་དམག་འིཁྲུག་མཇུག་བསྒྲི​ིལོ། དེ་རྗེ​ེས་གོ་གུང་ གཉོིས་ཁྲུང་ཆེིང་དུ་མཉོམ་གནས་ཀྱི​ི་ཆེིངས་ཡོིག་བཞིག་ཀྱིང། ཆེིངས་དོན་ལྟར་མ་གནས་པར་ཤེག ོ ་ཁག་གཉོིས་དབར་ཡོང་བསྐྱིར་

ནང་འིཁྲུག་བྱུང་མཐེར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ལོ​ོར་གུང་ཁྲོན་ཏང་ལོ་རྒྱལོ་ཁ་ཐེོབ་སྟེ​ེ། ལོ​ོ་དེའི་ི ཟླ་བ་ ༡༠ ཚོེས་ ༡ ཉོིན་དམར་ཤེག ོ ་གི་གཙོ་ འིཛི​ིན་མའིོ་ཙེ་ཏུང་གིས་ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་དབུ་བརྙིེས་པའི​ི་གསལོ་བསྒྲིགས་བསྐྱིངས་ཏེ། རྒྱ་ནག་རྒྱལོ་ཁབ་ དེ་དམར་ཤེོག་ཚོ​ོགས་པས་དབང་བསྒྱུར་བྱས་སོ།།

64

སྦྱོ​ོང་ཚོན། ཀ) གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རིེ་བྲི​ིས།

༡། རྒྱ་ནག་གི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་དུ་གོང་མ་ཆེིན་ཧྲི​ི་ཧིོང་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གང་ཡོིན་པ་དང། ཁོང་གིས་བཟོ་སྐྲུན་གནང་བའི​ི་རིག་ གནས་ཤུལོ་དངོས་གང་དང་གང་ཡོ​ོད་དམ།

༢། རྒྱ་ནག་གི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་དུ་ཐེང་གོང་མའི​ི་དུས་སྐབས་རྫོ​ོགས་ལྡན་གྱི​ི་དུས་སྐབས་ཤེ ིག་ལོ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་དོན་གང་ཡོིན་ནམ།

༣། སུང་གོང་མའི​ི་དུས་སྐབས་སུ་རྒྱ་མི་རིགས་ཀྱི​ི་གསར་གཏོད་ཆེ​ེན་པོ་བཞི​ི་གང་དང་གང་ཡོིན་ནམ།

༤། ཡོ​ོན་གོང་མ་དང། མིང་གོང་མ་རིམ་བྱུང་གིས་བོད་ཀྱི​ི་བློ་ཆེ​ེན་སུ་དང་སུར་མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་བཙུགས་ཡོ​ོད་དམ།

༥། ཆེིང་གི་ཆེབ་འིབངས་ཚོ​ོས་གོང་མར་གྱིེན་ལོ​ོག་བྱེད་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གང་ཡོིན་པ་དང། ༸གོང་ས་བཅུ་གསུམ་པས་ཆེིང་ དང་མཆེོད་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་གཅོ​ོད་དོན་གང་ཡོིན་ནམ།

༦། རྒྱ་ནག་མི་སེར་རྒྱལོ་ཁབ་དབུ་བརྙིེས་ཚུལོ་ཇཱི་ལྟར་ཡོིན་པ་དང། གོ་མིན་ཏང་དང། གུང་ཁྲོན་ཏང་ཅོེས་པའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་ པའི​ི་ངོ་སྤྲོ​ོད་མདོར་ཙམ་གྱི​ིས།

རྒྱལ་སྤྱི​ིའི་ལོ་རྒྱུས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

༧། བཟིོ་ལས་གསརི་བརྗོེ།

༄༅། །བཟོ་ལོས་ཅོན་དུ་གྱུར་པའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་བཟོ་གྲྭ་ཐེོག་མར་འིཛུགས་སྐྲུན་བྱས་པ་ནས་འིགོ་འིཛུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བཟོ་ལོས་ཐེོན་

སྐྱིེད་ (Industrial Production) ཅོེས་པ་ནི་བཟོ་གྲྭའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་ (Factory Production) དང། བཟོ་ལོས་ལོས་མི་ཞིེས་པ་ནང་དུ་ངལོ་ རྩོལོ་བྱེད་མཁན་ལོས་མིར་གོ

བསམ་ཚུལོ་འིདིར་གནད་དོན་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་ནི་ཨིན་ཇཱི་དང་ཡུ་རོབ་ཁུལོ་དུ་བཟོ་གྲྭ་མ་བཙུགས་པའི​ི་སྔོ​ོན་དུ་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་ཁྲོ​ོམ་

རའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་བཟོ་ལོས་རང་བཞི​ིན་གྱི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་འིབོར་ཆེ​ེན་བྱུང་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང་དེ་ཚོ​ོ་བཟོ་གྲྭའི​ི་རྨང་གཞི​ིའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་བྱུང་བ་ཞི​ིག་མིན་ པས། ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་མང་པོས་བཟོ་ལོས་རང་བཞི​ིན་གྱི​ི་

དུས་སྐབས་དེ་ལོ་བཟོ་ལོས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྔོ་མ་ (Proto-

industrialisation) ཞིེས་འིབོད་ཀྱི​ིན་ཡོ​ོད།

དུས་རབས་ ༡༧ དང་ ༡༨ པའི​ི་ནང་དུ་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་

གྲོང་ཁྱེར་ཁག་གི་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོ་གྲོང་གསེབ་ཁུལོ་དུ་གནས་

སྤེོ་འིགོ་བཙུགས་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོས་ཞི​ིང་པ་དང་ལོག་ཤེ​ེས་

བཟོ་པ་ཚོ​ོར་དངུལོ་སྤྲོད་ནས་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ཆེ​ེད་

དུ་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་དགོས་པའི​ི་སྐུལོ་མ་བཏང། འིཛིམ་གླི​ིང་

གི་ཚོ​ོང་ལོས་རྒྱ་སྐྱིེད་བྱུང་ནས་ཡུལོ་གྲུ་འིདྲ་མིན་ལོ་མི་

པར་རིས། ༧་༡ ཁྱིམ་མི་ཚོང་མས་ཐེག་ལོས་བྱེད་བཞི​ིན་པ།

67

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་ (Colonies) འིཛུགས་པར་དངོས་ཟོག་གི་དགོས་མཁོ་ཆེ​ེ་རུ་སོང་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་ལོག་ཤེ​ེས་བཟོ་པ་ དང་ཚོ​ོང་ལོས་མཐུན་ཚོ​ོགས་རྣམས་སྟེོབས་ཤུགས་ཆེ​ེ་བས་ཚོ​ོང་པ་གསར་པ་ཚོ​ོས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཐེོན་སྐྱིེད་སྤེ​ེལོ་མ་ཐུབ་པར་བརྟེན་ གྲོང་གསེབ་ཁུལོ་དུ་ཁ་ཕྱིོགས་པ་རེད།

གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་པ་དབུལོ་པོ་དང་ལོག་ཤེ​ེས་པ་ཚོ​ོས་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ལོས་ཀ་བྱེད་འིགོ་བཙུགས། སྔོ​ོན་ཆེད་ས་ཞི​ིང་

ལོ་བརྟེན་ནས་འིབུད་ཤེ ིང་དང། ཤེིང་འིབྲེས། སྔོ​ོ་ཚོལོ། རྩྭ་སོགས་འིཐུ་མཁན་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ད་ཆེ་ཡོ​ོང་ཁུངས་གཞིན་ཞི​ིག་འིཚོ​ོལོ་ དགོས་བྱུང་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོ་མང་པོ་ཞི​ིག་ལོ་ས་ཞི​ིང་ཆུང་ཆུང་ལོས་མེད་པས་ཁྱིམ་མི་ཚོང་མར་ལོས་ཀ་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེད།

དེར་བརྟེན་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་ཁོ་ཚོ​ོར་ཐེོན་རྫོས་བཟོ་སྐྲུན་ཆེ​ེད་དངུལོ་སྔོ་འིདོན་དུ་སྤྱིོད་དུས་ཞི​ིང་པའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་དེ་ཚོ​ོ་དགའི་སྣོང་ཆེ​ེན་པོས་

དང་ལོེན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ཚོ​ོང་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ལོས་ཀ་བྱས་ནའིང་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་ས་ཆེ་ཆུང་ཆུང་དེ་ཚོ​ོར་ཞི​ིང་ལོས་མུ་མཐུད་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

བཟོ་ལོས་ཅོན་དུ་འིགྱུར་བའི​ི་སྔོ​ོན་འིགྲོའི ི་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ིས་ཞི​ིང་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་ཉུང་དུ་འིགྲོ་བཞི​ིན་པར་ཁ་གསབ་བྱེད་

ཐུབ་པ་དང། ད་དུང་ཁྱིམ་ཚོང་གི་ལོས་མིའི​ི་ཐེོན་ཁུངས་ཡོ​ོངས་སུ་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ལོམ་ལུགས་འིདིའི​ི་འིོག་ནས་གྲོང་ ཁྱེར་དང་གྲོང་གསེབ་དབར་འིབྲེ​ེལོ་བ་དམ་པོ་ཆེགས། ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གཞི​ིས་ཆེགས་ཡོ​ོད་ཀྱིང་ལོས་ཀ་མང་ཆེ​ེ་བ་གྲོང་

གསེབ་ཁུལོ་དུ་བྱས། ཕྱི​ི་རྒྱལོ་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་རས་ཆེ་རྣམས་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་ཁྲོ​ོམ་རར་མ་བཙོང་གོང་དུ་ལོ​ོན་ཊོན་དུ་བཟོ་སྐྲུན་གྱི​ི་མཇུག་

བསྡུ་དགོས་པས། དོན་དངོས་ཐེོག་ལོ​ོན་ཊོན་ལོས་ཀ་མཇུག་བསྡུ་སའི​ི་ལྟེ་གནས་ཤེིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད། བཟིོ་གྲྭ་འགོ་ཚུགས་པ།

བཟོ་གྲྭ་དང་པོ་དེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༣༠ ལོ​ོར་ཨིན་ཡུལོ་དུ་གསར་འིཛུགས་བྱས་

ཡོ​ོད་ཀྱིང། དུས་རབས་ ༡༨ པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་བཟོ་གྲྭའི​ི་གྲངས་འིབོར་ལྡབ་ འིགྱུར་གྱི​ིས་འིཕར། དུས་རབས་གསར་པའི​ི་མཚོ​ོན་རྟགས་དང་པོ་སྲི​ིང་བལོ་ ཡོིན་ཞི​ིང། དུས་རབས་ ༡༩ པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་སྲི​ིང་བལོ་ཐེོན་སྐྱིེད་སྔོར་ལོས་

ཇཱེ་མང་དུ་ཕྱི​ིན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༦༠ ལོ​ོར་ཨིན་ཇཱིས་སྲི​ིང་བལོ་ཐེོན་སྐྱིེད་ཆེ​ེད་ལོས་

སྣོ​ོན་མ་བྱས་པའི​ི་སྲི​ིང་བལོ་རྒྱ་མ་ས་ཡོ་ ༢ དང་ཕྱིེད་ཀ་ནང་འིདྲེན་བྱས་ཡོ​ོད་པ་

དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༧ ལོ​ོར་སྲི​ིང་བལོ་ནང་འིདྲེན་བྱེད་ཚོད་རྒྱ་མ་ས་ཡོ་ ༢༢ ལོ་ འིཕར། འིཕེལོ་རྒྱས་འིདི་ཐེོན་སྐྱིེད་བརྒྱུད་རིམ་གྱི​ི་འིགྱུར་ལྡོག་མང་པོ་ཞི​ིག་དང་

འིབྲེ​ེལོ་བ་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་འིདི་དག་ལོས་འིགའི་ཞི​ིག་རོབ་ཙམ་བཤེད་ན། དུས་ རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་ནང་དུ་ལོས་སྣོ​ོན་ཐེབས་ལོམ་ལོ་གསར་གཏོད་རིམ་

68

པར་རིས། ༧་༢ དུས་རབས་༡༨ པའི​ི་བཟོ་ལོས་དར་ རྒྱས་ཀྱི​ི་པར།

ས་ཁམས་རིག་པ།

པ་(བལོ་བསེལོ་བ། སྤུན་དོག སྐུད་པ་འིཁེལོ་བ། སྐུད་པ་དཀྲིས་པ་སོགས།) འིགའི་བྱུང་བས་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་གོམ་སྟེབས་རེ་རེ་བཞི​ིན་ཆེ​ེ་རུ་ བཏང་བ་དང། བཟོ་པའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་ཚོད་གཞི​ི་གོང་མཐེོར་བཏང་ནས། བཟོ་པ་རེ་རེས་ཐེོན་སྐྱིེད་མང་ཙམ་དང། སྲི་ཞི​ིང་མཁྲོེགས་པའི​ི་

སྐུད་པ་དང་སྤུན་དོག་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། དེ་ནས་རེ་ཆེར་ཌོི་ཨཀ་རའིེ་ཊི་ (Richard Arkwright) ཡོིས་སྲི​ིང་བལོ་ བཟོ་གྲྭ་ (Cotton Mill) ཞི​ིག་གསར་གཏོད་བྱས། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་གསལོ་ལྟར་དུས་སྐབས་དེ་བར་དུ་སྲི​ིང་བལོ་བཟོ་གྲྭ་ཁག་གྲོང་

གསེབ་གང་སར་གྲམ་ནས་ཁྱིམ་ཚོང་སོ་སོའི ི་ནང་དུ་ལོས་ཀ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། ད་ཆེ་རིན་གོང་མཐེོ་བའི​ི་འིཕྲུལོ་ཆེས་གསར་

པ་ཉོ​ོས་ཏེ་བཟོ་གྲྭའི​ི་ནང་དུ་བཙུགས་ནས་བདག་གཉོེར་བྱེད་ཆེོག་ཅོིང། བཟོ་གྲྭའི​ི་ནང་གི་འིཕྲུལོ་ཆེས་ཐེམས་ཅོད་ཁང་པ་གཅོིག་གི་ ནང་དུ་བསྡུས་ནས་དོ་དམ་བྱེད་ཐུབ་ཡོ​ོད། དེ་ལྟར་བྱས་ན་ཐེོན་སྐྱིེད་བརྒྱུད་རིམ་ལོ་ལྟ་རྟོག་ནན་པོ་བྱེད་ཐུབ་པ་མ་ཟད། སྤུས་ཚོད་

ལོ་ལྟ་རྟོག་དང་ལོས་མི་ལོ་སྟེངས་འིཛི​ིན་ལོེགས་པོ་བྱེད་ཐུབ། གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་བརྒྱུད་རིམ་ལོ་མཚོ​ོན་ན། ལོས་ཀ་འིདི་ཚོ​ོ་

བསྒྲུབ་རྒྱུ་ཁག་པོ་ཡོིན།

བཟིོ་ལས་འགྱུརི་ལྡོ​ོག་གི་མྱུརི་ཚོད།

བཟོ་ལོས་ཅོན་དུ་འིགྱུར་ཚུལོ་གྱི​ི་བརྒྱུད་རིམ་དེ་ཅོི་འིདྲའི​ི་

མགྱིོགས་པོ་ཞི​ིག་རེད་ཨང། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་བལྟས་ན་འིགྱུར་ཚུལོ་དེ་ བཟོ་གྲྭའི​ི་ཐེོན་ལོས་ཁོ་ནའི​ི་འིཕེལོ་རྒྱས་ལོ་ཟེར་རམ།

དང་པོ། ཨིན་ཇཱིའི​ི་ ཆེ​ེས ་སྐད་གྲགས་ཆེ​ེ་ བའི​ི་ བཟོ་ ལོས་ནི་

སྲི​ིང་བལོ་ (Cotton) དང། ལྕགས་རིགས་ (Iron) ཐེོན་ལོས་

ཡོིན་པ་གསལོ་པོ་རེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༤༠ ཞིེ་གྲངས་བར་གྱི​ི་བཟོ་ པར་རིས། ༧་༣ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༤༩ མེ་འིཁོར་བཟོ་བཅོ​ོས་ཁང་གི་རྣམ་པ། ལོས་ཅོན་དུ་འིགྱུར་ཚུལོ་རིམ་པ་དང་པོའི ི་ནང་དུ་སྲི​ིང་བལོ་

ཨིན་ཡུལོ།

ནི་འིཕེལོ་རྒྱས་མགྱིོགས་ཤེ ོས་བྱུང་བའི​ི་བཟོ་ལོས་གཙོ་བོ་དེ་རེད། དེའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་བཟོ་ལོས་རེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༨༤༠ ཞིེ་གྲངས་ནས་ཨིན་ཇཱིའི་ི ནང་དུ་མེ་འིཁོར་ལྕགས་ལོམ་རྒྱ་བསྐྱིེད་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༦༠ རེ་གྲངས་ནས་བཟུང་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ ཡུལོ་ཁག་ཏུ་མེ་འིཁོར་ལྕགས་ལོམ་བཙུགས་རྗེ​ེས་

ལྕགས་དང་དྭངས་ལྕགས་ཀྱི​ི་དགོས་མཁོ་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༧༣ ལོ​ོར་སླེབས་དུས་ཨིན་ཇཱིས་ལྕགས་ དང་དྭངས་ལྕགས་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་གི་རིན་ཐེང་ཨིན་སྒོ​ོར་ས་

ཡོ་ ༧༧ ཟིན་ཡོ​ོད། དེ་སྲི​ིང་བལོ་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་གི་རིན་ཐེང་ པར་རིས། ༧་༤ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༣༠ ཐེག་ལོས་བཟོ་གྲྭ།

ལོས་ལྡབ་གཉོིས་ཀྱི​ིས་མཐེོ་རུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད།

69

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

གཉོིས་པ། བཟོ་ལོས་གསར་པ་དེ་ཚོ​ོས་སྲིོལོ་རྒྱུན་གྱི​ི་བཟོ་ལོས་ཁག་ལོས་སླ་པོས་ནུས་མེད་དུ་གཏོང་ཐུབ་མེད། ཐེ་ན་དུས་

རབས་ ༡༩ པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུའིང་བཟོ་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་ལོག་རྩལོ་ཡོར་རྒྱས་སོང་བའི​ི་བཟོ་གྲྭའི​ི་ནང་དུ་ལོས་ཀ་བྱེད་མཁན་གྱི​ིས་

ཁྱོན་བསྡོ​ོམས་ལོས་མིའི​ི་བརྒྱ་ཆེ་ ༢༠ ལོས་ཟིན་མེད་ཅོིང། འིཐེག་ལོས་ (Textile) ལོ་འིཕེལོ་རྒྱས་ནུས་པ་ལྡན་པ་བྱུང་ཡོ​ོད་མོད། དེ་ཚོ​ོའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་འིབོར་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་བཟོ་གྲྭའི​ི་ནང་དུ་མིན་པར་གྲོང་གསེབ་ཁག་ཏུ་བྱས་པ་རེད།

གསུམ་པ། སྲི​ིང་བལོ་དང་ལྕགས་རིགས་ཀྱི​ི་བཟོ་གྲྭ་མང་པོས་སྲིོལོ་རྒྱུན་གྱི​ི་བཟོ་ལོས་ལོ་འིགྱུར་བ་གཏོང་ཐུབ་མེད། འིོན་ཀྱིང།

སྲིོལོ་རྒྱུན་གྱི​ི་བཟོ་ལོས་འིགྱུར་བ་མེད་པར་རང་འིཇཱགས་སུ་གནས་པ་དེ་འིདྲའིང་མ་རེད། བཟོ་ལོས་ཆུང་རིགས་དང་སྤྱི​ིར་བཏང་ བ་མང་དག་ཅོིག་གིས་འིཕྲུལོ་ཆེས་མེད་པའི​ི་བཟོ་ལོས་མང་པོ་འིཕེལོ་རྒྱས་གཏོང་བའི​ི་གཞི​ི་རྩ་བྱས་ཡོ​ོད། དཔེར་ན། ཟས་རིགས་

བཟོ་སྐྲུན་དང། ཨར་ལོས། རྫོ་བཟོའི ི་ལོག་རྩལོ། ཤེ​ེལོ་ བཟོའི ི་ལོག་རྩལོ། ཀོ་ལྤགས་མཉོེད་རྫོས། ཁྱིམ་ཆེས་

བཟོ་རྩལོ། ལོག་ཆེ་བཟོ་རྩལོ་བཅོས་ཡོིན།

བཞི​ི་པ། འིཕྲུལོ་རིག་གི་འིགྱུར་བ་དལོ་བུར་བྱུང་

ཡོ​ོད ། འིཕྲུལོ་རིག ་བཟོ་ ལོས་ཀྱི​ི་ རིག ས་ཡོ​ོང ས་ལོ་

མངོན་གསལོ་དོད་པོས་ཁྱབ་མེད། འིཕྲུལོ་རིག་གསར་ པ་ལོ་རིན་གོང་མཐེོ་བས་ཚོ​ོང་པ་དང་བཟོ་གྲྭའི​ི་བདག་

པོ་ཚོ​ོས་འིཕྲུལོ་ཆེས་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་བར་དོགས་ཟོན་

བྱེད་དགོས་བྱུང་བ་དང། འིཕྲུལོ་ཆེས་དེ་ཚོ​ོར་སྐྱིོན་

ཤེོར་ན་བཟོ་བཅོ​ོས་རྒྱག་ཁག་པོ་ཡོ​ོད། འིཕྲུལོ་ཆེས་དེ་

དཔེ་རིས། ༧་༥ ལོས་ཀ་འིཚོ​ོལོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རི་མོ།

ཚོ​ོ་གསར་གཏོད་པ་དང་བཟོ་སྐྲུན་པ་ཚོ​ོས་བཤེད་པ་ལྟར་ནུས་པ་ལྡན་པ་ཞི​ིག་མེད། རླངས་ཤུགས་ཨིན་ཇཱིན་ (Steam Engine) ལོ་ དཔེ་བཞིག་ན། ཇཱ​ཱེམ་སི་ཝྭཊ་ (James Watt) ཡོིས་ནེའུ་ཁོ་མན་ (New Comen) འིཕྲུལོ་ཆེས་བཟོ་གྲྭས་བཟོས་པའི​ི་རླངས་སྒུལོ་ འིཕྲུལོ་འིཁོར་ལོ་ཡོར་རྒྱས་བཏང་སྟེ​ེ་འིཕྲུལོ་འིཁོར་གསར་པ་ཞི​ིག་བཟོས་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༡ ལོ​ོར་འིཕྲུལོ་འིཁོར་གསར་པ་དེའི​ི་

བདག་དབང་ཁོ་པར་ཐེོབ། ཁོ་པའི​ི་གྲོགས་པོ་བཟོ་ལོས་པ་མཱི་ཐེ​ེའུ་བྷོལོ་ཊོན་ (Mathew Boulton) གྱི​ིས་རླངས་ཤུ གས་ཨིན་ཇཱིན་

གསར་པ་དེ་བཟོས་ཀྱིང་ལོ​ོ་མང་རིང་ཉོ​ོ་མཁན་མ་བྱུང། ད་ཆེ་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་དུས་རབས་ ༡༩ པའི​ི་དུས་དཀྱི​ིལོ་དུ་བྱུང་བའི​ི་ བཟོ་པའི​ི་ཁྱད་ཆེོས་ལྡན་པའི​ི་ལོས་མི་དེ་ཚོ​ོ་འིཕྲུལོ་ཆེས་བཀོལོ་སྤྱིོད་བྱེད་མཁན་མ་ཡོིན་པར། སྲིོལོ་རྒྱུན་གྱི​ི་ལོག་རྩལོ་པ་དང་ལོས་ མི་ཤེ་སྟེག་ཡོིན་པར་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

70

ལས་མི་དང་འཕྲུལ་ཆས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཝིག་ཊོ་རི་ཡོའི​ི་བྷིར་ཊན་ནང་ལོས་མི་མ་འིདང་བའི​ི་དཀའི་ངལོ་མེད། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་གསལོ་ལྟར་ལོས་ཀ་འིབེལོ་པོ་ཡོ​ོད་དུས་

གླི་ཆེ་དམའི། དེར་བརྟེན། བཟོ་ལོས་ཅོན་ལོ་མཚོ​ོན་ན་ལོས་མི་མ་འིདང་བ་དང་གླི་ཆེ་མཐེོ་པོ་སྤྲོ​ོད་དགོས་པའི​ི་དཀའི་ངལོ་ཅོི་ཡོང་ མེད། དེར་བརྟེན། ཁོ་ཚོ​ོས་མ་རྩ་ཆེ​ེན་པོ་གཏོང་དགོས་པའི​ི་འིཕྲུལོ་ཆེས་གསར་གཏོད་བྱེད་འིདོད་མེད།

བཟོ་གྲྭ་མང་པོ་ཞི​ིག་གི་ལོས་མིའི​ི་དགོས་མཁོ་ནི་ནམ་དུས་དང་བསྟུན་ནས་འིགྱུར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་དེ། རླངས་སྣུམ་བཟོ་གྲྭ་དང་ཆེང་

རག་བཟོ་གྲྭ་རྣམས་གྲང་ངར་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཟླ་བ་འིགའི་ལོ་

དམིགས་བསལོ་བྲེ​ེལོ་བ་ཆེ​ེ་བས། ཁོ་ཚོ​ོར་ལོས་མི་མང་ དུ་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེ་དེབ་སྒྲི​ིག་མཁན་དང་པར་སྐྲུན་ ཁང་ཁག་ལོ་མཚོ​ོན་ནའིང་ཡོེ་ཤུའི​ི་འིཁྲུངས་སྐར་དུས་

ཆེ​ེན་གྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཟླ་བཅུ་གཉོིས་པའི​ི་སྔོ​ོན་ལོ་ལོས་མི་ཁ་

སྣོ​ོན་རྒྱག་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མཚོ​ོ་འིགྲམ་དུ་གྲུ་གཟིངས་

བཟོ་བཅོ​ོས་རྒྱག་པའི​ི་དུས་ནི་དགུན་ཁ་ཡོིན། བཟོ་གྲྭ་

འིདི ་ འིདྲའི​ི ་ རི ག ས་ལོ་མཚོ​ོན ་ན། ཐེོན ་སྐྱིེ ད ་ཀྱི​ི ་ ཚོད་

གཞི​ི་ནམ་དུས་དང་བསྟུན་ནས་འིཕར་ཆེག་འིགྲོ་གི་ཡོ​ོད་ པར་རིས། ༧་༦ བལོ་སྐུད་འིཐེག་པའི​ི་འིཕྲུལོ་ཆེས།

སྟེབས། ནམ་དུས་གཞི​ིར་བཟུང་ལོས་མི་གླི་ཆེ​ེད་བཟོ་གྲྭའི​ི་བདག་པོ་ཚོ​ོས་ནམ་རྒྱུན་ལོག་བཟོའི ི་ལོས་ཀར་དགའི་མོས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཐེོན་རྫོས་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཤེ ིག་ལོག་བཟོ་ཁོ་ནར་བརྟེན་ནས་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་དགོས་པ་དང། འིཕྲུལོ་ཆེས་ཀྱི​ིས་བཟོས་པའི​ི་ཐེོན་རྫོས་

དེ་ཚོ​ོ་འིདྲ་མཚུངས་སུ་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་པར་དམིགས་ཡོ​ོད་མོད། ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་དགོས་མཁོ་ནི་རྒྱུན་དུ་བཟོ་བཀོད་མི་འིདྲ་བ་དང་དབྱིབས་ གཟུགས་དམིགས་བསལོ་ཞི​ིག་ལོ་རེ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དཔེར་ན། དུས་རབས་ ༡༩ པའི​ི་ཨིན་ཇཱིས་ཐེོ་བ་རིགས་ ༥༠༠ དང་སྟེ་རེ་རིགས་

༤༥ བཟོ་སྐྲུན་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱིང། བཟོ་སྐྲུན་དེ་དག་ལོ་མིའི​ི་ནུས་པའི​ི་ལོག་རྩལོ་མཁོ་བ་ལོས་འིཕྲུལོ་རིག་ལོ་བརྟེན་མི་དགོས་པ་རེད། ཝིག་ཊོ་རི་ཡོའི​ི་དུས་སྐབས་ཀྱི​ི་ཨིན་ཇཱིའི​ི་མཐེོ་རིམ་མི་སྣོ་སྟེ​ེ། སྐུ་དྲག་དང་འིབྱོར་ལྡན་གྲལོ་རིམ་པ་ (Bourgeoisie) ཚོ​ོས་ལོག་

བཟོས་ཐེོན་རྫོས་ལོ་དགའི་མོས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ལོག་བཟོས་ཐེོན་རྫོས་ཀྱི​ིས་སྤུས་ཚོད་དང་གྲལོ་རིམ་མཚོ​ོན་ཞི​ིང། དེ་དག་མིའི​ི་ལོག་

པས་བཟོས་པ་ཡོིན་སྟེབས། བཟོ་བཀོད་ལོེགས་ཤེ ིང་སྤུས་དག་པོ་ཡོ​ོད། འིཕྲུལོ་ཆེས་ཀྱི​ིས་བཟོས་པའི​ི་ཐེོན་རྫོས་རྣམས་མི་སེར་

སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་དུ་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་གི་ཆེ​ེད་དུ་བཟོས་པ་རེད།

71

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ལས་མི་ཚོ​ོའི་འཚོ​ོ་བ།

ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་དུ་ལོས་མི་འིབེལོ་པོ་ཡོ​ོད་པ་དེས་ལོས་མིའི​ི་འིཚོ​ོ་བ་ལོ་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད། གྲོང་གསེབ་ཁུལོ་དུ་ལོས་ཀ་

ཡོ​ོད་མེད་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ལོ་བརྟེན་ནས། མི་བརྒྱ་ཕྲག་མང་པོ་འིཚོང་ཁ་ཤེག ི ་ཤེག ི ་གིས་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཡོ​ོང་གི་ཡོ​ོད། ལོས་ཀ་རག་སྲི​ིད་

མིན་ནི་སྔོ​ོན་ཆེད་གྲོགས་པོ་དང་གཉོེན་ཉོེའི​ི་འིབྲེ​ེལོ་ལོམ་ཡོ​ོད་མེད་ལོ་རག་ལོས་ཡོ​ོད། གལོ་སྲི​ིད་བཟོ་གྲྭའི​ི་ནང་དུ་གཉོེན་ཉོེ་དང་ གྲོགས་པོ་ཡོ​ོད་ཚོེ། ལོས་ཀ་མགྱིོགས་པོ་རག་སྲི​ིད། འིོན་ཀྱིང། མི་ཚོང་མར་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཁྲོ​ོད་དུ་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཡོག་པོ་ཡོ​ོད་པ་གཅོིག་

མཚུངས་མིན། ལོས་ཀ་འིཚོ​ོལོ་མཁན་མང་པོ་ཞི​ིག་གཟའི་འིཁོར་མང་པོར་སྒུག་དགོས་པ་དང། ཟམ་པའི​ི་འིོག་ཏུ་ཉོལོ་བའིམ་ མཚོན་མོར་སྐྱིབས་བཅོ​ོལོ་ཁང་པའི​ི་ནང་དུ་སྡོ​ོད་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བཟོ་གྲྭའི​ི་ལོས་མི་མང་པོ་ཞི​ིག་གི་ལོས་ཀ་དུས་ཚོིགས་ཀྱི​ི་ལོས་ཀ་ ཡོིན་པས་དུས་ཡུན་རིང་པོར་ལོས་མེད་དུ་ལུས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ལོས་བྲེ​ེལོ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ནམ་དུས་ཡོ​ོལོ་ན་དབུལོ་ཕོངས་རྣམས་སླར་ཡོང་སྲིང་

ལོམ་དུ་ཐེོན་པ་དང། དགུན་དུས་ཡོ​ོལོ་ནས་གྲོང་གསེབ་ཁག་ཅོིག་ཏུ་ལོས་མིའི​ི་དགོས་མཁོ་བྱུང་སྐབས་མི་ཁག་ཅོིག་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག་གི་

ཡོ​ོད། ཕལོ་ཆེ​ེ་བས་ལོས་ཀ་ཙག་ཙིག་ཙམ་གཉོེར་ནས་སྡོ​ོད།

དུས་རབས་ ༡༩ པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་དུ་ལོས་མིའི​ི་གླི་ཕོགས་ཅུང་ཙམ་འིཕར་ཡོ​ོད་ཀྱིང། དེས་ལོས་མིའི​ི་བདེ་སྡུག་སྐོར་བརྗེོད་མི་

ཐུབ། གྲངས་འིབོར་འིདིས་བཟོ་ལོས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་དང་ལོ​ོ་རེའི​ི་འིཕེལོ་འིགྲིབ་མི་སྟེོན། དཔེར་ན། ནེ་པཽ་ལོིན་ (Napoleon) གྱི​ིས་ དམག་འིཁྲུག་རྒྱུན་རིང་བརྒྱབ་པའི​ི་སྐབས་སུ་ཅོ་དངོས་ཀྱི​ི་རིན་གོང་འིཕར་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ལོས་མིའི​ི་གླི་ཕོགས་རང་འིཇཱགས་སུ་

གནས་ཡོ​ོད་སྟེབས། བཟོ་གྲྭའི​ི་ལོས་མིའི་ི གླི་ཕོགས་ཀྱི​ི་རིན་ཐེང་ཉོམས་དམས་སུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། ད་དུང་ལོས་མིའི་ི ཡོ​ོང་འིབབ་གླི་ཕོགས་

གཅོིག་པུར་བརྟེན་མེད། གལོ་འིགངས་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་ནི་ལོས་ཀ་རྟག་ཏུ་ཡོ​ོད་པ་དེ་རེད། ལོས་ཀའི​ི་ཉོིན་གྲངས་ཀྱི​ིས་ལོས་མིའི​ི་ཉོིན་རེའི​ི་ ཆེ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༣༠ ལོ​ོར་དཔལོ་འིབྱོར་ཉོམས་རྒུད་དུ་འིགྲོ་དུས། ས་ཁུལོ་མི་འིདྲ་

བའི​ི་ནང་དུ་ལོས་མེད་ཀྱི​ི་གྲངས་ཚོད་བརྒྱ་ཆེ་ ༣༥ ནས་ ༧༥ བར་འིཕར་ཡོ​ོད།

བཟོ་པ་ཚོ​ོས་ལོས་ཀ་ཤེ ོར་དོགས་ནས་འིཕྲུལོ་རིག་གསར་པ་དར་སྤེ​ེལོ་གཏོང་བར་སྡོང་སེམས་བྱས། བལོ་ལོས་བཟོ་གྲྭའི​ི་ནང་

དུ་བལོ་སྐུད་འིཐེག་བྱེད་འིཕྲུལོ་ཆེས་ (Spinning Jenny) སླེབས་པ་ནས་བཟུང། ལོག་པས་སྐུད་པ་འིཁེལོ་ནས་འིཚོ​ོ་བ་སྐྱིེལོ་མཁན་

བུད་མེད་ཚོ​ོས་འིཕྲུལོ་ཆེས་གསར་པ་དེར་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱེད་འིགོ་ཚུགས། འིཐེག་ཆེས་དར་སྤེ​ེལོ་བཏང་བར་བརྟེན་ནས་འིཁྲུག་རྩོད་ཡུན་ རིང་བྱུང་ངོ། །

མི་སེརི་སྤིེལ་ཡུལ་དུ་བཟིོ་ལས་སྤིེལ་བ།

ང་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་ལོ་ཁ་ཕྱིོགས་ཏེ་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་ཡུལོ་ཁག་ཏུ་བཟོ་ལོས་སྤེ​ེལོ་སྟེངས་ལོ་ལྟ་ཞི​ིབ་བྱེད་རྒྱུ་དང། དེ་ཡོང་བཟོ་

གྲྭའི​ི་ཐེོན་ལོས་ཁོ་ན་མ་ཡོིན་པར་འིཕྲུལོ་ཆེས་མེད་པའི​ི་བཟོ་ལོས་ལོའིང་བལྟ་རྒྱུ་ཡོིན། འིདིར་གཙོ་བོ་ཐེགས་ལོས་བཟོ་གྲྭ་ཁོ་ནའི​ི་

72

སྐོར་གླིེང་བར་བྱའིོ།།

རྒྱ་གརི་གྱི​ི་ཐགས་ལས་དུས་སྐོབས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

འིཕྲུལོ་ཆེས་བཟོ་ལོས་མ་དར་བའི​ི་ཡོར་སྔོ​ོན་དུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དར་གོས་དང་སྲི​ིང་བལོ་ཐེོན་རྫོས་ཀྱི​ིས་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་འིཐེག་བཟོའི ི་ཁྲོ​ོམ་

རར་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཡོ​ོད། རྒྱལོ་ཁབ་མང་དག་ཅོིག་གིས་སྲི​ིང་བལོ་རྩིང་པོ་ (Coarser Cotton) ཐེོན་སྐྱིེད་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱིང་སྤུས་

ཀ་ལོེགས་ཤེ ོས་རྣམས་རྒྱ་གར་ནས་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱས་ཡོ​ོད། ཨར་མེ་ནི་ཡོ་དང་པར་ཤེིཡོན་གྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་པཱན་ཇཱབ་ཀྱི​ི་དངོས་ཟོག་

རྣམས་རྔ་མོང་ཐེོག་ཏུ་ཁལོ་བཀལོ་ཏེ་རི་རྒྱུད་དང་བྱེ་ཐེང་མང་པོ་བརྒོལོ་ནས། ཨཕ་ག་ནིསྟཱན་དང། པར་ཤེི་ཡོ་ཤེ ར་མ། ཨེ་ཤེི་ཡོ་ དབུས་མ་བཅོས་སུ་དབོར་འིདྲེན་བྱས། མི་སེར་སྤེ​ེལོ་བའི​ི་ཡོར་སྔོ​ོན་དུ་མཚོ​ོ་ལོམ་བརྒྱུད་ནས་ཚོ​ོང་ལོས་དར་ཁྱབ་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་

སྟེ​ེ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའི་སྡོེ་གུཇཱ་རཱཏའི​ི་མཚོ​ོ་འིགྲམ་དུ་ཆེགས་པའི​ི་སཱུ་རད་ཀྱི​ིས་མཚོ​ོ་ཁུག་དང་མཚོ​ོ་དམར་ (Red sea port) གྱི​ི་གྲུ་

ཁ་མཐུད་ཡོ​ོད། ཀོ་རོ་མན་ཌོལོ་གྱི​ི་མཚོ​ོ་འིགྲམ་དུ་ཆེགས་པའི​ི་མ་སུ་ལོི་པ་ཊམ་ (Masulipatam) དང་བངྒཱལོའི​ི་མངའི་སྡོེ་ཧུག་ལོི་

བཅོས་ལོ་ལྷོ་ཤེ ར་ཨེ་ཤེ ི་ཡོའི​ི་གྲུ་ཁའི​ི་ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་ཆེགས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༧༥༠ ལོ​ོའི་ི མཚོམས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ ཚོ​ོང ་པ་

ཚོ​ོས་དབང་སྒྱུར་བྱས་པའི​ི་འིབྲེ​ེལོ་ལོམ་འིདི་འིཐེོར་ཞི​ིག་ཏུ་

འིགྲོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཁག་གིས་རིམ་གྱི​ིས་ དབང་ཆེ་འིཛི​ིན་འིགོ་བཙུགས། ཐེོག་མར་ཁོ་ཚོ​ོར་ས་གནས་

ཁྲོིམ ས་ཁང་ནས་ཁེ་ དབང་སྣོ་ཚོ​ོག ས་ཐེོབ ་ཅོིང ། དེ་ ནས་ ཁོ་ཚོ​ོས་ཚོ​ོང་ལོས་སྒོེར་བདག་ (Monopoly) གི་ཐེོབ་ཐེང་

བློངས། དེར་བརྟེན། སྔོ་མོའི ི་སཱུ་རད་མཚོ​ོ་ཁུག་དང་ཧུག་ལོི་ གྲུ་ཁ་གཉོིས་ས་གནས་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོའི​ི་ཚོ​ོང་གཉོེར་གྲུ་ཁ་ཡོིན་

པས། གྲུ་ཁ་དེ་གཉོིས་ནས་དངོས་ཟོག་ཕྱི​ིར་གཏོང་རྦད་དེ་

པར་རིས། ༧་༧ དུས་རབས་ ༡༧ པའི​ི་སཱུ་རད་ནང་ཨིན་ཇཱིའི་ི བཟོ་གྲྭའི​ི་རྣམ་པ།

ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་པ་དང། སྔོ​ོན་ཆེད་ཚོ​ོང་ལོས་བྱེད་པར་དངུལོ་བུན་གཡོར་བའི​ི་དུས་སྐབས་ཀྱིང་རྫོ​ོགས་འིགོ་ཚུགས། ས་གནས་དངུལོ་

ཁང་ཁག་ཀྱིང་རིམ་གྱི​ིས་སྒོ​ོ་བརྒྱབ། དུས་རབས་༡༧ པའི​ི་ལོ​ོ་མཇུག་ཏུ་སཱུ་རད་བརྒྱུད་དེ་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་བྱས་པའི​ི་དངོས་ཟོག་གི་རིན་ཐེང་ ཁྱོན་བསྡོ​ོམས་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ས་ཡོ་ ༡༦ ཡོིན་ཡོང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༤༠ ནང་ཚུན་ལོ་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ས་ཡོ་ ༣ ལོ་མར་ཆེག་པ་རེད།

སཱུ་རད་དང་ཧུག་ལོི་གཉོིས་ཉོམས་རྒུད་དུ་འིགྲོ་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐབས་སུ་བོམ་བེ་དང། ཀལོ་ཀཏྟ་གཉོིས་དར་འིགོ་ཚུགས། གྲུ་

ཁ་རྙི​ིང་པ་ནས་གསར་པར་སྤེོས་པ་དེ་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་མཁན་གྱི​ི་སྟེོབས་ཤུ གས་ཇཱེ་ཆེ​ེར་སོང་བའི​ི་མཚོ​ོན་རྟགས་ཡོིན་པ་དང། གྲུ་ཁ་

གསར་པ་བརྒྱུད་ནས་ཚོ​ོང་ལོས་དེ་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ིས་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཤེིང། ཚོ​ོང་ལོས་ཀྱིང་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་གྲུ་གཟིངས་ནང་དུ་

སྐྱིེལོ་འིདྲེན་བྱས་པ་རེད། ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་རྙི​ིང་པ་མང་པོ་ཞི​ིག་འིཐེོར་ཞི​ིག་ཏུ་འིགྲོ་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐབས་དེར་སླར་ཚོ​ོང་གཉོེར་འིདོད་པའི​ི་ ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་ཁག་གིས་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གིས་བཟོ་བཀོད་བྱས་པའི​ི་དྲ་རྒྱའི​ི་ནང་དུ་ཚོ​ོང་ལོས་བྱེད་དགོས་བྱུང་ཡོ​ོད།

73

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཐགས་མཁན་ཚོ​ོརི་ཅི​ི་བྱུང་བ་ཡིན་ནམ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༦༠ ཙམ་གྱི​ི་རྗེ​ེས་སུ་རྒྱ་གར་ཤེར་ཕྱིོགས་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་ (East India Company) གི་སྟེོབས་ཤུ གས་སྲི་བརྟན་

ཆེགས་ཀྱིང། དེས་ཐེོག་མར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རས་ཆེ་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་ཉོམས་དམས་སུ་འིགྲོ་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་བྱས་མེད། རྒྱུ་མཚོན་ནི་ཨིན་ཇཱིའི​ི་ སྲི​ིང་བལོ་བཟོ་ལོས་ད་དུང་རྒྱ་སྐྱིེད་བྱུང་མེད་པའི​ི་ཁར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རས་ཆེ་སྤུས་ཀ་དག་ལོ། ཡུ་རོབ་ཏུ་རས་ཆེ་དགོས་མཁོ་ཆེ​ེ་བས་ རྒྱ་གར་ཤེར་ཕྱིོགས་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རས་ཆེ་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་རྒྱ་སྐྱིེད་གཏོང་རྒྱུར་འིབད་རྩོན་ཆེ​ེན་པོ་བྱས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༦༠ དང་ ༡༧༧༠ ལོ​ོར་བངྒཱལོ་དང་ཀར་ནཱ་ཊིཀ་ཁུལོ་དུ་སྲི​ིད་དབང་མ་བཟུང་གོང་ལོ། རྒྱ་གར་ཤེར་ཕྱིོགས་ཚོ​ོང་ལོས་

ཁང་ལོ་ཕྱི​ི་ཚོ​ོང་ཐེོན་རྫོས་རྒྱུན་ལྡན་ལྟར་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་པར་དཀའི་ངལོ་

ཕྲད་ཡོ​ོད། ཕ་རཱན་སི་དང། ཧིོ་ལོེནྜ། པོར་ཅུ་གྷལོ། དེ་བཞི​ིན་ས་གནས་

ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་ཐེགས་ལོས་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་དུ་འིགྲན་རྩོད་བྱེད་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། འིཐེག་མཁན་དང་མཁོ་འིདོན་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་ཐེོན་ རྫོས་རྣམས་རིན་གོང་ཡོག་ཤེ ོས་སྤྲོ​ོད་མཁན་གྱི​ི་ཉོ​ོ་མཁན་ལོ་འིཚོ​ོང་

ཐེབས་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོར་ལོ​ོན་ཌོ​ོན་དུ་འིབྱོར་བའི​ི་འིཕྲིན་ཡོིག་ ནང་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གི་ལོས་བྱེད་ཚོ​ོས་འིགྲེམས་ཚོ​ོང་ལོ་དཀའི་ངལོ་ཆེ​ེ་ བ་དང་རིན་གོང་མཐེོན་པོ་ཡོ​ོད་སྐོར་རྒྱུན་མཐུད་ནས་བརྗེོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཡོིན་ན་ཡོང། རྒྱ་གར་ཤེ ར་ཕྱིོགས་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གིས་ཆེབ་སྲི​ིད་

ཀྱི​ི་དབང་ཆེ་བཟུང་རྗེ​ེས། ཚོ​ོང་ལོས་སྒོེར་བདག་གི་ཐེོབ་ཐེང་རྩོད་ལོེན་

པར་རིས། ༧་༨ ཐེགས་ལོས་བྱེད་བཞི​ིན་པ།

བྱེད་ཐུབ་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་འིགྲན་རྩོད་མེད་པར་བཟོ་ཐེབས་སུ་འིགྲོ་གྲོན་ཆུང་དུ་གཏོང་བ། སྲི​ིང་བལོ་དང་དར་གོས་ཐེོན་རྫོས་རྒྱུན་ལྡན་

ལྟར་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་པ་སོགས་ཀྱི​ི་ཐེབས་ལོམ་སྤྱིད་དེ་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་དང་སྟེངས་འིཛི​ིན་གྱི​ི་ལོམ་ལུགས་ཤེག ི ་གསར་གཏོད་བྱས།

དང་པོ། ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གིས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོ་ཐེད་ཀའི​ི་སྟེངས་འིཛི​ིན་འིོག་ཚུད་ཐེབས་སུ་རས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོར་ལྟ་རྟོག་དང།

ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་དགོས་མཁོ་སྐོང་བ། རས་ཆེའི​ི་སྤུས་ཚོད་ལོ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་པར་གླི་ཡོ​ོད་གཡོ​ོག་པོ་གོ་མཱི་སི་ཐཱ་ (Gomastha) ཞིེས་པ་ ཞི​ིག་བསྐོ་གཞིག་བྱས།

གཉོིས་པ། ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གི་ཐེགས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོ་ཉོ​ོ་མཁན་གཞིན་དང་མཉོམ་དུ་ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་བྱ་རྒྱུར་བཀག་འིགོག་བྱས། དེ་

ཡོང་སྔོ་འིདོན་ལོམ་ལུགས་བརྒྱུད་ (System of Advances) དེ་ཐེགས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོར་རས་རྒྱུ་ཉོ​ོ་ཆེ​ེད་དངུལོ་བུན་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་དེ་

རེད། དངུལོ་བུན་ཐེོབ་མཁན་ཚོ​ོས་རས་རྒྱུ་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱས་པ་རྣམས་གོ་མཱི་སི་ཐཱ་ལོ་སྤྲོ​ོད་དགོས་པ་ལོས་ཚོ​ོང་པ་གཞིན་ལོ་སྤྲོད་མི་ ཆེོག་པ་ཡོིན།

74

དངུལོ་བུན་འིབོར་ཆེ​ེན་བློངས་པ་དང་ལྷན་དུ་རས་རྒྱུའི​ི་དགོས་མཁོ་ཡོང་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན་པ་རེད། ཐེགས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོས་ཡོ​ོང་

ས་ཁམས་རིག་པ།

འིབབ་མཐེོ་རུ་གཏོང་རྒྱུའི​ི་རེ་བ་བཅོངས་ཏེ་དངུལོ་བུན་སྤྲོ​ོ་སྣོང་ཆེ​ེན་པོས་བློངས། ཐེགས་འིཐེག་མཁན་མང་པོ་ཞི​ིག་ལོ་སྔོ​ོན་ཆེད་

ཐེགས་འིཐེག་རྒྱུ་དང་མཉོམ་དུ་ས་ཞི​ིང་ཆུང་ཆུང་རེ་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་དག་གི་ཐེོན་སྐྱིེད་ལོས་བྱུང་བའི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་ཀྱི​ིས་ནང་མིའི​ི་

དགོས་མཁོ་སྒྲུབ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ད་ཆེ་ཁོ་ཚོ​ོས་ས་ཞི​ིང་གཡོར་ཏེ་དུས་ཚོ​ོད་ཡོ​ོད་ཚོད་ཐེགས་ལོས་ཐེོག་ཏུ་གཏོང་གི་ཡོ​ོད། དོན་ དངོས་ཐེོག་ཐེགས་འིཐེག་རྒྱུ་ནི་ཕྲུ་གུ་དང་བུད་མེད་སོགས་ནང་མི་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལོས་ཤུགས་ལོ་བརྟེན་དགོས་པ་ཞི​ིག་ཡོིན།

གང་ལྟར་ཡོང། རིང་པོར་མ་འིགོར་བར་གྲོང་གསེབ་མང་པོའི ི་ནང་གོ་མཱི་སི་ཐཱ་དང་འིཐེག་མཁན་དབར་འིཁྲུག་རྩོད་བྱུང་བའི​ི་

གནས་ཚུལོ་ཐེོན། གོ་མཱི་སི་ཐཱ་རྣམས་ཕྱི​ི་མི་རེད། ཁོ་ཚོ​ོས་ཁེངས་དྲེགས་ཆེ​ེན་པོས་ལོས་བྱེད་པ་དང་དམག་མི་ (Sepoy) ཁྲོིད་དེ་ གྲོང་གསེབ་ནང་བསྐྱིོད་དེ་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོར་ཐེོན་རྫོས་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱ་རྒྱུ་འིགོར་འིགྱིངས་ཤེོར་བའི​ི་ཉོེས་ཆེད་གཅོ​ོད་པ་དང། རྒྱུན་དུ་

ཁོ་ཚོ​ོར་རྡུང་རྡོེག་དང་ལྕག་ཚོན་གཞུ་ཡོི་ཡོ​ོད། འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོར་རང་གི་ཐེོན་རྫོས་ཀྱི​ི་གོང་སྒྲི​ིག་རྒྱུའི​ི་གོ་སྐབས་མེད་པ་དང། ཉོ​ོ་

མཁན་གཞིན་ལོ་འིཚོ​ོང་བའི​ི་རང་དབང་མེད། ཁོ་ཚོ​ོར་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་ནས་ཐེོབ་པའི​ི་རིན་གོང་ཧི་ཅོང་དམའི་པོ་ཡོིན་པ་དང། ཁེ་ལོས་ ཁང་དེ་ནས་བློངས་པའི​ི་དངུལོ་བུན་དེས་ཁོ་ཚོ​ོ་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གི་བྲེན་གཡོ​ོག་ཏུ་ཚུད།

བངྒཱལོ་དང་ཀར་ནཱཊིཀ་ས་ཁུལོ་གྱི​ི་ཐེགས་འིཐེག་མཁན་མང་པོ་གྲོང་གསེབ་བསྐྱུར་ནས་ས་གནས་གཞིན་དུ་གནས་སྤེོ་བྱས།

ཁོ་ཚོ​ོས་རང་ཉོིད་ཀྱི​ི་ཁྱིམ་རྒྱུད་དང་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གྲོང་གསེབ་གཞིན་དུ་ཐེགས་ཀྱི​ི་བཟོ་གྲྭ་བཙུགས། ས་ཁུལོ་མང་པོར་ཐེགས་

འིཐེག་མཁན་དང་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་གྱིེན་ལོ​ོག་བྱས་ཏེ་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་དང་དེའི​ི་ལོས་བྱེད་པར་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས། དུས་ཡུན་ གང་འིཚོམ་ཕྱི​ིན་རྗེ​ེས་ཐེགས་འིཐེག་མཁན་མང་པོས་དངུལོ་བུན་མི་ལོེན་པ་དང། ལོག་ཤེ​ེས་བཟོ་ཁང་རྣམས་སྒོ​ོ་བརྒྱབ་སྟེ​ེ། ཞི​ིང་

ལོས་ལོ་ཞུགས་པ་སོགས་ཀྱི​ི་ལོས་འིགུལོ་སྤེ​ེལོ། དུས་རབས་ ༡༩ པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་དུ་སྲི​ིང་བལོ་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོར་དཀའི་ངལོ་ གསར་པ་མང་པོ་ཞི​ིག་ཕྲད།

མན་ཆེ་སི་ཊརི་རྒྱ་གརི་ལ་སློེབས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༧༢ ལོ​ོར་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གི་ལོས་བྱེད་པ་ཧིན་རི་པ་ཐུ་ལོ​ོ་ (Henry Patullo) ཡོིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིཚོེམ་དྲུབ་ཐེོན་རྫོས་

བྲེིན་རྒྱུག་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད་པ་ཉུང་དུ་གཏན་ནས་འིགྲོ་མི་སྲི​ིད་དེ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཐེོན་རྫོས་དང་སྤུས་ཚོད་གཅོིག་པའི​ི་ཐེོན་རྫོས་རྒྱལོ་ཁབ་

གཞིན་གྱི​ིས་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་མི་ཐུབ། ཅོེས་བཤེད་མོད། དུས་རབས་ ༡༩ པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་དུ་རྒྱ་གར་ནས་འིཚོེམ་དྲུབ་ཐེོན་རྫོས་ཕྱི​ིར་

ཚོ​ོང་བྱས་པའི​ི་འིབོར་ཚོད་ཉོམས་འིགོ་ཚུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༡༡ དང་ ༡༢ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་ནས་འིཚོེམ་དྲུབ་ཐེོན་རྫོས་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་བརྒྱ་ ཆེ་ ༣༣ ཟིན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༡ ལོ​ོར་ཐེོན་སྐྱིེད་དེ་བརྒྱ་ཆེ་ ༣ ལོས་ཟིན་མེད། ཅོིའི​ི་ཕྱི​ིར་དེ་ལྟར་བྱུང་བ་ཡོིན་ནམ། དེས་ཅོི་ཞི​ིག་ མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

བཟོ་ལོས་ཚོ​ོགས་པ་ཁག་ཅོིག་གིས་དེ་རྒྱལོ་ཁབ་གཞིན་ནས་འིཚོེམ་དྲུབ་ཐེོན་རྫོས་ནང་འིདྲེན་བྱས་པར་བརྟེན་ནས་བྱུང་བར་

སེམས་ཁྲོལོ་བྱས་པ་དང། སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་གནོན་ཤུ གས་སྤྲོད་ནས་མན་ཆེ​ེ་སི་ཊར་གྱི​ི་ཐེོན་རྫོས་རྣམས་ཕྱི​ི་རྒྱལོ་གྱི​ི་འིགྲན་རྩོད་

75

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

པར་རིས།༧་༩ གྲུ་ཁའི​ི་རི་མོ། དུས་རབས་ ༡༨ པའི​ི་མཇུག་གི་བོམ་བེ།

མེད་པའི​ི་ཐེོག་ནས་ཨིན་ཡུལོ་དུ་འིཚོ​ོང་ཐུབ་ཆེ​ེད། སྲི​ིང་བལོ་འིཐེག་ཆེས་ཐེོག་ལོ་ནང་འིདྲེན་ཁྲོལོ་འིབབ་བསྡུ་དགོས་པའི​ི་རེ་འིདུན་

བཏོན་པ་དང། དེ་དང་དུས་མཚུངས་སུ་བཟོ་ལོས་ཚོ​ོགས་པ་ཁག་ཅོིག་གིས་རྒྱ་གར་ཤེ ར་ཕྱིོགས་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་ལོ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་ཐེོན་

རྫོས་རྣམས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རར་འིཚོ​ོང་དགོས་པའི​ི་སྐུལོ་མ་བྱས། དུས་རབས་ ༡༩ འིགོ་སྟེོད་དུ། ཨིན་ཇཱིའི​ི་སྲི​ིང་བལོ་ཐེོན་རྫོས་

ཀྱི​ི་ཕྱི​ི་ཚོ​ོང་ཚོད་གཞི​ི་མངོན་གསལོ་གྱི​ིས་འིཕར། དུས་རབས་ ༡༨ པའི​ི་དུས་མཇུག་ཙམ་བར་རྒྱ་གར་ལོ་སྲི​ིང་བལོ་གྱི​ི་དངོས་ཟོག་

ནང་འིདྲེན་རྩ་བ་ནས་བྱུང་མེད། འིོན་ཀྱིང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༠ ཙམ་ལོ་སྲི​ིང་བལོ་གྱི​ི་དངོས་ཟོག་གིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ནང་འིདྲེན་དངོས་ཟོག་ གི་བརྒྱ་ཆེ་ ༣༡ དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༧༠ ཙམ་ལོ་སྲི​ིང་བལོ་གྱི​ི་དངོས་ཟོག་གིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ནང་འིདྲེན་དངོས་ཟོག་གི་བརྒྱ་ཆེ་ ༥༠

ཟིན་ཏེ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲི​ིང་བལོ་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོར་དཀའི་ངལོ་གཉོིས་དུས་གཅོིག་ཏུ་ཕྲད། གཅོིག་ནི་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་གི་ཁྲོ​ོམ་ར་ཇཱེ་ཆུང་

དུ་སོང་བ་དང། གཉོིས་པ་ནི་ས་གནས་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་དུ་མན་ཆེ​ེ་སི་ཊར་ནས་ནང་འིདྲེན་བྱས་པའི​ི་སྲི​ིང་བལོ་གྱི​ིས་ཁེངས་ཏེ་

དེའིང་ཆུང་དུ་སོང་བ་རེད། ཨིན་ཡུལོ་ནས་ནང་འིདྲེན་བྱས་པའི​ི་འིཕྲུལོ་ཆེས་ཀྱི​ིས་བཏང་བའི​ི་སྲི​ིང་བལོ་གྱི​ི་དངོས་ཟོག་རྒྱ་གར་གྱི​ི་

ས་གནས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོས་བཏང་བའི​ི་སྲི​ིང་བལོ་གྱི​ི་དངོས་ཟོག་ལོས་རིན་གོང་དམའི་བས་འིགྲན་རྩོད་ཐུབ་ཐེབས་མེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༠ ཙམ་ལོ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲི​ིང་བལོ་འིཐེག་ཡུལོ་མང་ཆེ​ེ་བར་སྲི​ིང་བལོ་འིཐེག་མཁན་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ལོས་ལོ་ཉོམས་རྒུད་དང་གོད་ཆེག་ བྱུང་བའི​ི་གནས་ཚུལོ་ཐེོན་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༦༠ ལོ​ོའི ི་མཚོམས་སུ་ཐེགས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོར་དཀའི་ངལོ་གསར་པ་ཞི​ིག་ཕྲད་པ་ནི། ཁོ་ཚོ​ོར་སྤུས་ཚོད་ལོེགས་

པའི​ི་སྲི​ིང་བལོ་གྱི​ི་རྒྱུ་ཆེ་རག་རྒྱུ་ཁག་པོར་གྱུར། ཨ་རིའི​ི་ནང་འིཁྲུག་ལོངས་ཏེ་ཨ་རི་ནས་སྲི​ིང་བལོ་ཐེོན་སྐྱིེད་མཚོམས་ཆེད་པ་ན།

ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་ལོ་ཁ་ཕྱིོགས། རྒྱ་གར་ནས་སྲི​ིང་བལོ་གྱི​ི་རྒྱུ་ཆེ་ཕྱི​ིར་གཏོང་བྱེད་པ་ཇཱེ་མང་དུ་སོང་བ་དང་བསྟུན་ནས་སྲི​ིང་བལོ་

76

ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་རིན་གོང་ཡོང་འིཕར། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཐེགས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོའི​ི་རྒྱུ་ཆེའི​ི་དགོས་མཁོ་མ་

ས་ཁམས་རིག་པ།

ལྡེང་བར་བརྟེན་ཁོ་ཚོ​ོས་སྲི​ིང་བལོ་གྱི​ི་རྒྱུ་ཆེ་ལོ་རིན་གོང་མཐེོ་བོ་སྤྲོད་དེ་ཉོ​ོ་དགོས་པའི​ི་གནས་

སྟེངས་ཆེགས། དེ་འིདྲའི​ི་གནས་སྟེངས་འིོག་ཏུ་ཐེགས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོར་དངུལོ་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་མེད་

པར་གྱུར། དེ་ནས་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་མཇུག་ཙམ་ལོ་ཐེགས་འིཐེག་མཁན་དང་

ལོག་རྩལོ་པ་གཞིན་ཚོ​ོར་དཀའི་ངལོ་གཞིན་ཞི​ིག་བྱུང། རྒྱ་གར་གྱི​ི་བཟོ་གྲྭ་ཁག་གིས་ཐེོན་སྐྱིེད་ བྱེད་འིགོ་བཙུགས་པ་དང། ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་དུ་འིཕྲུལོ་ཆེས་ཀྱི​ིས་བཟོས་པའི​ི་ཐེོན་རྫོས་ཀྱི​ིས་

ཁེངས་པས་འིཁལོ་འིཐེག་བཟོ་གྲྭ་རྣམས་ཇཱི་ལྟར་གནས་ཐུབ་བམ། བཟིོ་གྲྭ་གསརི་འཛུགས་བྱེད་འགོ་ཚུགས་པ།

ཇཱམ་སེཏ་རྗེ​ེ། རྗེ​ེ་ཇཱི་བོཨེ་ནི་པར་

ཤེི་ཡོའི​ི་འིཐེག་མཁན་གྱི​ི་བུ་ཞི​ིག་

ཡོི ན ། དུས་མཉོམ་གྱི​ི ་ མི ་ གཞིན་ དང་འིདྲ་བར་ཁོང་ཡོང་རྒྱ་ནག་དང་

འིཁལོ་འིཐེག་བཟོ་གྲྭ་དང་པོ་དེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༤ ལོ​ོར་བོམ་བེ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གསར་འིཛུགས་ ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་དང་མཚོ​ོ་ཐེོག་སྐྱིེལོ་ བྱས་ཏེ། ལོ​ོ་གཉོིས་ཀྱི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་འིགོ་བཙུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༦༢ ལོ​ོར་འིཁལོ་འིཐེག་ འིདྲེན ་གྱི​ི་ ལོས་སུ་ཞུགས། ཁོང ་ བཟོ་གྲྭ་བཞི​ི་གསར་འིཛུགས་བྱུང་བའི​ི་ནང་དུ། ཕང་ ༩༤༠༠༠ ཐེག་མ་ ༢༡༥༠ བཅོས་བཀོལོ་ ལོ་གྲུ་གཟིངས་མང་པོ་ཡོ​ོད་ཀྱིང་ སྤྱིོད་བྱེད་ཀྱི​ིན་ཡོ​ོད། དེ་བཞི​ིན་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༥ ལོ​ོར་བྷང་ལོའི​ི་ཡུལོ་དུའིང་ཤེ ིང་བལོ་གྱི​ི་འིཐེག་

ཨིན་ཇཱི་དང་ཨ་རིའི​ི་མཚོ​ོ་ཐེོག་སྐྱིེལོ་ འིདྲེན་པའི​ི་འིགྲན་རྩོད་ཀྱི​ིས་ཁོང་གི་

བཟོ་ཁང་ཐེོག་མར་གསར་འིཛུགས་བྱས་ཤེ ིང། ལོ​ོ་བདུན་གྱི​ི་རྗེ​ེས་ཏེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༦༢ ལོ​ོར་སླར་ གྲུ་གཟིང ས་རྣམས་ཕྱི​ི་ ལོ​ོ ༡༨༥༠ ཡོང་རྒྱ་སྐྱིེད་བྱས། རྒྱ་གར་བྱང་ཕྱིོགས་སུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༦༠ ལོ​ོར་ཀཱན་པུར་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ཨེལོ་ཇཱིན་ ཡོས་མས་སུ་བཙོང་དགོས་བྱུང། འིཐེག་བཟོ་ཁང་ (Elgin Mill) ཐེོག་མར་གསར་འིཛུགས་བྱས་ཤེིང། ལོ​ོ་གཅོིག་གི་རྗེ​ེས་སུ་

ཨེ་མ་དྷ་བཏ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྲི​ིང་བལོ་འིཐེག་བཟོ་ཁང་ཞི​ིག་གསར་དུ་བཙུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༧༤ ལོ​ོར་མ་ཌོ་རཱསིའི​ི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་སྐུད་

འིཐེག་འིཐེག་བཟོ་ཁང་ཐེོག་མར་གསར་འིཛུགས་བྱས། བཟོ་གྲྭ་དེ་ཚོ​ོ་སུ་ཡོིས་བཙུགས་པ་ཡོིན་ནམ། མ་དངུལོ་གང་ནས་བྱུང་

ངམ། འིཐེག་ཁང་དུ་ལོས་ཀ་བྱེད་དུ་ཡོ​ོང་མཁན་སུ་རེད་དམ། སྔ་དུས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་ལས་པ།

བཟོ་གྲྭ་ཁག་ཡུལོ་ལུང་འིདྲ་མིན་དུ་མི་སྣོ་འིདྲ་མིན་གྱི​ིས་བཙུགས་ཡོ​ོད་པ་དང། ང་ཚོ​ོས་ཁོ་ཚོ​ོ་སུ་ཡོིན་མིན་བལྟ་བར་བྱའིོ།། ཚོ​ོང་

ལོས་མང་པོ་ཞི​ིག་ཐེོག་མར་རྒྱ་ནག་དང་ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་བྱས་ཏེ་འིགོ་བཙུགས་ཡོ​ོད། དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་དུས་མཇུག་ནས་

བཟུང། རྒྱ་གར་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཨིན་ཇཱི་བ་ཚོ​ོས་ཉོལོ་ཐེ་རྒྱ་ནག་ལོ་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་བྱས་པ་དང། རྒྱ་ནག་ནས་ཨིན་ཇཱིར་ཇཱ་ནང་འིདྲེན་བྱེད་

འིགོ་ཚུགས། རྒྱ་གར་བ་མང་པོ་ཞི​ིག་གིས་མ་དངུལོ་གཏོང་བ་དང། ཅོ་ལོག་ཉོ​ོ་བ། དངོས་ཟོག་སྐྱིེལོ་འིདྲེན་སོགས་བྱས་ཏེ་ཚོ​ོང་ ལོས་དེའི​ི་ནང་དུ་ཞུགས་ཡོ​ོད། ཚོ​ོང་ལོས་བརྒྱུད་དེ་ཡོ​ོང་འིབབ་ཐེོབ་རྗེ​ེས། ཚོ​ོང་པ་དེ་ཚོ​ོ་ལོས་འིགའི་ཞི​ིག་ལོ་རྒྱ་གར་དུ་བཟོ་གྲྭ་དང་

77

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཁེ་ལོས་འིཛུགས་པའི​ི་འིཆེར་སྣོང་བསྐྱིེད།

བངྒཱལོ་གྱི​ི་དཝར་ཁཱ་ནཐེ་ཊ་གྷོར་ (Dwarkanath Tagore) གྱི​ིས་བཟོ་གྲྭར་མ་འིཇཱོག་མ་བྱས་གོང་དུ་རྒྱ་ནག་དང་ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་

བྱས་ནས་རྒྱུ་ནོར་བསགས། ཁོང་གིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༣༠ ནས་ ༡༨༤༠ བར་དུ་མ་རྐོང་མཉོམ་འིཇཱོག་གི་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་དྲུག་གསར་ འིཛུགས་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༤༠ ལོ​ོར་ཚོ​ོང་ལོས་ལོ་ཉོམས་རྒུད་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་སྐབས་ཊ་གྷོར་དང་ཁོའི ི་བཟོ་ཚོ​ོང་ཁང་གཞིན་དག་

ཀྱིང་ཉོམས་རྒུད་དུ་ཕྱི​ིན། འིོན་ཀྱིང། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་ནང་དུ་རྒྱ་ནག་དང་ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་བྱེད་མཁན་མང་པོ་ཞི​ིག་ལོམ་ལྷོང་

ཆེ​ེ་བའི​ི་བཟོ་ལོས་པར་གྱུར། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོང་ཁྱེར་བོམ་བེ་རུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་པར་སིའི​ི་མི་རྒྱུད་ཀྱི​ི་དྷིན་ཤེ འིོ་པེ་ཏིཏ་ (Dinshaw Petit)

དང། ཇཱམ་སི་ཏེ་ཇཱི་ནུ་སར་ཝན་ཇཱི་ཊཱ་ཊ་ (Jamsetjee Nusserwanjee Tata) སོགས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་གར་དུ་བཟོ་གྲྭ་ཆེ​ེན་པོ་འིཛུགས་སྐྲུན་

བྱས། ཁོ་ཚོ​ོས་ཐེོག་མར་རྒྱུ་ནོར་གྱི​ི་ཆེ་ཤེ ས་ཤེ ིག་རྒྱ་ནག་ལོ་ཕྱི​ིར་འིཚོ​ོང་བྱས་ཏེ་བསགས་པ་དང། ཆེ་ཤེ ས་ཤེིག་ཨིན་ཇཱི་ལོ་སྲི​ིང་

བལོ་བཙོངས་ནས་བསགས། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོང་ཁྱེར་ཀལོ་ཀཏྟར་ཤེ ིང་བལོ་གྱི​ི་བཟོ་གྲྭ་ཐེོག་མར་འིཛུགས་མཁན་མར་ཝ་རིའི​ི་མི་རྒྱུད་

ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་སེཐེ་ཧུ་ཁུམ་ཅོནྡ་ (Seth Hukumchand) ཡོིས་ཀྱིང་རྒྱ་ནག་དང་ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་བྱས་ཡོ​ོད། དེ་བཞི​ིན་སྙོན་གྲགས་ཡོ​ོད་པའི​ི་ བཟོ་ལོས་པ་བྷིར་ལོའི​ི་ (G.D Birla) མེས་པོས་ཀྱིང་དེ་ལྟར་གནང་ཡོ​ོད། ལོས་མི་ཚོ​ོ་གང་ནས་ཡོ​ོང་གི་ཡོ​ོད་དམ།

བཟོ་གྲྭ་ཁག་ལོ་ལོས་མི་དགོས་མཁོ་ཆེ​ེ་བ་དང། བཟོ་གྲྭ་རྒྱ་སྐྱིེད་བྱུང་བ་དང་བསྟུན་ནས་ལོས་མིའི​ི་དགོས་མཁོ་དེ་བས་ཇཱེ་ཆེ​ེར་

སོང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༡ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་བའི​ི་བཟོ་གྲྭ་ཁག་ཏུ་ལོས་མི་ ༥༨༤༠༠༠ ཡོ​ོད་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༦ ལོ​ོར་གྲངས་འིབོར་དེ་ ༢,༤༣,༦༠༠༠ དུ་འིཕར་ཡོ​ོད། ལོས་མི་དེ་ཚོ​ོ་གང་ནས་ཡོ​ོང་བ་རེད་དམ།

བཟོ་ལོས་ས་ཁུལོ་ཕལོ་མོ་ཆེ​ེའི​ི་ལོས་མི་རྣམས་ཉོེ་འིཁོར་གྱི​ི་རྫོ​ོང་ཁག་ནས་ཡོ​ོང་གི་ཡོ​ོད། གྲོང་གསེབ་ཏུ་ལོས་ཀ་མེད་པའི​ི་ཞི​ིང་

པ་དང། ལོག་ཤེ​ེས་པ་ཚོ​ོ་བཟོ་ལོས་ལྟེ་གནས་ཁག་ཏུ་ལོས་ཀ་འིཚོ​ོལོ་དུ་འིགྲོ་གི་ཡོ​ོད། བཟོ་གྲྭ་ཇཱེ་མང་དུ་སོང་བ་དང་ལོས་མིའི​ི་

དགོས་མཁོ་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན་པའི​ི་སྐབས་སུའིང་ལོས་ཀ་འིཚོ​ོལོ་རྒྱུ་ཁག་པོ་ཡོ​ོད། ལོས་ཀ་འིཚོ​ོལོ་མཁན་གྱི​ི་གྲངས་འིབོར་ལོས་ཀའི​ི་ས་ མིག་ལོས་མང་བ་ཡོ​ོད་པ་དང། བཟོ་གྲྭའི​ི་ལོས་མིར་ཞུགས་པ་ལོའིང་ཚོད་བཀག་ཡོ​ོད། བཟོ་གྲྭའི​ི་བདག་པོ་ཚོ​ོས་ལོས་མི་གསར་པ་

སྡུད་མཁན་དུ་གླི་པ་ (Jobber) ཞི​ིག་གླི་ཡོི་ཡོ​ོད། གླི་པ་དེ་རྒྱུན་དུ་ལོས་མི་རྙི​ིང་པར་ཡོིད་ཆེ​ེས་བློ​ོས་འིགེལོ་བྱེད་མཁན་ཞི​ིག་ཡོིན། ཁོས་ལོས་མི་ཚོ​ོ་གྲོང་གསེབ་ཁག་ནས་བསྡུས་ཏེ་ལོས་ཀ་སྤྲོ​ོད་པ་དང། གྲོང་ཁྱེར་དུ་གཞི​ིས་ཆེགས་སུ་བཅུག གཉོན་འིཕྲང་ཅོན་ གྱི​ི་དུས་སྐབས་སུ་དངུལོ་སྤྲོ​ོད་པ་སོགས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། རིམ་པས་གླི་པ་དེ་དབང་ཆེ་ཆེ​ེ་བའི​ི་མི་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར། ཁོས་ལོས་

ཀ་སྤྲོ​ོད་པར་ལོས་མིས་ཁོ་པར་དངུལོ་དང་ལོག་རྟགས་སྤྲོ​ོད་དགོས་པའི​ི་རེ་འིདུན་བཏོན་པ་དང། ལོས་མི་ཚོ​ོའི​ི་འིཚོ​ོ་བ་ན་ལོའིང་ སྟེངས་འིཛི​ིན་བྱེད་འིགོ་བཙུགས། བཟོ་གྲྭའི​ི་ལོས་མིའི​ི་གྲངས་འིབོར་རིམ་གྱི​ིས་འིཕར་སྣོ​ོན་བྱུང།

78

ས་ཁམས་རིག་པ།

བཟིོ་ལས་འཕེལ་རྒྱས་ཀྱི​ི་དམིགས་བསལ་ཁྱེད་ཆོས།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་བཟོ་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་ལོ་འིགོ་ཁྲོིད་མཁན་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་ལོས་ཁུངས་ཁག་ཡོིན། ཁོ་ཚོ​ོ་ཐེོན་རྫོས་ཀྱི​ི་རིགས་

ངེས་ཅོན་ཞི​ིག་ལོ་མ་གཏོགས་དོ་སྣོང་མེད། ཁོ་ཚོ​ོས་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་གཞུང་ནས་ས་རིན་དམའི་མོའི ི་ཐེོག་ཏུ་ས་ཞི​ིང་ཉོ​ོས་ ཏེ་ཇཱ་དང་འིཚོིག་ཇཱའི​ི་ཞི​ིང་ཁ་གཉོེར་བ་དང། གཏེར་ཁ་སྔོ​ོག་འིདོན་དང། མཐེིང་ཤེ ིང།(Indigo) སོ་མ་ར་ཙ་ (Jute) བཅོས་ལོ་མ་

རྩ་བཙུགས་པ་རེད། ཐེོན་རྫོས་དེ་དག་གཙོ་ཆེ​ེ་བ་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་ཚོ​ོང་ལོས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཡོིན་པ་ལོས་རྒྱ་གར་ནང་དུ་འིཚོ​ོང་རྒྱུའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་མ་ རེད།

དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་དུས་མཇུག་ཙམ་དུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་བཟོ་ལོས་འིཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་འིགོ་འིཛུགས་དུས། རྒྱ་

གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ནང་དུ་མན་ཆེ​ེ་སི་ཊར་གྱི​ི་དངོས་ཟོག་དང་འིགྲན་རྩོད་བྱེད་རྒྱུར་གཡོ​ོལོ་ཐེབས་བྱས། ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་དུ་ནང་

འིདྲེན་བྱས་པའི​ི་དངོས་ཟོག་གི་ཁྲོ​ོད་ནས་སྐུད་པ་དངོས་ཟོག་གལོ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་མིན་སྟེབས། རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲི​ིང་བལོ་འིཐེག་ཁང་སྔོ་མ་ ཚོ​ོས་རས་རྒྱུའི​ི་ཚོབ་ཏུ་སྐུད་པ་རྩུབ་པོ་ཞི​ིག་བཟོས། རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིཐེག་ཁང་ནས་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱས་པའི​ི་སྐུད་པ་དེ་ཚོ​ོ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོག་

རྩལོ་ཐེགས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཡོིན་པའིམ། ཡོང་ན། རྒྱ་ནག་ལོ་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དུས་རབས་ཉོི་ཤུ ་པའི​ི་དུས་འིགོར། བཟོ་ལོས་ཅོན་དུ་སྒྱུར་བའི​ི་ལོམ་ལུགས་ལོ་འིགྱུར་བ་མང་པོ་ཞི​ིག་བྱུང། དཔེར་ན། སྭད་

དྷེ་ཤེ ི་ཡོི་ལོས་འིགུལོ་ (Swadeshi Movement) ཤུགས་ཇཱེ་ཆེ​ེར་སོང་བ་དང་ཆེབས་ཅོིག་ཏུ། རྒྱལོ་གཅོེས་རིང་ལུགས་པ་ཚོ​ོས་མི་

མང་ལོ་སྐུལོ་སློང་བྱས་ཏེ་ཕྱི​ི་རྒྱལོ་གྱི​ི་རས་ཆེ་ཉོ​ོ་མཚོམས་བཞིག་པ་དང། བཟོ་ལོས་ཚོ​ོགས་པ་ཁག་གིས་ཐུན་མོང་གི་ཁེ་ཕན་སྲུང་

སྐྱིོབ་ཆེ​ེད་མཉོམ་རུབ་ཀྱི​ིས་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་བཙུགས་ཏེ། གཞུང་ལོ་ཁྲོལོ་བསྡུ་སྲུང་སྐྱིོབ་ཆེ​ེ་རུ་གཏོང་དགོས་པའི​ི་གནོན་ཤུ གས་སྤྲོད་

པ་དང། ད་དུང་གཞིན་ཡོང་གུ་ཡོངས་གཏོང་དགོས་པའི​ི་གནོན་ཤུ གས་སྤྲོད། འིོན་ཀྱིང། འིཛིམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོ་མ་བྱུང་

བར་དམག་དོན་གྱི​ི་དགོས་མཁོ་སྐོང་

དགོས་སྟེབས་ཨིན་ཇཱིའི​ི་བཟོ་ལོས་ཁང་ རྣམས་དམག་དོན་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ིས་བྲེ​ེལོ་

བ་ཆེ​ེ་བས་བཟོ་ལོས་འིཕེལོ་རྒྱས་དལོ་དུ་

སོང་བ་དང། དམག་འིཁྲུག་གིས་གནས་ སྟེངས་གསར་པ་ཞི​ིག་བསྐྲུན། མན་ཆེ​ེ་ སི་ཊར་ནས་རྒྱ་གར་ལོ་ནང་འིདྲེན་བྱས་

པའི​ི་ཐེོན་རྫོས་ཀྱིང་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན། དམག་ འིཁྲུག་མུ་མཐུད་དུ་ལོངས་པ་དང་བསྟུན་ ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་བཟོ་གྲྭ་རྣམས་ཀྱིང་

པར་རིས། ༧་༡༠ མ་ཌོ་རཱསི་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་དང་པོ།

79

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

དམག་དོན་གྱི​ི་དགོས་མཁོར་དམིགས་ཏེ་ཐེོན་སྐྱིེད་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་བཅུག་ཡོ​ོད་དེ། དཔེར་ན། ཁུག་མ་དང། རས་ཆེ། དམག་ཆེས།

གུར། ཀོ་ལྷམ། རྟ་དང་དྲེལོ་གྱི​ི་སྒོ་སོགས་ཡོ​ོ་ཆེས་སྣོ་ཚོ​ོགས་བཟོ་རུ་བཅུག དམག་འིཁྲུག་གི་ལོ​ོ་ཟླ་དེ་དག་རིང་བཟོ་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་

སྔོར་ལོས་ལྷག་པར་འིཕེལོ་རྒྱས་ཕྱི​ིན།

བཟིོ་ལས་ཆུང་གྲིས་རི​ིགས་གཙོ་བོརི་གྱུརི་བ།

དམག་འིཁྲུག་གི་རྗེ​ེས་སུ་བཟོ་གྲྭའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་སྔོར་བཞི​ིན་འིཕེལོ་རྒྱས་བྱུང་ཡོང། བཟོ་གྲྭ་ཆེ​ེན་པོ་དག་གིས་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་ཆེ་

ཤེས་ཆུང་ངུ་ཞི​ིག་ལོས་ཟིན་མེད། བཟོ་གྲྭ་མང་ཆེ​ེ་བ་བངྒཱལོ་དང་བོམ་བེ་གཉོིས་སུ་ཆེགས་ཡོ​ོད་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༡ ལོ​ོར་དེ་

ཚོ​ོ་བཟོ་གྲྭའི​ི་བརྒྱ་ཆེ་ ༦༧ ཙམ་ལོས་ཟིན་མེད། རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་གཞིན་དག་ཏུ་བཟོ་གྲྭ་ཆུང་ངུའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་སྔོར་བཞི​ིན་དབང་

ཤུགས་ཆེ​ེན་པོར་གནས་ཡོ​ོད།

དོན་དངོས་སུ་དུས་རབས་ཉོི་ཤུ་པའི​ི་

ནང་དུ་ལོག་ཤེ​ེས་བཟོ་ལོས་འིཕེལོ་རྒྱས་

ཤུགས་ཆེ​ེར་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་གླིེང་ཟིན་

པའི​ི་ལོག་བཟོའི ི་རས་ཆེའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་ལོ་

པན་ཇཱ​ཱབ།

མཚོ​ོན་ནའིང་གཅོིག་མཚུངས་ཡོིན། དུས་

རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་ནང་དུ་འིཕྲུལོ་ཆེས་

མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་ཞི​ིང་ཆེ​ེན།

ཀྱི​ིས་བཟོས་པའི​ི་སྐུད་པ་རིན་གོང་ཁེ་

བས་སྐུད་འིཐེག་བཟོ་གྲྭ་རྩ་མེད་དུ་ཕྱི​ིན་

རུང། འིཁལོ་འིཐེག་བཟོ་ གྲྭ་གང་མང་

ཞི​ིག་དཀའི་ངལོ་ལོ་མ་ལྟོས་པར་སྔོར་

བཞི​ིན་འིཕེལོ་རྒྱས་ཕྱི​ིན། དུས་རབས་ཉོི་ ཤུའི​ི་ནང་དུ་ལོག་བཟོ་རས་ཆེའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་

ཀྱིང་འིཕེ ལོ ་རྒྱས་ཕྱི​ི ན ། དེ ་ ཡོང་ཕྱི​ི ་ ལོ​ོ་ ༡༩༠༠ ནས་ ༡༩༤༠ བར་དུ་ཧི་ལོམ་ ལྡབ་གསུམ་འིཕར།

འིདི་འིདྲ་ཇཱི་ལྟར་བྱུང་བ་ཡོིན་ནམ་ཞིེ་

བོམ་བེ།

དབུས་ཞི​ིང་ཆེ​ེན།

བཱི​ི་ཧིར། བངྒཱལོ།

མདྲཱས། ས་ཁྲོ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༡ སྐབས་རྒྱ་གར་ནང་གི་བཟོ་གྲྭ་ཆེ​ེ་བ་ཁག་གི་ཆེགས་ཡུལོ།

ན། དེའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གཅོིག་ནི་ཚོན་རྩལོ་གྱི​ི་འིགྱུར་བ་ལོ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བ་རེད། ལོག་ཤེ​ེས་བཟོ་ཚོ​ོང་ཁང་གི་བཟོ་པ་ཚོ​ོས་ཐེོན་སྐྱིེད་

80

ས་ཁམས་རིག་པ།

གོང་མཐེོར་གཏོང་ཐུབ་པ་དང། འིགྲོ་གྲོན་ཡོང་ཆེ​ེ་རུ་མ་འིགྲོ་བའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ནི་ཁོ་ཚོ​ོས་ཚོན་རྩལོ་གསར་པ་དང་ལོེན་བྱས་པས་

རེད། དེར་བརྟེན། དུས་རབས་ ༢༠ པའི​ི་ལོ​ོ་རབས་གཉོིས་པའི​ི་ནང་དུ་ཐེགས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོས་འིགྲོན་བུ་ (Fly Shuttle) བེད་ སྤྱིོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིཕྲུལོ་ཆེས་དེས་ལོས་མི་རེ་རེའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་གོང་མཐེོར་བཏང་བ་མ་ཟད། ཐེོན་སྐྱིེད་མགྱིོགས་སུ་ཕྱི​ིན་ནས་ལོས་

མིའི་ི དགོས་མཁོའིང་ཉུང་དུ་བཏང་བ་རེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༡ མཚོམས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོག་འིཐེག་འིཐེག་འིཁོར་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ་ ༣༥ ལྷག་ གིས་འིགྲོན་བུ་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེར་ན། ཏྲིཝན་ཁོརཱ་ (Travancore) དང་མ་ཌོ་རཱསི། མཻ་སུར། ཁོ་ཆེིན། བངྒཱལོ་བཅོས་ ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་བརྒྱ་ཆེ་ ༧༠ ནས་ ༨༠ བར་བཀོལོ་སྤྱིོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དངོས་ཟིོག་གི་ཁྲོམ་རི།

ང་ཚོ​ོས ་ཨིན ་ཇཱིའི​ི་ བཟོ་ ལོས་ཁེ་ ལོས་ཀྱི​ིས ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ ཁྲོ​ོམ ་རར་དབང་སྒྱུར་ཐེབས་བྱས་པ་དང། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ འིཐེག་

མཁན་དང། ལོག་ཤེས ེ ་པ། ཚོ​ོང་པ། བཟོ་ལོས་པ་བཅོས་ཀྱི​ིས་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་དབང་སྒྱུར་ལོ་འིགོག་རྒོ​ོལོ་བྱས་པ། ཁྲོལོ་བསྡུ་

སྲུང་སྐྱིོབ་དགོས་འིདུན་བཏོན་པ། རང་ཉོིད་ཀྱི​ི་གནས་བབ་བསྐྲུན་པ། ཐེོན་རྫོས་ཆེ​ེད་ཁྲོ​ོམ་ར་རྒྱ་སྐྱིེད་ཐེབས་བྱས་པ་བཅོས་མཐེོང་

ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། ཐེོན་རྫོས་གསར་པ་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་དུས་མི་རྣམས་ལོ་ངེས་པར་དུ་དེ་ཉོ​ོ་འིདོད་ཀྱི​ི་འིདུན་པ་སྐྱིེད་དགོས་པ་དང། ཁོ་ ཚོ​ོར་ཐེོན་རྫོས་དེ་ཚོ​ོ་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་འིདོད་ཀྱི​ི་ཚོ​ོར་བ་སྐྱིེད་དགོས། འིདི་ཇཱི་ལྟར་སྒྲུབ་དགོས་སམ་ཞིེ་ན།

འིཛིད་སྤྱིོད་པ་གསར་པ་འིགུགས་ཐེབས་གཅོིག་ནི་ཁྱབ་བསྒྲིགས་རེད། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་གསལོ་ལྟར། ཁྱབ་བསྒྲིགས་ཀྱི​ིས་ཐེོན་

རྫོས་རྣམས་འིཛིད་སྤྱིོད་པའི​ི་མིག་ལོ་དགོས་ངེས་ཅོན་ཞི​ིག་ཏུ་སྣོང་བར་

བྱེད་པ་དང། དེས་མི་རྣམས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་བསྒྱུར་ནས་དགོས་མཁོ་ གསར་པ་ཞི​ིག་སྐྲུན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་དུ་མན་ཆེ​ེ་སི་ཊར་གྱི​ི་བཟོ་ལོས་པ་ཚོ​ོས་རས་ཆེ་འིཚོ​ོང་

འིགོ་འིཛུགས་སྐབས། རས་ཡུག་གི་ཐུམ་སྒྲི​ིལོ་སྟེ​ེང་དུ་ཁ་བྱང་འིགོད་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ལྟར་བྱེད་དོན་ནི་ཁ་བྱང་དེས་ཉོ​ོ་མཁན་ཚོ​ོར་རས་ཆེའི​ི་ བཟོ་སྐྲུན་བྱ་ཡུལོ་དང་བཟོ་གྲྭའི​ི་མིང་སོགས་ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ད་དུང་ཁ་བྱང་ནི་སྤུས་ཚོད་མཚོ​ོན་བྱེད་ཅོིག་ཀྱིང་ཡོིན། ཉོ​ོ་མཁན་ཚོ​ོས་

ཁ་བྱང་སྟེ​ེང་དུ་མན་ཆེ​ེ་སི་ཊར་ནས་བཟོ་སྐྲུན་བྱས་པ་ཞིེས་ཚོ​ོན་སྦོམ་ པོས་བྲེིས་ཡོ​ོད་པ་མཐེོང་དུས་སེམས་ལོ་རས་ཆེ་དེ་ཉོ​ོ་རྒྱུའི​ི་འིདུན་པ་ ཡོ​ོང་བར་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

འིོན ་ཀྱིང། ཚོ​ོང ་རྟགས་ཀྱི​ི་ སྟེ​ེང ་དུ་ཡོི་ གེ་ དང་ཁ་བྱང་གཅོིག ་པུ་

པར་རིས། ༧་༡༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༤ ཉོི་འིོད་ཡོི་ཙིའི​ི་ལོ​ོ་ཐེོ།

81

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

བཀོད་པ་ཙམ་མ་ཡོིན་པར། ད་དུང་དེ་ཚོ​ོའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་སྣོང་བརྙིན་ཡོང་འིགོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྐབས་རེར་དེ་དག་གི་སྟེ​ེང་དུ་རི་མོ་སྙོིང་རྗེ​ེ་བོ་

རེ་ཡོང་བཀོད་ཡོ​ོད། གལོ་སྲི​ིད་ང་ཚོ​ོས་ཚོ​ོང་རྟགས་རྙི​ིང་པ་ཁག་ལོ་བལྟས་ན། བཟོ་སྐྲུན་པ་དེ་ཚོ​ོའི​ི་བསམ་བློ​ོ་དང། འིཆེར་གཞི​ི།

མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཡོིད་དབང་འིགུགས་པའི​ི་ཐེབས་ལོམ་སོགས་ཀྱི​ི་སྐོར་ལོ་ཅུང་ཙམ་ཤེ​ེས་རྟོགས་ཐུབ་ངེས་ཡོིན། ཚོ​ོང་རྟགས་དེ་

ཚོ​ོའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལྷ་དང་ལྷ་མོའི ི་སྣོང་བརྙིན་ཡོང་ཡོང་ཐེོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ནི་དངོས་ཟོག་གང་ཞི​ིག་འིཚོ​ོང་བ་ལོ་ལྷ་དང་འིབྲེ​ེལོ་བ་ ཡོ​ོད་པ་དེས་ལྷ་ཡོིས་ཆེོག་མཆེན་སྤྲོད་པ་ལྟ་བུ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ད་དུང་དངོས་ཟོག་གི་སྟེ​ེང་དུ་ཀྲྀཥྞ་དང་ས་ར་སྭ་ཏིའི​ི་བརྙིན་དཔར་ བཀོད་ཡོ​ོད་པ་དེས་ཀྱིང་ཕྱི​ི་རྒྱལོ་གྱི​ི་ཐེོན་རྫོས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མང་ཚོ​ོགས་ལོ་རྒྱུས་ཡོ​ོད་ལྟ་བུ་བཟོ་འིདོད་ཀྱི​ི་དམིགས་ཡུལོ་ཡོ​ོད།

དུས་རབས་ ༡༩ པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་བཟོ་ཚོ​ོང་ཁང་གིས་རང་གི་ཐེོན་རྫོས་ཁྱབ་སྤེ​ེལོ་གཏོང་ཆེ​ེད་ལོ​ོ་ཐེོ་ (Calenders) དཔར་འིགོ་

བརྩམས། ཚོགས་པར་དང་དུས་དེབ་སོགས་དང་མི་འིདྲ་བར་ལོ​ོ་ཐེོ་ནི་མཐེའི་ན་ཀློ​ོག་མི་ཤེས ེ ་པའི​ི་སྐྱིེ་བོ་ཚོ​ོས་ཀྱིང་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད། ལོ​ོ་ཐེོ་ནི་ཇཱ་ཁང་དང་དབུལོ་པོའི ི་ཁྱིམ་དུ་བཀལོ་ཡོ​ོད་པ་ཇཱི་བཞི​ིན་ལོས་ཁུངས་དང་འིབྱོར་འིབྲེིང་གྲལོ་རིམ་གྱི​ི་ཁང་པའི​ི་ནང་

དུ་ཡོང་བཀལོ་ཡོ​ོད། ལོ​ོ་ཐེོ་འིགེལོ་མཁན་ཚོ​ོས་ཀྱིང་ལོ​ོ་གཅོིག་གི་རིང་ལོ་ཉོིན་རེ་བཞི​ིན་ལོ​ོ་ཐེོའི ི་ཁྱབ་བསྒྲིགས་ལོ་ལྟ་དགོས། ལོ​ོ་ཐེོ་

འིདི་དག་གི་ནང་དུ་སླར་ཡོང་ལྷའི​ི་གཟུགས་བརྙིན་བཀོད་ནས་ཐེོན་རྫོས་གསར་པ་འིཚོ​ོང་གི་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ།

ཁྱབ་བསྒྲིགས་དང་ལོ​ོ་ཐེོའི ི་སྟེ​ེང་དུ་ལྷའི​ི་སྐུ་བརྙིན་དང་འིདྲ་བར་མི་སྣོ་གལོ་ཆེ​ེན་གྱི​ི་འིདྲ་པར་དང། གོང་མ་དང་ནཱ་ཝབྷ་སོགས་

ཀྱི​ི་སྣོང་བརྙིན་གྱི​ིས་མཛིེས་པར་བྱས་ཏེ། ཁྱབ་བསྒྲིགས་ཀྱི​ི་བརྡོ་ལོན་འིདི་ལྟར་བཀོད་ཡོ​ོད་དེ། གལོ་སྲི​ིད་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་གོང་མའི​ི་སྐུ་ བརྙིན་ལོ་བརྩི་བཀུར་བྱེད་ན། ཐེོན་རྫོས་འིདི་ལོའིང་བརྩི་བཀུར་བྱེད་དགོས་ཞིེས་བཀོད་ཡོ​ོད། གལོ་སྲི​ིད་ཐེོན་རྫོས་དེ་རྒྱལོ་པོས་སྤྱིོད་

བཞི​ིན་པའིམ་རྒྱལོ་པོའི ི་བཀའི་བཀོད་འིོག་བཟོ་སྐྲུན་བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡོིན་ན། དེའི​ི་སྤུས་ཚོད་ལོ་དོགས་པ་བྱེད་ཐེབས་མེད་པ། རྒྱ་གར་

གྱི​ི་བཟོ་གྲྭ་ཁག་གིས་ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡོིན། རྒྱལོ་གཅོེས་རིང་ལུགས་ (Nationalism) ཀྱི​ི་བརྡོ་ལོན་དེ་མངོན་གསལོ་ དོད་པོར་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད་དེ། གལོ་སྲི​ིད་ཁྱེད་རང་རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་སེམས་ཁུར་ཡོ​ོད་ན། རྒྱ་གར་ནས་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱས་པའི​ི་ཐེོན་རྫོས་ཉོ​ོ་

དགོས། ཁྱབ་བསྒྲིགས་དེ་ཚོ​ོ་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཡོིན་པའི​ི་རྒྱལོ་གཅོེས་རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་ཁྱབ་སྤེ​ེལོ་གཏོང་བའི​ི་བརྒྱུད་ལོམ་ཞི​ིག་

ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད།

མཐའ་བསྡོ​ོམས།

བཟོ་ལོས་དུས་རབས་ཀྱི​ི་ནང་དུ་ཚོན་རྩལོ་ལོ་འིགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད་པ་གསལོ་པོ་རེད། བཟོ་གྲྭ་རྣམས་རྒྱ་བསྐྱིེད་

ནས་བཟོ་ལོས་ཀྱི​ི་ལོས་མི་གསར་པ་བསྐྲུན་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་མཐེོང་གསལོ་ལྟར། ལོག་ཤེ​ེས་ཀྱི​ི་འིཕྲུལོ་ལོས་དང་བཟོ་གྲྭ་ཆུང་

ཆུང་ནི་བཟོ་ལོས་ཀྱི​ི་རྒྱབ་ལྗོངས་འིདིའི​ི་ཆེ་ཤེ ས་གལོ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡོིན།

82

སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཀ༽ རྒྱུ་མཚོན་ཤོད།

༡། ཨིན་ཇཱིའི​ི་བུད་མེད་ལོས་མི་ཚོ​ོས་བལོ་སྐུད་འིཐེག་ཆེས་འིཕྲུལོ་འིཁོར་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་རྒྱུར་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱེད་དོན་གང་ཡོིན་ནམ།

༢། དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པའི​ི་ནང་དུ་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་གྲོང་ཁྱེར་ཁག་གི་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་གྲོང་གསེབ་ཏུ་ཞི​ིང་པ་དང་ལོག་ཤེས ེ ་པ་གླིས་པའི​ི་ རྒྱུ་མཚོན་ཅོི་ཡོིན་ནམ།

༣། དུས་རབས་བཅོ​ོ་བརྒྱད་པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་སཱུ་རད་ཀྱི​ི་གྲུ་ཁ་ཉོམས་རྒུད་དུ་སོང་དོན་གང་ཡོིན་ནམ།

༤། རྒྱ་གར་ཤེ ར་ཕྱིོགས་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གིས་རྒྱ་གར་ནང་གི་འིཐེག་མཁན་ལོ་ལྟ་རྟོག་བྱེད་པར་གོ་མཱི་སི་ཐེ་བསྐོས་དོན་གང་ཡོིན་ ནམ།

ཁ༽ འགྲི​ིག་མིན་རྟགས་རྒྱོབ།

༡། དུས་རབས་ ༡༩ དུས་མཇུག་ཏུ་ཡུ་རོབ་ནང་གི་ཁྱོན་བསྡོ​ོམས་ལོས་མིའི​ི་བརྒྱ་ཆེ་ ༨༠ འིཕྲུལོ་ལོས་ཡོར་ཐེོན་གྱི​ི་བཟོ་བཟོ་གྲྭ་ ཁག་གིས་གླིས་ཡོ​ོད།

༢། དུས་རབས་ ༡༨ པར་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི་ི ཐེོག་གི་ཐེགས་ལོས་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་ར་དེ་རྒྱ་གར་གྱི​ིས་དབང་སྒྱུར་ཡོ​ོད།

༣། ཨ་རིའི​ི་ནང་འིཁྲུག་གིས་རྐྱེ​ེན་བྱས་ཏེ་རྒྱ་གར་ནས་སྲི​ིང་བལོ་ཕྱི​ིར་གཏོང་རྒྱུ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན།

༤། འིགྲོན་བུ་གསར་གཏོད་བྱས་པ་ཡོིས་ངལོ་རྩོལོ་ལོས་མི་ཚོ​ོའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་གོང་མཐེོར་གཏོང་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད།

ག༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་རྒྱོབ།

༡། བཟོ་ལོས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྔོ་དུས་ཟེར་ན་ཅོི་རེད།

༢། དུས་རབས་ ༡༩ པའི​ི་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་བཟོ་ལོས་པ་འིགའི་ཤེས་ཀྱི​ིས་འིཕྲུལོ་ཆེས་ལོས་ལོག་བཟོར་དགའི་མོས་བྱེད་དོན་གང་ཡོིན་ ནམ།

༣། རྒྱ་གར་ཤེར་ཕྱིོགས་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོ་ལོས་སྲི​ིང་བལོ་དང་དར་གོས་ཀྱི​ི་ཐེོན་རྫོས་ཇཱི་ལྟར་ཉོ​ོ་སྒྲུབ་ ཐུབ་པ་བྱུང་ངམ།

༤། གལོ་ཏེ་ཁྱེད་ལོ་སྲི​ིང་བལོ་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སྐོར་ལོ་རྩོམ་ཡོིག་ཅོིག་འིབྲེི་དགོས་པའི​ི་རེ་སྐུལོ་བྱས་ཚོེ་ཇཱི་ལྟར་འིབྲེིའིམ།

༥། འིཛིམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོའི ི་སྐབས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་བཟོ་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་གོང་འིཕེལོ་དུ་འིགྲོ་དོན་གང་ཡོིན་ནམ།

83

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ང༽ བྱེད་སྒོ།

བཟོ་ལོས་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ལོ་རྒྱུས་ལོ​ོན་བྱེད་ཆེ​ེད་ཁྱེད་རང་གི་ཉོེ་འིཁོར་ནས་བཟོ་ལོས་གང་རུང་ཞི​ིག་བདམས་ཏེ། དེའི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ལོ་

རྒྱུས་མངའི་དང། བཟོ་རྩལོ་གྱི​ི་འིགྱུར་བ། ལོས་མི་གང་ནས་ཡོ​ོང་བ། ཐེོན་རྫོས་ཀྱི​ི་ཁྱབ་བསྒྲིགས། ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་ལོམ་ལུགས་གང་ འིདྲ་ཡོིན་མིན་སྐོར་བྲེིས།

84

ས་ཁམས་རིག་པ།

དཔེ་རིས། ༨་༡ བྷས་ཊིལོ་གཏོར་བཤེིག་བཏང་བའི​ི་རི་མོ།

༨། ཕ་རཱན་སིའི་གསརི་བརྗོེ།

༄༅། །ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༩ ཟླ་ ༧ ཚོེས་ ༡༤ ཉོིན་གྱི​ི་སྔོ་དྲོར་པེ་རི་སི་གྲོང་ཁྱེར་འིཇཱིགས་སུ་རུང་བའི​ི་གནས་ཤེིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད། རྒྱལོ་

པོས་དམག་དཔུང་པེ་རེ་སི་ (Paris) གྲོང་ཁྱེར་དུ་འིགྲོ་དགོས་པའི​ི་བཀའི་ཕབ་ཡོ​ོད་པ་དང། མི་རིང་བར་མང་ཚོ​ོགས་ལོ་མེ་མདའི་

རྒྱག་རྒྱུ་ཡོིན་པའི​ི་དཀྲོག་གཏམ་གྱི​ིས་ཁྱབ། མང་ཚོ​ོགས་ཕོ་མོ་བདུན་སྟེོང་ལྷག་འིཛིོམས་ནས་རྒྱལོ་པོར་ཕར་རྒོ​ོལོ་གྱི​ི་གྲ་སྒྲི​ིག་ བྱས་ཏེ། གཞུང་གི་ལོས་ཁུངས་ཁག་ནང་འིཛུལོ་ནས་གོ་མཚོ​ོན་འིཚོ​ོལོ་དུ་ཕྱི​ིན། མང་ཚོ​ོགས་བརྒྱ་ཕྲག་ཁ་ཤེ ས་ཀྱི​ིས་བྷས་ཊིལོ་ (Bastille) མཁར་རྫོ​ོང་ནང་དུ་འིཛུལོ་ནས་གོ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་བང་མཛིོད་འིཐེོབ་རེ་བྱས།

ཕན་ཚུན་འིཐེབ་རྩོད་བྱས་པ་བརྒྱུད་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་བྷས་ཊིལོ་གྱི​ི་དམག་སྤྱི​ི་བསད་ནས་བཙོན་པ་གླིོད་གྲོལོ་བཏང། བྷས་ཊིལོ་

ནི་རྒྱལོ་པོས་བཙན་གནོན་བྱེད་སའི​ི་བཙན་རྗེོང་ཞི​ིག་ཡོིན་པས་མང་ཚོ​ོགས་དེ་ལོ་སེམས་གཏིང་ནས་མི་དགའི་བ་དང། བཙན་རྗེོང་ དེ་ཡོ​ོངས་སུ་གཏོར་བཤེིག་བཏང་རྗེ​ེས་དེའི​ི་རྡོ​ོ་ཧྲུག་རྣམས་ཁྲོ​ོམ་གཞུང་དུ་ཉོིན་མོ་དེའི​ི་དྲན་རྟེན་དུ་བཙོངས།

ཉོིན་མོ་དེ་ནས་བཟུང་གྲོང་ཁྱེར་པེ་རེ་སི་དང་གྲོང་གསེབ་ཁུལོ་དུ་འིཁྲུག་ཟིང་ལོངས་ནས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་བཟའི་བཅོའི​ི་གོང་

ཚོད་ཆེ​ེ་དྲག་པར་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས། ལོ​ོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་ཚོ​ོས་བརྗེོད་གསལོ་ལྟར་ན། དོན་རྐྱེ​ེན་དེ་ཚོ​ོ་ནི་མཐེའི་མཇུག་རྒྱལོ་པོ་སྲིོག་ཐེོག་བཏང་

བའི​ི་བརྒྱུད་རིམ་རྙིོག་ཟིང་ཅོན་དེའི​ི་འིགོ་འིཛུགས་ས་ཡོིན་པར་བཤེད།

85

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

དུས་རིབས་བཅིོ་བརྒྱད་པའི་དུས་མཇུག་གི་ཕ་རཱན་སིའི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༧༤ ལོ​ོར་བྷོར་བོན་ (Bourbon) རྒྱལོ་རྒྱུད་ཀྱི​ི་ལུ་ཝི་རྒྱལོ་ཐེོག་བཅུ་དྲུག་པ་ (Louis XVI) ཕ་རཱན་སིའི​ི་རྒྱལོ་ཁྲོིར་ གཞི​ིས་ཀ དང་པོ།

སེར་མོ་བའི​ི་རིགས། གཞི​ིས་ཀ གཉོིས་པ།

མཐེོ་རིམ་མི་དྲག

གཞི​ིས་ཀ གསུམ་པ།

ཚོ​ོང་པ་ཕྱུག་པོ་དང། བཟོ་བ། སྒྱུ་རྩལོ་ བ། སོ་ནམ་པ། ཞིབས་ཞུ་བ། སྒྱུ་རྩལོ་བ། སོ་ནམ་པ།

སོ་ནམ་པ་ཆུང་བ། ས་མེད་ཞིབས་ ཞུ་བ་དང་ལོས་མི།

དཔེ་རིས། ༨་༢ གཞི​ིས་ཀའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ།

གྲོན་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་སྐྱིེད་འིབབ་ཁོ་ནར་སྤྲོ​ོད་དགོས་པའི​ི་གནས་སུ་གྱིར།

འིཁོད ། ཁོང ་གིས ་དགུང་ལོ​ོ་ཉོི་ཤུ འི​ི་ ཐེོག ་ཏུ་ཨོསྟྲེ​ེ་ ལོི་ ཡཱའི​ི་བཙུན་མོ་མ་རི་ཨན་ཊོ་ནི་ཏི་ (Marie Antoiniette)

དང་གཉོེན་སྒྲི​ིག་བྱས། ཕ་རཱན་སིས་ཡུན་རིང་དམག་ འིཐེབ་ནང་ཞུགས་པས་ཁོང་རྒྱལོ་ཁྲོིར་འིཁོད་དུས་བང་

མཛིོད་སྟེོང་པ་ཡོིན་པ་ཤེ​ེས། རྒྱས་སྤྲོ​ོས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཕོ་བྲེང་

ཝར་སེ་ལོི་ (Versaille) ཡོི་ཉོར་ཚོགས་ཆེ​ེད་འིགྲོ་གྲོན་ ཕོན་ཆེ​ེན་གཏོང་དགོས་བྱུང། ལུ་ཝི་རྒྱལོ་ཐེོག་བཅུ་དྲུག་ སྐབས་སུ་ཕ་རཱན་སིས་ཨ་རིའི​ི་གྲོང་སྡོེ་བཅུ་གསུམ་

ཨིན་ཇཱིའི​ི་ (Britain) མངའི་འིོག་ནས་རང་བཙན་ལོེན་

རྒྱུར་རོགས་རམ་བྱས་པར་གཡུལོ་འིགྱིེད་ཀྱི​ི་འིགྲོ་གྲོན་

ལོི་ ཝར་ (Livres) ཐེ​ེར ་འིབུམ་གཅོིག་ཙམ་སོང་བར་ ཁྱོན་བུ་ལོ​ོན་ལོི་ཝར་ཐེ​ེར་འིབུམ་གཉོིས་ཙམ་བུན་འིཇཱལོ་

དགོས་པའི​ི་གནས་སུ་གྱིར་བ་མ་ཟད། བུ་ལོ​ོན་གྱི​ི་སྐྱིེད་

འིབབ་བརྒྱ་ཆེ་བཅུ་ཙམ་སྤེར་བས་ཕ་རཱན་སིས་འིགྲོ་

འིགྲོ་ གྲོན ་དེ་ དག་གི་ ཆེ​ེད ་དུ་རྒྱལོ་པོས ་མང་ཚོ​ོག ས་ཀྱི​ི་ དཔྱ་ཁྲོལོ་མཐེོ་ རུ་བཏང་ཡོང། ཕ་རཱན་སི་ སྤྱི་ཚོ​ོག ས་གཞི​ིས ་ཀ་

གསུམ་གྱི​ིས ་གྲུབ་ཡོ​ོད ་དེ། དང་པོ་ ནི་ རོ་ མན་ཁེ་ ཐེོ་ ལོིག ་གི་ རྗེ​ེས ་འིཇུག་སེར ་མོ་ བའི​ི་ རིག ས་ (Clergy) ཡོིན ་ལོ། ཕ་རཱན་ སིའི​ི་ས་ཁོངས་མངའི་ཐེང་མང་ཆེ​ེ་བ་ཁོ་ཚོ​ོར་བདག་ཡོ​ོད་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོས་གཞུང་ལོ་ཁྲོལོ་འིབབ་རྩ་བ་ནས་སྤྲོ​ོད་དགོས་ཀྱི​ི་མེད། གཉོིས་པ་ནི་མཐེོ་རིམ་མི་དྲག་(Nobles) རིགས་ཡོིན་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོས་རོ་མན་ཁེ་ཐེོ་ལོིག་གི་རྗེ​ེས་འིཇུག་སེར་མོ་བ་ཚོ​ོ་ལོས་ཕ་རཱན་

སིའི་ི མངའི་ཁོངས་ཀྱི​ི་ས་ཆེ་མང་ཆེ​ེ་བ་བདག་ཏུ་བཟུང་ཡོ​ོད་ཅོིང། གཞུང་ལོ་ཁྲོལོ་འིབབ་ཧི་ཅོང་ཉུང་ཉུང་ལོས་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་མེད། གསུམ་

པ་ནི་ཚོ​ོང་པ་ཕྱུག་པོ་དང། བཟོ་བ། སྒྱུ་རྩལོ་བ། སོ་ནམ་པ། ཞིབས་ཞུ་བ་བཅོས་ཡོིན། གཞུང་གི་བུན་འིཇཱལོ་གྱི​ི་རྡོ​ོག་ཁྲོེས་ཡོ​ོངས་ རྫོ​ོགས་གཞི​ིས་ཀ་གསུམ་པའི​ི་ཐེོག་ཏུ་ལྷུང་ཞི​ིང། ཁོ་ཚོ​ོར་ས་ཞི​ིང་གི་བདག་དབང་ཉུང་བའི​ི་ཐེོག་ཏུ་ཁྲོལོ་འིབབ་ཆེ​ེན་པོ་བབས་པ་ རེད།

86

འཚོ​ོ་ཐབས་ཀྱི​ི་འཐབ་རྩིོད།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༡༥ ནས་ ༡༧༨༩ ལོ​ོ་བར་ཕ་རཱན་སིའི​ི་མི་འིབོར་ས་ཡོ་ ༢༣ ནས་ས་ཡོ་ ༢༨ བར་མང་དུ་ཕྱི​ིན། དེར་བརྟེན། བཟའི་

འིབྲུའི​ི་དགོས་མཁོ་ཆེ​ེ་རུ་སོང་ཡོང། ཐེོན་སྐྱིེད་ནི་དེ་ལོས་ལྡོག་སྟེ​ེ་ཧི་ཅོང་ཉུང་ངུ་ལོས་མེད་སྟེབས་བཟའི་འིབྲུའི​ི་རིན་གོང་འིཕར་

བ་རེད། འིོན་ཀྱིང། ལོས་མི་མང་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཉོིན་གླིར་འིགྱུར་བ་མེད་པར་གནས་སྟེབས། དབུལོ་ཕྱུག་དབར་གྱི​ི་ཧིེ་བག་ཆེ​ེ་རུ་ཕྱི​ིན། སྐབས་རེར་ཕ་རཱན་སིར་ཐེན་པ་བྱུང་བས་སྟེོན་ཐེོག་ཉུང་ངུ་ལོས་བསྡུ་རྒྱུ་མ་བྱུང་བས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དགོས་མཁོ་ཡོང་ སྐོང་མི་ཐུབ་པའི​ི་གནས་སྟེངས་ཐེ​ེངས་མང་བྱུང།

འིབྱོར་འིབྲིང་གྲོལ་རིམ་གྱི​ིས་གོ​ོང་རིམ་གྱི​ི་ཁེ་དབང་འིགོ​ོགོ་ཐབས་བྱས་པ།

འིདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ཟླའི​ི་ནང་དུ་ཞི​ིང་པ་ (Peasants) དང་ལོས་མི་ (Workers) ཚོ​ོས་བཟའི་བཅོའི་དཀོན་པ་དང་ཁྲོལོ་བསྡུ་འིཕར་བའི​ི་

དཀའི་ངལོ་ལོ་གདོང་ལོེན་བྱེད་ཐེབས་སུ་ངོ་རྒོ​ོལོ་ཐེ​ེངས་མང་བྱས་ཀྱིང། ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ཐེབས་ལོམ་དང་ལོས་གཞི​ི་ཚོགས་ཚུད་མེད་ སྟེབས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་གནས་སྟེངས་དེ་མུར་ལུས།

དུས་རབས་ ༡༨ པའི​ི་ནང་དུ་འིབྱོར་འིབྲེིང་གྲལོ་རིམ་ (Middel Class) གྱི​ི་སྤྱི​ི་མང་ཚོ​ོགས་པ་གསར་པ་ཞི​ིག་ཚུགས་པ་དང། ཁོ་

ཚོ​ོས་བལོ་དང་དར་གོས་ཀྱི​ི་ཐེོན་རྫོས་བཟོ་སྐྲུན་དང་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་བྱས་ཏེ་དཔལོ་འིབྱོར་གསོག་འིཇཱོག་བྱས། དེ་མིན་ཁྲོིམས་རྩོད་པ་དང་ གཞུང་གི་ལོས་བྱེད་སོགས་གཞི​ིས་ཀ་གསུམ་པའི​ི་ནང་དུ་ཚུད་ཡོ​ོད།

ཁོ་ཚོ​ོ་ཚོང་མ་ཤེ​ེས་ལྡན་པ་ཤེ ་སྟེག་ཡོིན་པས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ལོ་མི་སུ་འིདྲ་ཞི​ིག་ཡོིན་རུང། སྐྱིེས་ཐེོབ་ཀྱི​ི་ཁེ་ཕན་མེད་པར་རང་

གི་གྲུབ་འིབྲེས་ལོ་བརྟེན་ནས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་གོ་རིམ་སྤྲོ​ོད་དགོས་པའི​ི་བསམ་བློ​ོར་ཡོིད་ཆེ​ེས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ལོ་རང་ དབང་དང། ཁྲོིམས་ལུགས། གོ་སྐབས་འིདྲ་མཉོམ་དགོས་པའི​ི་ལྟ་གྲུབ་ནི་གྲུབ་མཐེའི་སྨྲ་བ་ཇཱ​ཱོན་ལོ​ོག་ (John Locke) དང་རུ་སཱུ་

(Jean Jacque Rousseau) བཅོས་ཀྱི​ིས་བརྗེོད་ཡོ​ོད།

པར་རིས། ༨་༣ ཁོ་ཚོ​ོས་ཊེ་ནི་སི་རྩེད་ཐེང་དུ་འིཛིོམས་ནས་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ཡོིན་པའི​ི་དམ་འིབུལོ་བྱེད་བཞི​ིན་པའི​ི་རི་མོ།

87

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ལྟ་གྲུབ་དེ་ཚོ​ོ་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་སྐྲ་ཁང་དང་ཇཱ་ཁང་སོགས་གང་དུ་གྲོས་བསྡུར་བྱེད་པ་དང། དཔེ་དེབ་དང་གསར་ཤེོག་

ཐེོག་ནས་ཀློ​ོག་གི་ཡོ​ོད་པ་དང། འིབྲེི་ཀློ​ོག་མི་ཤེ​ེས་མཁན་ཚོ​ོར་འིབྲེི་ཀློ​ོག་ཤེ​ེས་མཁན་གྱི​ིས་སྐད་ཤུགས་ཆེ​ེན་པོས་ཡོང་ནས་ཡོང་དུ་ ཀློ​ོག་གི་ཡོ​ོད། སྐབས་དེར་རྒྱལོ་པོས་ཁྲོལོ་འིབབ་མཐེོ་རུ་གཏོང་རྒྱུའི​ི་གསར་འིགྱུར་ཞི​ིག་མང་ཚོ​ོགས་ཁྲོ​ོད་ཁྱབ་པ་དང། དེ་མ་ཐེག་

མང་ཚོ​ོགས་ཚོང་མ་ཁྲོ​ོས་ནས་ལོམ་ལུགས་དེར་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱེད་འིགོ་བཙུགས། གསརི་བརྗོེ་འགོ་ཚུགས་པ།

ཕ་རཱན་སིའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་རྙི​ིང་པའི​ི་ (ཕྱི​ི་ལོ​ོ ༡༧༨༩ སྔོ​ོན་ཆེད།) སྐབས་ཁྲོལོ་བསྡུའི​ི་དབང་ཚོད་རྒྱལོ་པོ་གཅོིག་པུར་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་མ་

ཡོིན་པར་གཞི​ིས་ཀའི​ི་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ (Estates General) བསྐོངས་ནས་ཁྲོལོ་བསྡུ་གསར་པའི​ི་གྲོས་འིཆེར་འིབུལོ་དགོས།

གཞི​ིས་ཀའི​ི་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ནི་གཞི​ིས་ཀ་གསུམ་གྱི​ི་འིཐུས་མིའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་ཞི​ིག་ཡོིན། འིོན་ཀྱིང། ཚོ​ོགས་འིདུ་དེ་སྐོང་

ཚོ​ོགས་བྱེད་དགོས་མིན་གྱི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་རྒྱལོ་པོ་ཁོ་ནར་བྱེད་དབང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༡༤ ལོ​ོར་ཚོ​ོགས་འིདུ་དེ་ཐེ​ེངས་གཅོིག་སྐོང་

ཚོ​ོགས་བྱས་པ་རེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༩ ཟླ་ ༥ ཚོེས་ ༥ ཉོིན་ལུ་ཝི་རྒྱལོ་ཐེོག་བཅུ་དྲུག་པས་ཁྲོལོ་བསྡུ་གསར་པའི​ི་གྲོས་འིཆེར་གཏན་འིབེབས་ཆེ​ེད་

གཞི​ིས་ཀའི​ི་འིཐུས་ཚོ​ོགས་བསྐོངས་ནས་ཕོ་བྲེང་ཝར་སེ་ལོི་ནང་དུ་འིཐུས་མི་རྣམས་འིཛིོམས་རྒྱུའི​ི་གྲ་སྒྲི​ིག་བྱས། གཞི​ིས་ཀ་

དང་པོ་དང་གཉོིས་པ་སོ་སོའི་ི འིཐུས་མི་གྲངས་ ༣༠༠ གྲལོ་བསྟེར་བསྒྲི​ིགས་ཏེ། གཞིོགས་གཉོིས་སུ་ཕན་ཚུན་ཁ་གཏད་དེ་

བསྡོད། གཞིན་གཞི​ིས་ཀ་གསུམ་པའི​ི་འིཐུས་མི་གྲངས་ ༦༠༠ ཡོ​ོད་པ་རྣམས་རྒྱབ་ཕྱིོགས་སུ་ལོངས་ནས་སྡོ​ོད་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གཞི​ིས་ཀ་གསུམ་པའི​ི་སྐུ་ཚོབ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་དཔལོ་འིབྱོར་བཟང་བ་ཚོ​ོས་བྱས་ཡོ​ོད། དེ་མིན་ཞི​ིང་པ་དང། སྒྱུ་རྩལོ་བ། བུད་

མེད་སོགས་ཚོ​ོགས་འིདུ་དེར་ཞུགས་མི་ཆེོག་ཀྱིང། ཁོ་ཚོ​ོའི་ི དགོས་འིདུན་དང་དཀའི་སྡུག་གི་ཞུ་ཡོིག་ ༤༠༠༠ ལྷག་འིཐུས་མི་ཚོ​ོས་ ཁུར་ནས་སླེབས་ཡོ​ོད།

གཞི​ིས་ཀའི​ི་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིོས་བསྡུ་ནི་སྔོ​ོན་ཆེད་སྒྲི​ིག་གཞི​ིའི་ི ནང་གསལོ་ལྟར་གཞི​ིས་ཀ་རེ་ལོ་འིོས་རེའི་ི ཐེོབ་ཐེང་ལོས་མེད།

ད་ཐེ​ེངས་ཀྱིང་རྒྱལོ་པོས་སྲིོལོ་དེ་ལྟར་གནང་རྒྱུ་ཡོིན་པར་གཞི​ིས་ཀ་གསུམ་པའི​ི་འིཐུས་མི་ཚོ​ོས་ད་ཐེ​ེངས་ཚོ​ོགས་བཅོར་བ་ཡོ​ོངས་

ཀྱི​ིས་འིོས་རེ་འིཕེན་དགོས་པའི​ི་དགོས་འིདུན་བཏོན། དེ་ནི་ལྟ་གྲུབ་སྨྲ་བ་རུ་སཱོ་ཡོིས་ཁོང་གི་དཔེ་དེབ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གན་རྒྱ་ (The

Social Contract ) ཞིེས་པའི​ི་ནང་དུ་བཀོད་པའི​ི་མང་གཙོའི་ི རྩ་འིཛི​ིན་ཞི​ིག་རེད། འིོན་ཀྱིང། རྒྱལོ་པོས་དེར་ཉོན་འིཇཱོག་མ་གནང་བར་

བརྟེན་གཞི​ིས་ཀ་གསུམ་པའི​ི་འིཐུས་མི་ཚོ​ོས་ཚོ​ོགས་འིདུར་མ་ཞུགས་པར་ཕྱི​ིར་ཐེོན་པ་རེད།

གཞི​ིས་ཀ་གསུམ་པའི​ི་འིཐུས་མི་ཚོ​ོས་ཁོ་རང་ཚོ​ོ་ཕ་རཱན་སི་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་མགྲིན་ཚོབ་པ་ཡོིན་པར་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཟླ་ ༦ ཚོེས་ ༢༠ ཉོིན་ཁོ་ཚོ​ོ་ཝར་སེ་ལོིའི​ི་མདུན་ཐེང་གི་ཊེ་ནི་སི་ (Tennis) རྩེད་ཐེང་དུ་འིཛིོམས་ནས་ཁོ་རང་ཚོ​ོ་ནི་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་

འིཐུས་ཚོ​ོགས་ (National Assembly) ཡོིན་པའི​ི་ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱས་པ་དང། ཇཱི་སྲི​ིད་ཁོ་ཚོ​ོས་རྒྱལོ་པོའི ི་སྐུ་དབང་ལོ་ཚོ​ོད་འིཛི​ིན་

88

ཁྲོིམས་ཞི​ིབ། ཁྲོིམས་རྩོད་པ།

བཀའི་ཤེག རྒྱལོ་པོ། བློ​ོན་པོ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

དོ་དམ།

འིགོག་དབང། མ།

དོ་ད

མི་མང་གཙོ་བོ། འིོས་འིཕེན་ཆེོག་པའི​ི་མི་ས་ཡོ་ ༤ ནས་ས་ཡོ་ ༢༨

ཁྲོིམས་བཟོ།

རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་འིཐུས་ཚོ​ོགས།

འིོས་འིཕེན་མཁན།

མི་མང་ཕལོ་པ། འིོས་འིཕེན་མ་ཆེོག་པའི​ི་མི་ས་ཡོ་ ༣ བུད་མེད། ཕྲུ་གུ། གཞིོན་ནུ་རང་ལོ​ོ་ ༢༥ མན་ཆེད།

ཡོ​ོད་པའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེིག་བཟོ་མ་ཐུབ་ན་ཁོ་ཚོ​ོ་ཁ་འིཐེོར་དུ་འིགྲོ་རྒྱུ་མིན་པའི​ི་མནའི་སྐྱིེལོ་དམ་བཅོའི་བཞིག ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་འིཐུས་ཚོ​ོགས་

དེ་བཞི​ིན་མི་དྲག་ཁྱིམ་ཚོང་ནས་ཡོིན་པའི​ི་མི་ར་བེའུ་ (Mirabeau) དང་ཆེོས་དཔོན་ཨབ་བེ་སཡོེ་སི་ (Abbe Sieyes) བཅོས་ཀྱི​ིས་ སྣོེ་ཁྲོིད་ཡོ​ོད།

འིཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི་རྣམས་ཝར་སེ་ལོི་རུ་རྩ་ཁྲོིམས་ཟིན་བྲེིས་འིགོད་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐབས་སུ་ཕ་རཱན་སིའི​ི་ནང་ལོ་ཟིང་

འིཁྲུག་ལོངས་ཤེིང། དགུན་ཁ་གནམ་གཤེིས་གྲང་ངར་ཆེ​ེ་བས་སྟེོན་ཐེོག་སྐྱིོ་བ། བཟའི་འིབྲུའི​ི་རིན་གོང་འིཕར་བ། ཚོ​ོང་པས་ བཟའི་ཆེས་སྡོེབ་གསོག་བྱས་ནས་རིན་གོང་སྤེར་ཐེབས་བྱས་པས་བུད་མེད་ཚོ​ོ་ཡུན་རིང་ཚོ​ོང་ཁང་གི་མདུན་དུ་ལོངས་དགོས་

བྱུང་སྟེབས་མཐེར་འུ་ཐུག་ནས་ཚོ​ོང་ཁང་ནང་རྒོ​ོལོ་མཆེོངས་བྱས། དུས་སྐབས་དེར་རྒྱལོ་པོས་དམག་མི་གྲོང་ཁྱེར་དུ་བཏང་

ཡོ​ོད་པ་དང། ཟླ་ ༧ ཚོེས་ ༡༤ ཉོིན་མང་ཚོ​ོགས་རྣམས་ཤེོར་ནས་བྷས་ཊིལོ་གཏོར་བཅོ​ོམ་བྱེད་འིགོ་བཙུགས།

སྟེོན་ཐེོག་གཏོར་བཅོ​ོམ་བྱེད་དུ་ཡོ​ོང་བའི​ི་དཀྲོག་གཏམ་གྲོང་སྡོེའི​ི་ནང་ཁྱབ་པས། ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་འིཇཱོར་དང་ཁ་དབྲེག་ཁྱེར་ནས་

རྒྱལོ་པོའི ི་ཕོ་བྲེང་ལོ་འིཐེབ་མོ་བཀྱིེས་པ་དང། འིབྲུ་རིགས་གསོག་འིཇཱོག་བྱས་པ་རྣམས་བཅོ​ོམ་པ་མ་ཟད། བུན་གཡོར་གྱི​ི་ཡོིག་ཆེ་

ཁག་མེར་བསྲིེགས། མི་དྲག་རྣམས་བྲེོས་བྱོལོ་དུ་ཕྱི​ིན་ནས་འིགའི་ཤེས་ཕྱི​ིའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཏུ་གནས་སྤེོ་བྱས།

མཐེར་ལུཝེ་རྒྱལོ་ཐེོག་བཅུ་དྲུག་པས་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ལོ་ཁས་ལོེན་བྱས་པ་དང། རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་གཞི​ིར་

བཟུང་རྒྱལོ་པོའི ི་སྐུ་དབང་ལོ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ིས་སྟེངས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཆེོག་པར་མོས་མཐུན་གནང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༩ ཟླ་ ༨ ཚོེས་ ༤ ཉོིན་

གྱི​ི་དགོང་མོར་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཞི​ིང་བྲེན་ལོམ་ལུགས་ (Feudal System) ཀྱི​ི་ཁྲོལོ་བསྡུའི​ི་ལོམ་སྲིོལོ་མེད་པར་བཟོ་བའི​ི་ཁྲོིམས་

89

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

སྲིོལོ་གཏན་ལོ་ཕབ།

ཕ་རཱན་སི་ཁྲིམས་སྒྱུརི་རྒྱལ་སྲོིད་དུ་གྱུརི།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༡ ལོ​ོར་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་རྩ་

ཁྲོིམས་ཟིན་བྲེིས་མཇུག་བསྒྲི​ིལོ་ནས་རྒྱལོ་པོའི ི་དབང་ཚོད་

ལོ་སྟེངས་འིཛི​ིན་བྱས། དབང་ཆེ་གཅོིག་བསྡུས་དེ་ཆེ་ཤེས་

སུ་བགོས་ནས་ཁྲོིམས་བཟོ་དང། བཀའི་ཤེག ཁྲོིམས་ཞི​ིབ་ བཅོས་སྡོེ་ཚོན་གསུམ་དུ་དབྱེ་བ་ཕྱིེ་ཡོ​ོད། དེ་ལྟར་ཕ་རཱན་སི་

དེ་ཁྲོིམས་སྒྱུར་རྒྱལོ་སྲི​ིད་ (Constitutional Monarchy) དུ་

གྱུར་པ་རེད།

རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་འིཐུས་ཚོ​ོགས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཐེད་ཀར་

པར་རིས། ༨་༤ རྩ་ཁྲོིམས་ནང་མི་མང་གི་ཐེོབ་ཐེང་གསལོ་བསྒྲིགས།

འིདེམས་ཀྱི​ི་མེད། མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་འིོས་བསྡུ་བ་ཁ་ཤེས་

འིདེམས་པ་དང། འིོས་བསྡུ་བས་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ འིདེམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ཡོང་རང་ལོ​ོ་ ༢༥ ཡོན་གྱི​ི་མི་ཞི​ིག་གིས་

ཉོིན་གསུམ་གྱི​ི་ལོས་ཀའི​ི་གླི་ཆེ་གཞུང་ཁྲོལོ་དུ་འིབུལོ་ཐུབ་ན་མི་དེ་ཡུལོ་མི་ཧུར་བརྩོན་ཅོན་ (Active Citizen) ཡོིན་པས་འིོས་ བསྡུའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་མིན་ཕོ་མོ་ཚོང་མ་ཡུལོ་མི་ཕལོ་པའི​ི་(Passive Citizen) ངོ་བོར་འིཇཱོག་གི་ཡོ​ོད། གང་ཟག་ཞི​ིག་

འིོས་བསྡུ་བའི​ི་ཁོངས་སུ་ཚུད་ནས་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ནང་ཚུད་པར་ཁྲོལོ་འིབབ་མང་ཤེོས་སྤྲོ​ོད་མཁན་ཞི​ིག་ཡོིན་དགོས།

རྩ་ཁྲོིམས་ནང་དུ་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་གསལོ་བསྒྲིགས་ (Declaration of the Rights of Man and Citizen) ཚུད་ཡོ​ོད་པ་

དང། ཚོེ་སྲིོག་གི་ཐེོབ་ཐེང་དང། སྨྲ་བརྗེོད་ཀྱི​ི་རང་དབང། བསམ་བློ​ོའི ི་རང་དབང། ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་མདུན་སར་འིདྲ་མཉོམ་བཅོས་ནི་གང་

ཟག་ཅོིག་གི་གཞི​ི་རྩའི​ི་རང་དབང་དང་ལྷན་སྐྱིེས་ཀྱི​ི་རང་དབང་ཡོིན་པས། དེ་ནི་རང་བཞི​ིན་གྱི​ིས་ཡོ​ོད་པ། རང་དང་འིབྲེལོ་ཐེབས་

མེད་པའི​ི་རང་དབང་ཞི​ིག་ཡོིན་པས། གཞུང་གིས་དེ་ལོ་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་དགོས་པ་གསལོ་ཡོ​ོད། རྒྱལོ་པོའི ི་ལོམ་ལུགས་ནས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ཏུ་བསྒྱུར་བ།

དེ་ནས་བཟུང་ཕ་རཱན་སིའི​ི་གནས་སྟེངས་ཛི་དྲག་གི་རྣམ་པར་གནས་ཡོ​ོད། སྤྱི​ིར་ལུ་ཝེ་རྒྱལོ་ཐེོག་བཅུ་དྲུག་པས་རྩ་ཁྲོིམས་ལོ་

མིང་རྟགས་བཀོད་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ཁོང་གིས་པུ་རུ་ཤེ ི་ཡོའི​ི་ (Prussia) རྒྱལོ་པོ་དང་གསང་བའི​ི་གྲོས་མོལོ་བྱས་ཏེ། ཉོེ་འིཁོར་གྱི​ི་ཁྱིམ་ མཚོེས་རྒྱལོ་ཁབ་ཚོང་མ་ཕ་རཱན་སིའི​ི་ནང་གི་གནས་སྟེངས་ལོ་སེམས་འིཚོབ་སྐྱིེས་པར་བརྟེན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༩ ནས་བྱུང་དང་

འིབྱུང་བཞི​ིན་པའི​ི་དོན་རྐྱེ​ེན་ཁག་འིགོག་ཐེབས་སུ་དམག་དཔུང་གཏོང་རྒྱུའི​ི་འིཆེར་གཞི​ི་བསྒྲི​ིགས་ཀྱིང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༢ ལོ​ོར་རྒྱལོ་

90

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཡོ​ོངས་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་པུ་རུ་ཤེ ི་ཡོ་དང་ཨོསྟྲེ​ེ་ལོི་ཡཱ་གཉོིས་

ལོ་འིཐེབ་འིཛི​ིང ་བྱ་རྒྱུའི​ི་ ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱས། སྐབས་དེར ་མང་ ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་འིཐེབ་རྩོད་འིདི་ནི་མི་མང་དང་ཡུ་རོབ་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་

ཀྱི​ི་མི་དྲག་དཔོན་ཆེ​ེན་དབར་གྱི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ཡོིན་པར་ངོས་འིཛི​ིན་

བྱས་ཏེ་དམག་དཔུང་ནང་མཉོམ་ཞུགས་བྱས། ཁོ་ཚོ​ོས་རྒྱལོ་ཞིེན་ གྱི​ི་གླུ་གཞིས་འིདྲ་མིན་མང་པོ་བཏང་བའི​ི་ནང་ནས་སྙོན་ངག་པ་རོ་

ཇཱེཊ་ཌོེ་ཨེལོ་ཨིས་ལོེ་ (Roget de L’Isle) ཡོིས་མར་སེ་ལོེཡོེ་སི་

(Marseillaise) ཞིེས་པ་ཧི་ཅོང་སྐད་གྲགས་ཆེ​ེན་པོ་ཆེགས་པ་དེ་

ཕ་རཱན་སིའི​ི་རྒྱལོ་གླུ་རེད།

གསར་བརྗེ​ེའི​ི་དམག་འིཁྲུག་དེས་མང་ཚོ​ོགས་ལོ་དཔལོ་འིབྱོར་

གྱི​ི་གྱིོང་གུད་དང་དཀའི་ངལོ་ཆེ​ེན་པོ་བཟོས་པ་རེད། སྐྱིེས་པ་རྣམས་

པར་རིས། ༨་༥ སེན་ཁུ་ལོ​ོ་ཊེ།

གཡུལོ་ལོ་སོང་རིང་བུད་མེད་ཚོ​ོས་ནང་ལོས་དང་བུ་ཕྲུག་ལོ་ལྟ་རྟོག་བྱས། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་འིདྲ་མིན་བཟོས་

ནས་གཞུང་གི་སྲི​ིད་བྱུས་ལོ་གྲོས་བསྡུར་དང། དེ་བཞི​ིན་འིཆེར་གཞི​ི་བཀོད་སྒྲི​ིག་བྱས། ཚོ​ོགས་པའི​ི་ནང་ནས་སྐད་གྲགས་ཆེ​ེ་བ་

ཞི​ིག་ནི་ཇཱེ་ཁོ་བྷིན་ (Jacobins) ཡོིན། ཇཱེ་ཁོ་བྷིན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི་ཚོ​ོ་ནི་འིཚོ​ོ་འིཁོས་ཞིན་པའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་ནས་ཡོིན་ཞི​ིང། ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ཁྲོ​ོད་ དུ་ཚོ​ོང་བདག་ཆུང་ཆུང་དང། ལྷམ་བཟོ་བ། ཆུ་ཚོ​ོད་བཟོ་མཁན། པར་རྒྱག་མཁན། དེ་བཞི​ིན་ཞིབས་གཡོ​ོག་དང་ཉོིན་གླིའི​ི་ལོས་མི་ སོགས་ཡོ​ོད།

ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་འིགོ་པ་ནི་མེག་སི་མི་ལོིན་རོབྷ་ས་པིར་རི་ (Maximillian Robespierre) རེད། ཇཱེ་ཁོ་བྷིན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི་མང་པོས་ཐེིག་

རིས་ནར་མོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གོས་ཐུང་གྱིོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་ཅོིང། དེ་ནི་དར་སྲིོལོ་ཆེ​ེ་བའི​ི་མི་དྲག་ཚོ​ོའི​ི་དོར་མ་རིང་ཐུང་པུས་མོའི ི་མཚོམས་བར་

ལོས་མེད་པ་ (Knee Breeches) ལོས་ལོ​ོགས་སུ་ཐེོན་

ཐེབས་སུ་རེད། ཇཱེ་ཁོ་བྷིན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི་ཚོ​ོར་སེན་ཁུ་

ལོ​ོ་ཊེ་ (Sans Culottes) ཟེར། དེའི​ི་དོན་ནི་ “པུས་མོའི ི་ མཚོམས་ཀྱི​ི་དོར་མ་མེད་པ་ཚོ​ོ་” ཞིེས་པར་གོ སེན་ཁུ་ ལོ​ོ་ཊེ་ཚོ​ོས་ཞྭ་མོ་དམར་པོ་གྱིོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་ཅོིང་དེས་རང་ དབང་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། པར་རིས། ༨་༦ གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་ཚོ​ོགས་འིདུ་ཚོ​ོགས་བཞི​ིན་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༢ ལོ​ོར་བཟའི་བཅོའི་འིདང་ངེས་མེད་

པ་དང་བཟའི་བཅོའི​ི་རིན་གོང་མཐེོ་རུ་སོང་བར་བརྟེན་

91

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཇཱེ་ཁོ་བྷིན་ཚོ​ོགས་མི་ཚོ​ོས་འིབངས་གྱིེན་ལོ​ོག་བྱ་རྒྱུའི​ི་འིཆེར་གཞི​ི་བསྒྲི​ིགས་ནས། ཟླ་ ༨ ཚོེས་ ༡༠ སྔོ་དྲོར་ཁོ་ཚོ​ོས་ཏུ་ལོེ་རིས་

(Tuileries) ཕོ་བྲེང་དུ་བཙན་འིཛུལོ་བྱས་ཏེ་རྒྱལོ་པོའི ི་སྐོར་སྲུང་བ་རྣམས་བསད་པ་དང་རྒྱལོ་པོ་ཆུ་ཚོ​ོད་འིགའི་ཤེས་རིང་མི་གཏར་

(Hostage) ཉོར། རྗེ​ེས་སུ་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་རྒྱལོ་པོའི ི་ནང་མི་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས་ཏེ་འིོས་བསྡུའི​ི་དྲིལོ་བསྒྲིགས་བྱས། དེ་ནས་

བཟུང་ལོ​ོ་བཅོ​ོ་བརྒྱད་ཡོན་སུ་རུང་ལོ་རྒྱུ་ནོར་དབུལོ་ཕྱུག་གི་དབྱེ་བ་མེད་པར་འིོས་བསྡུའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ཡོ​ོད་པ་བཟོས།

གསར་དུ་བདམས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་པ་དེའི​ི་མིང་ལོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (Convention) ཟེར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༢ ལོ​ོར་ཕ་རཱན་སི་རྒྱལོ་པོའི ི་

ལོམ་ལུགས་ནས་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ (Republic) ཏུ་བསྒྱུར་བའི​ི་ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱས། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་གསལོ་ལྟར་སྤྱི​ི་མཐུན་

རྒྱལོ་ཁབ་ནང་གཞུང་གི་དབང་འིཛི​ིན་པ་རྣམས་མི་མང་གིས་འིོས་འིདེམས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ལུཝེ་རྒྱལོ་ཐེོག་བཅུ་དྲུག་པར་ཁྲོིམས་ ཁང་གིས་རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་རྒྱབ་གཏོད་བྱས་པའི​ི་ནག་ཉོེས་ཕོག་ནས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༣ ཟླ་ ༡ ཚོེས་ ༢༡ ཉོིན་སྲིོག་ཐེོག་བཏང། དེ་ནས་ རིང་པོར་མ་སོང་བར་བཙུན་མོ་ཨན་ཊོ་ནི་ཏི་ལོའིང་གཅོིག་མཚུངས་ཀྱི​ི་ལོས་དབང་བྱུང་བ་རེད། དྲིག་རྩུབ་ཆེ་བའི་སྲོིད་ཡུན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༣ ནས་ ༡༧༩༤ བར་གྱི​ི་དུས་ཡུན་དྲག་རྩུབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྲི​ིད་ཡུན་ (Reign of Terror) དུ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རོབྷ་ས་པིར་རི་ (Robespierre) ཡོིས་དམ་དྲག་དང་གདུག་རྩུབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་བཟུང་སྟེ​ེ་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་དགྲར་ངོས་

བཟུང་བའི​ི། མི་དྲག་ཟུར་པ་དང། ཡོི་ཤུ འི​ི་སེར་མོ་བ། ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་གཞིན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི། ད་དུང་ཁོ་རང་གི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ ཚོ​ོགས་མི་ཡོིན་ཡོང་ཁོ་རང་གི་བཀའི་ལོ་མི་རྩི་མཁན་སོགས་འིཛི​ིན་བཟུང་བཙོན་འིཇུག་བྱས། གལོ་ཏེ་ཁྲོིམས་ཁང་གིས་མི་ཞི​ིག་

ཉོེས་ཅོན་དུ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱས་ན་སྐེ་གཅོ​ོད་སྟེ​ེགས་བུ་ (Guillotine) ཡོི་འིོག་ཏུ་སྐེ་གཅོ​ོད་རྐྱེང་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རོབྷ ་ས་པིར ་རིའི​ི་ གཞུང་གིས ་ལོས་མིའི​ི་ཉོིན ་གླི་དང་ཅོ་དངོས ་ཀྱི​ི་ རིན ་གོང ་ལོ་ཚོད་བཀག་བཟོས ་པ་དང། དེ་ བཞི​ིན ་

ཤེ་དང་བག་ལོེ བ ་ལོའིང་ཚོད་བཀག་བཟོ ས ། སོ ་ ནམ་པའི​ི ་ འིབྲུ་རི ག ས་གྲོ ང ་ཁྱེ ར ་དུ་དབོ ར ་ནས་གཞུང་གི ས ་གཏན་ འིབེབ ས་བྱས་པའི​ི་ རིན ་གོང ་ཐེོག ་འིཚོ​ོང ་དགོས ་པའི​ི་ བཙན་བཀའི་བཏང། གྲོ་ ཞི​ིབ ་དཀར་པོ་ སྤུས་ཀ་བཟང་བ་རྣམས་

བཀག་འིགོག་བྱས། མངའི་འིབངས་རྣམས་གྲོའི ི་བག་ལོེབ་བཟའི་དགོས་པ་དང། ཕ་རཱན་སིའི​ི་མི་རྣམས་ཕན་ཚུན་ཆེབ་འིབངས་

ཀྱི​ི་ངོ་བོར་བལྟ་དགོས་པ། ལྷ་ཁང་སྒོ​ོ་བརྒྱབ་ནས་ཡོིག་ཚོང་བཟོས་པ་སོགས་བྱས། རོབྷ་ས་པིར་རིའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་དམ་དྲག་ཆེ​ེ་

བས་ཁོ་ལོ་རྒྱབ་སྐྱིོར་བྱེད་མཁན་ཚོ​ོས་ཀྱིང་གུ་ཡོངས་དགོས་པའི​ི་དགོས་འིདུན་བཏོན། མཐེར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༤ ལོ​ོར་ཁྲོིམས་ཁང་ ནས་ཁོང་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པ་དང་ཉོིན་རྗེ​ེས་མར་སྐེ་གཅོ​ོད་སྟེ​ེགས་བུའི​ི་འིོག་ཏུ་སྐེ་བཅོད་དོ།། ངེས་སྟེོན་པས་ཕ་རཱན་སིརི་དབང་སྒྱུརི།

ཇཱེ་ཁོ་བྷིན་ཚོ​ོགས་པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་ཤེ ོར་རྗེ​ེས་འིབྱོར་འིབྲེིང་མི་མང་གིས་སྲི​ིད་དབང་བཟུང། ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ནང་དུ་དཔལོ་

92

ས་ཁམས་རིག་པ།

འིབྱོར་དང་རྒྱུ་ནོར་མེད་པའི​ི་མི་ལོ་འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་པའི​ི་གོ་སྐབས་མེད་པ་བཟོས་ཡོ​ོད། སྲི​ིད་གཞུང་དེའི​ི་ནང་དུ་ཁྲོིམས་བཟོ་ལྷན་

ཚོ​ོགས་གཉོིས་བདམས་ཡོ​ོད་པ་དང་དེ་གཉོིས་ཀྱི​ི་ངེས་སྟེོན་པ་བསྐོ་གཞིག་བྱས། ངེས་སྟེོན་པ་ནི་ཚོ​ོགས་མི་ལྔ་ལོས་གྲུབ་པའི​ི་ལྷན་ ཚོ​ོགས་ཤེིག་རེད།

དེ་ནི་གཙོ་བོ་ཇཱེ་ཁོ་བྷིན་གྱི​ི་དུས་སྐབས་ལྟར་དབང་ཆེ་གང་ཟག་གཅོིག་གིས་མི་འིཛི​ིན་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རེད། འིོན་ཀྱིང། ཁྲོིམས་བཟོ་

ལྷན་ཚོ​ོགས་དང་ངེས་སྟེོན་པའི​ི་དབར་རྟག་ཏུ་འིཐེབ་རྩོད་བྱུང་བར་བརྟེན་ཕ་རཱན་སིའི​ི་གཞུང་དེ་དམག་མིའི​ི་སྲི​ིད་དབང་སྒོེར་འིཛི​ིན་ པ་ནེ་པོ་ལོེན་བྷོ་ན་པར་ཊེ་ (Napoleon Bonaparte) ཡོི་ལོག་ཏུ་ཤེོར།

དུས་སྐབས་དེའི​ི་རིང་ཕ་རཱན་སིའི​ི་ནང་དུ་གཞུང་མི་འིདྲ་བ་ག་ཚོ​ོད་བྱུང་ཡོ​ོད་རུང། རང་དབང་དང། ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་མདུན་སར་འིདྲ་

མཉོམ། སྤུན་གྲོགས་ཀྱི​ི་འིདུ་ཤེ​ེས་ (Fraternity) གང་སར་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པས་ཕ་རཱན་སི་དང་ཡུ་རོབ་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་སུ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་

གཡོ​ོ་འིགུལོ་གཏོང་བའི​ི་འིགུལོ་ཤུགས་སུ་གྱུར་པ་རེད།

བུད་མེད་ཀྱི​ི་གསར་བརྗེ​ེ་བྱུང་ཡོ​ོད་དམ།

ཕ་རཱན་སིའི་ི གསར་བརྗེ​ེ་འིགོ་ཚུགས་པ་ནས་བཟུང་བུད་མེད་ཚོ​ོས་གསར་བརྗེ​ེའི་ི ལོས་འིགུལོ་ནང་དུ་ཞུགས་ནས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལོ་

འིགྱུར་བ་ཤུ གས་ཆེ​ེན་བཏང་ཡོ​ོད་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་ལོས་འིགུལོ་ནང་ཞུགས་ན་གཞུང་ལོ་གནོན་ཤུ གས་ཐེ​ེབས་ནས་ ཁོ་རང་ཚོ​ོའི​ི་གནས་སྟེངས་ཀྱིང་ཡོར་རྒྱས་འིགྲོ་བའི​ི་རེ་བ་བཅོངས་ཡོ​ོད།

གཞི​ིས་ཀ་གསུམ་པའི​ི་བུད་མེད་ཚོ​ོ་ཚོེམ་བུ་རྒྱག་མཁན་དང། གོས་འིཁྲུ་མཁན། མེ་ཏོག་དང་ཤེིང་འིབྲེས་འིཚོ​ོང་མཁན་ཡོིན་པ་

དང། ཁོ་ཚོ​ོ་ད་དུང་ཕྱུག་བདག་ཁྱིམ་ལོ་ཞིབས་ཞུའི​ི་ལོས་ཀ་སོགས་བྱེད་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་ཕྱི​ི་ལོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལོས་ཀ་ཙམ་མིན་ པར་རང་ཁྱིམ་གྱི​ི་ནང་ལོས་ཆེ་ཚོང་ཡོང་བྱེད་དགོས། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློབ་སྦྱོ​ོང་དང་ལོས་རིགས་སྦྱོ​ོང་བརྡོར་སོགས་ཀྱི​ི་གོ་སྐབས་

ནི་མི་དྲག་གི་བུ་མོ་ཚོ​ོར་མ་གཏོགས་མེད། ཁོ་ཚོ​ོས་འིདྲ་མཉོམ་མིན་པའི​ི་དཀའི་ངལོ་དེ་ཚོ​ོ་སེལོ་ཆེ​ེད་གསར་ཤེོག་ཁང་དང་ཆེབ་

པར་རིས། ༨་༧ ཕ་རཱན་སིའི​ི་བུད་མེད་ཀྱི​ིས་ཝྭེར་སཱེལོ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གོམ་བགྲོད་བྱས་ནས་རྒྱལོ་པོ་ཁྲོིད་ཡོ​ོང་བའི​ི་རི་མོ།

93

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་འིདྲ་མིན་གསར་འིཛུགས་བྱས་ཤེ ིང། ཕ་རཱན་སིའི​ི་གྲོང་ཁྱེར་འིདྲ་མིན་དུ་བུད་མེད་ཀྱི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་བདུན་

ཅུ་ལྷག་བཙུགས་པ་རེད། གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ (The Society of Revolutionary) དང་སྤྱི​ི་མཐུན་བུད་མེད་ (Republican Women) གཉོིས་ནི་གྲགས་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་གྲས་རེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༡ ལོ​ོའི ི་རྩ་ཁྲོིམས་ལོ་བུད་མེད་ཚོ​ོ་བློ​ོ་ཕམ་བྱུང་བ་དང། ཁོ་ཚོ​ོས་འིོས་བསྡུའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དང། འིཐུས་ཚོ​ོགས་སུ་

ཞུགས་ཆེོག་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང། ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གོ་གནས་འིཛི​ིན་ཆེོག་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དགོས་པའི​ི་རེ་འིདུན་བཏོན་པ་རེད། གསར་བརྗེ​ེའི​ི་

གཞུང་གིས་བུད་མེད་ཀྱི​ི་འིཚོ​ོ་བ་ཡོར་རྒྱས་གཏོང་ཐེབས་སུ་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་གསར་པ་བཟོས་ཡོ​ོད་དེ། དཔེར་ན། སློབ་གྲྭར་ཞུགས་

པའི​ི་གོ་སྐབས་དང། གཉོེན་སྒྲི​ིག་གི་རང་དབང། སྒྱུ་རྩལོ་ལོས་རིགས་ལོ་ཞུགས་ཆེོག་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང། ཚོ​ོང་རྒྱག་ཆེོག་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་

སོགས་སྤྲོད་ཡོ​ོད།

དྲག་རྩུབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྲི​ིད་ཡུན་སྐབས་བུད་མེད་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོ་འིཛི​ིན་བཟུང་དང། སྲིོག་ཐེོག་གཏོང་བ། སྲི​ིད་དོན་ལོས་རིགས་ལོ་

ཞུགས་མ་བཅུག་པ། སྲི​ིད་དོན་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་པ་ཁག་སྒོ​ོ་བརྒྱབ་པ་སོགས་བྱས་པ་རེད། འིོན་ཀྱིང། ཕ་རཱན་སིའི​ི་བུད་མེད་ཀྱི​ི་གསར་

བརྗེ​ེས་འིཛིམ་གླི​ིང་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་སུ་བུད་མེད་ཀྱི​ི་རང་དབང་འིཐེབ་རྩོད་ལོ་སེམས་ཤུ གས་སྤྲོད་ཡོ​ོད། བུད་མེད་ཀྱི​ི་འིཐེབ་རྩོད་མུ་

མཐུད་ནས་ལོ​ོ་ངོ་ཉོིས་བརྒྱ་ལྷག་གནས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། མཐེར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༦ ལོ​ོར་ཕ་རཱན་སིའི​ི་བུད་མེད་ལོ་འིོས་བསྡུའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ ཐེོབ་པ་རེད།

བྲིན་གཡོག་ལམ་ལུགས་རྩི་གཏོརི་བཏང་བ།

ཇཱེ་ཁོ་བྷིན་གྱི​ི་དུས་སྐབས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་བསྐྱིར་བཟོའི ི་ལོས་

འིགུལོ་ཁྲོ​ོད་ནས་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་རྣམ་པ་ཆེ​ེས་མངོན་པར་གསལོ་བ་ ཞི​ིག་ནི་ཕ་རཱན་སིའི​ི་མངའི་ཁོངས་སུ་བྲེན་གཡོ​ོག་ལོམ་ལུགས་རྩ་

མེད་བཟོས་པ་དེ་ཡོིན། ཀེ་རེ་བྷིན་ (Caribean) དང། མར་ཊི་ཎི​ིག

(Martinique) གུཝཱ་ཌོི་ལོ​ོབ། (Guadeloupe) སཱན་ཌོ​ོ་མིན་གོ་ (San Domingo) བཅོས་ནི་རྡོ​ོ་ཐེ་ (Tobacco) དང། འིཚོིག་ཇཱ་སོགས་

ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་མཁན་གཙོ་བོའི ི་གྲས་རེད། འིོན་ཀྱིང་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་མི་ ཚོ​ོ་ཐེག་རིང་སར་འིགྲོ་འིདོད་མེད་སྟེབས། ཡུལོ་དུ་ཐེོན་དངོས་དེ་

ཚོ​ོ་འིདེབས་ལོས་ཆེ​ེད་ལོས་མི་ཉུང་དྲགས་པའི​ི་དཀའི་ངལོ་འིཕྲད་

པར་རིས། ༨་༨ བྷོ་ན་པར་ཊེ།

94

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དཀའི་ངལོ་དེ་ལྡོག་ཐེབས་སུ་ཡུ་རོབ་དང། ཨ་མི་རི་ཁ། ཨཕ་

ས་ཁམས་རིག་པ།

རི་ཀ་བཅོས་དབར་ཟུར་གསུམ་བྲེན་གཡོ​ོག་ཉོ​ོ་ཚོ​ོང་ (Triangular Slave Trade) བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བྲེན་གཡོ​ོག་འིཚོ​ོང་རྒྱུ་དེ་ཐེོག་མར་

དུས་རབས་བཅུ་བདུན་པ་ནས་དར་འིགོ་ཚུགས།

ཕ་རཱན་སིའི་ི ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོ་བྷོར་ཌོ​ོག་ (Bordeaux) དང་ནཎི་ཏིའི​ི་ (Nantes) གྲུ་ཁ་ནས་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མཚོ​ོ་ཁར་ཕྱི​ིན་ཏེ་ས་གནས་ཀྱི​ི་

འིགོ་པ་ནས་བྲེན་གཡོ​ོག་ཉོ​ོས། དེ་ནས་བྲེན་གཡོ​ོག་ལོ་རྟགས་ (Brand) དང་ལོག་ལྕགས་ (Shackle) བརྒྱབ་སྟེ​ེ་གྲུ་གཟིངས་ནང་ དུ་དམ་པོར་བསྡོམས་ནས་ཟླ་བ་གསུམ་ལྷག་རིང་ཨེཊ་ལཱན་ཊིག་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་ཐེོག་ཏུ་འིགྲུལོ་བཞུད་བྱེད་བཅུག་རྗེ​ེས་ཞི​ིང་ར་ཆེ​ེན་པོའི ི་

(Plantation) ཀྱི​ི་སྦྱོིན་བདག་ཚོ​ོར་འིཚོ​ོང་གི་ཡོ​ོད།

རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་འིཐུས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་དེའི​ི་སྐོར་གོ་བསྡུར་ཐེ​ེངས་མང་བྱས་ཀྱིང། ཚོ​ོང་པ་མང་པོའི ི་ཁེ་སང་བྲེན་གཡོ​ོག་བཙོངས་

ནས་ཡོ​ོང་གི་ཡོ​ོད་སྟེབས་ཁོ་ཚོ​ོས་དེར་དགག་པ་རྒྱག་མ་ནུས་པར་དངོས་སུ་ཁྲོིམས་ཡོིག་གཏན་འིབེབས་བྱེད་ཐུབ་མེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༧༩༤ ལོ​ོར་ཕ་རཱན་སིའི​ི་མངའི་འིོག་ས་ཁུལོ་ཚོང་མའི​ི་བྲེན་གཡོ​ོག་ཚོ​ོར་རང་དབང་ཐེོབ་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ཡུན་རིང་མ་སོང་བར་ནེ་

པོ་ལོེན་གྱི​ིས་བྲེན་གཡོ​ོག་ལོམ་ལུགས་མུ་མཐུད་ལོག་བསྟེར་བྱས་ཡོ​ོད་པ་རེད། མཐེར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༤༨ ལོ​ོར་ཕ་རཱན་སིའི་ི མངའི་ཁུལོ་

ཡོ​ོངས་སུ་བྲེན་གཡོ​ོག་ལོམ་ལུགས་མེད་པ་བཟོས་ཡོ​ོད་པ་རེད། གསརི་བརྗོེ་དང་ཉི​ིན་རིེའི་འཚོ​ོ་བ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༩ ལོ​ོའི ི་རྗེ​ེས་སུ་ཕ་རཱན་སིའི​ི་ནང་གི་སྐྱིེ་བོ་ཕོ་མོ་རྒོན་གཞིོན་ཚོང་མའི​ི་འིཚོ​ོ་བར་འིགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་པ་རེད།

གསར་བརྗེ​ེའི​ི་གཞུང་གིས་ཁྲོིམས་ལུགས་གསར་བཟོ་བྱས་ཏེ་རང་དབང་དང་འིདྲ་མཉོམ་སོགས་ཉོིན་རེའི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་ལོག་ ལོེན་དུ་འིགེལོ་ཐེབས་བྱས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༩ ལོ​ོའི ི་དབྱར་ཁར་བྷས་ཊིལོ་ནང་སྟེངས་འིཛི​ིན་ (Censorship) བྱེད་མི་ཆེོག་པའི​ི་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་གལོ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་

བཟོས་པ་རེད། སྲི​ིད་གཞུང་རྙི​ིང་པའི​ི་སྐབས་སུ་དཔེ་དེབ་དང། གསར་ཤེོག འིཁྲོབ་སྟེོན་སོགས་ཡོིག་རིགས་དང་བྱེད་སྒོ​ོ་ཁག་ཅོིག་ རྒྱལོ་པོས་ཚོ​ོད་འིཛི​ིན་བྱས་ནས་པར་སྐྲུན་དང་འིགྲེམས་སྤེ​ེལོ་བྱེད་མི་ཆེོག་ཀྱིང། མི་མང་གི་ཐེོབ་ཐེང་གསལོ་བསྒྲིགས་བསྐྱིངས་

ནས་སྨྲ་བརྗེོད་རང་དབང་མིའི​ི་རང་བཞི​ིན་ལྷན་སྐྱིེས་ཀྱི​ི་རང་དབང་ལོ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱས་པར་བརྟེན་ཕ་རཱན་སིའི​ི་གྲོང་ཁྱེར་ནང་

གསར་ཤེ ོག་དང། འིགྲེམས་ཡོིག (Pamphlet) སོགས་ཤེ ིན་ཏུ་མང་པོ་ཐེོན་པ་དང་དེ་ཚོ​ོ་གྲོང་སྡོེའི​ི་ཁུལོ་དུའིང་ཡོང་ཡོང་འིགྲེམས་ གཏོང་བྱས་པ་རེད། དེ་ཚོ​ོ་ཚོང་མའི​ི་ནང་དུ་ཕ་རཱན་སིའི​ི་ནང་གི་ལོས་འིགུལོ་དང་སྒྱུར་བཅོ​ོས་སྐོར་ལོ་བགྲོ་གླིེང་དང་གྲོས་བསྡུར་

བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། པར་སྐྲུན་གྱི​ི་རང་དབང་ཐེོབ་པར་བརྟེན་འིགལོ་ཟླའི​ི་བསམ་ཚུལོ་ཕན་ཚུན་བརྗེ​ེ་ལོེན་ཆེོག་པ་དང། འིཁྲོབ་སྟེོན་དང། གླུ་གཞིས། དུས་ཆེ​ེན་ཁག་བཅོས་བརྒྱུད་དེ་མང་ཚོ​ོགས་ལོ་རང་དབང་དང། དྲང་བདེན་ཐེོག་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ལྟ་གྲུབ་སྨྲ་བ་ཚོ​ོའི​ི་ལྟ་བ་ དང་བསམ་བློ​ོ་ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་ཆེོག་པའི​ི་རང་དབང་སྤྲོད་ཡོ​ོད།

95

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

མཇུག་བསྡོ​ོམས།

ནེ་པོ་ལོེན་བྷོ་ན་པར་ཊེས་ཕ་རཱན་སིའི​ི་གོང་མའི​ི་ཁྲོི་རུ་འིཁོད་པ་དང། ཁོས་ཉོེ་འིཁོར་གྱི​ི་ཁྱིམ་མཚོེས་རྒྱལོ་ཁབ་ཁག་ལོ་བཙན་

འིཛུལོ་བྱས་ཏེ། མངལོ་ཁུལོ་མང་པོ་ཕྲོགས་ཏེ་རང་གི་ནང་མིར་སྤྲོད་པ་རེད། ནེ་པོ་ལོེན་གྱི​ིས་རང་ཉོིད་ཡུ་རོབ་དེང་རབས་ཅོན་དུ་

སྒྱུར་མཁན་ལོ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱས་པ་དང། ཁོས་སྒོེར་གྱི​ི་བདག་དབང་ལོ་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་ཆེོག་པའི​ི་ཁྲོིམས་དང། ཆེ་སྙོ​ོམས་ཀྱི​ི་ལྗིད་ ཚོད་གཞིལོ་བའི​ི་བཅུ་ཟུར་ (Decimal) གྱི​ི་ལོམ་སྲིོལོ་ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱས་པ་རེད། དང་ཐེོག་མི་མང་པོས་ཁོ་ནི་མི་མང་གི་རང་དབང་ཆེ​ེད་

བཅོིངས་བཀྲོལོ་གཏོང་མཁན་ཞི​ིག་ཡོིན་པར་ངོས་འིཛི​ིན་བྱས་ཀྱིང། རིམ་པས་ས་ཕྱིོགས་གང་སར་ནེ་པོ་ལོེན་གྱི​ི་དམག་མི་ཚོ​ོ་

དབང་སྒྱུར་བྱེད་མཁན་ཡོིན་པའི​ི་སྣོང་བ་བྱུང། མཐེར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༡༥ ལོ​ོར་ཁོའི ི་དམག་དཔུང་ལོ་ཝ་ཊར་ལཱུ་ (Water loo) རུ་ཕམ་

ཉོེས་བྱུང་བ་རེད། རང་དབང་དང་མང་གཙོའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་གི་ལྟ་བ་ནི་ཕ་རཱན་སིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་ཤུ ལོ་ནོར་གལོ་ཆེ​ེ་ཤེོས་ཡོིན་པ་དང།

དེ་དག་དུས་རབས་བཅུ་དགུའི​ི་ནང་དུ་ཕ་རཱན་སིའི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་དེ་ཚོ​ོ་ལོ་བརྟེན་ནས་ཡུ་རོབ་ནང་གི་བྲེན་གཡོ​ོག་ལོམ་ལུགས་མེད་

པ་བཟོ་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་རེད། སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་མདོརི་བསྡུས་རིེ་བྲི​ིས།

༡། ཕ་རཱན་སིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱུང་རྐྱེ​ེན་གང་ཡོིན་འིགྲེལོ་བཤེད་རྒྱོབ།

༢། ཕ་རཱན་སིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེ་ལོས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་གང་ལོ་ཁེ་ཕན་ཐེོབ་ཡོ​ོད་པ་དང། སུའི​ི་ཁེ་དབང་བློ​ོས་གཏོང་བྱེད་དགོས་ བྱུང་ཡོ​ོད། སུ་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་མཇུག་འིབྲེས་ལོ་བློ​ོ་ཕམ་བྱུང་ཡོ​ོད་དམ།

༣། ཕ་རཱན་སིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེས་དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པ་དང་ཉོི་ཤུ ་པའི​ི་འིཛིམ་གླི​ིང་མི་མང་ལོ་བཞིག་པའི​ི་གྲུབ་འིབྲེས་ལོ་འིགྲེལོ་ བཤེད་རྒྱོབ།

༤། ད་ལྟ་ང་ཚོ​ོས་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱིོད་བཞི​ིན་པའི​ི་མང་གཙོའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་གི་འིབྱུང་ཁུངས་ཕ་རཱན་སིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེ་ལོ་ཇཱི་ལྟར་ཐུག་ཡོ​ོད་པ་ སྒྲུབ་དགོས།

༥། ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཀྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ནང་འིགལོ་གྱི​ིས་ཁེངས་ཡོ​ོད་པར་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་འིདོད་དམ། འིགྲེལོ་བཤེད་རྒྱོབ། ༦། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ནེ་པོ་ལོེན་གྱི​ི་དར་རྒྱས་ལོ་འིགྲེལོ་བཤེད་ཇཱི་ལྟར་རྒྱག་རྒྱུ་ཡོིན་ནམ། ཁ༽ བྱེད་སྒོ།

༡། ཕ་རཱན་སིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་སྐབས་སུ་ཉོིན་ཞིག་གཅོིག་གི་གནས་ཚུལོ་རྣམས་གསར་ཤེ ོག་ཏུ་འིགོད་སྲིོལོ་ཞི​ིག་བྱུང་ཡོ​ོད་པས།

96

ས་ཁམས་རིག་པ།

སློབ་ཕྲུག་ཚོ​ོས་ཀྱིང་གསར་ཤེ ོག་སྟེ​ེང་གི་དེ་རིང་གི་གནས་ཚུལོ་དང་པར་རིས་རྣམས་བསྡུ་རུབ་བྱས་ཏེ་གྱིང་སྦྱོར་ཞི​ིག་བཟོ་

དགོས།

༢། ཇཱེ་ཁོ་བྷིན་གྱི​ི་སྲི​ིད་དབང་དང་ནེ་པོ་ལོེན་བྷོ་ན་པར་ཊེས་རང་ཉོིད་ཕ་རཱན་སིའི​ི་གོང་མའི​ི་ཁྲོི་རུ་བཀོད་པའི​ི་དབར་ལོ་མཚུངས་པ་ དང་མི་མཚུངས་པའི​ི་ཆེ་གང་ཡོ​ོད་ལྒང་ཕུག་ཆེ་འིགྲིག་ནང་དུ་བྲེིས།

ནེ་པོ་ལོེན།

ཇཱེ་ཁོ་བྷིན།

མཚུངས་པ།



མི་མཚུངས་པ།

















 

 

 

དོགས་པ།

97

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༩། ནཱ་ཛི​ི་ཇརི་མ་ནཱི་དང་ཨི་ཌོ​ོལ་ཕོ་ཧི​ི་ཐེ་ལརི།

༄༅། །ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༥ ལོ​ོའི ི་ཟླ་བ་ལྔ་པའི​ི་ནང་དུ་ཇཱར་མ་ནཱི་མཐུན་ཕྱིོགས་རྒྱལོ་ཁབ་ (Allies) ཚོ​ོར་མགོ་སྒུར་དགོས་བྱུང།

རང་ཉོིད་ཀྱི​ི་འིབྱུང་འིགྱུར་ལོས་དབང་ཤེ​ེས་ཏེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༥ ལོ​ོའི ི་ཟླ་བ་བཞི​ི་པའི​ི་ནང་དུ་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་དང་ཁོའི ི་དྲིལོ་བསྒྲིགས་བློ​ོན་ ཆེ​ེན་གྷོ་བྷེལོ་སི་ (Goebbels) ནང་མི་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་མཉོམ་དུ་བྷར་ལོིན་གྱི​ི་བཙན་ཁུང་དུ་རང་ཤེི་བརྒྱབ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༥ ལོ​ོའི ི་

དམག་འིཁྲུག་མཇུག་བསྒྲི​ིལོ་རྗེ​ེས། ནུ་རིམ་བྷག་ (Nuremberg) ཏུ་ན་ཛི​ིའི​ི་དམག་འིཁྲུག་གི་ནག་ཉོེས་དང། དེས་ཞི​ི་བདེ་ལོ་གནོད་

སྐྱིོན་ཇཱི་ཙམ་ཡོ​ོད་པ་དང། འིགྲོ་བ་མིའི​ི་རིགས་ལོ་གནོད་སྐྱིོན་ཇཱི་ཙམ་བཏང་ ཡོ​ོད་པ་སོགས་གཏན་འིབེབས་དང་ཉོེས་ཅོན་ཁྲོིམས་ལོ་སྦྱོ​ོར་ཆེ​ེད་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་

དམག་དོན་ཁྲོིམས་ཁང་ (International Military Tribunal) བཙུགས། དམག་འིཁྲུག་དེའི​ི་སྐབས་སུ་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་མིའི​ི་རིགས་ལོ་གནོད་སྐྱིོན་

བཏང་བའི​ི་བྱ་སྤྱིོད་དེ་དག་གིས། བཟང་སྤྱིོད་དང་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་གང་ཐེད་ནས་ འིཛིམ་གླི​ིང་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ིས་སྐྱིོན་བརྗེོད་བྱ་ཡུལོ་དུ་གྱུར་ཡོ​ོད།

འིཛིམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་གཉོིས་པར་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་མི་རིགས་རྩ་མེད་

གཏོང་བའི​ི་དམག་འིཁྲུག་ (Genocidal war) བརྒྱབ། དམག་འིཁྲུག་དེའི​ི་

མཇུག་འིབྲེས་སུ་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་ཉོེས་མེད་མང་ཚོ​ོགས་དམིགས་སུ་བཀར་ནས་

སྡོེབ་གསོད་བཏང་བ་དང། ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་འིཇཱིའུ་ས་ཡོ་དྲུག་དང། རྒྱལོ་

98

པར་རིས།༩་༡ དཀྱི​ིལོ་དེ་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་དང་གཡོ​ོན་དུ་ཁོའི་ི ཁམས་པ་ (Gypsies) ཁྲོི་གཉོིས། པོ་ལོེནྜ་ཡོི་མི་སེར་ས་ཡོ་གཅོིག ད་དུང་ དྲིལོ་བསྒྲིགས་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གྷོ་བྷེལོ་སི།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ལུས་སེམས་གཉོིས་ཀའི​ི་ཆེ་ནས་དབང་པོ་སྐྱིོན་ཅོན་དུ་བརྩི་པའི​ི་མི་ཁྲོི་བདུན་ཅུ་བསད་པས་མ་ཟད། ད་དུང་སྲི​ིད་དོན་ཁ་གཏད་པ་ གྲངས་ལོས་འིདས་པ་བསད་ཡོ​ོད་པ་རེད།

ནཱ་ཛི​ི་ཡོིས་སྔོར་མ་གྲགས་པའི​ི་མི་གསོད་ཁྲོག་སྦྱོ​ོར་གྱི​ི་ཐེབས་ལོམ་ཞི​ིག་གསར་གཏོད་བྱས་ཏེ། ཨོ་ཤེ ི་ཝྭི་ཚོི་ (Auschwitz) ལྟ་

བུའི​ི་གསོད་སྒོར་དུ་མི་མང་པོ་དུག་རླངས་ཀྱི​ིས་བསད་སྟེབས། ནུ་རིམ་བྷག་ཁྲོིམས་ཁང་དུ་ན་ཛི​ིའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་བཅུ་གཅོིག་ལོ་སྲིོག་ ཁྲོིམས་བཅོད་པ་དང། གཞིན་མང་པོ་ཞི​ིག་ཚོེ་བཙོན་དུ་བཅུག འིཁོན་ལོན་བསློགས་ཏེ་ནཱ་ཛི​ི་ལོ་བཅོད་པའི​ི་ཉོེས་ཆེད་ནི་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་

གདུག་རྩུབ་ཀྱི​ི་ཆེ་ཙམ་ཡོང་ཟིན་ཐེབས་མེད། མཐུན་ཕྱིོགས་རྒྱལོ་ཁབ་ཚོ​ོས་ཇཱར་མ་ནཱི་ཕམ་པར་བཏང་ནས་འིཛིམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་ གཉོིས་པ་མཇུག་སྒྲི​ིལོ། དུས་སྐབས་དེ་འིདྲའི​ི་གདུག་རྩུབ་ཀྱི​ི་བྱ་སྤྱིོད་ལོག་བསྟེར་བྱེད་འིདོད་མེད། ཝེ​ེ་མརི་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་གསརི་འཛུགས།

དུས་རབས་ཉོི་ཤུ་པའི​ི་མགོ་སྟེོད་དེར་ཇཱར་མ་ནཱི་ནི་བཙན་རྒྱལོ་སྟེོབས་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༤ ནས་ ༡༩༡༨ བར་

གྱི​ི་འིཛིམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོའི ི་སྐབས་སུ་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་ཨོསྟྲེི་ཡཱའི​ི་ (Austria) བཙན་རྒྱལོ་དང་མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་གྱི​ིས་དམག་ འིཁྲུག་བསླངས། ཁོ་ཚོ​ོས་ཨིན་ཇཱི་དང། ཕ་རཱན་སི། ཨུ་རུ་སུ་བཅོས་ཕྱིོགས་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ཚོ​ོར་ཁ་གཏད་བཅོག དམག་འིཁྲུག་

དེར་ཞུགས་མཁན་ཀུན་གྱི​ིས་རྒྱལོ་ཁ་ཞི​ིག་མགྱིོགས་མྱུར་འིཐེོབ་རྒྱུའི​ི་རེ་བ་བཅོངས་ཀྱིང། དམག་འིཁྲུག་དེ་ཡུན་རིང་ཐེག་མ་ཆེོད་ པར་ཡུ་རོབ་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཐེོན་ཁུངས་ཟད་འིགྲོ་བའི​ི་གནས་སྟེངས་ཤེིག་ཡོ​ོང་རྒྱུ་ཡོིན་པ་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་བསམ་བློ​ོར་འིཁོར་མེད།

ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་ཐེོག་མར་ཕ་རཱན་སི་དང་བེལོ་ཇཱི་ཡོམ་ལོ་བཙན་འིཛུལོ་བྱས་ནས་ཁེ་ཕན་ཐེོབ་ཀྱིང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༧ ལོ​ོར་ཨ་མི་

རི་ཀ་དམག་འིཁྲུག་དེར་ཞུགས་པས་མཐུན་ཕྱིོགས་རྒྱལོ་ཁབ་ཚོ​ོའི​ི་སྟེོབས་ཤུ གས་རྒྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༨ ལོ​ོའི ི་ཕྱི​ི་ཟླ་བཅུ་གཅོིག་ པར་ཇཱར་མ་ནཱི་དང་ཡུ་རོབ་དབུས་མའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ (Central Power) ཚོ​ོར་ཕམ་ཁ་བྱུང།

དམག་འིཁྲུག་ལོ་ཕམ་ཉོེས་བྱུང་རྗེ​ེས་འིཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་གོང་མ་ཁྲོི་ལོས་བཤེོལོ་བས་གྲོས་ཚོ​ོགས་ཤེོག་ཁག་ལོ་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་སྲི​ིད་

དབང་བསྐྱིར་དུ་སྐྱིོང་རྒྱུའི​ི་གོ་སྐབས་ཐེོབ། ཝེ་མར་གྲོང་ཁྱེར་དུ་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་གྲོས་ཚོ​ོགས་འིཚོ​ོགས་ཏེ་མང་གཙོའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེིག་

གཏན་ལོ་ཕབ་པ་དང། རྩ་ཁྲོིམས་དེས་གྲོས་ཚོ​ོགས་འིཐུས་མི་ཚོ​ོ་མང་ཚོ​ོགས་ཀུན་གྱི​ིས་འིོས་ཤེོག་གཅོིག་མཚུངས་སུ་འིཕངས་

ནས་འིོས་འིདེམས་བྱེད་པའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཤེ ིག་གཏན་འིབེབས་བྱས།

སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་དེར་མི་མང་གིས་དགའི་བསུ་གང་ཡོང་བྱས་མེད། དེའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གཙོ་བོ་ནི་འིཛིམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་

པོའི ི་སྐབས་སུ་ཇཱར་མ་ནཱི་ལོ་ཕམ་ཁ་བྱུང་སྟེ​ེ་བཙན་གནོན་འིོག་ཏུ་ཁས་ལོེན་བྱེད་དགོས་བྱུང་བའི​ི་ཆེ་རྐྱེ​ེན་ལོ་བརྟེན་ནས་རེད། ཝྭེར་

སལོ་ (Versailles) གྲོང་ཁྱེར་དུ་མཐུན་ཕྱིོགས་རྒྱལོ་ཁབ་དང་ཞི​ི་བའི​ི་ཆེིངས་ཡོིག་ (Peace Treaty) བཞིག་པ་ནི་གདུག་རྩུབ་ཆེ​ེ་

ཞི​ིང་ངོ་ཚོ་ཉོ​ོས་པའི​ི་ཞི​ི་བདེ་ཞི​ིག་རེད། ཇཱར་མ་ནཱིའི​ི་ཕྱི​ི་སྡོ​ོད་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་ཁག་དང། མི་འིབོར་གྱི​ི་བཅུ་ཆེ་གཅོིག ས་ཁུལོ་གྱི​ི་

བརྒྱ་ཆེ་བཅུ་གསུམ། ལྕགས་རིགས་ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ་བདུན་ཅུ་དོན་ལྔ། རྡོ​ོ་སོལོ་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ་ཉོི་ཤུ་རྩ་དྲུག་བཅོས་ཕ་རཱན་སི་དང། པོ་ལོེནྜ།

99

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

པར་རིས། ༩་༢ སི་པར་ཊི་སིའི​ི་མཐུན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་གོ་སྒྲི​ིགས་བྱས་པའི​ི་མི་མང་གི་འིདུ་འིཛིོམས།

ཌོེན་མཱིཀ ལོི་ཐུ་ཝྭ་ཎི​ི་ཡཱ་བཅོས་ལོ་ཤེ ོར་བ་རེད། མཐུན་ཕྱིོགས་རྒྱལོ་ཁག་གིས་ཇཱར་མ་ནཱིའི​ི་སྟེོབས་ཤུགས་ཉོམས་དམས་སུ་གཏོང་

ཐེབས་སུ་ཡུལོ་དེའི​ི་དམག་དཔུང་ཕྱི​ིར་བསྡུ་བྱས། དམག་འིཁྲུག་གི་ནག་ཉོེས་འིགེལོ་བའི​ི་དོན་ཚོན་ནང་དུ་དམག་འིཁྲུག་བྱུང་བ་ དང་མཐུན་ཕྱིོགས་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་མནར་གཅོ​ོད་མྱོ​ོང་མཁན་ལོ་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་འིགན་འིཁུར་དགོས་པའི​ི་གནོན་ཤུགས་སྤྲོད་དེ་ཇཱར་

མ་ནཱི་ཡོིས་ཨིན་སྒོ​ོར་ཐེ​ེར་འིབུམ་དྲུག་གུན་གསབ་ཏུ་སྤྲོ​ོད་དགོས་བྱུང། ད་དུང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༠ ལོའི​ི་རིང་ལོ་མཐུན་ཕྱིོགས་རྒྱལོ་ཁག་

གིས་ཐེོན་ཁུངས་ཀྱི​ིས་ཕྱུག་པའི​ི་རའིེ་ལོེནྜ་(Rhineland) ས་ཁུལོ་བདག་བཟུང་བྱས། དམག་འིཁྲུག་ལོ་ཕམ་ཉོེས་བྱུང་བ་དང། ཝྭེར་

སལོ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ངོ་ཚོ་ཁ་སྐྱིེངས་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལོ་བྱུང་བ་ཚོང་མ་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་མི་མང་པོ་ཞི​ིག་གིས་ཝྭེ་མར་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་

གསར་པ་དེར་འིགན་འིཁྲོི་ཡོ​ོད་པའི​ི་བསམ་ཚུལོ་བྱུང། དམག་འཁྲུག་གི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན།

དམག་འིཁྲུག་དེས་གླི​ིང་ཆེ​ེན་ཧྲི​ིལོ་པོའི ི་སེམས་ཁམས་དང་དཔལོ་འིབྱོར་གཉོིས་ཀར་དོ་ཕོག་ཆེ​ེན་པོ་བཏང། སྔོ​ོན་ཆེད་ཡུ་རོབ་

གླི​ིང་ཆེ​ེན་བུ་ལོ​ོན་གཡོ​ོར་མཁན་ཞི​ིག་ཡོིན་ཡོང། ད་ཆེ་བུ་ལོ​ོན་འིཇཱལོ་མཁན་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད། སྟེབས་མ་ལོེགས་པ་ཞི​ིག་ལོ་

མཐུན་ཕྱིོགས་རྒྱལོ་ཁབ་ཚོ​ོས་ཇཱར་མན་གྱི​ི་ཝེ་མར་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ (Weimar Republic) ཆུང་ཆུང་དེར་སྔོ་མོའི ི་བཙན་རྒྱལོ་

རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་ཉོེས་འིཛུགས་བྱས་ཏེ་སྐྱི​ིན་ཚོབ་འིཇཱལོ་དུ་བཅུག་པས། སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་དེས་དམག་འིཁྲུག་གི་ནག་ཉོེས་དང་ དམའི་འིབེབས་འིཁུར་དགོས་པ་དང། ད་དུང་ཚོ་འིདེད་མ་བཟོད་པར་གུན་གསབ་སྤྲོ​ོད་དགོས་བྱུང་སྟེབས་དཔལོ་འིབྱོར་གནས་ སྟེངས་ཞིན་པོར་གྱུར།

100

ས་ཁམས་རིག་པ།

འིཛིམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོས་ (First World War) ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆེབ་སྲི​ིད་ལོ་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ་ཐེ​ེབས།

དམག་མི་ཚོ​ོ་མི་མང་གི་གོང་དུ་བཞིག ཆེབ་སྲི​ིད་པ་དང་དྲིལོ་བསྒྲིགས་བྱེད་མཁན་ཚོ​ོས་སྐྱིེས་པ་ཚོ​ོ་གཏུམ་དྲག་ཅོན་དང་སྟེོབས་

དང་ལྡན་པ། ཕོ་ཉོམས་ཅོན་དེ་འིདྲ་ཡོིན་ཞིེས་ནན་བཤེད་བྱས། གསར་འིགྱུར་བརྒྱུད་ལོམ་ཁག་གིས་འིོབས་དོང་ནང་གི་དམག་ མིའི​ི་འིཚོ​ོ་བ་ནི་གཟི་བརྗེིད་ལྡན་པ་ཞི​ིག་ལོ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱས་ཀྱིང། དོན་དངོས་ཐེོག་དམག་མིའི​ི་འིཚོ​ོ་བ་ཧི་ཅོང་སྐྱིོ། དེའི​ི་ནང་དུ་མི་

རོ་ཟ་མཁན་གྱི​ི་ཙི་ཙི་མང་པོ་ཡོ​ོད། དམག་མི་ཚོ​ོར་དུག་རླངས་དང་དགྲ་བོའི ི་མེ་སྒྱོ​ོགས་ཕོག་སྟེ​ེ་དམག་མིའི​ི་གྲངས་འིབོར་ཉོིན་རེ་

བཞི​ིན་ཉུང་དུ་འིགྲོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དམག་འིཁྲུག་གི་དྲིལོ་བསྒྲིགས་དང་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཆེ​ེ་མཐེོང་ཆེ​ེད་སྤྱི​ི་དམངས་ཀྱི​ི་ཁོངས་སུ་རྙི​ིང་ཞིེན་ སྲི​ིད་དབང་སྒོེར་འིཛི​ིན་ལོམ་ལུགས་ལོ་རྒྱབ་སྐྱིོར་ཚོད་མེད་བྱས། སྐབས་དེར་མང་གཙོ་ནི་གསར་དུ་དར་བའི​ི་ལྟ་ཚུལོ་ཞི​ིག་ཡོིན་

པས་རྐོང་པ་བརྟན་པོར་འིཛུགས་ཐུབ་མེད། དམག་འིཁྲུག་མཇུག་བསྒྲི​ིལོ་ཀྱིང་ཡུ་རོབ་གླི​ིང་ལོ་ལྷིང་འིཇཱགས་མེད་པས་མང་གཙོའི​ི་

ལྟ་བ་དེ་ཉོིད་ཡུན་རིང་གནས་མ་ཐུབ་བོ།།

ཆབ་སྲོིད་རྨང་བཅིོས་རི​ིང་ལུགས་དང་དཔལ་འབྱོརི་གྱི​ི་དཀའ་ངལ། ཝེ་མར་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ནི་ཨུ་རུ་སུའི​ི་བྷོལོ་ཤེ ི་ཝིཀ་

གསར་བརྗེ​ེ་ལོ་དཔེ་བལྟས་ནས་སི་པར་ཊི་སིའི​ི་མཐུན་

ཚོ​ོགས་(Spartacist league) ཀྱི​ིས་གསར་བརྗེ​ེའི་ི གྱིེན་ལོངས་

བྱས་པ་དང་དུས་མཚུངས་སུ་དབུ་བརྙིེས་པ་ཞི​ིག་རེད། བྷར་ ལོིན་གྱི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཁོར་ཡུག་ཁྲོ​ོད་དུ་ཨུ་རུ་སུའི​ི་ལོམ་ལུགས་ ཀྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་དགོས་པའི​ི་རེ་འིདུན་ཤུགས་ཆེ​ེར་

བཏོན ། སྤྱི​ི་ ཚོ​ོག ས་རིང ་ལུགས་པ་དང། མང་གཙོ་ རིང ་

ལུགས། ཡོེ་ཤུ་གནམ་བདག་ཆེོས་ལུགས་པ་སོགས་ཀྱི​ིས་དེ་

པར་རིས། ༩་༣ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༣ ལོ​ོར་མི་མང་གིས་བྷར་ལོིན་དངུལོ་ཁང་དུ་

ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས་ཏེ། ཝེ་མར་གྲོང་ཁྱེར་དུ་ལྷན་འིཛིོམས་བྱས་ ཤེོག་དངུལོ་གཟེད་མ་དང་སྣོ​ོད་ཁུག་ནང་འིཁུར་ནས་འིགྲོ་བཞི​ིན་པའི​ི་པར།

ནས་མང་གཙོའི​ི་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་གསར་

གཏོད་བྱས། ཝེ་མར་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ིས་དང་བློངས་དམག་སྡོེ་ (Free Corps) ཞིེས་པ་དམག་ལོ་ཞུགས་མྱོ​ོང་བའི​ི་བྱས་པ་

ཅོན་ཁག་གིས་གྱིེན་ལོ​ོག་གིས་རྩ་མེད་དུ་བཏང་ཞི​ིང། རྗེ​ེས་སུ་སི་པར་ཊི་སིའི​ི་རིང་ལུགས་པ་ཚོ​ོས་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་དམར་ཤེོག་

ཚོ​ོགས་པ་གསར་འིཛུགས་བྱས། དམར་ཤེ ོག་ཚོ​ོགས་པ་དང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རིང་ལུགས་པ་གཉོིས་ནི་མེ་སྤུ་ལྟ་བུའི​ི་དགྲ་བོར་གྱུར་ཏེ། ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ལོ་ཁ་གཏད་གཅོ​ོག་པའི​ི་ཐུན་མོང་གི་རྩ་དོན་སྒྲུབ་མི་ཐུབ། གསར་བརྗེ​ེ་བ་དང་དྲག་སྤྱིོད་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་གཅོེས་པ་གཉོིས་ཀ་ཐེལོ་

ཆེ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་ཞི​ིག་འིཚོ​ོལོ་འིདོད་ཆེ​ེ།

101

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༣ ལོ​ོར་དཔལོ་འིབྱོར་ཉོམས་རྒུད་དུ་སོང་ནས་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་ཇཱེ་སྡུག་ཏུ་སོང། ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་དམག་

འིཁྲུག་གཙོ་བོ་བུ་ལོ​ོན་གཡོར་ནས་འིཐེབ་ཡོ​ོད་པས་བུ་ལོ​ོན་གསེར་གྱི​ིས་འིཇཱལོ་དགོས་སྟེབས། སྐབས་དེར་ཐེོན་ཁུངས་མེད་པས་

གསེར་ཡོང་དཀོན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༣ ལོ​ོར་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་བུན་འིཇཱལོ་མ་ཐུབ་སྟེབས། ཕ་རཱན་སིའི​ི་དམག་གིས་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་

བཟོ་ལོས་ས་ཁུལོ་གཙོ་བོ་རཱུར་ (Ruhr) ལོ་བཙན་འིཛུལོ་བྱས་ནས་རྡོ​ོ་སོལོ་བཙན་བཟུང་བྱས། ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་དེ་ལོ་རྒོ​ོལོ་ལོན་

སློག་ཐེབས་སུ་ཤེོག་དངུལོ་སྣོང་མེད་དུ་པར་སྐྲུན་བྱས། ཤེོག་དངུལོ་པར་སྐྲུན་མང་དྲགས་པས་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་དངུལོ་ལོ​ོ་མཱིར་ཁ་ (German Mark) ཡོི་འིཛིའི་ཐེང་ཆེག

ཟླ་བ་བཞི​ི་པའི​ི་ནང་དུ་ཨ་རིའི​ི་སྒོ​ོར་མོ་གཅོིག་ལོ་མཱིར་ཁ་ ༢༤,༠༠༠ ཡོིན་ཡོང། ཟླ་བ་

བདུན་པའི​ི་ནང་དུ་མཱིར་ཁ་ ༣,༥,༣༠༠༠ དང། ཟླ་བ་བརྒྱད་པའི​ི་ནང་དུ་མཱིར་ཁ་ ༤,༦,༢,༡༠༠༠ བར་འིཕར། ཟླ་ ༡༢ པར་ད་ དུང་མཱིར་ཁ་ཡོི་འིཛིའི་ཐེང་ཆེག་སྟེ​ེ་ཨ་སྒོ​ོར་རེར་མཱིར་ཁ་ ༩,༨༨,༦༠༠༠ བར་སླེབས་ཤེིང། མུ་མཐུད་ནས་འིཛིའི་ཐེང་ཆེག་ནས་སྒོ​ོར་

མོ་གྲངས་ལོས་འིདས་པར་འིཕར་བ་རེད། སྐབས་དེར་མཱིར་ཁ་སྒོ​ོར་མོའི ི་རིན་ཐེང་མར་ཆེག་ན་དངོས་ཟོག་གི་རིན་གོང་ཡོར་འིཕར་

བས། ཇཱར་མ་ནཱི་མི་ཚོ​ོས་བག་ལོེབ་ཉོ​ོ་བར་ཤེག ོ ་དངུལོ་རྟ་ལོ་ཁལོ་བཀལོ་ནས་འིགྲོ་བའི​ི་སྣོང་བརྙིན་གང་སར་ཁྱབ་ནས་འིཛིམ་གླི​ིང་ ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་སྙོིང་རྗེ​ེའི​ི་ཡུལོ་དུ་གྱུར། གཉོན་འིཕྲང་ཅོན་གྱི​ི་དུས་སྐབས་དེར་ཡུལོ་ཐེང་འིཕར་ཆེ་ཚོད་བརྒོལོ་ (Hyperinflation) ཟེར་

གྱི​ི་ཡོ​ོད། མཐེར་ཨ་རིས་ཐེ​ེ་གཏོགས་བྱས་ཏེ་ཌོ་ཝེས་འིཆེར་གཞི​ི་ (Dawes Plan) ཞིེས་ཇཱར་མ་ནཱི་ལོ་རོགས་དངུལོ་སྤྲོད་ནས་དཀའི་ ངལོ་དེ་ལོས་ཐེར་རོགས་བྱས་པ་དང། ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་རྡོ​ོག་ཁྲོེས་ཡོང་དུ་གཏོང་ཆེ​ེད་བུན་འིཇཱལོ་གྱི​ི་ཆེ་རྐྱེ​ེན་ཁག་ལོ་ བསྐྱིར་བཅོ​ོས་བྱས།

ཉིམས་རྒུད་ཀྱི​ི་ལོ་ཟླ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༤ ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༨ བར་དུ་གནས་སྟེངས་ཅུང་ལྷིང་འིཇཱགས་བྱུང་ཡོང། ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་མ་དངུལོ་དང་བཟོ་ལོས་

བསྐྱིར་གསོ་གཙོ་བོ་ཨ་རིའི​ི་དུས་ཐུང་གི་བུན་དངུལོ་ལོ་བརྟེན་

ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༩ ལོ​ོར་ཝོལོ་སྲིང་ལོམ་གྱི​ི་མ་རྐོང་ཁྲོ​ོམ་ར་

(Wall Street Exchange) བརྡོིབས་ནས་ཨ་རིས་མ་དངུལོ་གྱི​ི་

རོགས་སྐྱིོར་དེ་ཡོང་ཕྱི​ིར་བསྡུ་བྱས།

དཔལོ་འིབྱོར་ཉོམས་རྒུད་དེས་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་དཔལོ་འིབྱོར་

ལོ་གནོད་སྐྱིོན་ཆེ​ེ་ཤེོས་བྱུང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༢ ལོ​ོར་སླེབས་དུས་

བཟོ་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༩ ལོ​ོའི ི་ཚོད་གཞི​ི་ དང་བསྡུར་ན་བརྒྱ་ཆེ་བཞི​ི་བཅུར་མར་ཆེག་ཡོ​ོད་པས་བཟོ་པ་

ཚོ​ོ་ལོས་ཀ་ཤེོར་བའིམ། ཡོང་ན་གླི་ཆེ་ཇཱེ་ཉུང་དུ་བཏང་བ་རེད། པར་རིས། ༩་༤ དཔལོ་འིབྱོར་ཉོམས་རྒུད་སྐབས་ལོས་མེད་དུ་ལྷག་ནས་

102

སྲིང་ལོམ་ནང་དུ་ཉོལོ་སྡོ​ོད་པའི​ི་གནས་སྟེངས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ལོས་ཤེ ོར་པའི​ི་གྲངས་འིབོར་སྔོ​ོན་ཆེད་བྱུང་མྱོ​ོང་མེད་པའི​ི་ས་ཡོ་དྲུག་ལོ་སླེབས། དངུལོ་ལོ​ོར་གྱི​ི་རིན་ཐེང་ཉོམས་པ་དེས་འིབྱོར་

འིབྲེིང་གྲལོ་རིམ་ (Middle Class) དང། ལྷག་པར་དུ་གླི་ཕོགས་ལོེན་མཁན་ལོས་མི་དང་རྒོན་གསོ་བའི​ི་གསོག་དངུལོ་ཇཱེ་ཉུང་དུ་ སོང་བས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡོེ་ཁག་དེ་ཚོ​ོ་འིབྱོར་མེད་གྲལོ་རིམ་པའི​ི་ (Proletariate) གནས་བབ་ལོ་ལྷུང་རྒྱུའི​ི་འིཇཱིགས་སྣོང་དང། དེ་

ལོས་ཀྱིང་སྡུག་པ་ཞི​ིག་ལོ་ལོས་མེད་པའི​ི་གྲལོ་རིམ་དུ་ལྷུང་རྒྱུའི​ི་སེམས་ཁྲོལོ་བྱུང།

ཞི​ིང་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་རིན་གོང་རྦད་དེ་ཆེག་ནས་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་དོ་ཕོག་བྱུང། བུད་མེད་ཚོ​ོས་རང་གི་བྱིས་པ་གསོ་མ་ཐུབ་སྟེབས་

སེམས་གཏིང་ནས་རེ་ཐེག་ཆེད་པའི​ི་ཚོ​ོར་སྣོང་སྐྱིེས། ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཆེ་ནས་ཀྱིང་ཝེ་མར་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་བརྟན་ལྷིང་མེད་པ་

དང། རྩ་ཁྲོིམས་ལོ་སྐྱིོན་ཆེ་འིགའི་ཡོ​ོད་པས་སྲི​ིད་དབང་སྒོེར་གཅོ​ོད་ཀྱི​ི་ཉོེན་ཁ་ཆེ​ེ། སྐྱིོན་ཆེ་གཅོིག་ནི་འིཐུས་མིའི​ི་གྲངས་ཚོད་འིོས་ འིཚོམ་མིན་པ་ལོ་བརྟེན་ནས་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་གང་ལོའིང་མང་མོས་འིཐེོབ་རྒྱུ་ཁག་པོ་ཆེགས་ཏེ་ཚོ​ོགས་པ་མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་གྱི​ིས་དབང་

སྒྱུར་བྱ་དགོས། སྐྱིོན་ཆེ་གཞིན་ཞི​ིག་ནི་དོན་ཚོན་བཞི​ི་བཅུ་ཞིེ་བརྒྱད་པ་ (Article 48) ཡོིན་ཞི​ིང། དེར་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་ལོ་ཛི་དྲག་གི་ གནས་སྟེངས་ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱེད་རྒྱུ་དང། མི་མང་གི་ཐེོབ་ཐེང་མཚོམས་འིཇཱོག་བྱ་རྒྱུ། བཀའི་རྩ་བརྒྱུད་ནས་དབང་སྒྱུར་བྱ་རྒྱུའི​ི་ དབང་ཆེ་ཡོ​ོད། ཝེ་མར་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་དུས་ཡུན་ཐུང་ངུ་ཉོིན་གྲངས་ ༢༣༩ ནང་ལོ་བཀའི་ཤེག་མི་འིདྲ་བ་ ༢༠ བྱུང་ཞི​ིང།

དོན་ཚོན་བཞི​ི་བཅུ་ཞིེ་བརྒྱད་པ་དེ་གུ་ཡོངས་པོས་བེད་སྤྱིོད་བྱས་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང་དཀའི་ངལོ་དེ་ཚོ​ོ་འིདུམ་འིགྲིག་བྱེད་ཐུབ་མེད་པ་

དང། མི་མང་གིས་མང་གཙོའི​ི་གྲོས་ཚོ​ོགས་ལོམ་ལུགས་ལོ་ཡོིད་ཆེ​ེས་བརླག་པ་རེད།

ཧི​ི་ཐེ་ལརི་གྱི​ི་སྲོིད་དབང་འཕེལ་རི​ིམ།

དཔལོ་འིབྱོར་དང། ཆེབ་སྲི​ིད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་བཅོས་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་དེ་ཚོ​ོ་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ལོ་སྲི​ིད་དབང་ཐེོབ་པའི​ི་རྨང་གཞི​ིར་གྱུར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༨༨༩ ལོ​ོར་ཨོ་སྟྲེི་ཡཱ་ (Austria) རུ་སྐྱིེས་པའི​ི་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ིས་གཞིོན་དུས་ཀྱི​ི་དུས་ཚོ​ོད་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་བསྐྱིལོ། འིཛིམ་

གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོ་ལོངས་སྐབས། ཁོ་དམག་ཁོངས་སུ་ཞུགས་ནས་དམག་སར་འིཕྲིན་སྐྱིེལོ་བ་དང་རུ་དཔོན་གྱི​ི་ལོས་ཀ་

བྱས་ཤེིང་དཔའི་མཛིངས་ཀྱི​ི་རྟགས་མ་ཡོང་ཐེོབ་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད། ཇཱར་མ་ནཱི་ལོ་ཕམ་ཉོེས་བྱུང་བ་དེས་ཁོ་ལོ་འིཇཱིགས་སྣོང་བྱུང་བ་དང།

པར་རིས། ༩་༥ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༨ ལོ​ོར་ནུ་རིམ་བྷག་གི་འིདུ་འིཛིོམས་ཐེོག་ཏུ་བརྗེིད་ཉོམས་ལྡན་པའི​ི་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ལོ་མི་མང་གིས་འིཚོམས་འིདྲི་བྱེད་བཞི​ིན་པ།

103

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཝར་སི་ལོེ་སི་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་ཆེིངས་ཡོིག་དེ་ལོ་ཁོ་ཁོང་ཁྲོ​ོ་ཆེ​ེན་པོ་ལོངས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ ལོ​ོར་ཁོས་ཇཱར་མ་ནཱི་ལོས་མིའི​ི་དམར་ཤེོག་

ཚོ​ོགས་པ་ (German Workers Party) ཞིེས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་པ་ཆུང་ཆུང་ཞི​ིག་ཏུ་ཞུགས། དེའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ཁོས་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་

སྒྲི​ིག་འིཛུགས་དབང་དུ་བསྡུས་ནས་མིང་ལོ་ཇཱར་མ་ནཱི་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རིང་ལུགས་ངལོ་རྩོལོ་ཚོ​ོགས་པ་ (The National

Socialist German Workers Party) ཞིེས་བཏགས། ཚོ​ོགས་པ་དེར་ནཱ་ཛི​ི་དམར་ཤེ ོག་ཚོ​ོགས་པ་ཞིེས་གྲགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༣ ལོ​ོར་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོས་ཡོིས་བྷ་ཝ་རི་ཡོའི​ི་ (Bavaria) མངའི་སྡོེ་ལོ་དབང་སྒྱུར་བྱས་ཏེ། བྷར་ལོིན་གྲོང་ཁྱེར་དུ་གོམ་

བགྲོད་ཀྱི​ིས་སྲི​ིད་དབང་འིཕྲོག་པའི​ི་འིཆེར་གཞི​ི་བཏིང་ཡོང་ལོམ་ལྷོང་མ་བྱུང་བས། ཁོ་པ་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས་ཏེ་རྒྱལོ་ཚོ​ོང་བའི​ི་

ཉོེས་མིང་ (Treason) འིོག་ཏུ་ཁྲོིམས་ལོ་སྦྱོར། ཕྱི​ིས་སུ་གླིོད་ཀྲོལོ་ཐེོབ་རྗེ​ེས་ན་ཛི​ིའི​ི་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ལོ​ོའི ི་མགོ་

སྟེོད་བར་དུ་མི་མང་གི་རྒྱབ་སྐྱིོར་ནུས་པ་ལྡན་པ་ཞི​ིག་ཐེོབ་ཐུབ་མེད་ཀྱིང། དཔལོ་འིབྱོར་ཉོམས་རྒུད་ཆེ​ེ་བའི​ི་དུས་སུ་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་རིང་

ལུགས་མི་མང་གི་ལོས་འིགུལོ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར། ང་ཚོ​ོས་ཤེ​ེས་གསལོ་ལྟར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༩ ལོ​ོའི ི་རྗེ​ེས་སུ་དངུལོ་ཁང་ཁག་ལོ་ཉོམས་ རྒུད་བྱུང་ཞི​ིང། ཚོ​ོང་ལོས་ཁག་ཀྱིང་སྒོ​ོ་བརྒྱབ། ལོས་བཟོ་བ་ཚོ​ོའི​ི་ལོས་ཀ་ཤེོར་ཞི​ིང། འིབྱོར་འིབྲེིང་གྲལོ་རིམ་ལོ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་

གནས་སུ་ལྷུང་བའི​ི་འིཇཱིགས་སྣོང་བྱུང། གནས་སྟེངས་འིདི་འིདྲའི​ི་འིོག་ཏུ། ནཱ་ཛི​ིའི​ི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་དྲིལོ་བསྒྲིགས་ཀྱི​ིས་མི་མང་ཁྲོ​ོད་

དུ་འིབྱུང་འིགྱུར་གནས་སྟེངས་ལོེགས་སུ་འིགྲོ་རྒྱུའི​ི་རེ་བ་སྤྲོད་པ་རེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༢༨ ལོ​ོར་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་གྲོས་ཚོ​ོགས་སུ་ན་ཛི​ིའི​ི་

དམར་ཤེོག་ཚོ​ོགས་པར་འིོས་ཤེ ོག་བརྒྱ་ཆེ་ ༢་༦ ལོས་ཐེོབ་མེད་མོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༢ ལོ​ོར་འིོས་ཤེོག་ཐེོབ་ཚོད་བརྒྱ་ཆེ་ ༣༧ ལོ་ སླེབས་ནས་དམར་ཤེ ོག་ཚོ​ོགས་པ་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་སུ་གྱུར།

ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ི་ཚོ​ོར་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྐད་ཆེས་མི་རྣམས་སེམས་འིགུལོ་ཐེ​ེབས། ཁོས་རྒྱལོ་ཁབ་སྟེོབས་ལྡན་ཞི​ིག་བཙུགས་ཏེ་ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༩༡༩ ལོ​ོའི ི་ཝར་སེ་ལོེ་སིའི​ི་ཆེིངས་ཡོིག་གི་དྲང་བདེན་མིན་པའི​ི་ཆེ་རྣམས་ཕྱི​ིར་བསྡུ་བྱེད་པ་དང། ཇཱར་མན་མི་རིགས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེ་

མཐེོང་སླར་གསོ་བྱེད་པ། ལོས་ཀ་འིཚོ​ོལོ་མཁན་ཚོ​ོར་ལོས་ཀ་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་དང། གཞིོན་སྐྱིེས་ཚོ​ོར་འིབྱུང་འིགྱུར་གྱི​ི་མདུན་ལོམ་བཟང་ པོ་སྐྲུན་རྒྱུ། ཕྱི​ིའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཡོ​ོད་ཚོད་རྩ་མེད་བཟོ་རྒྱུ། ཇཱར་མ་ནཱི་ལོ་ཁ་གཏད་གཅོ​ོག་མཁན་ཕྱི​ི་རྒྱལོ་གྱི​ི་ལྐོ​ོག་ཇུས་

ཡོ​ོད་ཚོད་ལོ་འིགོག་རྒོ​ོལོ་བྱ་རྒྱུ་བཅོས་ཁས་ལོེན་བྱས་པ་རེད།

ཁོས་མི་མང་གི་ལོས་འིགུལོ་ཁྲོ​ོད་དུ་ཆེོ་ག་དང་ལྟད་མོ་གལོ་ཆེ​ེན་ཡོིན་པ་རྟོགས་ཏེ། ནཱ་ཛི​ིའི​ི་དམག་དཔུང་གིས་མི་མང་གི་

ཚོ​ོགས་འིདུ་དང་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་བསྐོངས་ནས་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ལོ་རྒྱབ་སྐྱིོར་བྱེད་དགོས་པའི​ི་རྣམ་པ་བསྟེན་ནས་མི་མང་གི་

ཁྲོ​ོད་དུ་ཆེིག་སྒྲི​ིལོ་གྱི​ི་འིདུ་ཤེས ེ ་ཤེ ིག་འིཇཱགས་པར་བྱས་པ་རེད། དར་དམར་སྟེ​ེང་དུ་གཡུང་དྲུང་རྟགས་ (Swastika) བྲེིས་པ་དང་ནཱ་

ཛི​ིའི​ི་དམག་དཔུང་གིས་གུས་འིདུད་ཞུ་བ། གཏམ་བཤེད་གྲུབ་རྗེ​ེས་ལོག་པ་རྡོེབ་པ་སོགས་ནི་དབང་ཆེའི​ི་ལྟད་མོ་དེའི​ི་ཆེ་ཤེས་ཤེ ིག་

རེད།

ནཱ་ཛི​ིའི་ི དྲིལོ་བསྒྲིགས་ཀྱི​ིས་ཐེབས་མཁས་པོའི ི་སྒོ​ོ་ནས་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ནི་མི་མང་སྡུག་བསྔོལོ་ལོས་སྒྲིོལོ་ཕྱི​ིར་བྱོན་པའི​ི་༸སྐྱིབས་

མགོན་ཞི​ིག་དང་སྟེོན་པ་ (Messiah) ཞི​ིག་ཡོིན་པའི​ི་དྲིལོ་བསྒྲིགས་བྱས། འིདི་ནི་རང་མཐེོང་དང་སྤེོབས་པ་ཉོམས་པའི​ི་མང་ཚོ​ོགས་

104

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཀྱི​ི་འིཆེར་སྣོང་འིགུགས་པའི​ི་སྣོང་བརྙིན་ཞི​ིག་ཡོིན་ལོ། ཁོ་ཚོ​ོ་དཔལོ་འིབྱོར་དང་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ཚོབས་ཆེ​ེན་འིཕྲད་པའི​ི་ དུས་སུ་གནས་ཡོ​ོད།

མང་གཙོའི་ལམ་ལུགས་གཏོརི་བཤིག་གཏོང་བ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༣ ལོ​ོའི ི་ཟླ་ ༡ ཚོེས་ ༣༠ ཉོིན་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་ཧི​ིན་དྷེན་བྷག་ (Hindenburg) གིས་བཀའི་བློ​ོན་ལྷན་ཁང་གི་གོ་གནས་

མཐེོ་ཤེ ོས་རིགས་བདག་ (Chancellorship) གི་གོ་གནས་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ལོ་ཕུལོ། ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ལོ་སྲི​ིད་དབང་ཐེོབ་རྗེ​ེས་ཁོས་མང་གཙོའི​ི་

སྲི​ིད་གཞུང་གི་སྒྲིོམ་གཞི​ི་གཏོར་བའི​ི་འིགོ་བཙུགས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༣ ཟླ་ ༢ ནང་དུ་ཇཱར་མ་ནཱིའི​ི་གྲོས་ཚོ​ོགས་ཁང་ལོ་ལྐོ​ོག་གྱུར་གྱི​ི་

མེ་སྐྱིོན་ཞི​ིག་བྱུང་བ་དང། དེ་རྗེ​ེས་བཏང་བའི​ི་མེ་སྐྱིོན་བཀའི་རྒྱས་ (The Fire Decree) མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྨྲ་བརྗེོད་རང་དབང་དང། གསར་འིགོད་རང་དབང། འིདུ་འིཛིོམས་རང་དབང་སོགས་ཚོང་མ་བཀག་སྡོ​ོམ་བྱས་པ་རེད།

དེ་ནས་ཁོས་ཁོ་རང་གི་དགྲ་བོ་གཙོ་བོར་ངོས་བཟུང་བའི​ི་དམར་ཤེོག་པ་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་གསར་དུ་འིཛུགས་སྐྲུན་བྱས་པའི​ི་བཙོན་པ་

གསོག་སྒོར་ (Concentration Camp) ཁག་ཏུ་བཅུག་པ་དང། མི་འིབོར་ས་ཡོ་ཕྱིེད་ཀ་ཡོ​ོད་པའི​ི་གྲོང་ཁྱེར་ཆུང་ཆུང་ཌུ་ཟིལོ་ཌོ​ོར་

(Duesseldorf) གཅོིག་པུར་འིཛི​ིན་བཟུང་ཡོིག་ཆེ་ ༦༨༠༨ ཡོ​ོད་པའི​ི་ཁྲོ​ོད་ནས་དམར་ཤེ ོག་པ་གཅོིག་པུར་ཡོིག་ཆེ་ ༡༤༤༠ ཡོ​ོད།

འིོན་ཀྱིང། ཁོ་ཚོ​ོ་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་ཡོ​ོངས་སུ་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་མནར་གཅོ​ོད་བཏང་བའི​ི་མི་རིགས་ ༥༢ ཡོ​ོད་པའི​ི་ནང་གི་གཅོིག་ རེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༣ ལོ​ོའི ི་ཟླ་ ༣ ཚོེས་ ༣ ཉོིན་སྙོན་གྲགས་ཅོན་གྱི​ི་དབང་བསྐུར་ཁྲོིམས་ཡོིག་ (Enabling Act) གཏན་ལོ་ཕབ་སྟེ​ེ།

ཇཱར་མ་ནཱི་སྒོེར་གཅོ​ོད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་དབང་ (Dictatorship) དུ་བསྐུར། ཁྲོིམས་ཡོིག་དེས་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ལོ་གྲོས་ཚོ​ོགས་བརྒྱུད་མ་དགོས་

པར་རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་རང་དགར་དབང་སྒྱུར་བྱེད་ཆེོག་པའི​ི་དབང་ཆེ་སྤྲོད། ནཱ་ཛི​ིའི་ི དམར་ཤེག ོ ་ཚོ​ོགས་པ་དང་དེའི་ི ཡོན་ལོག་ཚོ​ོགས་པ་ ཁག་ཕུད་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་པ་དང་ཚོ​ོང་ལོས་མཐུན་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད་ཚོད་བཀག་སྡོ​ོམ་བྱས། ཇཱར་མ་ནཱི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་རྒྱལོ་ཁབ་ ཀྱི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་དང་འིཕྲིན་ལོམ། དམག་དཔུང་དང་ཁྲོིམས་ཞི​ིབ་བཅོས་དབང་ཆེ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་བཟུང།

དམིགས་བསལོ་ལྟ་རྟོག་དང་བདེ་འིཇཱགས་སྲུང་སྐྱིོབ་ཀྱི​ི་དམག་དཔུང་ཁག་གསར་འིཛུགས་བྱས་ནས་ནཱ་ཛི​ིའི་ི འིདོད་པ་ལྟར་སྤྱི​ི་

ཚོ​ོགས་ལོ་སྟེངས་འིཛི​ིན་དང་སྒྲི​ིག་ལོམ་གསར་བཟོ་བྱས། སྒྲི​ིག་ཆེས་ལྗང་ཁུ་གྱིོན་པའི​ི་རྒྱུན་ལྡན་གྱི​ི་ཉོེན་རྟོག་པ་དང་ཨེ་སི་ཨེ་ (SA) དང་ད་དུང་གྷེས་ཐཱ་ཕོ་ (Gestapo) རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་གསང་བའི​ི་ཉོེན་རྟོག་པ། སྲུང་སྐྱིོབ་ཉོེན་རྟོག་པ། བདེ་འིཇཱགས་སྲུང་སྐྱིོབ་སྡོེ་

ཚོན་ (Security Service) བཅོས་ཡོ​ོད། གསར་འིཛུགས་བྱས་པའི​ི་དམག་དཔུང་དེ་ཚོ​ོར་རྩ་ཁྲོིམས་ལོས་ལྷག་པའི​ི་དབང་ཆེ་ཡོ​ོད་

པས། ནཱ་ཛི​ིའི་ི རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་འིཇཱིགས་སུ་རུང་བའི​ི་ཁྲོིམས་འིགལོ་མངའི་ཁུལོ་ཅོེས་མིང་ཐེོགས། ད་ཆེ་གྷེས་ཐཱ་ཕོའི ི་ (Gestapo) མནར་

གཅོ​ོད་ཁང་དུ་མི་མང་པོ་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་གི་འིགྲོ་ལུགས་ཅོི་ཡོང་མེད་པར་འིཛི​ིན་བཟུང་དང། གང་བྱུང་བཀག་ཉོར། བཙོན་འིཇུག གང་

105

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

འིདོད་གསོག་སྒོར་དུ་སྐྱིེལོ་བ་དང། ད་དུང་གང་འིདོད་དུ་རྒྱང་ཕུད་དུ་གཏོང་ཆེོག་པ་ཡོིན། བསྐྱརི་འཛུགས།

ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ིས་དཔལོ་འིབྱོར་བསྐྱིར་གསོའི ི་ལོས་འིགན་ཧཱཇཱལོ་མར་ཤཱ་ཁེ་ (Hjalmar Schacht) ལོ་བཅོ​ོལོ་བ་རེད། ཁོང་གིས་

ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་སྐད་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་གཞུང་ལོམ་དང་མི་མང་གི་རླངས་འིཁོར་ཝོག་སི་ཝ་གྷན་ (Volkswagen) ཐེོན་སྐྱིེད་བྱས།

ཕྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་སྲི​ིད་བྱུས་ (Foreign Policy) ཀྱི​ི་ཐེད་ནས་ཀྱིང་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ལོམ་ལྷོང་མྱུར་པོ་བྱུང། ཁོ་པས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༣ ལོ​ོར་ཇཱར་

མ་ནཱི་མཐུན་གྲོགས་རྒྱལོ་ཁག་ (League of Nations) ཀྱི​ི་ཁོངས་ནས་ཕྱི​ིར་འིཐེ​ེན་བྱས་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༦ ལོ​ོར་རའིེ་ལོེནཊ་

(Rhineland) བསྐྱིར་དུ་དབང་དུ་བསྡུས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༨ ལོ​ོར་མི་མང་གཅོིག བཙན་རྒྱལོ་གཅོིག འིགོ་ཁྲོིད་གཅོིག་ཅོེས་འིབོད་

ཚོིག་བསྒྲིགས་ནས་ཨོ་སྟྲེི་ཡཱ་དང་ཇཱར་མ་ནཱི་གཉོིས་ཟླ་སྒྲི​ིལོ་བཏང་སྟེ​ེ་རྒྱལོ་ཁབ་གཅོིག་བཟོས། དེ་ནས་ཁོ་པས་ཅོེག་སི་ལོ​ོ་ཝ་ཀི་ཡོ་

(Czechoslovakia) ནས་ཇཱར་མ་ནཱིའི​ི་སྐད་ཡོིག་ཤེ ོད་མཁན་གྱི​ི་སུ་ཌོེ་ཊེན་ལོེནྜ་ (Sudentenland) འིཕྲོག་བཅོ​ོམ་བྱས་པ་མ་ཟད་

རྒྱལོ་ཁབ་བཙན་འིཕྲོག་བྱས། ཁོ་པའི​ི་བྱ་སྤྱིོད་དེ་དག་ལོ་ཨིན་ཇཱིས་རྒྱབ་སྐྱིོར་གཏན་ནས་བྱས་མེད།

ཤཱ་ཁེ་ཡོིས་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ལོ་གོ་མཚོ​ོན་བསྐྱིར་གསོའི ི་ཆེ​ེད་དུ་མ་དངུལོ་ཕོན་ཆེ​ེན་གཏོང་མི་ཉོན་ཞིེས་སློབ་སྟེོན་བྱས་མོད། འིོན་ཀྱིང།

ནཱ་ཛི​ི་ཡོིས་དོགས་ཟོན་ཅོན་ཚོ​ོར་གོ་གནས་དང་ཐེོབ་ཐེང་མེད་ཙང་ཤཱ་ཁེ་ཁ་བྲེལོ་དགོས་བྱུང། ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ིས་དམག་འིཁྲུག་

106

ས་ཁྲོ། ༡ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༢ ལོ​ོར་ཡུ་རོབ་ནང་ན་ཛི​ིའི​ི་མངའི་ཐེང་རྒྱ་བསྐྱིེད་བྱས་པ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

མིག་སྔོའི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་དཀའི་ངལོ་སེལོ་ཐེབས་སུ་བདམས་ཏེ་ས་ཁུལོ་རྒྱ་སྐྱིེད་བྱས་ནས་ཐེོན་ཁུངས་གསོག་འིཇཱོག་བྱས། ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༩༣༩ ལོ​ོའི ི་ཟླ་ ༩ ནང་དུ་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་པོ་ལོེནྜ་ལོ་བཙན་འིཛུལོ་བྱས་པ་དང། དོན་རྐྱེ​ེན་དེས་ཕ་རཱན་སི་དང་ཨིན་ཇཱི་གཉོིས་

དམག་འིཁྲུག་ལོ་མ་ཞུགས་ཐེབས་མེད་བཟོས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༠ ལོ​ོའི ི་ཟླ་ ༩ ནང་དུ་ཇཱར་མ་ནཱི་དང། ཨི་ཊ་ལཱི། ཉོི་ཧིོང་བཅོས་རྒྱལོ་

ཁབ་གསུམ་གྱི​ིས་ཤེག ོ ་ཁག་གསུམ་གྱི​ི་ཆེིངས་ཡོིག་ (Tripartite Pact) བཞིག་སྟེ​ེ། ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ི་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི་ི སྟེོབས་ཤུགས་ཀྱི​ི་བདག་ དབང་རྩོད་ལོེན་བྱེད་ཤུ གས་ཆེ​ེ་རུ་བཏང། ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་རྒྱབ་སྐྱིོར་

བྱེད་མཁན་རྣམས་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་ཆེ​ེན་པོར་ཁྱབ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༠ ལོ​ོའི ི་ ལོ​ོ་མཇུག་ཏུ་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་སྟེོབས་ཤུགས་ཀྱི​ི་རྩེ་མོར་སོན་ཡོ​ོད།

སྐབས་དེར་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ིས་ཡུ་རོབ་ཤེ ར་ཕྱིོགས་དབང་དུ་བསྡུ་རྒྱུའི​ི་

ཕུགས་རྒྱང་རིང་པོའི ི་དམིགས་ཡུལོ་བསྒྲུབས། ཁོས་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་མི་མང་

ལོ་ཟས་རིགས་མཁོ་སྤྲོ​ོད་དང་སྡོ​ོད་གནས་སྐྲུན་རྒྱུའི​ི་འིགན་བློངས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༡ ཟླ་ ༦ པར་ཁོས་ཨུ་རུ་སུ་ལོ་དཔུང་འིཇུག་བྱས། ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་ནོར་ འིཁྲུལོ་དེའི​ི་དབང་གིས་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་ནུབ་ཕྱིོགས་སུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་གནམ་

གྲུས་འིབར་རྫོས་འིཕངས། ཤེར་ཕྱིོགས་སུ་སྟེོབས་ཆེ​ེན་ཨུ་རུ་སུའི​ི་དམག་ པར་རིས། ༩་༦ རྒྱ་གར་གྱི​ི་གསར་ཁང་ནས་ཇཱར་མ་ནཱི་ དཔུང་གིས་རྒོ​ོལོ་འིཛི​ིང་བྱས། སིཊཱ་ལོིན་གྷ་རཱཌོ་ (Stalingrad) རུ་ཨུ་རུ་

ཡོིས་གྱི​ི་གནས་ཚུལོ་རྟོགས་པ།

སུའི​ི་དམར་དམག་གིས་ཇཱར་མ་ནཱི་ལོ་ངོ་ཚོ་དགོས་པའི​ི་ཕམ་ཉོེས་ཆེ​ེན་པོ་བཏང། དེའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ཨུ་རུ་སུའི​ི་དམར་དམག་གིས་ཇཱར་ མ་ནཱི་ཡོི་དམག་མི་ཕྱི​ིར་འིཐེ​ེན་བྱེད་མཁན་ཚོ​ོ་སྦར་ལོིན་ (Berlin) གྱི​ི་ལྟེ་དབུས་སུ་མ་སླེབས་བར་རྗེ​ེས་འིདེད་བཏང་ཞི​ིང། དུས་

རབས་ཕྱིེད་ཀའི​ི་རིང་ལོ་ཨུ་རུ་སུས་ཤེ ར་ཡུ་རོབ་ཧྲི​ིལོ་པོར་དབང་སྒྱུར་བྱས།

དུས་མཚུངས་སུ་ཨ་རིས་དམག་འིཁྲུག་ལོ་ཞུགས་རྒྱུར་ཐེ​ེ་ཚོ​ོམ་བྱས། ཁོ་ཚོ​ོ་འིཛིམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་དང་པོས་བཟོས་པའི​ི་

དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་དཀའི་ངལོ་མཐེའི་དག་ལོ་སླར་ཡོང་གདོང་ལོེན་བྱེད་འིདོད་མེད། དེ་ལྟར་ཡོང། ཁོ་ཚོ​ོ་དམག་འིཁྲུག་ལོས་དུས་ ཡུན་རིང་པོར་གཡོ​ོལོ་མ་ཐུབ། ཉོི་ཧིོང་གིས་ཤེ ར་ཕྱིོགས་སུ་སྟེོབས་ཤུ གས་རྒྱ་བསྐྱིེད་དེ། ཕ་རཱན་སིའི​ི་དབང་སྒྱུར་འིོག་གི་ཨེ་ཤེི་ཡོ་

ལྷོ་ཁུལོ་གྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཐེའིེ་ལོེནྜ་སོགས་བཙན་བཟུང་བྱས། ཞི​ི་བདེ་རྒྱ་མཚོ​ོའི​ི་མངའི་ཁུལོ་གྱི​ི་ཨ་རིའི​ི་མཚོ​ོ་དམག་རྟེན་གཞི​ི་ཁག་ལོ་ ཚུར་རྒོ​ོལོ་བྱེད་པའི​ི་འིཆེར་གཞི​ི་བཏིང། ཉོི་ཧིོང་གིས་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ལོ་རྒྱབ་སྐྱིོར་བྱས་ཏེ་ཨ་རིའི​ི་མཚོ​ོ་དམག་རྟེན་གཞི​ི་པལོ་ཧིར་བོར་

(Pearl Harbour) ལོ་འིབར་མདེལོ་གཡུགས་པ་བཅོས་ལོ་བརྟེན་ནས་ཨ་རི་འིཛིམ་གླི​ིང་དམག་ཆེ​ེན་གཉོིས་པའི​ི་ནང་དུ་དངོས་སུ་

ཞུགས་དགོས་བྱུང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༥ ལོ​ོའི ི་ཟླ་ ༥ ནང་དུ་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་ཕམ་ཉོེས་བྱུང་བ་དང། ཨ་རིས་ཉོི་ཧིོང་གི་ཧི​ི་རོ་ཤེ་ི མར་རྡུལོ་ཕྲན་ མཚོ​ོན་ཆེ་གཡུགས་ནས་དམག་ཆེ​ེན་གཉོིས་པ་མཇུག་བསྒྲི​ིལོ།

107

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ནཱ་ཛི​ིའི་འཇིག་རྟེན་ལྟ་ཚུལ།

ནཱ་ཛི​ིའི་ི ལྟ་བ་ནི་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ི་འིཇཱིག་རྟེན་ལྟ་ཚུལོ་དང་ངོ་བོ་དབྱེར་མེད་ཡོིན་ཞི​ིང། ལྟ་ཚུལོ་འིདིའི​ི་དབང་དུ་བྱས་ན། མིའི​ི་རིགས་

འིདྲ་མཉོམ་མིན་པར་རིགས་རུས་ལོ་མཐེོ་དམན་ཡོ​ོད། སྐྲ་སེར་ཞི​ིང་མིག་སྔོ​ོན་པོ་ཅོན་གྱི​ི་ཇཱར་མ་ནཱི་བྱང་མའི​ི་ཨརྱན་གྱི​ི་རིགས་མཐེོ་

རིམ་ཡོིན་པ་དང། འིཇཱིའུ་རིགས་ནི་རིགས་དམན་པ་དང་རིགས་རྒྱུད་ལོ་རྒོ​ོལོ་མཁན་དགྲ་བོ་ཨརྱན་རིགས་ལོ་དགྲ་རུ་ལྟ་མཁན་

ཡོིན་པར་བཤེད། མི་རིགས་གཞིན་རྣམས་ཕྱི​ིའི​ི་རྣམ་པ་ལོ་བརྟེན་ནས་གྲལོ་རིམ་དབྱེ་བ་ཕྱིེ་ཡོ​ོད།

ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ི་ལྟ་བའི​ི་ཆེ་གཞིན་ཞི​ིག་ནི་ཡུལོ་བབ་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་ལྟ་བ་ (Geopolitical Concept) འིཚོ​ོ་གནས་ཀྱི​ི་ཁོར་ཡུག་

(Lebensraum) དང་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཡོ​ོད། ཁོའི ི་འིདོད་ཚུལོ་ལོ་མེས་རྒྱལོ་གྱི​ི་ས་ཁུལོ་རྒྱ་སྐྱིེད་ཐུབ་པ་དང། དངོས་པོའི ི་ཐེོན་ཁུངས་དང་

སྟེོབས་ཤུ གས་གོང་འིཕེལོ་གཏོང་བར་ས་ཆེ་གསར་པ་དབང་དུ་བསྡུ་དགོས། ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ིས་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་རྒྱལོ་མཚོམས་ཤེ ར་ ཕྱིོགས་སུ་རྒྱ་བསྐྱིེད་ནས་ཇཱར་མན་རིགས་ཐེམས་ཅོད་ས་ཆེ་གཅོིག་ལོ་འིདུ་བའི​ི་དམིགས་ཡུལོ་བཅོངས་ཡོ​ོད། པོ་ལོེནྜ་ཚོ​ོད་ལྟ་བྱ་

ཡུལོ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར།

རི​ིགས་རུས་ཀྱི​ི་རྒྱལ་ཁབ་གསརི་འཛུགས།

ནཱ་ཛི​ི་ཡོིས་སྲི​ིད་དབང་བཟུང་རྗེ​ེས། ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ིས་དེ་མ་ཐེག་ཁོ་རང་གི་ཕུགས་བསམ་མངོན་འིགྱུར་བྱེད་འིགོ་བཙུགས། དེ་

ནི་རྒྱ་སྐྱིེད་བྱུང་བའི​ི་ཇཱར་མན་བཙན་རྒྱལོ་གྱི​ི་ནང་ནས་མཁོ་མེད་ཀྱི​ི་ (Undesirable) མི་ཚོང་མ་རྩ་མེད་དུ་བཏང་སྟེ​ེ། ཇཱར་མན་མི་

རིགས་ཁོ་ནའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཤེ ིག་གསར་འིཛུགས་བྱ་རྒྱུ་དེ་རེད། ནཱ་ཛི​ིའི​ི་འིདོད་པ་ནི་བྱང་ཨ་རིའི​ི་ཨརྱན་ (Nordic Aryans) མི་

རིགས་ཁོ་ནས་གྲུབ་པའི​ི་བདེ་ཐེང་ཅོན་གྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཤེ ིག་སྐྲུན་རྒྱུ་དེ་རེད། ཨརྱན་རིགས་འིདོད་པའི​ི་ཡུལོ་དུ་བརྩིས་ཏེ་དེ་འིཕེལོ་ རྒྱས་དང་སྐྱིེ་འིཕེལོ་གྱི​ི་རིན་ཐེང་ལྡན་པ་དང། མི་རིགས་གཞིན་མཁོ་མེད་དུ་བརྩིས་ཏེ་ཁ་གཏད་བཅོག་པ་རེད།

ནཱ་ཛི​ི་ཡོི་མི་འིདོད་པའི​ི་ཤེོག་ཁག་འིཇཱིའུ་རིགས་གཅོིག་པུ་མ་ཡོིན་པར་ད་དུང་ཤེོག་ཁག་མང་པོ་ཡོ​ོད་དེ། ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་ནཱ་ ཛི​ིའི​ི་ནང་དུ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེད་མཁན་རྒྱལོ་ཁམས་

པ་ (Gypsy) དང་མི་ རིག ས་ནག་པོ་ མང་པོ་ ཞི​ིག ་

མི་ རིག ས་དམན་པ་ཡོིན ་པ་དང། ཁོ་ ཚོ​ོས ་ཨརྱན་ མི་རིགས་ཀྱི​ི་ལུས་ཁམས་གཙང་མ་ལོ་གནོད་འིཚོེ་

གཏོང ་གི་ ཡོ​ོད ་པར་ཡོིད ་ཆེ​ེས ་བྱས་ཏེ། ཁོ་ ཚོ​ོར ་ པར་རིས། ༩་༧ རྒྱལོ་ཁམས་པ་ཁག་རུ་སྒྲི​ིག་ནས་དམག་མིས་འིཁྲོིད་བཞི​ིན་པ།

108

གནོད་འིཚོེ་ཚོད་མེད་བཏང་བ་རེད། ཐེ་ན་ཨུ་རུ་སུ་

དང་པོ་ལོེནྜ་ཡོི་མི་རིགས་ཀྱིང་དམན་པར་བརྩིས།

ནཱ་ཛི​ི་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་འིོག་ཏུ་འིཇཱིའུ་མི་རིགས་ལོ་

ས་ཁམས་རིག་པ།

དཀའི་སྡུག་ཆེ​ེ་ཤེོས་ཕོག་ཡོ​ོད། ནཱ་ཛི​ི་ཡོིས་འིཇཱིའུ་མི་རིགས་ལོ་བཅོངས་པའི​ི་སྡོང་སེམས་ལོ་ཡོེ་ཤུ ་ཆེོས་ལུགས་ཀྱི​ིས་མི་རིགས་ དེར་བཅོངས་པའི​ི་ཞིེ་སྡོང་གི་སྔོ​ོན་འིགྲོའི ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་ཞི​ིག་ཡོ​ོད།

ཡོི་ཤུའི​ི་རྗེ​ེས་འིཇུག་པ་ཚོ​ོས་འིཇཱིའུ་མི་རིགས་ནི་སྟེོན་པ་ཡོེ་

ཤུ་དགྲོང་མཁན་དང་བུ་ལོ​ོན་སྤྲོ​ོད་མི་ཐུབ་མཁན་ཡོིན་པ་ལྟ་

བུའི​ི་ལྟ་ཚུལོ་ཞི​ིག་བཟུང་ཡོ​ོད། དུས་རབས་བར་མའི​ི་བར་དུ་

འིཇཱིའུ་མི་རིགས་ལོ་ས་ཞི​ིང་བདག་དབང་མེད། ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་འིཚོ​ོ་

རྟེན་གཙོ་བོ་ཚོ​ོང་ལོས་དང་དངུལོ་བུན་གཡོར་ལོས་རིགས་ པར་རིས། ༩་༨ འིཇཱིའུ་རྣམས་གསོད་རར་དབོར་འིདྲེན་འིཁོར་ལོ​ོ།

རེད། ཁོ་ཚོ​ོ་འིཇཱིའུ་མི་སྡོེའི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་འིབོད་པའི​ི་ས་མཚོམས་

(Ghetto) ཐེ་དད་པའི​ི་ ས་ཁུལོ་དུ་གནས་སྡོ​ོད ་བྱེད ་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད །

ཁོ་ཚོ​ོར་དུས་ནས་དུས་སུ་གོ་སྒྲི​ིག་བྱས་པའི​ི་དྲག་སྤྱིོད་ཀྱི​ིས་མནར་གཅོ​ོད་གཏོང་ཞི​ིང། ཁོ་ཚོ​ོ་ས་ཞི​ིང་ནས་ཕྱི​ིར་འིབུད་བྱེད། འིོན་ཀྱིང། ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ིས་འིཇཱིའུ་མི་རིགས་ལོ་བཅོངས་པའི​ི་སྡོང་སེམས་ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩར་ཚོན་རིག་རྗེ​ེས་མཐུན་པའི​ི་རྣམ་གཞིག་ལོ་

(Pseudoscientific) ཡོ​ོད། འིཇཱིའུ་རྣམས་རིགས་རྒྱུད་གཞིན་དུ་བསྒྱུར་བ་ནི་དཀའི་ངལོ་སེལོ་ཐེབས་ཤེ ིག་མིན་པར་འིདོད། ཁོ་ཚོ​ོ་

ཡོ​ོངས་སུ་རྩ་མེད་དུ་བཏང་ན་ད་གཟོད་དཀའི་ངལོ་སེལོ་ཐུབ་པར་བསམས་ཏེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༩ ནས་ ༡༩༤༥ བར་དུ་ཁོ་ཚོ​ོ་ས་

ཁུལོ་ངེས་ཅོན་ཞི​ིག་ཏུ་བསྡུ་རུབ་བྱས་ཏེ་མཐེར་པོ་ལོེནྜའི​ི་དུག་རླངས་ཁང་དུ་དམར་གསོད་བཏང་བ་རེད།

ཕུལ་བྱུང་གི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས།

དམག་འིཁྲུག་གི་གྲིབ་གཟུགས་འིོག་ཏུ་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་མི་གསོད་ཁྲོག་

སྦྱོ​ོར་དང་མི་རིགས་སྡོེབ་གསོད་ཀྱི​ི་ཕུགས་བསམ་མངོན་འིགྱུར་གྱི​ི་གོམས་སྟེབས་

ཇཱེ་མགྱིོགས་སུ་བཏང། མི་རིགས་སྡོེབ་གསོད་དང་དམག་འིཁྲུག་གཉོིས་ལྕགས་ སྒོ​ོར་གཅོིག་གི་ངོས་གཉོིས་ལྟ་བུར་གྱུར། བཙན་བཟུང་བྱས་པའི​ི་པོ་ལོེནྜ་ཡོི་ས་ཁུལོ་

ཁག་བགོ་བཤེའི་བརྒྱབ་པ་དང། པོ་ལོེནྜ་ནུབ་བྱང་གི་ས་ཁུལོ་མང་ཆེ​ེ་བ་ཇཱར་མ་ནཱིར་

ཟླ་སྒྲི​ིལོ་བཏང། པོ་ལོེནྜ་མི་རིགས་ཀྱི​ིས་སོ་སོའི ི་ཁྱིམ་གཞི​ིས་དང་རྒྱུ་ནོར་བཞིག་ནས་

ཡུ་རོབ་ནས་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཇཱར་མ་ནཱི་མི་རིགས་ཀྱི​ིས་བཙན་བཟུང་བྱས། དེ་ནས་པོ་ལོེནྜ་ ཡོི་མི་རྣམས་སྤྱི​ི་ཁྱབ་སྲི​ིད་གཞུང་ཟེར་བའི​ི་ས་ཁུལོ་གཞིན་ཞི​ིག་ཏུ་ཕྱུགས་ཟོག་ལྟར་ གསོས། དེ་ནི་བཙན་རྒྱལོ་ལོ་མི་འིདོད་པ་ཐེམས་ཅོད་ཀྱི​ི་འིགྲོ་ཡུལོ་ཡོིན།

པོ་ལོེནྜ་ཡོི་བྱིས་པ་ཚོ​ོ་ཨ་མའི​ི་ལོག་ནས་བཙན་གྱི​ིས་འིཕྲོག་སྟེ​ེ་རིགས་རྒྱུད་ཆེ​ེད་

པར་རིས། ༩་༩ ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ིས་དགའི་མོས་བྱེད་ སའི​ི་ཕྲུ་གུ།

109

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

མཁས་པ་ཚོ​ོས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཏེ་གལོ་སྲི​ིད་ཁོ་ཚོ​ོ་ཨཱརྱན་མི་རིགས་དང་འིདྲ་ན་ཇཱར་མ་ནཱིའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་དུ་གསོ། མི་འིདྲ་ན་དྭ་

ཕྲུག་ཁང་དུ་བཞིག་སྟེ​ེ་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་གསོད། སྤྱི​ི་ཁྱབ་སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་འིཇཱིའུ་མི་མང་གི་སྡོ​ོད་ཁུལོ་ཆེ​ེ་ཤེོས་དང་དུག་རླངས་ཀྱི​ི་ཁང་མིག་ བཅོས་ཡོ​ོད་པས། དེ་ནི་འིཇཱིའུ་མི་རིགས་དམར་གསོད་བྱ་ཡུལོ་ཞི​ིག་ཏུ་གྱུར། ནཱ་ཛི​ིའི་ཇརི་མ་ནཱི་ཡི་གཞིོན་ནུ།

ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ིས་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་གཞིོན་སྐྱིེས་ཚོ​ོར་དོ་སྣོང་ཆེ​ེན་པོ་བྱས་པ་དང། ཁོང་གིས་བྱིས་པ་ཚོ​ོར་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་ལྟ་བ་ཁོ་ན་སློབ་

སྦྱོ​ོང་སྤྲོད་ན་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་བརྟན་པོ་ཞི​ིག་འིཛུགས་ཐུབ་པ་དང། སློབ་གྲྭའི​ི་ཕྱི​ི་ནང་གཉོིས་ཀའི​ི་བྱིས་པ་ཚོ​ོར་སྟེངས་འིཛི​ིན་བྱེད་ དགོས་པར་འིདོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ན་ཛི​ིའི​ི་སྲི​ིད་དབང་འིོག་གི་སློབ་གྲྭ་ཚོང་མའི​ི་ནང་དུ་ཅོི་བྱུང་བ་རེད་དམ་ཞིེ་ན། སློབ་གྲྭ་ཚོང་མ་ནང་

ནས་འིཇཱིའུ་མི་རིགས་དང་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཆེ་ནས་ཡོིད་ཆེ​ེས་བྱེད་མི་ཐུབ་པའི​ི་དགེ་རྒོན་ཚོང་མ་གནས་དབྱུང་བཏང་ནས་གཙང་བཟོ་

དང་དག་ཐེ​ེར་བྱས་ཤེིང། ཇཱར་མ་ནཱི་དང་འིཇཱིའུ་མི་རིགས་གཉོིས་མཉོམ་དུ་སྡོ​ོད་མི་ཆེོག་པ་དང། མཉོམ་དུ་རྩེད་མོ་རྩེ་མི་ཆེོག་པར་

སོ་སོར་ཕྱིེ་བ་མ་ཟད། རྗེ​ེས་སུ་འིཇཱིའུ་རིགས་དང་དབང་པོ་སྐྱིོན་ཅོན། རྒྱལོ་ཁམས་ཀྱི​ི་ཕྲུ་གུ་མཁོ་མེད་ཚོང་མ་སློབ་གྲྭ་ནས་ཕྱི​ིར་ ཕུད་བཏང་སྟེ​ེ། མཐེར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༠ ལོ​ོར་དུག་རླངས་ཁང་དུ་དམར་གསོད་བཏང། ནཱ་ཛི​ིའི་ཨི་མའི་ལས་འགན།

ནཱ་ཛི​ི་ཇཱར་མན་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་ཕྲུ་གུ་ཚོ​ོར་བུད་མེད་དང་སྐྱིེས་པ་རྩ་བ་ནས་མི་འིདྲ་བ་རེད་ཅོེས་ཡོང་ཡོང་སློབ་གསོ་བརྒྱབ་པ་

དང། སྐྱིེས་པ་དང་བུད་མེད་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་འིཐེབ་རྩོད་དེ་མང་གཙོའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ཀྱི​ི་ཆེ་ཤེས་ཤེིག་རེད། དེ་ནོར་འིཁྲུལོ་ཞི​ིག་

རེད། དེས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གཏོར་བཤེིག་གཏོང་གི་རེད། སྐྱིེས་པ་ཕོ་ལོ་དྲག་ཤུགས་དང་ཕོ་ཉོམས་དོད་པོ། སེམས་པ་མཁྲོེགས་པོ་ལྡན་

དགོས་པའི​ི་སློབ་གསོ་གཏོང་བ་དང་དུས་མཚུངས་བུད་མེད་ཚོ​ོ་ངེས་པར་དུ་ཨ་མ་ཡོག་པོ་བྱས་ཏེ་ཨརྱན་གྱི​ི་རིགས་རྒྱུད་གཙང་

མའི​ི་བྱིས་པ་སྐྱིེས་སྤེ​ེལོ་བྱེད་དགོས་ཞིེས་བཤེད། བུད་མེད་ཚོ​ོར་འིཇཱིའུ་མི་རིགས་དང་འིབྲེ​ེལོ་བ་མ་བྱས་པར་རིགས་རྒྱུད་གཙང་

མ་ཉོར་བ་དང། ཁྱིམ་སྐྱིོང་བ། ཕྲུ་གུ་ཚོ​ོར་ནཱ་ཛི​ི་ཡོི་རིན་ཐེང་སློབ་གསོ་སྤྲོ​ོད་དགོས་པ་མ་ཟད། ད་དུང་ཁོ་ཚོ​ོ་ཨརྱན་གྱི​ི་རིག་གཞུང་ དང་རིགས་རྒྱུད་རྒྱུད་འིཛི​ིན་བྱེད་མཁན་ཡོ​ོང་བ་བྱེད་དགོས་པའི​ི་འིགན་ཡོ​ོད་རབས་བཤེད་ཡོ​ོད། དྲི​ིལ་བསྒྲགས་ཀྱི​ི་སྒྱུ་རྩིལ།

ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་སྐད་ཡོིག་དང་འིཕྲིན་ལོམ་སོགས་གཟབ་ནན་གྱི​ིས་བཀོལོ་སྤྱིོད་བྱས་ཡོ​ོད་ཅོིང། ཁོ་ཚོ​ོས་གསར་

གཏོད་བྱས་པའི​ི་ཐེ་སྙོད་དེ་ཚོ​ོ་ལོག་ལོེན་དུ་འིགེལོ་སྐབས་བསླུ་བྲེིད་ཡོིན་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད། ད་དུང་འིཇཱིགས་སུ་རུང་བའིང་ཡོིན་

ཏེ། ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་གཞུང་འིབྲེ​ེལོ་ཡོིག་ཆེའི​ི་ནང་དུ་ "གསོད་"དང་ "མི་གསོད་ཁྲོག་སྦྱོ​ོར་" ལོ་སོགས་པའི​ི་ཐེ་སྙོད་གཏན་

ནས་བཀོལོ་སྤྱིོད་མ་བྱས་པར། མི་གསོད་ཁྲོག་སྦྱོ​ོར་ལོ་ "དམིགས་བསལོ་ལྟ་སྐྱིོང་" དང་ "མཐེའི་མཇུག་གི་ཐེབས་ལོམ།" "བདེ་

110

ས་ཁམས་རིག་པ།

འིཇཱགས་གསོ་ཐེབས་" "འིདེམས་སྒྲུག་" "གཉོན་དུག་གཙང་སེལོ་" "གནས་སྤེོ་" སོགས་བེད་སྤྱིོད་བྱས་ཡོ​ོད། ཐེ་སྙོད་དེ་ཚོ​ོ་ནི་མི་

རྣམས་དུག་རླངས་ཁང་དུ་སྐྱིེལོ་དགོས་པའི​ི་དོན་རེད། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་དུག་རླངས་ཁང་ཟེར་བ་ཅོི་ཡོིན་ཤེས ེ ་སམ། དེ་དག་ལོ་དུག་རླངས་ ཁང་ཞིེས་མིང་བཏགས་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་ནི་ཁྲུས་ཁང་དང་འིདྲ་བར་ཁྲུས་གཞིོང་རྫུན་མ་ཞི​ིག་བླུགས་པ་ལྟར་རེད།

ནཱ་ཛི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་གསར་འིགྱུར་བརྒྱུད་ལོམ་ཁག་གཟབ་ནན་གྱི​ིས་བཀོལོ་སྤྱིོད་བྱས་ཏེ་སྲི​ིད་དབང་འིཛི​ིན་པར་རྒྱབ་སྐྱིོར་

ཐེོབ་པ་དང། ཁོ་པ་ཚོ​ོའི​ི་འིཇཱིག་རྟེན་ལྟ་ཚུལོ་ཁྱབ་སྤེ​ེལོ་གཏོང་ཐེབས་བྱས། ནཱ་ཛི​ི་ཡོི་ལྟ་བ་རྣམས་པར་རིས་དང། གླིོག་བརྙིན། རླུང་

འིཕྲིན། བརྡོ་ཁྱབ། འིབོད་ཚོིག་དང་འིགྲེམ་ཡོིག་གི་ལོམ་ནས་ཁྱབ་སྤེ​ེལོ་བྱས་ཡོ​ོད། འགྲིོ་བ་མིརི་བརྩིམས་པའི་ནག་ཉིེས།

མང་ཚོ​ོགས་དཀྱུས་མ་ཚོ​ོས་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་རིང་ལུགས་ལོ་ལྟ་ཚུལོ་གང་བཟུང་ཡོ​ོད་དམ།

ཁོ་ཚོ​ོ་མང་པོ་ཞི​ིག་གིས་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་ལྟ་བ་དང་མཐུན་པའི​ི་འིཇཱིག་རྟེན་ལྟ་ཚུལོ་བཟུང་ཞི​ིང།

ཁོ་ ཚོ​ོས ་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་ སྐད་འིགྲོས ་དང་མཐུན་པར་བསམ་ཚུལོ་བརྗེོད ་ཀྱི​ི་ ཡོ​ོད ། ཁོ་ ཚོ​ོར ་ འིཇཱིའུ་རིགས་ལྟ་བུའི​ི་མི་ཞི​ིག་ཕྲད་ན་ཞིེ་སྡོང་དང་ཁོང་ཁྲོ​ོ་དྲག་པོ་སྐྱིེས་ལོ། ཁོ་ཚོ​ོས་

འིཇཱིའུའི​ི་ཁང་པར་རྟགས་རྒྱག་པ་དང་ཁྱིམ་མཚོེས་དོགས་གཞི​ི་ཅོན་རིགས་ཁྲོིམས་

ལོ་གཏུག་གི་ཡོ​ོད་པ་དང། ནཱ་ཛི​ིའི​ི་རིང་ལུགས་ཀྱི​ིས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གོང་འིཕེལོ་དང་སྤྱི​ི་

ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་བདེ་ཐེབས་གོང་མཐེོར་གཏོང་གི་ཡོ​ོད་པར་ཡོིད་ཆེ​ེས་གཙང་མ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

འིོན་ཀྱིང། ཇཱར་མན་ཚོང་མ་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་རྗེ​ེས་འིཇུག་པ་མིན་པས། ཁོ་ཚོ​ོས་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སྲི​ིད་ པར་རིས། ༩་༡༠ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༣ ལོ​ོར་ཝར་སོ་

གཞུང་ལོ་གནོན་ཤུགས་སྤྲོད་པ་སྲིོག་ལོ་མ་འིཛིེམས་པར་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། ཇཱར་མན་ཕལོ་མོ་ཆེ​ེ་ཡོིས་ཅོི་ཡོང་མི་སྨྲ་བར་སྣོང་མེད་དུ་བསྡོད་པ་རེད། ཁོ་ཚོ​ོས་ཉོེན་

བཙོན་ཁང་གི་མི་མང་གིས་ཡོིག་ཆེ་བསྡུ་རུབ་ བྱས་པའི​ི་ལྕགས་ཀྲིན་གྱི​ི་པར།

ཁ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ལོས་འིགུལོ་མི་རྩོམ་པ་དང། བསམ་ཚུལོ་མི་བཤེད་པ། ངོ་རྒོ​ོལོ་མི་བྱེད་པར་གཞིན་ལོ་བལྟས་ཏེ་བསྡོད་པ་རེད། འཇིའུ་མི་རི​ིགས་སྡོེབ་གསོད་ཆེན་མོའ་ི སྐོ​ོརི་གྱི​ི་ཤེས་བྱ།

ཇཱར་མ་ནཱི་ལོ་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་ཁ་ལོ​ོ་བསྒྱུར་བའི​ི་ལོ​ོ་ངོ་དེ་དག་རིང་ལོ། ཇཱར་མ་ནཱི་ནཱ་ཛི​ི་ཡོི་བྱ་སྤྱིོད་སྐོར་ཕྱི​ི་ལོ་ཁྱབ་ཡོ​ོད་

ཀྱིང། ཇཱར་མ་ནཱི་ལོ་ཕམ་ཉོེས་བྱུང་ནས་དམག་འིཁྲུག་མཇུག་བསྒྲི​ིལོ་རྗེ​ེས། གཞི​ི་ནས་འིཇཱིགས་སུ་རུང་བའི​ི་དོན་རྐྱེ​ེན་དེ་ཚོ​ོ་འིཛིམ་ གླི​ིང་སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ིས་རྟོགས་ཡོ​ོད། ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་རང་ཉོིད་ནི་ཕམ་ཉོེས་ལོས་སླར་གསོ་བྱེད་བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ཡོིན་པའི​ི་

གནས་སྟེངས་ལོ་སེམས་ཁུར་བྱེད་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐབས་སུ། འིཇཱིའུ་མི་རིགས་ཀྱི​ིས་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་དམར་གསོད་ལོས་འིགུལོ་ཁྲོ​ོད་ཁོ་ཚོ​ོས་

མྱོངས་པའི​ི་སྡུག་བསྔོལོ་དང་གདུག་རྩུབ་རྣམས་འིཛིམ་གླི​ིང་གིས་དྲན་དགོས་པའི​ི་རེ་བ་བྱེད་ཀྱི​ིན་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་དེ་ལོ་འིཇཱིའུ་མི་

111

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

རིགས་སྡོེབ་སྲིེག་བྱས་པ་ (Holocaust) ཞིེས་འིབོད། དམག་འིཁྲུག་གི་ཚོ་རླབས་འིཕྱུར་བཞི​ིན་པའི​ི་སྐབས་སུ་བཙོན་པ་གསོག་ སྒོར་དུ་སྡོ​ོད་མཁན་ཞི​ིག་གིས་མི་གཞིན་ཞི​ིག་ལོ། ང་དམག་འིཁྲུག་གི་ཁྲོ​ོད་ནས་ཆུ་ཚོ​ོད་ཕྱིེད་ཀ་འིཕར་མ་འིཚོ​ོ་འིདོད་ཅོེས་བཤེད་

ཡོ​ོད། ཁོས་བཤེད་པའི​ི་སྐད་ཆེའི​ི་དོན་ནི་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་ནང་དུ་གང་བྱུང་བ་རྣམས་ངས་འིཛིམ་གླི​ིང་ལོ་ཤེོད་འིདོད་ཅོེས་པའི​ི་

དོན་ཡོིན་ཞི​ིང། དེ་ནི་ཡོིག་ཆེ་དང་དཔང་པོ་འིཇཱོག་པའི​ི་ཞུམ་མེད་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་རེད། སྡོེབ་གསོད་ཁང་དང་བཙོན་སྒོར་དུ་ཚུད་པའི​ི་ མི་མང་པོས་རང་གི་སྒོ​ོ་གསུམ་གྱི​ི་སྤྱིོད་ཡུལོ་དུ་གྱུར་པའི​ི་གནས་ཚུལོ་རྣམས་ཉོིན་ཐེོ་དང། ཡོིག་ཚོགས་སུ་ཉོར་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ཕྱིོགས་

གཞིན་དེར་དམག་འིཁྲུག་ལོ་ཕམ་ཉོེས་བྱུང་དུས། ནཱ་ཛི​ིའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་ལོས་ཁུངས་ནང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཡོིག་ཆེར་ས་སྣུམ་བཤེོས་ ནས་ནག་ཉོེས་ཀྱི​ི་དཔང་རྟགས་ཡོ​ོད་ཚོད་རྩ་མེད་བཟོས་པ་རེད།

ལོ​ོ་རྒྱུས་དང་དྲན་རྟེན་དངོས་པོ་དེ་དེང་སང་འིཛིམ་གླི​ིང་ཡུལོ་གྲུ་མང་པོའི ི་ནང་དུ་དྲན་ཐེོ་དང། རྟོག་སྒྲུང། དངོས་བྱུང་གླིོག་བརྙིན།

སྙོན་ངག སྙོན་རྩོམ་དྲན་རྟེན་ཁང། འིགྲེམས་སྟེོན་ཁང་བཅོས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་གནས་མུས་རེད། དྲན་ཐེོ་དེ་ཚོ​ོ་ནི་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱེད་མཁན་ཚོ​ོར་

གཟེངས་བསྟེོད་ཅོིག་དང། མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་བྱེད་མཁན་ཚོ​ོར་ངོ་ཚོའི​ི་དྲན་སྐུལོ་ཞི​ིག ཁུ་སིམ་མེར་བལྟས་ཏེ་སྡོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོར་ཚོ​ོར་ ཉོེན་བརྡོ་ཞི​ིག་ལོས་མ་འིདས་སོ།། སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་མདོརི་བསྡུས་རིེ་བྲི​ིས།

༡། ཝེ་མར་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་དཀའི་ངལོ་གང་ཕྲད་ཡོ​ོད་དམ།

༢། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ནས་ ༣༡ བར་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོིས་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་རིང་ལུགས་དར་ཁྱབ་བྱུང་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གང་ཡོིན་ནམ། ༣། ནཱ་ཛི​ི་ཡོི་རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོའི ི་ཁྱད་ཆེོས་གང་ཡོིན་ནམ། ༤། ནཱ་ཛི​ིའི​ི་དྲིལོ་བསྒྲིགས་བྱེད་སྟེངས་ཇཱི་ལྟར་ཡོིན་ནམ།

༥། ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཕ་རཱན་སིའི་ི གསར་བརྗེ​ེའི་ི སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གཉོིས་ཀྱི​ི་བུད་མེད་ལོ་ཁྱད་པར་གང་འིདུག་གམ། ཁ༽ བྱེད་སྒོ།

རང་ཉོིད་ལོ་བསམ་ཚུལོ་གང་ཡོ​ོད་ཤེོད། ༡། གལོ་ཏེ།

རང་ཉོིད་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སློབ་ཕྲུག་ཅོིག་ཡོིན་ན།

ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་སྲི​ིད་དབང་གི་ཁ་གཏད་པ་ཞི​ིག་ཡོིན་ན།

ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་ནཱ་ཛི​ིའི​ི་བཙོན་ར་ནས་གསོན་པོར་ཐེར་པའི​ི་འིཇཱིའུ་མི་རིགས་ཤེིག་ཡོིན་ན།

༢། སློབ་ཚོན་འིདི་བཀློགས་རྗེ​ེས་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཧིེ་ཐེི་ལོར་ལོ་འིཕྲིན་ཡོིག་ཅོིག་བྲེིས།

112

རྒྱ་གརི་གྱི​ི་ལོ་རྒྱུས།

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༡༠། ཨི​ིན་ཇིའི་དབང་ཤུགས་རྒྱ་གརི་དུ་སློེབས་ཚུལ།

༄༅། །དེང་རབས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཤེས ེ ་དགོས་ན། སྐབས་དེའི་ི ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་བྱུང་བ་ཁག་ལོ་སློབ་སྦྱོ​ོང་བྱེད་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཡུ་

རོབ་ཏུ་སྐབས་དེར་བྱུང་བའི​ི་གནས་ཚུལོ་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཤེག ི ་གིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ལོ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་སྐབས་དེའི་ི

ཡུ་རོབ་གྱི​ི་བྱུང་བ་ཁག་གི་སྐོར་ལོ་མདོར་ཙམ་གླིེང་རྒྱུ་ཡོིན། ༡། སློརི་གསོའ་ི དུས་སྐོབས།

ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་རྒྱུས་སུ་དུས་རབས་ ༡༣ ནས་ ༡༦ བར་ལོ་སླར་གསོའི ི་དུས་

སྐབས་ཞིེས་གྲགས་ཤེིང། དུས་སྐབས་དེའི​ི་རིང་ལོ་ཆེོས་ལུགས་ཀྱི​ི་འིགྱུར་བ་དང།

ས་ཁམས་གསར་རྙིེད་སོགས་ཀྱི​ི་རྨང་གཞི​ི་བཏིང་ཡོ​ོད་པ་རེད། སྐབས་དེར་སྒྱུ་

རྩལོ་དང། བཟོ་བཀོད། མཚོན་ཉོིད་རིག་པ་སོགས་ཀྱི​ི་ཐེད་ནས་གྷི་རིག་ (Greek) དང། རོ་ མན་ (Roman) གྱི​ི་ རིག ་གཞུང་བསྐྱིར་གསོ་ བྱུང་ནས་སྤྱི​ི་ ཡོ​ོང ས་ཀྱི​ི་

འིཕེལོ་རྒྱས་ལོ་སྐུལོ་འིདེད་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། དུས་སྐབས་དེ་ལོ་སླར་གསོའི ི་ དུས་སྐབས་ (Period of Rennaissance) ཞིེས་ཀྱིང་གྲགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༥༠ ལོ​ོར་ཇཱ​ཱོ་ཧིན་ནི་གུ་ཊེན་བྷག་ (Johannes Gutenberg) ཞིེས་

པའི​ི་ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་མི་ཞི​ིག་གིས་པར་སྐྲུན་འིཕྲུལོ་ཆེས་གསར་གཏོད་བྱས། གསར་ པར་རིས། ༡༠་༡ ཇཱ​ཱོ་ཧིན་ནི་གུ་ཊེན་བྷག

114

ས་ཁམས་རིག་པ།

གཏོད་དེ་ལོ་བརྟེན་ནས་བསམ་བློ​ོ་དང། ལྟ་ཚུལོ་གསར་པ། ཤེ​ེས་བྱ་གསར་པ་རྣམས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་ཡོ​ོངས་ལོ་ཁྱབ་ཐུབ་པ་ བྱུང་ཡོ​ོད། སྐབས་དེར་ཡོེ་ཤུ ་ཆེོས་ལུགས་ཀྱི​ི་ཆེོས་དཔོན་ཚོ​ོས་ཆེོས་ཀྱི​ི་མིང་ཐེོག་ནས་མི་མང་གི་རྒྱུ་ནོར་འིཕྲོག་བཅོ​ོམ་བྱས། དེར་ ངོ་རྒོ​ོལོ་གྱི​ི་ལོས་འིགུལོ་བྱུང་བ་ལོ་ཆེོས་ལུགས་ལོེགས་བཅོ​ོས་ཀྱི​ི་ལོས་འིགུལོ་ (Religious Reform Movement) ཟེར། ལོས་

འིགུལོ་དེའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་རང་དབང་དང་རྒྱུ་མཚོན་རིང་ལུགས་གལོ་ཆེ​ེན་དུ་གྱུར་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༤༥༣ ལོ​ོར་ཨོ་ཊོ་མན་ཏུར་ཀིའི​ི་དམག་གིས་བྷེ་ཛིན་ཊེན་རྒྱལོ་ཁམས་ (Byzantine Empire) ཀྱི​ི་རྒྱལོ་ས་ཀོན་སི་ཊིན་

ཊི་ནོ་པལོ་ (Constantinople) དབང་དུ་བསྡུས། གྲོང་ཁྱེར་འིདི་བརྒྱུད་ནས་ཨེ་ཤེི་ཡོ་དང་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་ལོམ་གཉོིས་མཐུད་ཡོ​ོད་ ཀྱིང་ཏུར་ཀིའི​ི་དམག་གིས་ཚོ​ོང་ལོམ་དེ་བཀག་པས་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཁག་ཨེ་ཤེི་ཡོར་འིགྲོ་ལོམ་གཞིན་འིཚོ​ོལོ་དགོས་བྱུང།

དེར་བརྟེན་ས་ཁམས་གསར་རྙིེད་ཀྱི​ི་དུས་སྐབས་གསར་པ་ཞི​ིག་འིགོ་ཚུགས་པ་རེད། ༢། བློ​ོ་རི​ིག་གི་གསརི་བརྗོེ།

སླར་གསོའི ི་དུས་སྐབས་ཀྱི​ི་འིགྱུར་བ་ལོ་བརྟེན་ནས་དུས་སྐབས་བར་མ་ནས་ཡུ་རོབ་དེང་རབས་ཀྱི​ི་ཕྱིོགས་སུ་ཁ་ཕྱིོགས་འིགོ་

ཚུགས་ཡོ​ོད། སྐབས་དེར་བློ​ོ་རིག་གི་གསར་བརྗེ​ེའིང་འིགོ་ཚུགས་ནས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་འིདས་ཟིན་པའི​ི་རྨོངས་དད་དང་རྣམ་

གཡོེང་གི་རྒྱ་ལོས་གྲོལོ་ཏེ་འིབྱུང་འིགྱུར་གྱི​ི་ལོམ་སྲིོལོ་དང་རིག་གཞུང་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་འིགོ་བཙུགས་ཡོ​ོད། འིགྱུར་བ་དེ་དག་ལོ་བློ​ོ་

རིག་གི་གསར་བརྗེ​ེ་ཞིེས་གྲགས་ཤེ ིང། འིགྱུར་བ་དེ་ཚོ​ོས་ཡུ་རོབ་ཏུ་ཚོན་རིག་གོང་འིཕེལོ་འིགྲོ་བར་སེམས་ཤུ གས་འིཕར་མ་སྤྲོད་

ཡོ​ོད།

༣། ཆབ་སྲོིད་ཀྱི​ི་གསརི་བརྗོེ།

ཡུ་རོབ་ཏུ་ཐེོག་མར་དེང་རབས་ཀྱི​ི་དུས་རབས་འིགོ་ཚུགས་པ་ནས་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འིགྱུར་བ་མང་པོ་བྱུང། དུས་རབས་བཅོ​ོ་

བརྒྱད་པ་དང་བཅུ་དགུ་པའི​ི་ནང་དུ་བྱུང་བའི​ི་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་བྱུང་བ་སྣོ་ཚོ​ོགས་ལོ་བརྟེན་ནས་དུས་སྐབས་འིདི་ལོ་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་

དུས་རབས་ (Age of Revolutions) ཞིེས་གྲགས། དུས་སྐབས་དེའི​ི་རིང་ལོ་ཨིན་ཡུལོ་དུ་གྲོས་ཚོ​ོགས་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ི་མང་གཙོ་

(Parliamentary Democracy) དར་ཞི​ིང། བཀའི་བློ​ོན་གྱི​ི་ལོམ་ལུགས་ལོ་འིགྱུར་བ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༨༩ ལོ​ོའི ི་ཐེོབ་ཐེང་ཁྲོིམས་

འིཆེར་ (Bill of Rights) གྱི​ིས་རྒྱལོ་པོའི ི་དབང་ཆེར་ཚོད་བཀག་བཟོས་ཤེིང། གྲོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དབང་བསྒྱུར་འིགོ་བཙུགས་པ་རེད། ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་གསར་བརྗེ​ེའི​ི་འིཕེལོ་རིམ་ནང་དུ་ཨ་རིའི​ི་རང་བཙན་དམག་འིཁྲུག་སྐོར་གླིེང་རྒྱུ་གཅོིག་མཚུངས་སུ་གལོ་ཆེ​ེན་པོ་

རེད། ཨ་རི་གསར་རྙིེད་བྱུང་བ་དང་ཡུ་རོབ་རྒྱལོ་ཁབ་ཚོ​ོས་གླི​ིང་ཆེ​ེན་དེར་དོ་སྣོང་བྱེད་འིགོ་བཙུགས། ཡུ་རོབ་བཙན་རྒྱལོ་རིང་

ལུགས་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཚོ​ོས་ཨ་རིའི​ི་ས་ཁུལོ་མི་འིདྲ་བ་ཁག་ལོ་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་ (Colony) གསར་འིཛུགས་བྱས། ཨིན་ཇཱིས་ཨ་ རིའི​ི་ཤེ ར་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་མཚོ​ོ་འིགྲམ་དུ་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་བཅུ་གསུམ་གསར་འིཛུགས་བྱས། ཐེོག་མར་མིང་ཙམ་གྱི​ི་དབང་སྒྱུར་བྱས་

115

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཀྱིང་ཕྱི​ིས་སུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་གྲོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་བཙན་གནོན་དང་ཁྲོལོ་བསྡུའི​ི་ལོམ་ནས་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་དེ་ཚོ​ོར་དབང་བསྒྱུར་བྱས།

ཨ་རིའི་ི མི་མང་གིས་དེ་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས་སྟེབས། ཨིན་ཇཱིས་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་དེ་ཚོ​ོར་དྲག་གནོན་བྱེད་ཆེ​ེད་དམག་འིཁྲུག་བསླངས།

ཨ་རིའི​ི་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་དེ་ཚོ​ོས་འིཇཱོར་ཇཱི་ཝ་ཤེ ིང་ཊོན་ (George Washington) གྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་འིོག་ཏུ་དམག་དཔུང་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་

བྱས་ནས་མཐེར་ཨིན་ཇཱིའི​ི་དཔུང་ཤུ གས་ཕམ་པར་བྱས། དོན་རྐྱེ​ེན་དེར་ཨ་རིའི​ི་རང་བཙན་དམག་འིཁྲུག་ (American War of Independence) ཅོེས་འིབོད། མང་གཙོའི​ི་རྩ་དོན་གཞི​ི་རྩར་བཟུང་ནས་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེ ིག་གཏན་འིབེབས་བྱས་པ་དང། རྒྱལོ་ཁབ་

གསར་པ་དེ་ལོ་ཨ་རི་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ (United States of America) ཅོེས་མིང་བཏགས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༩ ལོ​ོར་ཕ་རཱན་སིའི​ི་མི་མང་གིས་དྲང་བདེན་མིན་ཞི​ིང་དབང་ཚོད་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྒྱལོ་པོའི ི་ལོམ་ལུགས་དང་བྲེན་གཡོ​ོག་

ལོམ་ལུགས་ལོ་གྱིེན་ལོ​ོག་བྱས་ཏེ་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་གསར་འིཛུགས་བྱས་པ་རེད། དེ་ལོ་ཕ་རཱན་སིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེ་ཞིེས་

གྲགས། ཕ་རཱན་སིའི​ི་གསར་བརྗེ​ེས་འིཛིམ་གླི​ིང་ལོ་རང་དབང་དང། འིདྲ་མཉོམ། སྤུན་ཟླའི​ི་འིདུ་ཤེ​ེས་བཅོས་ཀྱི​ི་རིན་ཐེང་གསུམ་

སྤྲོད། འིཛིམ་གླི​ིང་གི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཁྲོ​ོད་དུ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གསར་བརྗེ​ེ་བྱུང་བའི​ི་ནང་ནས་ཨ་རིའི་ི རང་བཙན་དམག་འིཁྲུག་དང་ཕ་རཱན་སིའི་ི གསར་བརྗེ​ེ་གཉོིས་ཧི་ཅོང་གལོ་གནད་ཆེ​ེན་པོ་རེད།

དུས་རབས་ ༡༨ པའི​ི་དུས་མཇུག་ཏུ་ཡུ་རོབ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་དུ་བཟོ་ལོས་གསར་བརྗེ​ེ་དར་འིཕེལོ་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང། རླངས་ཤུ གས་ལོ་

བརྟེན་པའི​ི་བཟོ་ལོས་འིཕྲུལོ་ཆེས་དར་རྒྱས་བྱུང་བ་དང། ཁྱིམ་གཞི​ིས་བཟོ་ལོས་ཀྱི​ི་ཚོབ་ཏུ་བཟོ་གྲྭ་ཆེ​ེན་པོ་འིཛུགས་སྲིོལོ་དར། ལོག་བཟོ་ནས་ལོག་བཟོའི ི་འིཕྲུལོ་ཆེས་དར་སོ་བྱུང་བ་དང། ལྕགས་ལོམ་དང་རླངས་ཤུ གས་སྐྱིེལོ་འིདྲེན་གྱི​ི་ཐེབས་ལོམ་དུ་གྱུར་ ནས་འིཕྲུལོ་ཆེས་ཀྱི​ི་དུས་རབས་འིགོ་ཚུགས་ཤེ ིང། དེ་ལོ་བཟོ་ལོས་གསར་བརྗེ​ེ་ཞིེས་འིབོད། བཟོ་ལོས་གསར་བརྗེ​ེ་ནི་ཨིན་ཇཱི་ནས་

འིགོ་ཚུགགས་ཤེིང། དེ་ནས་ནུབ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་གཞིན་དུ་ཁྱབ་ཡོ​ོད། དུས་སྐབས་དེའི​ི་རིང་ཨིན་ཇཱི་བཟོ་ལོས་དར་ཞི​ིང་རྒྱས་ པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ཏུ་གྱུར་རོ།།

མ་རྩི་རིང་ལུགོས་དར་རྒྱས། Rise of Capitalism

མཚོ​ོ་ལོམ་གསར་རྙིེད་བྱུང་བ་ནས་བཟུང་ཡུ་རོབ་དང་ཨེ་ཤེི་ཡོའི​ི་བར་ལོ་ཚོ​ོང་ལོས་ཀྱི​ི་བརྒྱུད་ལོམ་གསར་པ་ཞི​ིག་བྱུང་བ་རེད།

ཚོ​ོང་པ་མང་པོ་ཞི​ིག་གིས་ཤེ ར་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཁག་ལོ་མཚོ​ོ་ལོམ་བརྒྱུད་ནས་ཚོ​ོང་ལོས་བྱེད་པར་བསྐྱིོད་པ་དང། མི་གཅོིག་

རྐྱེང་པས་ཚོ​ོང་ལོས་སྒྲུབ་མི་ཐུབ་པར་བརྟེན་ཚོ​ོང་པ་མང་པོ་མཉོམ་རུབ་ཀྱི​ིས་ཚོ​ོང་ལོས་གཉོེར་འིགོ་བཙུགས། དེ་ལྟར་ཚོ​ོང་ལོས་སྤྱི​ི་

གཉོེར་ཁང་མང་པོ་བྱུང། ཤེར་ཕྱིོགས་རྒྱལོ་ཁག་ལོ་ཚོ​ོང་ལོས་ལོ་ཁེ་བཟང་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད་ཀྱིང། དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་རྒྱས་ཀྱི​ི་འིགན་

འིཁུར་ཡོང་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་དབང་སྒྱུར་བ་ཚོ​ོས་ཚོ​ོང་ལོས་སྤྱི​ི་གཉོེར་ཁང་དེ་ཚོ​ོར་དམག་དོན་གྱི​ི་སྲུང་སྐྱིོབ་དང་ཚོ​ོང་

ལོས་ཀྱི​ི་ཁེ་དབང་ཡོང་སྤྲོད་ཡོ​ོད། རིམ་བཞི​ིན་ཡུ་རོབ་ཏུ་རྒྱུ་ནོར་གསོག་སྒྲུབ་བྱུང་བ་དང། རྒྱུ་ནོར་དེ་ཚོ​ོ་མ་རྩ་དང་ཚོ​ོང་ལོས་ཀྱི​ི་ རྣམ་པའི​ི་ཐེོག་ནས་བེད་སྤྱིོད་བྱས་ཡོ​ོད། དེ་ལྟར་ཡུ་རོབ་ཏུ་མ་རྩ་རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་ལོམ་ལུགས་བྱུང་བ་རེད།

116

རྒྱ་གརི་ཤརི་ཕྱིོགས་སྤྱི​ི་གཉིེརི་ཁང་གསརི་འཛུགས་བྱས་པ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ས་ཁམས་ཀྱི​ི་ཆེགས་ཚུལོ་ལོ་བརྟེན་ནས་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་སྟེོབས་ཆེ​ེན་རྒྱལོ་ཁབ་རྣམས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མཚོ​ོ་ཁར་སླེབས་པ་དང། པོར་

ཅུ་གྷལོ་དང། ཧིོ་ལོེནྜ། ཕ་རཱན་སི། ཨིན་ཇཱི་སོགས་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཚོང་མ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་རའི​ི་དབང་སྒྱུར་འིགྲན་སྡུར་ནང་

ལོ་ཞུགས། ཨིན་ཇཱི་བ་ཚོ​ོང་དོན་ཆེ​ེད་རྒྱ་གར་དུ་སླེབས་དུས་པོར་ཅུ་གྷལོ་རྒྱ་གར་དུ་གཞི​ིས་ཆེགས་ཟིན་ཡོ​ོད་པས་ཁོ་ཚོ​ོས་འིགོག་

རྒོ​ོལོ་ཤུ གས་ཆེ​ེན་བྱས། ཕྱི​ིས་སུ་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་དབར་ལོ་མཛིའི་མཐུན་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་བྱུང། འིོན་ཀྱིང། རྒྱ་གར་དབང་དུ་བསྡུ་བར་ཨིན་ཇཱི་

བ་ཚོ​ོར་ཕ་རཱན་སི་དང། ཧིོ་ལོེནྜ། ས་གནས་ཀྱི​ི་དབང་འིཛི​ིན་པ་བཅོས་ཀྱི​ིས་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱ་དགོས་བྱུང།

སྐབས་དེར་རྒྱ་གར་ནང་གི་ཚོ​ོང་ལོས་སྒོེར་སྡོ​ོམ་ཆེ​ེད་ཡུ་རོབ་རྒྱལོ་ཁབ་ཁག་དབར་འིགྲན་སྡུར་བྱུང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༦༠༠ ལོ​ོར་

ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་ནང་ལོ་ཚོ​ོང་ལོས་གཉོེར་ཆེ​ེད་ཨིན་ཇཱིའི​ི་རྒྱ་གར་ཤེ ར་མའི​ི་སྤྱི​ི་གཉོེར་ཁང་གསར་འིཛུགས་བྱས། སྤྱི​ི་གཉོེར་ཁང་

དེས་གོང་མ་ཇཱ་ཧིན་གཱི​ིར་ (Jahangir) ལོ་བཀའི་འིཁྲོ​ོལོ་ཞུས་ཏེ་སུ་རཏ་ས་ཁུལོ་དུ་བཟོ་གྲྭ་བཙུགས། རྒྱ་གར་དང་ཨིན་ཇཱིའི​ི་དབར་ གྱི​ི་ཚོ​ོང་ལོས་སྤྱི​ི་གཉོེར་ཁང་དེ་བརྒྱུད་ནས་སྤེ​ེལོ་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་དུ་ཚོ​ོང་ལོས་བྱེད་པའི​ི་འིགྲན་རྩོད་ཁྲོ​ོད་ཨིན་ཇཱི་དང་ཕ་རཱན་སིའི​ི་དབར་འིགྲན་རྩོད་བྱུང་སྟེ​ེ་དམག་འིཁྲུག་གསུམ་བྱུང་

བར་ཀར་ནཱ་ཊིག་དམག་འིཁྲུག་ཅོེས་གྲགས། ཀར་ནཱ་ཊིག་དམག་འིཁྲུག་གསུམ་པ་དེའི་ི ནང་དུ་ཨིན་ཇཱིས་ཕ་རཱན་སིའི་ི དམག་དཔུང་ ཕམ་ཉོེས་སུ་བཏང་ཞི​ིང། དེ་ལོ་བརྟེན་ནས་རྒྱ་གར་ནང་དུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་རྒྱ་གར་ཤེར་མའི​ི་སྤྱི​ི་གཉོེར་ཁང་ལོ་ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་འིགྲན་རྩོད་བྱེད་ མཁན་སྟེོབས་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་མེད་པ་ཆེགས་པ་རེད།

བངྒཱལའི​ི་མངའི་སྡེ​ེའི​ི་ནོང་དུ་ཨི​ིནོ་ཇི​ིའི​ི་རྒྱ་གོར་ཤར་མའི​ི་སྤྱི​ི་གོཉེ​ེར་ཁང་གོི་དབང་སྒྱུར་འིགོ​ོ་བཙུགོས་པ།

བངྒཱལོའི​ི་མངའི་སྡོེ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའི་སྡོེ་ཆེ​ེས་ཡོར་རྒྱས་ཅོན་ཞི​ིག་རེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༥༦ ལོ​ོར་སི་རཱཇཱ་ཨུད་དྷོ་ལཱ་ (Siraj-ud-

Daulah) བངྒཱལོའི​ི་ནཱ་ཝཱབ་ཏུ་གྱུར། རྒྱ་གར་ཤེ ར་མའི​ི་སྤྱི​ི་གཉོེར་ཁང་གི་ལོས་བྱེད་པ་ཚོ​ོས་བངྒཱལོའི​ི་མངའི་སྡོེའི​ི་ནང་དུ་མུ་གྷལོ་གྱི​ི་

གོང་མ་ནས་ཐེོབ་པའི​ི་ཚོ​ོང་འིབྲེ​ེལོ་གྱི​ི་ཁེ་དབང་རྣམས་བེད་སྤྱིོད་ལོ​ོག་པར་བཏང་བ་དང། ཨིན་ཇཱིས་ནཱ་ཝཱབ་ཀྱི​ི་ཆེོག་མཆེན་མེད་

པར་ཀལོ་ཀཏྟཱིའི​ི་བཟོ་གྲྭའི​ི་མཐེའི་སྐོར་དུ་བཙན་རྫོ​ོང་བརྒྱབ་སྟེབས། སི་རཱཇཱ་ཨུད་དྷོ་ལཱ་ཡོིས་ཀལོ་ཀཏྟཱིའི​ི་བཟོ་གྲྭ་འིཕྲོག་བཅོ​ོམ་བྱས་

པ་རེད། དེ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་མི་མང་གི་འིདོད་པར་མ་སོང་བ་དང། རོ་བྷར་ཊི་ཁི་ལོིབ་ (Robert Clive) ཡོིས་ཕྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་ཐེབས་ལོམ་ བརྒྱུད་དེ་ནཱ་ཝཱབ་ཀྱི​ི་དམག་སྤྱི​ི་མེར་ཇཱ​ཱ་ཕར་ (Mir Jafar) ལོ་ལྐོ​ོག་རྔན་སྤྲོད་པ་དང། ཁོ་པ་ནཱ་ཝཱབ་ཏུ་བསྐོ་གཞིག་བྱ་རྒྱུའི​ི་ཁས་ལོེན་

བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༥༧ ལོ​ོར་ཨིན་ཇཱིའི​ི་དམག་མི་རྣམས་པལོ་ལོ་སེ་ (Plassey) རུ་འིཛིོམས་ཀྱིང་མེར་ཇཱ​ཱ་ཧྥར་གྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་འིོག་ལོ་ནཱ་

ཝཱབ་ཀྱི​ི་དམག་མིས་དངོས་སུ་དམག་འིཁྲུག་ཏུ་མ་ཞུགས་སྟེབས་སི་རཱཇཱ་ཨུད་དྷོ་ལཱ་ལོ་ཕམ་ཉོེས་བྱུང་བ་རེད།

ཨིན་ཇཱིའི​ི་རྒྱབ་སྐྱིོར་འིོག་ལོ་མེར་ཇཱ​ཱ་ཧྥར་བངྒཱལོ་གྱི​ི་ན་ཝཱབ་ཏུ་བསྐོས། རྗེ​ེས་སུ་ཁོ་པས་ཨིན་ཇཱིར་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱེད་འིགོ་བཙུགས་

པས་ཁོ་པའི​ི་བུ་མོའི ི་མག་པ་མེར་ཀཱ་ཤེ ིམ་ (Mir Kasim) ནཱ་ཝཱབ་ཏུ་བསྐོས། མེར་ཀཱ་ཤེིམ་གྱི​ིས་ཨིན་ཇཱིའི​ི་ཁྲོིམས་འིགལོ་ཚོ​ོང་ལོས་

117

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

བཀག་འིགོག་བྱེད་ཐེབས་བྱས་པས་སླར་ཡོང་མེར་ཇཱ​ཱ་ཧྤར་ནཱ་ཝབ་ཏུ་བསྐོས། བངྒཱལོ་དུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་བྱ་སྤྱིོད་བཀག་འིགོག་ཆེ​ེད་ མེར་ཀཱ་ཤེིམ་དང། ཤུཇཱ​ཱ་ཨུད་དྷོ་ལཱ། (Shuja-ud-Daulah) ཨ་ཡོ​ོ་དྷྱ་ (Ayodhya) ཡོི་ནཱ་ཝཱབ། མུ་གྷལོ་གྱི​ི་གོང་མ་ཤཱ་ཨ་ལཱམ་ (Sha Alam) བཅོས་ཀྱི​ིས་མཉོམ་རུབ་ཀྱི​ིས་འིཐེབ་རྒོ​ོལོ་དམག་འིཁྲུག་ཅོིག་བསླངས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༦༤ ལོ​ོར་བི་ཧཱར་མངའི་སྡོེའི​ི་ནང་དུ་

བྷུཀ་སཱར་ (Buxar) ཞིེས་པའི​ི་དམག་འིཁྲུག་ཅོིག་ལོངས། དམག་འིཁྲུག་དེའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་རྒྱ་གར་ཤེར་མའི​ི་སྤྱི​ི་གཉོེར་ཁང་ལོ་

ཨི་ལཱཧཱ་བཱིད་ཆེིངས་ཡོིག་ (Treaty of Allahabad) འིོག་ཏུ་བངྒཱལོའི​ི་མངའི་སྡོེ་ནས་ཁྲོལོ་བསྡུ་ཆེོག་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ཐེོབ། དེ་ལྟར།

བངྒཱལོ་དུ་ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་དབང་དུ་བསྡུ་བའི​ི་རྨང་གཞི​ི་བཏིང། ཨི​ིནོ་ཇི​ི་དང་མཻ་སུར་གྱི​ི་འིཐབ་རྩིོད།

མཻ་སུར་མངའི་སྡོེའི་ི ཧིའི​ི་ཌོར་ཨ་ལོི་ (Hyder Ali) ཡོིས་གྱིེན་ལོ​ོག་བྱས་ཏེ་མཻ་སུར་མངའི་སྡོེའི་ི སྲི​ིད་དབང་བཟུང། ཧིའི​ི་ཌོར་ཨ་ལོི་

གྲོངས་རྗེ​ེས་ཁོང་གི་སྲིས་ཊི་ཕུ་སུལོ་ཏན་ (Tipu Sultan) གྱི​ིས་མཻ་སུར་མངའི་སྡོེའི་ི སྲི​ིད་དབང་བཟུང། ཁོང་གིས་ཨིན་ཇཱི་ལོ་འིཐེབ་

རྒོ​ོལོ་གང་ཐུབ་བྱས་མཐེར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༩ ལོ​ོར་ཊི་ཕུ་སུལོ་ཏན་ཤྲཱི​ི་རཱ་ག་པཱཊ་ནའི​ི་ (Srirangapatna) དམག་སར་གྲོངས། དེ་ལྟར།

མཻ་སུར་མངའི་སྡོེའི་ི ས་ཆེ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཨིན་ཇཱིས་དབང་སྒྱུར་བྱས། ཨི​ིནོ་ཇི​ིས་སིནྡྷི​ི་དབང་བསྒྱུར་བྱས་པ།

ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་དུ་སྲི​ིད་དབང་སྲི་བརྟན་དུ་གཏོང་ཆེ​ེད་ནུབ་བྱང་གི་མཐེའི་མཚོམས་སུ་དོ་སྣོང་བྱས། ཁོ་ཚོ​ོས་ཨཕ་གྷན་

བརྒྱུད་ནས་ཨུ་རུ་སུས་རྒྱ་གར་ལོ་ཚུར་རྒོ​ོལོ་བྱེད་སྲི​ིད་པའི​ི་འིཇཱིགས་སྣོང་བྱས་ནས་ཨཕ་གྷན་ཁུལོ་ཏུ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་འིཛུགས་འིགོ་

བཙུགས། ཨཕ་གྷན་ལོ་འིགྲོ་བའི​ི་ལོམ་དེ་སིནྡྷི​ི་བརྒྱུད་ནས་འིགྲོ་དགོས་སྟེབས་ཨིན་ཇཱིས་སིནྡྷི​ིའི​ི་གལོ་གནད་ཆེ​ེ་བར་མཐེོང་ནས་ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༨༤༣ ལོ​ོར་བཙན་བཟུང་བྱས།

ཱ ་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་དབང་རཱན་ཇཱིཏ་སིང་ (Ranjit Singh) གིས་བཟུང་ཡོ​ོད། རཱན་ཇཱིཏ་སིང་ དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་དུ་པན་ཇཱབ

གྲོངས་རྗེ​ེས་ཁོང་གི་སྲིས་ཆུང་བ་ཌུ་ལོིབ་སིང་ (Duleep Singh) རྒྱལོ་ཁྲོིར་ཕེབས། ཁོང་གི་ཡུམ་རྒྱལོ་མོ་ཇཱིན་ཏཱན་ (Jindan) གྱི​ིས་

རྒྱལོ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ལོས་དོན་ལོ་གཟིགས་སྐྱིོང་བྱས་ཀྱིང། དམག་དཔོན་ཚོ​ོར་སྟེངས་འིཛི​ིན་བྱེད་མ་ཐུབ། ཨིན་ཇཱིས་གནས་སྟེངས་དེ་ བེད་སྤྱིད་དེ་སིག་གི་སར་དྷར་ཁ་ཤེ ས་ལོ་ལྐོ​ོག་རྔན་སྤྲོད། སིག་གི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཨིན་ཇཱིས་པཱན་ཇཱབ་ལོ་བཙན་འིཛུལོ་བྱ་རྒྱུ་རེད་

སྙོམ་སྟེ​ེ་ཨིན་ཇཱིར་དམག་དྲངས། ཨིན་ཇཱི་དང་སིག་གི་དམག་འིཁྲུག་དང་པོ་དེའི​ི་ནང་དུ་སིག་ལོ་ཕམ་ཉོེས་བྱུང། ཌུ་ལོིབ་སིང་

མུ་མཐུད་རྒྱལོ་ཁྲོིར་བཞུགས་ཡོ​ོད་ཀྱིང། པན་ཇཱ​ཱབ་ཏུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཇཱེ་ཆེ​ེར་འིགྲོ་བཞི​ིན་པ་དེ་སིག་མི་མང་གིས་ཁས་ལོེན་ ཐེབས་བྲེལོ། མུལོ་ཏན་གྱི​ི་དམག་དཔོན་མུལོ་རཱཇཱ་ (Mulraj) ཡོིས་ཨིན་ཇཱིར་གྱིེན་ལོ​ོག་བྱས། སིག་གི་དམག་མི་སྟེོང་ཕྲག་མང་

པོས་ཨིན་ཇཱི་དང་དམག་འིཐེབ་བྱས། དམག་ཐེ​ེངས་གཉོིས་པ་ལོའིང་ཕམ་ཉོེས་བྱུང་སྟེ​ེ། མཐེར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༤༩ ལོ​ོར་ཨིན་ཇཱིས་པན་ ཇཱབ་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་དབང་དུ་བསྡུས།

118

ཨི​ིནོ་ཇི​ི་དང་མཱ་རཱཋཱ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

མཱི་རཱཋཱའི​ི་མུམ་བེ་ནི་རྒྱ་གར་ནུབ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཨིན་ཇཱིའི​ི་ལྟེ་གནས་གཙོ་བོ་ཡོིན་པ་དང། ཁོང་ཚོ​ོས་ཉོེ་འིཁོར་གྱི​ི་ས་ཁུལོ་ཁག་

བདག་བཟུང་བྱེད་ཐེབས་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ཀྱིང་དེ་ཚོ​ོ་མཱི་རཱཋཱས་འིཛི​ིན་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། པི་ཤཱ་ཝ་མཱི་དྷ་ཝརཱའིོ་ (Peshwa Madhavrao)

གྲོངས་པའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་ཁོང་གི་ཞིང་པོ་རཱ་གྷུ་ནཱ་ཐཱ་རོ་ (Raghunathrao) ཡོིས་པིཤཱ་ཝའི​ི་སྲི​ིད་དབང་ལོ་རྔམ་ནས་ཨིན་ཇཱིར་རོགས་རམ་

ཞུས་པར་བརྟེན་ཨིན་ཇཱི་བ་རྣམས་མཱི་རཱཋཱའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་ནང་ཞུགས་པ་རེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༧༤ ནས་ ༡༨༡༨ བར་དུ་ཨིན་དམག་དང་མཱི་རཱཋཱ་དབར་དམག་འིཁྲུག་ཐེ​ེངས་གསུམ་བརྒྱབ། དམག་ཐེ​ེངས་དང་

པོ་དེར་མཱི་རཱཋཱའི​ི་དམག་གིས་དཔུང་བསྒྲི​ིལོ་ཏེ་ཨིན་དམག་ལོ་འིཐེབ་རྒོ​ོལོ་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༢ ལོ​ོར་སལོ་བྷེའི​ི་ (Salbai) ཆེིངས་ ཡོིག་བཞིག་སྟེ​ེ་ཨིན་དམག་དང་མཱི་རཱཋཱའི​ི་ (Anglo-Maratha war) དམག་ཐེ​ེངས་དང་པོ་དེ་མཇུག་བསྒྲི​ིལོ། གོཞིོགོས་འིདེགོས་མཐུནོ་གྲོ​ོགོས། (The Subsidiary Alliance )

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༩༨ ལོ​ོར་མངའི་བདག་ཝེལོ་སི་ལོི་ (Lord Wellesley) སྤྱི​ི་ཁྱབ་དམག་དཔོན་གྱི​ི་ཚུལོ་དུ་རྒྱ་གར་ལོ་འིབྱོར། ཁོང་

གི་དམིགས་ཡུལོ་ནི་རྒྱ་གར་ཧྲི​ིལོ་པོ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་མངའི་ཁོངས་སུ་བསྡུ་རྒྱུ་དེ་རེད། ཁོང་གིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་སྐྱིོང་མང་པོ་དང་ལྷན་དུ་

གཞིོགས་འིདེགས་མཐུན་གྲོགས་ (Subsidiary Allaince) བསྒྲི​ིགས་ཏེ། མཐུན་གྲོགས་དེའི​ི་འིོག་ཏུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་དམག་དཔུང་གིས་རྒྱ་

གར་གྱི​ི་ས་སྐྱིོང་ཚོ​ོར་དམག་གི་རོགས་རམ་བྱེད་རྒྱུའི​ི་ཁས་ལོེན་དམ་བཅོའི་བཞིག རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་སྐྱིོང་ཚོ​ོས་ཨིན་ཇཱིའི་ི དམག་དཔུང་

རྣམས་རང་གི་ཕོ་བྲེང་དུ་ཉོར་དགོས་པ་དང། དམག་དཔུང་གི་ཆེ​ེད་དུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་སྤྱི​ི་གཉོེར་ཁང་ལོ་དངུལོ་སྒོ​ོར་རམ། ཡོང་ན་རང་ གི་མངའི་ཁོངས་ས་ཆེ་སྤྲོ​ོད་དགོས། ས་སྐྱིོང་དེས་ཨིན་ཇཱིའི​ི་ཐེ​ེ་གཏོགས་མེད་པར་རྒྱལོ་ཁབ་གཞིན་ལོ་མཐུན་གྲོགས་སྒྲི​ིག་མི་ཆེོག་

པ་དང་རྒྱལོ་ཁབ་གཞིན་ལོ་དམག་འིཁྲུག་སློང་མི་ཆེོག ས་སྐྱིོང་དེས་རང་གི་མངའི་ཁོངས་སུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་མི་གནས་འིཇུག་རྒྱུར་ཁས་

ལོེན་བྱེད་དགོས། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་སྐྱིོང་ཁག་ཅོིག་གིས་ལོམ་ལུགས་དེར་ཁས་བློངས་སྟེབས། རིམ་གྱི​ིས་རང་གི་རང་དབང་ཤེར ོ ་བའི​ི་ དཀའི་ངལོ་ཕྲད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༠༢ ལོ​ོར་བྷཱི་ཇཱི་རཱའིོ་གཉོིས་པ་ (Bajiroa II) དང་ཨིན་ཇཱིའི​ི་དབར་གཞིོགས་འིདེགས་ཆེིངས་ཡོིག་ཅོིག་བཞིག་ཅོིང།

ཆེིངས་ཡོིག་དེ་ལོ་ཝ་སཱའི​ི་ཆེིངས་ཡོིག་(Treaty of Vasai) ཅོེས་ཡོ​ོངས་སུ་གྲགས། འིོན་ཀྱིང། ཆེིངས་ཡོིག་དེ་མཱི་རཱ་ཋཱའི​ི་དམག་ དཔོན་འིགའི་ཤེས་ཀྱི​ིས་ཁས་ལོེན་མ་བྱས་པར་བརྟེན་ཨིན་ཇཱི་དང་མཱི་རཱ་ཋའི​ི་དམག་འིཁྲུག་གཉོིས་པ་ལོངས། ཨིན་ཇཱིར་རྒྱལོ་ཁ་

ཐེོབ་པའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་མཱི་རཱ་ཋའི​ི་ཡུལོ་དུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་ཐེ​ེ་བྱུས་ཇཱེ་ཆེ​ེར་སོང། དེ་ལོ་བཟོད་སྒོ​ོམ་བྱེད་ཐེབས་མ་བྱུང་བས་བྷཱི་ཇཱི་རཱའིོ་གཉོིས་ པས་ཨིན་ཇཱི་དང་དམག་འིཐེབ་བྱས་ཀྱིང་དམག་འིཁྲུག་དེའི​ི་སྐབས་སུ་ཁོ་པ་ཕམ་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༡༨ ལོ​ོར་ཨིན་ཇཱིར་མགོ་བཏགས།

སྐབས་དེར་ཌོ​ོ་ལཱཏ་རཱའིོ་ཤེ ིནྡྷི་ེ (Daulatrao Shinde) ཡོིས་མུ་གྷལོ་གྱི​ི་རྒྱལོ་ས་མངའི་འིོག་ཏུ་བཅུག དམག་སྤྱི​ི་ལོེཁ་ (General Lake)

ཡོིས་ཤེ ིནྡྷིེ་(Shinde) ཡོི་དམག་དཔུང་ཕམ་ཉོེས་སུ་བཏང་བ་དང། མུ་གྷལོ་གྱི​ི་གོང་མ་བཟུང་ཞི​ིང་ཧི​ིན་དྷུ་སྟཱན་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་མངའི་ འིོག་ཏུ་བསྡུས་སོ། །

119

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ། སྦྱོ​ོང་ཚོན།

གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། སླར་གསོའི ི་དུས་སྐབས་ཞིེས་གྲགས་དགོས་དོན་གང་ཡོིན་ནམ།

༢། གསར་བརྗེ​ེའི​ི་དུས་སྐབས་ཞིེས་གྲགས་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གང་ཡོིན། དུས་སྐབས་དེའི​ི་རིང་ཡུ་རོབ་ཏུ་གསར་བརྗེ​ེ་གང་དང་ གང་བྱུང་ཡོ​ོད་དམ།

༣། ཀར་ནཱ་ཊིག་དམག་འིཁྲུག་བྱུང་དོན་གང་ཡོིན་ནམ

༤། བངྒཱལོའི​ི་མངའི་སྡོེའི་ི ནང་དུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་རྒྱ་གར་ཤེ ར་གྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡོི་དབང་སྒྱུར་ཇཱི་ལྟར་འིགོ་བཙུགས་སམ། ༥། མངའི་བདག་ཝེལོ་སི་ལོི་ཡོིས་ཁོ་པའི​ི་དམིགས་ཡུལོ་སྒྲུབ་ཐེབས་སུ་གང་བྱས་སམ། བྱེད་སྒོ།

༡། དཔེ་མཛིོད་དང་དྲྭ་རྒྱ་བེད་སྤྱིད་ནས་སླར་གསོའི ི་དུས་སྐབས་ཀྱི​ི་རི་མོ་བ་དང། ཚོན་རིག་པ། རྩོམ་སྒྲི​ིག་པ་གྲགས་ཅོན་སོགས་ ཀྱི​ི་སྐོར་ལོ་གནས་ཚུལོ་བསྡུ་རུབ་བྱས་ཏེ་འིཛི​ིན་གྲྭར་སྤྱིན་བསྟེར་ཞུ་དགོས།

༢། ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་དབང་སྒྱུར་བྱེད་པར་ཐེབས་ལོམ་གང་བཏོན་འིདུག་གམ། འིཛི​ིན་གྲྭའི​ི་སློབ་མ་གཞིན་དང་མཉོམ་དུ་གྲོས་ བསྡུར་བྱོས།

༣། ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་ལོ་དབང་སྒྱུར་བྱས་པ་དང་རྒྱ་མིས་བོད་ལོ་དབང་སྒྱུར་བྱེད་བཞི​ིན་པའི​ི་དབར་ལོ་མཚུངས་པ་དང་མ་ མཚུངས་པའི​ི་ཆེ་གང་ཡོ​ོད་ལྒང་ཕུག་ཆེ་འིགྲིག་ནང་བཟོས།

ཨིན་ཇཱིའི​ི་དབང་སྒྱུར།

120

རྒྱ་ནག་གི་དབང་སྒྱུར།

༡༡། རྒྱ་གརི་ལ་ཨི​ིན་ཇིའི་དབང་སྒྱུརི་གྱི​ི་ཤུགས་རྐྱེ​ེན།

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྲོིད་གཞུང་ཉི​ིས་ལྡོན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༦༥ ལོ​ོར་རོ་བྷཊ་ཁི་ལོིབ་ (Robert Clive) ཀྱི​ིས་བངྒཱལོ་དུ་

སྲི​ིད་གཞུང་ཉོིས་ལྡན་ (Dual Government) གྱི​ི་ལོམ་ལུགས་ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱས་ པ་རེད། དེ་ནི་རྒྱ་གར་ཤེ ར་གྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡོིས་ཁྲོལོ་འིབབ་བསྡུ་ལོེན་གྱི​ི་ ལོས་འིགན་ཁུར་བ་དང། ནཱ་ཝཱབ་ཀྱི​ིས་བདེ་འིཇཱགས་སྲུང་སྐྱིོབ་གྱི​ི་འིགན་

ཁྱེར་བའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཤེ ིག་རེད།

སྲི​ིད་གཞུང་ཉོིས་ལྡན་གྱི​ི་ཞིན་ཆེ་ནི། ཁྲོལོ་འིབབ་ཀྱི​ི་ཐེོག་ནས་དངུལོ་

བྱུང་བ་རྣམས་རྒྱ་གར་ཤེ ར་གྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ིའི​ི་ལོས་བྱེད་ཚོ​ོས་སྒོེར་བདག་

བྱེད ་པ་དང། ཀམ་པ་ཎི​ི་ ལོ་ཚོ​ོང ་ལོས་གཅོིག ་བདག་གི་ ཁེ་ ཕན་སྤྲོད་

ཡོ​ོད་པས་ཨིན་ཡུལོ་གྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་མང་པོས་ཕྲག་དོག་བྱེད་འིགོ་བཙུགས། རྒྱ་གར་ཤེར་གྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡོི་ལོས་དོན་བྱེད་ཕྱིོགས་ལོ་ཨིན་ཡུལོ་དང་

ཨིན་ཇཱིའི​ི་གྲོས་ཚོ​ོགས་ནས་སྐྱིོན་བརྗེོད་བྱས་ཏེ་ཀམ་པ་ཎི​ི་ལོ་ཚོ​ོད་འིཛི​ིན་

པར་རིས། ༡༡་༡ རོ་བྷཊ་ཀི་ལོིབ།

བྱེད་པའི​ི་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་གལོ་ཆེ​ེན་འིགའི་བཟོས་ཡོ​ོད་པ་རེད། གྲིོས་ཚོ​ོགས་ནས་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་ཁྲིམས་ཡིག

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༧༣ ལོ​ོར་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་གཏན་འིབེབས་བྱས་པ་ལྟར་ན། བངྒཱལོ་སྲི​ིད་སྐྱིོང་ལོ་སྤྱི​ི་ཁྱབ་སྲི​ིད་སྐྱིོང་ (Governor general)

གི་ཐེོབ་ཐེང་སྤྲོད། ཁྲོིམས་ཡོིག་དེའི​ི་འིབྲུ་དོན་ལྟར་མངའི་བདག་ཝ་རེན་ཧིེ་སི་ཊིང་ (Lord Warren Hasting) རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྤྱི​ི་ཁྱབ་

སྲི​ིད་སྐྱིོང་ལོ་བསྐོ་གཞིག་བྱས་པ་དང། ཁོ་པར་མུམ་བེ་དང་མ་ཌོ་རཱ་སི་བཅོས་ས་ཁུལོ་ཁག་གི་སྲི​ིད་དོན་ལོ་དོ་དམ་བྱེད་པའི​ི་དབང་ ཚོད་ཐེོབ་པ་མ་ཟད། ཁོ་པར་རོགས་སྐྱིོར་བྱེད་མཁན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི་བཞི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཞི​ིག་ཀྱིང་བཙུགས་པ་རེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༤ ལོ​ོར་པིཊ་ཡོི་རྒྱ་གར་ཁྲོིམས་ཡོིག་ (Pitt's India Act) གཏན་ལོ་ཕབ། ཁྲོིམས་ཡོིག་དེས་རྒྱ་གར་ཤེ ར་གྱི​ི་ཀམ་

པ་ཎི​ི་ཡོི་ལོས་དོན་རྣམས་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་དང་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་ཡོག་པོ་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་གཏན་འིཇཱགས་ཚོ​ོགས་ཆུང་ (Permanent Board of

members) ཞི​ིག་འིཛུགས་རྒྱུའི​ི་འིཆེར་གཞི​ི་བཏིང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༡༣ དང་ ༡༨༣༣ དེ་བཞི​ིན་ ༡༨༥༣ བཅོས་ཀྱི​ི་ལོ​ོར་གྲོས་ཚོ​ོགས་

ནས་ཀམ་པ་ཎི​ིའི​ི་ལོས་དོན་ལོ་འིགྱུར་བ་གཏོང་རྒྱུའི​ི་ཁྲོིམས་ཡོིག་གསར་པ་གཏན་ལོ་ཕབ། དེ་ལྟར་རྒྱ་གར་ཤེ ར་གྱི​ི་ཀམ་པ་ཎི​ི་ཡོི་

འིཛི​ིན་སྐྱིོང་ལོ་དོན་དངོས་སུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་གཞུང་གི་བརྒྱུད་སྐུལོ་ཐེ​ེབས།

121

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཨིན་ཇཱིས་དབང་སྒྱུར་བྱེད་འིགོ་བཙུགས་པ་དང་བསྟུན་ནས་རྒྱ་གར་ལོ་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་

ལོམ་ལུགས་གསར་པ་ཞི​ིག ་བཟོས ། གཞུང་ཞིབས་དང། དམག་མི། ཉོེན ་རྟོག ་པ།

ཁྲོིམས་ཁང་བཅོས་ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་ལོ་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་བྱེད་པའི​ི་ཀ་བ་ལྟ་བུ་ཆེགས་ཡོ​ོད། གཞུང་ཞིབས།

རྒྱ་གར་དུ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་དབང་སྒྱུར་སྲི་བརྟན་ཡོ​ོང་བར་དཔོན་རིགས་ཀྱི​ི་དགོས་མཁོ་

ཡོ​ོད། མངའི་བདག་ཁོན་ཝ་ལོི་ (Lord Cornwallis) ཡོིས་དཔོན་དབང་རིང་ལུགས་

(Bureaucracy) ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱས་པ་རེད། གཞུང་ཞིབས་ཚོ​ོ་ཨིན་ཇཱིའི​ི་གཞུང་གི་གལོ་ཆེ​ེའི​ི་

ཆེ་ཤེ ས་ཤེ ིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད། ཁོས་ཚོ​ོང་ལོས་ཁང་གི་ལོས་བྱེད་ཚོ​ོས་སྒོེར་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ལོས་

པར་རིས། ༡༡་༢ མེག་ཁཱོ་ལོེ།

ཚུད་ཡོ​ོང་སླད་ཨིན་ཇཱིས་བཟུང་བའི​ི་ས་ཁུལོ་རྣམས་རྫོ​ོང་ཁག་ཏུ་བགོས་པ་རེད། རྫོ​ོང་

ཐཱོ་མ་སི་བྷ་བེན་ཊོན་མེག་ཁཱོ་ལོེ་

གཉོེར ་བར་ཚོད་བཀག་བཟོ་ ཆེ​ེད ་ཁོ་ ཚོ​ོའི​ི་ གླི་ཕོག ས་སྤེར་ཡོ​ོད ། འིཛི​ིན ་སྐྱིོང ་ཚོགས་ མེགོ་ཁཱོ​ོ་ལེ་ཡི་ཤེས་ཡོནོ་ལམ་སྲོ​ོལ།

དཔོན་ (District Collector) ནི་རྫོ​ོང་གི་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་གི་འིགོ་པ་རེད། ཁོའི ི་ལོས་འིགན་

(Thomas Babington Macaulay)

ནི་ཁྲོལོ་འིབབ་སྡུད་ལོེན་དང། དྲང་བདེན་དབྱེ་ཞི​ིབ། ཁྲོིམས་ལུགས་དང་སྒྲི​ིག་ལོམ་རྒྱུན་ ཡོི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སྲི​ིད་བྱུས།

འིཁྱོངས་བྱེད་རྒྱུ་བཅོས་རེད། གཞུང་ཞིབས་པ་རྣམས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གཞུང་ཞིབས་ཚུད་ མེག་ཁཱོ་ལོེ་རིང་ལུགས་ཞིེས་པ་དེས་ རྒྱུགས་ (Indian Civil Service) ལོམ་ནས་འིདེམས་བསྐོ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དམགོ་མི་དང་ཉེ​ེནོ་རྟོགོ་དམགོ་དཔུང།

དམག་མིའི​ི་དཔུང་དམག་གི་ལོས་འིགན་ནི་ཨིན་ཇཱིའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མངའི་ཁོངས་སྲུང་

སྐྱིོབ་དང། ས་ཁོངས་གསར་པ་སྡུད་ལོེན། ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱེད་མཁན་རྩ་མེད་བཟོ་རྒྱུ་བཅོས་

རེད། རྒྱལོ་ཁབ་ནང་དུ་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་རྒྱུ་ནི་ཉོེན་རྟོག་དམག་དཔུང་གི་ལོས་ འིགན་རེད།

ཁྲིམས་ལུགོས།

ཨིན་ཇཱིས་ཨིན་ཡུལོ་གྱི​ི་ཁྲོིམས་ལུགས་གཞི​ིར་བཟུང་སྟེ​ེ་རྒྱ་གར་དུ་ཁྲོིམས་ལུགས་

གསར་པ་ཞི​ིག་གཏན་འིབེབས་བྱས་པ་རེད། རྫོ​ོང་རེ་རེར་མི་མང་ཁྲོིམས་ཁང་དང་ཉོེས་

རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲིོལོ་རྒྱུན་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་

ལོམ་ལུགས་ལོས་ནུབ་ཕྱིོགས་ཤེ​ེས་

ཡོ​ོན ་ (Western Education) ལོ་

གཙི ག ས་ཆེ​ེ ་ བ་བྱས་ནས། ནུབ་ ཕྱིོགས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྐུ་ དྲག་རིགས་ལོ་ནུབ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་ བྱ་དང་རིན་ཐེང་ཁྱབ་སྤེ​ེལོ་བྱས་ཏེ།

དེས་མི་མང་ལོ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློབ་གསོ་ གཏོང་རྒྱུ་དེ་རེད།

ཅོན་ཁྲོིམས་ཁང་ (Civil and criminal court) གཉོིས་ཀ་བཙུགས་ནས་ས་གནས་ཀྱི​ི་གྱིོད་དོན་རྣམས་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་པ་དང། ཁོ་ ཚོ​ོའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་ལོ་སླར་ཡོང་བསྐྱིར་ཞི​ིབ་ཆེ​ེད་ཁྲོིམས་ཁང་གོང་མའིང་ (High court) བཙུགས་ཡོ​ོད།

122

ཁྲིམས་ཀྱི​ི་མདུནོ་སར་འིདྲེ་མཉེམ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྔོ་མོའི ི་དུས་སུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་གནས་སོ་སོའི ི་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་ཕན་ཚུན་འིདྲ་གི་མེད་ཅོིང། རིགས་རུས་ལོ་གཞི​ིགས་ནས་ཁྲོིམས་

ཐེག་གཅོ​ོད་སྟེངས་ཀྱིང་མི་འིདྲ་བ་ཡོ​ོད། མངའི་བདག་མེག་ཁཱོ་ལོེ་ (Lord Macaulay) ཡོི་སྣོེ་ཁྲོིད་འིོག་ཏུ་ཁྲོིམས་ཡོིག་གཏན་

འིབེབས་བྱེད་པའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཞི​ིག་བཙུགས་པ་རེད། ཨིན་ཇཱིས་ཁོ་པ་ཚོ​ོའི​ི་ཡུལོ་གྱི​ི་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་འིདྲ་མཉོམ་རྩ་དོན་གཞི​ིར་བཟུང་སྟེ​ེ་

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཉོེས་ཁྲོིམས་བཅོའི་ཡོིག་ (Indian Penal Code) ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་ཡོ​ོངས་སུ་ལོག་བསྟེར་བྱས་པ་རེད། འིོན་ཀྱིང། དེར་

སྐྱིོན་ཆེ་ཁ་ཤེ ས་ཡོ​ོད། ཡུ་རོབ་ཀྱི​ི་མི་ཚོ​ོར་ཁྲོིམས་ཁང་ལོ​ོགས་སུ་ཡོ​ོད་པ་དང་ཁྲོིམས་ལུགས་ཀྱིང་ལོ​ོགས་སུ་ཡོ​ོད་པས་ཁྲོིམས་

ལུགས་གསར་པ་རྣམས་མི་དཀྱུས་མ་ཚོ​ོས་ཤེ​ེས་རྟོགས་དཀའི་བ་དང། ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་རྩོད་རྙིོག་རྣམས་འིགྲོ་སོང་ཆེ​ེན་པོ་དང་ལོ​ོ་མང་ པོ་ཁྲོིམས་ཐེག་མ་ཆེོད་པར་ལུས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཨི​ིནོ་ཇི​ིའི​ི་དཔལ་འིབྱོར་སྲོིད་བྱུས།

རྒྱ་གར་ལོ་གནའི་སྔོ་མོ་ནས་བཙན་འིཛུལོ་མང་པོ་བྱུང་ཡོ​ོད་པ་དང། བཙན་འིཛུལོ་བ་མང་པོ་ཞི​ིག་རྒྱ་གར་དུ་གཞི​ིས་ཆེགས་

ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་རིག་གཞུང་ནང་ལོ་ཡོ​ོངས་སུ་འིདྲེས་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་ལོ་དབང་སྒྱུར་

བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱིང། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་ལོམ་ལུགས་ལོ་འིགྱུར་བ་གང་ཡོང་གཏོང་ཐུབ་མེད། ཨིན་ཡུལོ་ནི་དེང་རབས་ ཅོན་གྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ཡོིན་པ་དང། བཟོ་ལོས་གསར་བརྗེ​ེའི་ི རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་མ་རྩ་རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་དར་ཁྱབ་བྱུང་ཡོ​ོད། དེར་

བརྟེན། ཁོ་ཚོ​ོས་ཨིན་ཡུལོ་གྱི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་ལོ་ཁེ་ཕན་ཡོ​ོད་པའི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་ལོམ་ལུགས་གསར་པ་ཞི​ིག་རྒྱ་གར་དུ་ལོག་བསྟེར་

བྱས་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན་ཨིན་ཇཱི་བ་ཚོ​ོར་དཔལོ་འིབྱོར་ཐེོག་ནས་ཁེ་ཕན་ཐེོབ་ཡོ​ོད་ནའིང། རྒྱ་གར་ལོ་ཆེ་བཞིག་ན་དཔལོ་འིབྱོར་ གནས་སྟེངས་ཉོམས་ཞིན་དུ་སོང་བ་རེད། ས་ཞི​ིང་ཁྲལ་འིབབ་སྲོིད་བྱུས།

ཨིན་ཇཱིའི​ི་དབང་སྒྱུར་མ་སླེབས་གོང་དུ་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་རང་ཁ་རང་གསོ་ (Self sufficient) ཡོིན། ཞི​ིང་ལོས་དང་

ཞིབས་ཞུའི​ི་ལོས་རིགས་ལོ་བརྟེན་ནས་གྲོང་གསེབ་རང་ཁ་རང་གསོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ས་ཞི​ིང་ཁྲོལོ་འིབབ་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་

གཙོ་བོ་རེད། ཨིན་ཇཱིའི​ི་དབང་སྒྱུར་མ་སླེབས་གོང་དུ་ཁྲོལོ་འིབབ་ནི་ལོ​ོ་ཏོག་འིདེབས་ལོས་བྱས་པ་ལོ་གཞི​ིགས་ནས་བསྡུ་བཞི​ིན་ ཡོ​ོད། ལོ​ོ་ཏོག་ལོ་ལོ​ོ་ཉོེས་བྱུང་སྐབས་ཞི​ིང་པས་ཁྲོལོ་འིབབ་འིཇཱལོ་མི་དགོས། ཁྲོལོ་འིབབ་གཙོ་བོ་འིབྲུ་རིགས་ཀྱི​ི་རྣམ་པའི​ི་ཐེོག་

ནས་སྡུད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཐེ་ན་ཁྲོལོ་འིབབ་དུས་ཐེོག་ཏུ་མ་སྤྲོད་པའི​ི་དབང་དུ་བཏང་ཡོང་ཞི​ིང་པའི​ི་ས་ཞི​ིང་གཞུང་བཞིེས་གཏོང་གི་མེད། ཨིན་ཇཱིས་ཡོ​ོང་འིབབ་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་དུ་ཁྲོལོ་འིབབ་ལོམ་ལུགས་ལོ་འིགྱུར་བ་ཆེ​ེན་པོ་བཏང་བ་རེད། ས་ཞི​ིང་གི་ཚོད་གཞི​ི་དང་རྒྱ་ཁྱོན་

ལོ་གཞི​ིགས་ནས་ཁྲོལོ་འིབབ་གཏན་འིབེབས་བྱས་པ་དང། ཁྲོལོ་འིབབ་དངུལོ་སྨར་སྤྲོ​ོད་དགོས་པ་བཟོས་ཡོ​ོད། གལོ་ཏེ་ཞི​ིང་པས་ ཁྲོལོ་འིབབ་དུས་ཐེོག་ཏུ་མ་སྤྲོད་ན་ས་ཞི​ིང་གཞུང་བཞིེས་གཏོང་གི་ཡོ​ོད། ས་གནས་སོ་སོར་ཨིན་ཇཱིའི་ི ས་ཞི​ིང་ཁྲོལོ་འིབབ་སྡུད་ལོེན་

123

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

གྱི​ི་ལོམ་ལུགས་མི་འིདྲ་བ་ཡོ​ོད་པས་ཞི​ིང་པ་ཡོ​ོངས་ལོ་བཤུ་གཞིོག་ཐེ​ེབས་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ས་ཞི​ིང་གོསར་པའི​ི་དཔྱ་ཁྲལ་ལམ་ལུགོས་ཀྱི​ི་མཇུགོ་འིབྲས།

གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་འིཚོ​ོ་བར་ས་ཞི​ིང་གསར་པའི​ི་དཔྱ་ཁྲོལོ་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ི་མཇུག་འིབྲེས་བཟང་པོ་མེད། ཁྲོལོ་འིབབ་སྤྲོ​ོད་ཆེ​ེད་དུ་

རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་ཏོག་རིན་གོང་གང་བྱུང་ལོ་འིཚོ​ོང་འིགོ་ཚུགས། ཚོ​ོང་པ་དང་བར་མི་ཚོ​ོས་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ཅོ་དངོས་རིན་གོང་

ཆེ​ེས་དམའི་ཤེོས་ལོ་ཉོ​ོ་འིགོ་བཙུགས། སྐབས་རེར་ཞི​ིང་པས་ཁྲོལོ་འིབབ་སྤྲོ​ོད་ཆེ​ེད་དུ་དངུལོ་གཡོར་ནས་དངུལོ་བུན་གཏོང་མཁན་

ལོ་ས་ཞི​ིང་བུ་ལོ​ོན་གྱི​ི་ངོ་བོར་སྤྲོ​ོད་པས་ཞི​ིང་པའི​ི་མ་རྩ་རྡོིབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བུ་ལོ​ོན་ཕྱི​ིར་སྤྲོ​ོད་མ་ཐུབ་ཚོེ་ཞི​ིང་པས་རང་གི་ས་ཞི​ིང་འིཚོ​ོང་ དགོས། ཞི​ིང་པར་གཞུང་དང། ས་བདག དངུལོ་བུན་གཏོང་མཁན། ཚོ​ོང་པ་བཅོས་ཀྱི​ི་བཤུ་གཞིོག་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་ལས་ཚོ​ོང་ལས་ཅནོ་དུ་བསྒྱུར་བ།

ཐེོག་མར་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་འིབྲུ་རིགས་འིདེབས་ལོས་བྱས་པ་དང། དེས་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ནང་མིའི​ི་དགོས་མཁོ་དང་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་དགོས་

མཁོ་སྐོང་གི་ཡོ​ོད། ཨིན་གཞུང་གིས་སྲི​ིང་བལོ་དང། རྡོ​ོ་ཐེ། ཇཱ་ལོ​ོ་སོགས་ཚོ​ོང་སྒྱུར་ལོ​ོ་ཏོག་ (Cash crops) འིདེབས་ལོས་ལོ་སྐུལོ་

ལྕག་ཤུ གས་ཆེ​ེར་བཏང་བ་རེད། འིབྲུ་རིགས་ལོས་ཁེ་སྤེོགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཚོ​ོང་སྒྱུར་ལོ​ོ་ཏོག་འིདེབས་ལོས་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་ལོ་ཞི​ིང་

ལོས་ཚོ​ོང་ལོས་ཅོན་དུ་སྒྱུར་བ་ཞིེས་ཟེར། མུ་གོེ

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༦༠ ནས་ ༡༩༠༠ བར་རྒྱ་གར་དུ་མུ་གེའི​ི་དཀའི་ངལོ་ཆེ​ེན་པོ་ཕྲད་ཀྱིང། ཨིན་ཇཱིའི​ི་དབང་འིཛི​ིན་པ་ཚོ​ོས་དེར་གདོང་

ལོེན་ཚུལོ་བཞི​ིན་མ་བྱས་པ་དང། དེ་བཞི​ིན་ཆུའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྦྱོ​ོར་རྒྱུར་འིགྲོ་སོང་འིདང་ངེས་སྤྲོད་མེད།

འིབྲེལ་གོཏུགོ་དང་སྐྱེལ་འིདྲེ​ེནོ་གྱི​ི་མཐུནོ་རྐྱེ​ེནོ།

བཟོ་ཚོ​ོང་དང་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་སྟེབས་བདེ་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་ཨིན་ཇཱིས་དེང་རབས་ཀྱི​ི་སྐྱིེལོ་འིདྲེན་དང། འིབྲེ​ེལོ་གཏུག་གི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་ཡོར་

རྒྱས་བཏང་ཡོ​ོད། དེ་ཡོང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༣ ལོ​ོར་མུམ་བེ་

ནས་ཐཱ་ནེའི​ི་བར་དུ་མེ་འིཁོར་ལྕགས་ལོམ་ཐེོག་མ་དེ་

བཙུགས་པ་དང། ལོ​ོ་དེ་རང་དུ་རྒྱ་གར་དུ་ཏར་འིཕྲིན་འིགོ་ བཙུགས་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་དང་དམག་སྒོར་ཚོང་མ་ཕན་ཚུན་

འིབྲེ​ེལོ་གཏུག་མཐུད་པ་མ་ཟད། ཨིན་གཞུང་གིས་སྦྲེག་

ཁང་གི་ལོམ་སྲིོལོ་ཀྱིང་གསར་འིཛུགས་བྱས། གནས་ སྟེངས་དེ་ཚོ​ོ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཡུལོ་མིའི​ི་འིཚོ​ོ་བར་ཡུན་རིང་

124

པར་རིས། ༡༡་༣ མུམ་བྷེ་ནས་ཐཱ་ནེའི​ི་བར་གྱི​ི་མེ་འིཁོར་ལྕགས་ལོམ་ཐེོག་མ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

པོའི ི་བར་དུ་ཕན་ཐེོགས་བྱུང་ཞི​ིང། དེ་ལོ་བརྟེན་ནས་ཆེིག་སྒྲི​ིལོ་གྱི​ི་འིདུ་ཤེ​ེས་ཤུགས་ཆེ​ེན་པོ་འིཕེལོ་བར་གྱུར་པ་རེད། རྒྱ་གོར་གྱི​ི་སྲོ​ོལ་རྒྱུནོ་བཟེོ་ལས་ཉེམས་རྒུད།

ཨིན་གཞུང་གིས་རྒྱ་གར་ནས་ཨིན་ཡུལོ་དུ་ཕྱི​ིར་ཚོ​ོང་བྱེད་པའི​ི་དངོས་ཟོག་ལོ་ཁྲོལོ་ཆེ​ེན་པོ་ལོེན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། ཨིན་ཡུལོ་

ནས་རྒྱ་གར་དུ་ནང་འིདྲེན་བྱེད་པའི​ི་དངོས་ཟོག་ལོ་ཁྲོལོ་ཧི་ཅོང་ཉུང་ཉུང་ལོས་ལོེན་གྱི​ི་མེད་པ་མ་ཟད། ཨིན་ཡུལོ་དུ་བཟོ་སྐྲུན་བྱས་ པའི​ི་དངོས་ཟོག་རྣམས་འིཕྲུལོ་ཆེས་ཀྱི​ིས་བཟོས་པ་ཡོིན་སྟེབས་འིགྲོ་སོང་ཆུང་ངུའི​ི་ཐེོག་ནས་ཐེོན་སྐྱིེད་ཧི་ཅོང་མང་པོ་བྱེད་ཐུབ་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས། དེ་ལྟ་བུའི​ི་རིན་གོང་ཆུང་བའི​ི་དངོས་ཟོག་དང་འིགྲན་བསྡུར་བྱེད་རྒྱུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ལོག་ཤེ​ེས་བཟོ་ལོས་པ་ཚོ​ོར་དཀའི་

ངལོ་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་རེད། མཐེར་སྲིོལོ་རྒྱུན་གྱི​ི་བཟོ་ལོས་རྣམས་སྒོ​ོ་རྒྱག་དགོས་བྱུང་བ་དང། ལོག་ཤེ​ེས་བཟོ་ལོས་པ་མང་པོ་ཞི​ིག་

ལོས་མེད་དུ་གྱུར་པ་རེད།

རྒྱ་གོར་ནོང་དུ་བཟེོ་ལས་གོསར་པ་འིཕེ​ེལ་རྒྱས།

ཨིན་གཞུང་གི་རྒྱབ་སྐྱིོར་མེད་པ་དང། དོ་དམ་གྱི​ི་ཉོམས་མྱོ​ོང་དང་མ་རྩའི​ི་དཀའི་ངལོ་ཕྲད་པར་བརྟེན། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་མང་

པོ་ཐེོན་ཐུབ་མེད། འིོན་ཀྱིང། ཁོ་ཚོ​ོ་ཁ་ཤེ ས་ཀྱི​ིས་དཀའི་ངལོ་དེ་དག་ལོས་རྣམ་པར་རྒྱལོ་ཏེ་ཚོ​ོང་ལོས་གསར་འིཛུགས་བྱས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༤ ལོ​ོར་ཀ་ཝ་སི་ཇཱི་ན་ན་བྷོ་ཡོི་ཌོ་ཝར་ (Kawasjee Nanabhoy Davar) གྱི​ིས་མུམ་བེ་རུ་རས་ཆེའི​ི་བཟོ་གྲྭ་དང་པོ་

དེ་གསར་འིཛུགས་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༨༥༥ ལོ​ོར་བངྒཱལོ་གྱི​ི་རི་ཤེི་རཱ་ (Rishra) སྲི​ིང་

བལོ་བཟོ་གྲྭ་དང་པོ་དེ་གསར་འིཛུགས་བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༠༧ ལོ​ོར་ཇཱམ་ཤེ​ེཏ་ཇཱི་ ཊ་ཊ་ (Jamshedji Tata) ཡོིས་ཇཱམ་ཤེ​ེཏ་པུར་རུ་ཊ་ཊ་ལྕགས་རིགས་ཀམ་པ་

ཎི​ི་ (Tata Iron and Steel company) གསར་འིཛུགས་བྱས། རྒྱ་གར་དུ་རྡོ​ོ་སོལོ་

དང། ལྕགས་རིགས། བྱེ་མ་ཀ་ར། རྫོས་རིགས་སོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོང་ལོས་གསར་ འིཛུགས་བྱས་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགོས་དང་རིགོ་གོཞུང་གོི་ཤུགོས་རྐྱེ​ེནོ།

དུས་རབས་ ༡༩ པའི​ི་ཡུ་རོབ་ཏུ་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དང། མང་གཙོ། མི་

པར་རིས། ༡༡་༤ ཇཱམ་ཤེ​ེཏ་ཇཱི་ཊ་ཊ།

ཆེོས་རིང་ལུགས། (Humanitarianism) གུ་ཡོངས་རིང་ལུགས་ (Liberalism)

སོགས་ཀྱི​ི་དུས་རབས་གསར་པ་ཞི​ིག་འིགོ་ཚུགས། ནུབ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་འིགྱུར་བ་དེ་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་ལོ་མངོན་གསལོ་དོད་པོས་ཤུ གས་

རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད། ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་དབང་སྒྱུར་བྱེད་པར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལོ་ཤེ​ེས་རྟོགས་བྱེད་དགོས། དེར་བརྟེན། ཁོ་ཚོ​ོས་ རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྲིོལོ་རྒྱུན་དང། ལོ​ོ་རྒྱུས། རྩོམ་རིག དེ་བཞི​ིན་རོལོ་དབྱངས་དང། རྩི་ཤེ ིང། སྲིོག་ཆེགས་བཅོས་ལོ་སློབ་སྦྱོ​ོང་བྱེད་འིགོ་ བཙུགས་པ་རེད།

125

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༧༨༤ ལོ​ོར་ཨིན་ཇཱིའི​ི་ལོས་སྣོེ་སྐུ་ཞིབས་ཝི་ལོི་ཡོམ་ཇཱོན་སི་ (William Jones) ཡོིས་ཀལོ་ཀཏྟཱིར་བངྒཱལོ་གྱི​ི་ཨེ་ཤེི་ཡོའི​ི་

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཞིེས་པ་དེ་གསར་འིཛུགས་བྱས་ཤེ ིང། ཇཱར་མ་ནཱི་ཡོི་བསམ་བློ​ོ་བ་མ་ཁི་སི་མུ་ལླིར་ (Max Muller) ནི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཆེོས་ ལུགས་དང། སྐད་ཡོིག ལོ​ོ་རྒྱུས་བཅོས་ལོ་སློབ་སྦྱོ​ོང་བྱེད་མཁན་མཁས་པ་ཞི​ིག་རེད། དཔེ་མཚོ​ོན་འིདི་དག་གི་རྐྱེ​ེན་པས་གསར་དུ་

ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཐེོབ་པའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་གཞིོན་ནུ་ཤེས ེ ་ཡོ​ོན་ཅོན་ཚོ​ོ་ལོའིང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཆེོས་ལུགས་དང། ལོ​ོ་རྒྱུས། སྲིོལོ་རྒྱུན་བཅོས་ལོ་སློབ་

སྦྱོ​ོང་བྱེད་པའི​ི་ཚོ​ོར་ཤུགས་ཤེ ིག་སླེབས་པ་རེད་དོ།།

སྦྱོ​ོང་ཚོན། གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རིེ་བྲི​ིས།

༡། སྲི​ིད་གཞུང་ཉོིས་ལྡན་གྱི​ི་ལོམ་ལུགས་ཟེར་བ་གང་རེད་དམ།

༢། ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་ལོ་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་བྱེད་པའི​ི་ཀ་བ་ལྟ་བུ་གང་དང་གང་ཡོིན་ནམ། དེ་ཚོ​ོའི​ི་སྐོར་མདོར་བསྡུས་ཙམ་བྲེིས།

༣། ཨིན་ཇཱིའི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་སྲི​ིད་བྱུས་ཇཱི་ལྟར་ཡོིན་ནམ། དེ་ལོ་བརྟེན་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་ཉོམས་རྒུད་དུ་འིགྲོ་དོན་གང་ ཡོིན།

༤། ཊ་ཊ་ལྕགས་རིགས་ཀམ་པ་ཎི​ི་སུས་གསར་འིཛུགས་བྱས་སམ།

༥། ཨིན་ཇཱིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཤེ​ེས་རྟོགས་བྱེད་འིགོ་འིཛུགས་དགོས་དོན་གང་ཡོིན། བྱེད་སྒོ།

དེང་སང་རྒྱ་གར་ནང་དུ་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཨིན་གཞུང་གིས་བཟོས་པའི​ི་ཁང་པ་དང། འིཕྲུལོ་ཆེས། དེ་མིན་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་ འིཛི​ིན་སྐྱིོང་སོགས་གང་ཡོ​ོད་སློབ་ཕྲུག་ཕན་ཚུན་གྲོས་བསྡུར་བྱས་ནས་འིཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་ལོ་ཤེོད་དགོས།

126

སྲོིད་དོན་ཚོན་རི​ིག

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༡༢། མང་གཙོ་ཟིེརི་ན་ག་རིེ་རིེད། མང་གཙོ་དགོས་དོན་གང་ཡིན་ནམ། ༄༅། །སློབ་ཚོན་འིདིའི​ི་ནང་དུ་མང་གཙོའི​ི་མཚོན་ཉོིད་སྟེབས་བདེ་ཞི​ིག་བཀོད་ནས་དེའི​ི་གོ་དོན་དང། དེའི​ི་ཁྱད་ཆེོས་ངོས་འིཛི​ིན་

ཐེབས་བྱ་རྒྱུ་ཡོིན། ང་ཚོ​ོས་ཐེ་སྙོད་འིདིའི​ི་གོ་དོན་རྣམས་རེ་རེ་བཞི​ིན་ཤེ​ེས་ཐེབས་བྱས་ནས་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི་གཞི​ི་རྩའི​ི་

ཁྱད་ཆེོས་རྣམས་གསལོ་པོར་རྟོགས་དགོས། སློབ་ཚོན་འིདི་བཀློགས་རྗེ​ེས་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་དང་མང་གཙོ་མ་ཡོིན་པའི​ི་ སྲི​ིད་གཞུང་གི་ཁྱད་པར་འིབྱེད་ཐུབ་དགོས།

འིཛིམ་གླི​ིང་འིདིའི​ི་ནང་དུ་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཁྱབ་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་ཡོིན་པ་དང། རྒྱལོ་ཁབ་མང་པོས་སྲི​ིད་གཞུང་དེ་འིདེམས་

བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གང་ཡོིན། ཅོིའི​ི་ཕྱི​ིར་མང་གཙོ་སྲི​ིད་གཞུང་གཞིན་ལོས་ལོེགས་པ་ཡོིན་ནམ། ༡། མང་གཙོ་ཟིེརི་ན་གང་རིེད།

& ཁྱེད་ཀྱི​ིས་བལྟས་ན། ཅོི་འིདྲ་ཞི​ིག་ལོ་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཟེར་རམ།

& གཤེམ་གྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་མི་འིདྲ་བ་གཉོིས་དབར་མཚུངས་པའི​ི་ཆེ་གང་འིདུག་གམ། ༡། མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་དང།

༢། མང་གཙོ་མ་ཡོིན་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང།

མང་གོཙོའི​ི་འིགྲོེལ་བ།

ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཁག་ལོ་མཚུངས་པའི​ི་ཆེ་དང་མི་མཚུངས་པའི​ི་ཆེ་གང་ཡོ​ོད་མེད་ལོ་བལྟས་ནས་མང་གཙོའི​ི་

སྲི​ིད་གཞུང་ཚོང་མར་ཐུན་མོང་གི་ཁྱད་ཆེོས་ཤེ ིག་ཡོ​ོད་པ་ནི་སྲི​ིད་གཞུང་དེ་མི་མང་གིས་འིོས་འིདེམས་བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡོིན། ང་ཚོ​ོས་ མཚོན་ཉོིད་དེ་འིདྲ་ཞི​ིག་ནས་འིགོ་བཙུགས་ཏེ། མང་གཙོ་ནི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་དང། སྲི​ིད་གཞུང་དེའི་ི འིགོ་ཁྲོིད་རྣམས་མི་མང་

གིས་འིོས་འིདེམས་བྱས་པར་བརྗེོད་ན་འིགྲིག མཚོན་ཉོིད་འིདི་གཞི​ིར་བཟུང་ནས་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་མང་གཙོ་ མིན་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལོས་ལོ​ོགས་སུ་འིབྱེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

128

ས་ཁམས་རིག་པ།

དམག་མིས་འིཛི​ིན་པའི​ི་འིབར་མའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ནི། མི་མང་གིས་འིདེམས་སྒྲུག་བྱས་པ་ཞི​ིག་མིན་པར་དམག་མིའི​ི་སྲི​ིད་དབང་

འིཛི​ིན་མཁན་ཞི​ིག་གིས་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཐེག་གཅོ​ོད་དེའི​ི་ཐེད་མི་མང་ལོ་སྨྲ་བརྗེོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་གང་ཡོང་

མེད། ཅོི་ལོེ་ (Chile) ཡོི་སྲི​ིད་དབང་སྒོེར་འིཛི​ིན་པ་པི་ནོ་ཤེ​ེཊ་ (Pinochet) ལྟ་བུ་མི་མང་གིས་བདམས་ཐེོན་བྱུང་བ་ཞི​ིག་མ་རེད།

དེ་ལྟར་རྒྱལོ་པོའི ི་ལོམ་ལུགས་ལོ་མཚོ​ོན་ནའིང་གཅོིག་མཚུངས་རེད། སོ་ཽ དྷི་ཨ་རཱབ་ (Saudi Arabia) རྒྱལོ་པོས་དབང་སྒྱུར་བྱེད་པ་ ནི་མི་མང་གིས་བསྐོས་པ་ཞི​ིག་མ་ཡོིན་པར་ཁོ་རང་རྒྱལོ་པོའི ི་སྲིས་སུ་འིཁྲུངས་པས་རེད།

མཚོན་ཉོིད་འིདི་ཚོད་ལྡན་ཞི​ིག་མིན་ཡོང། འིདིས་ང་ཚོ​ོར་མང་གཙོ་ནི་མི་མང་གི་དབང་སྒྱུར་བྱས་པའི​ི་གཞུང་ཞི​ིག་ཡོིན་པར་

དྲན་གསོ་གཏོང་གི་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་བསམ་བློ​ོ་ནན་ཏན་མ་བཏང་བར་མཚོན་ཉོིད་འིདི་བཀོལོ་སྤྱིོད་བྱས་ན། འིོས་བསྡུ་བྱེད་སྲིོལོ་ཡོ​ོད་ པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཕལོ་མོ་ཆེ​ེ་ལོ་མང་གཙོ་ཞིེས་འིབོད་དགོས་པས་དེ་ནི་ནོར་འིཁྲུལོ་རེད། དེང་རབས་འིཛིམ་གླི​ིང་ནང་གི་སྲི​ིད་གཞུང་

ཐེམས་ཅོད་མང་གཙོ་མིན་རུང་ཀུན་གྱི​ིས་མང་གཙོའི​ི་མིང་འིཐེོབ་འིདོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་

དང་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་དུ་བརྫུས་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གཉོིས་ཚོིག་འིབྲུ་རེ་རེ་བཞི​ིན་གཟབ་ནན་གྱི​ིས་རྟོགས་ཐེབས་བྱེད་དགོས། མང་གཙོའི་ཁྱེད་ཆོས།

ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོ་ནི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོ་མི་མང་གིས་འིོས་འིདེམས་བྱས་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་རེད་ཅོེས་པའི​ི་མཚོན་ཉོིད་ནས་འིགོ་

བཙུགས་ཀྱིང། དེས་དྲི་བ་མི་ཉུང་བ་ཞི​ིག་སློང་གི་ཡོ​ོད།

 འིགོ་ཁྲོིད་དེ་ཚོ​ོ་སུ་ཡོིན་ནམ། སྲི​ིད་གཞུང་གང་འིདྲ་ཞི​ིག་ཡོིན་རུང་མང་གཙོའི་ི མིང་ཐེོགས་པར་འིོས་འིདེམས་བྱས་པའི​ི་འིགོ་

ཁྲོིད་ཅོི་འིདྲ་དགོས་སམ། འིོས་འིདེམས་མ་བྱས་པའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་ཐེག་གཅོ​ོད་གང་བྱ་དགོས་སམ།

 འིོས་བསྡུ་གང་འིདྲ་ཞི​ིག་གིས་མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུ་འིགྲུབ་ཐུབ་བམ། འིོས་བསྡུ་དེ་མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུ་ཚོད་ལྡན་ཞི​ིག་ སི་རི་ཡཱ་ནི་ཨེ་ཤེ ི་ཡོའི​ི་ནུབ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་

རྒྱལོ་ཁབ་ཆུང་ཆུང་ཞི​ིག་རེད། སྲི​ིད་དབང་

འིཛི​ིན་མཁན་བཱི་ཐེི་ (Ba'ath) ཚོ​ོགས་པ་

དང། དེའི​ི་མཐུན་གྲོགས་ཚོ​ོགས་པ་ཆུང་ ཆུང་འིགའི་ཤེས་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་དེའི​ི་ནང་ གི་ཁྲོིམས་མཐུན་དུ་གནས་ཆེོག་པའི​ི་ ཚོ​ོགས་པ་ཁོ་ན་དེ་ཚོ​ོ་རེད།

ཁྱེད་ཀྱི​ིས་བལྟས་ན་རི་མོ་འིདི་རྒྱ་ནག་

དང་མེཀ་སི་ཀོ་ལོ་འིཚོམ་པོ་འིདུག་གམ།

129

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཡོ​ོང་བར་ཆེ་རྐྱེ​ེན་གང་ཚོང་དགོས་སམ།

 འིགོ་ཁྲོིད་འིོས་འིདེམས་བྱེད་མཁན་དང། རང་ཉོིད་འིགོ་ཁྲོིད་དུ་བསྐོ་གཞིག་བྱེད་ཆེོག་པའི​ི་མི་མང་དེ་སུ་ཡོིན་ནམ། དེའི​ི་

ནང་མི་མང་ཚོང་མ་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་ཐེོག་ནས་ཚུད་དགོས་སམ། མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ིས་མི་མང་འིགའི་ཞི​ིག་ལོ་ཐེོབ་ཐེང་འིདི་

མ་སྤྲོད་ན་ཆེོག་གམ།

 མཐེར་མང་གཙོ་ནི་སྲི​ིད་གཞུང་ཅོི་འིདྲ་ཞི​ིག་ཡོིན། འིོས་འིདེམས་བྱུང་བའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་གཞུང་ལོ་གང་འིདོད་

བྱེད་ཐུབ་བམ། མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་གིས་ཚོད་བཀག་ངེས་ཅོན་ཞི​ིག་གི་འིོག་ནས་ལོས་དོན་བསྒྲུབ་དགོས་སམ། མང་

གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་མི་མང་གི་ཐེོབ་ཐེང་ཁག་ཅོིག་ལོ་བརྩི་བཀུར་བྱེད་དགོས་སམ། ང་ཚོ​ོས་དྲི་བ་འིདི་དག་ལོ་དཔེ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ ཐེོག་ནས་ལོན་འིདེབས་རྒྱུ་ཡོིན།

འདེམས་ཐོན་བྱུང་བའི་འགོ་ཁྲིད་ཚོ​ོས་ཐག་གཅིོད་བྱེད་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༩ ཟླ་ ༡༠ པར་ནང་པཱ་ཀིསྟཱན་གྱི​ི་དམག་སྤྱི​ི་པར་ཝེ་ཛི​ི་མུ་ཤཱ་རབ་ (Pervez Musharraf) ཀྱི​ིས་དམག་ཤུགས་བེད་

སྤྱིད་དེ་སྲི​ིད་དབང་བཙན་འིཕྲོག་ (Military Coup) བྱས་ནས། མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ནས་འིོས་འིདེམས་བྱུང་བའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་མགོ་ རྟིང་བསློགས་པ་དང། ཁོ་རང་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཡོིན་པའི​ི་ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱས། ཕྱི​ིས་སུ་ཁོས་རང་ཉོིད་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་དུ་བཀོད་ པ་རེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༢ ལོ​ོར་ཁོས་མང་མོས་འིོས་ བསྡུ་ (Referendum) ཞི​ིག་བྱས་ནས་སྲི​ིད་དབང་

ལོ​ོ་ལྔའི​ི་རིང་དུས་ཚོ​ོད་ཕར་འིགྱིངས་བྱས། པཱ་ ཀིསྟཱན་གྱི​ི་གསར་འིགོད་པ་དང། འིགྲོ་བ་མིའི​ི་

ཐེོབ་ཐེང་ཚོ​ོགས་པ། མང་གཙོའི​ི་ལོས་འིགུལོ་བ་ སོགས་ཀྱི​ིས་འིོས་བསྡུ་དེའི​ི་ནང་དུ་ཚུལོ་མིན་གྱི​ི་ བྱ་སྤྱིོད་དང་གཡོ​ོ་སྒྱུ་ཚུད་ཡོ​ོད་པར་བཤེད་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༢༠༠༢ ཟླ་ ༨ པའི​ི་ ནང་དུ་ཁོས ་པཱ་

ཀིསྟཱན་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ལོ་སྒྱུར་བཅོ​ོས་གཏོང་བའི​ི་

ཁྲོིམ ས་ལུགས་སྒྲིོམ ་གཞི​ིའི​ི་ བཀའི་རྒྱ་ (Legal

Framework Order) ཅོི ག ་ཁྱབ་བསྒྲིགས་

བྱས་པ་དང། བཀའི་རྒྱ་དེའི​ི་ནང་དུ་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་

གྱི​ིས་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་དང་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་རིམ་པའི​ི་གྲོས་

130

བསམ་ བློ​ོ་ ཐེོངས།

རི་མོ་འིདི་ལྷོ་ཨ་མི་རི་ཁར་

གཞི​ིགས་ནས་བྲེིས་པ་རེད། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ བྱས་ན་པཱ་ཀིསྟཱན་གྱི​ི་གནས་སྟེངས་ཀྱིང་

དེ་ འིདྲ་ཡོིན ་ནམ། རྒྱལོ་ཁབ་གཞིན་གྱི​ི་

གནས་སྟེངས་ལོ་བསམ་བློ​ོ་ ཐེོང ས། ང་ ཚོ​ོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ནང་དུའིང་གནས་ སྟེངས་དེ་འིདྲ་འིབྱུང་གི་ཡོ​ོད་དམ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཚོ​ོགས་ཕྱི​ིར་བསྡུ་བྱེད་ཆེོག་པ་དང། མི་མང་བཀའི་ཤེག་ (Civilian Cabinet) གི་ལོས་དོན་ལོ་དམག་དཔོན་གྱི​ིས་འིགོ་འིཁྲོིད་ པའི​ི་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་བདེ་སྲུང་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (National Security Council) ཀྱི​ིས་ལྟ་སྐུལོ་བྱེད་ཆེོག་པ་གསལོ་ཡོ​ོད། ཁྲོིམས་ཡོིག་དེ་

གཏན་འིབེབས་བྱས་རྗེ​ེས་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་དང་མངའི་སྡོེའི​ི་གྲོས་ཚོ​ོགས་གཉོིས་ཀྱི​ི་འིོས་བསྡུ་གཉོེར་བ་རེད། དེར་བརྟེན། པཱ་ཀིསྟཱན་ལོ་

འིོས་བསྡུ་བྱུང་ཞི​ིང་འིོས་འིདེམས་བྱས་པའི​ི་འིཐུས་མི་ཚོ​ོར་དབང་ཆེ་གང་འིཚོམ་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། མཐེའི་མཇུག་གི་དབང་ཆེ་ཚོང་མ་

དམག་དཔོན་ཚོ​ོ་དང་དམག་སྤྱི​ི་མུ་ཤཱ་རབ་ཁོ་རང་གི་ལོག་ཏུ་ཡོ​ོད།

དམག་སྤྱི​ི་མུ་ཤཱ་རབ་འིོག་གི་པཱ་ཀིསྟཱན་ལོ་མང་གཙོ་ཞིེས་འིབོད་མི་འིོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་མང་པོ་ཡོ​ོད་པ་གསལོ་པོ་རེད། རྒྱལོ་

ཡོ​ོངས་དང་མངའི་སྡོེའི་ི གྲོས་ཚོ​ོགས་སུ་མི་མང་གིས་འིདེམས་ཐེོན་བྱུང་བའི​ི་འིཐུས་མི་ཚོ​ོ་དོན་དངོས་ཐེོག་དབང་འིཛི​ིན་པ་མིན་

པས་ཁོ་ཚོ​ོར་མཐེའི་མའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་དབང་མེད། མཐེའི་མའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་ཀྱི​ི་དབང་ཆེ་དེ་དམག་དཔོན་དང་དམག་སྤྱི​ི་མུ་ཤཱ་རབ་

ལོ་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ཁོ་ཚོ​ོ་སུའིང་མི་མང་གིས་འིདེམས་ཐེོན་བྱས་པ་མ་རེད། དེ་འིདྲའི​ི་གནས་ཚུལོ་སྲི​ིད་དབང་སྒོེར་འིཛི​ིན་ལོམ་ལུགས་

དང་རྒྱལོ་པོའི ི་ལོམ་ལུགས་ནང་དུ་འིབྱུང་གི་ཡོ​ོད། དེ་ནས་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་ཁྱད་ཆེོས་དང་པོ་དེ་ཤེ​ེས་ཐུབ། མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ ལུགས་ནང་དུ་མཐེའི་མཇུག་གི་ཐེག་གཅོ​ོད་དབང་ཆེ་དེ་ངེས་པར་དུ་མི་མང་གིས་འིོས་འིདེམས་བྱས་པའི​ི་མི་དེ་ཚོ​ོར་ཡོ​ོད་དགོས། རིང་དབང་དང་དྲིང་བདེན་གྱི​ི་འོས་བསྡུའི་འགྲིན་རྩིོད།

རྒྱ་ནག་ནང་དུ་ལོ​ོ་ལྔ་རེའི​ི་མཚོམས་སུ་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་གྲོས་ཚོ​ོགས་ཚོ​ོགས་མི་འིོས་འིདེམས་བྱེད་སྲིོལོ་ཡོ​ོད། གྲོས་ཚོ​ོགས་དེའི​ི་

མིང་ལོ་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་མི་མང་འིཐུས་མིའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ (Quanguo Renmin Daibiao Dahui) ཞིེས་འིབོད། རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་ མི་མང་འིཐུས་མིའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ལོ་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་བསྐོ་གཞིག་བྱེད་པའི​ི་དབང་ཆེ་ཡོ​ོད། ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་དེར་རྒྱ་ནག་རྒྱལོ་

ཡོ​ོངས་ནས་འིོས་འིདེམས་བྱས་པའི​ི་འིཐུས་མི་ ༣༠༠༠ ཙམ་ཡོ​ོད། འིཐུས་མི་འིགའི་ཤེས་དམག་མིས་འིདེམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོས་བསྡུ་ མ་ཚུགས་སྔོ​ོན་ལོ་འིོས་མིར་བཞིེངས་མཁན་ཚོང་མར་རྒྱ་ནག་དམར་ཤེོག་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཆེོག་མཆེན་ཐེོབ་དགོས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༢

ནས་ ༢༠༠༣ གྱི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་ནང་དུ་རྒྱ་ནག་དམར་ཤེོག་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་མི་དང། དེའི​ི་མཐུན་གྲོགས་ཚོ​ོགས་པ་ཆུང་ཆུང་ བརྒྱད་ཁོ་ནའི​ི་ཚོ​ོགས་མི་འིོས་བསྡུར་ཞུགས་བཅུག་ཡོ​ོད། སྲི​ིད་གཞུང་འིཛི​ིན་མཁན་རྟག་ཏུ་རྒྱ་ནག་དམར་ཤེོག་ཚོ​ོགས་པ་རེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༠ ལོ​ོར་རང་བཙན་ཐེོབ་པ་ནས་བཟུང། མེཀ་སི་ཀོའི ི་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་གྱི​ི་འིོས་བསྡུ་ལོ​ོ་དྲུག་རེའི​ི་མཚོམས་སུ་བྱེད་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད། རྒྱལོ་ཁབ་འིདི་དམག་མི་དང་སྲི​ིད་དབང་སྒོེར་འིཛི​ིན་གྱི​ི་དབང་སྒྱུར་འིོག་ཏུ་ཤེོར་མྱོ​ོང་མེད། འིོན་ཀྱིང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༠ ལོ​ོ་བར་

གྱི​ི་འིོས་བསྡུ་ཚོང་མ་སྲི​ིད་གཞུང་གསར་བརྗེ​ེ་ཚོ​ོགས་པར་ (Institutional Revolutionary Party) རྒྱལོ་ཁ་ཐེོབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁ་གཏད་ ཚོ​ོགས་པས་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་འིོས་འིདེམས་ནང་ལོ་འིགྲན་རྩོད་བྱས་ཀྱིང་རྒྱལོ་ཁ་གཏན་ནས་ཐེོབ་མེད། སྲི​ིད་གཞུང་གསར་བརྗེ​ེ་ཚོ​ོགས་

པས་འིོས་བསྡུ་ལོ་གཡོ​ོ་ཐེབས་སྣོ་ཚོ​ོགས་སྤྱིད་དེ་རྒྱལོ་ཁ་ཐེོབ་པར་བྱེད། སྲི​ིད་གཞུང་གི་ལོས་ཁུངས་སུ་ལོས་ཀ་བྱེད་མཁན་ཚོང་

མ་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཚོ​ོགས་འིདུ་ལོ་ཞུགས་དགོས་ལོ། སྲི​ིད་གཞུང་གིས་དགེ་རྒོན་ཚོ​ོར་བཙན་བཀའི་བཏང་ནས་ཕྲུ་གུའི​ི་ཕ་མ་

131

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཚོ​ོར་སྲི​ིད་གཞུང་གསར་བརྗེ​ེ་ཚོ​ོགས་པར་འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་འིཇུག་གི་ཡོ​ོད། གསར་འིགྱུར་བརྒྱུད་ལོམ་ཁག་གིས་ཁ་གཏད་ཚོ​ོགས་

པའི​ི་བྱ་སྤྱིོད་ལོ་སྐྱིོན་བརྗེོད་བྱེད་པ་ལོས་སྲི​ིད་གཞུང་གསར་བརྗེ​ེ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་བྱ་སྤྱིོད་ལོ་དོ་སྣོང་བྱེད་ཀྱི​ི་མེད། སྐབས་འིགར་འིོས་

འིཕེན་སའི​ི་ཁང་པ་གནས་གཅོིག་ནས་གཞིན་དུ་སྤེོ་བས་མི་མང་འིོས་ཤེག ོ ་འིཕེན་རྒྱུར་ཁག་པོ་ཆེགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྲི​ིད་གཞུང་གསར་ བརྗེ​ེའི​ི་ཚོ​ོགས་པས་རང་གི་འིོས་མི་འིདེམས་ཐེོན་བྱུང་བར་འིགྲོ་གྲོན་ཕོན་ཆེ​ེན་གཏོང་གི་ཡོ​ོད།

ང་ཚོ​ོས་གོང་གི་འིོས་བསྡུའི​ི་དཔེ་མཚོ​ོན་འིདི་དག་བཀློགས་ནས་ཡུལོ་དེ་ཚོ​ོའི་ི ནང་དུ་མི་མང་གིས་དབང་འིཛི​ིན་པ་འིདེམས་སྲིོལོ་

ཡོ​ོད་པ་དེ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཐུབ་བམ། ང་ཚོ​ོས་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་མི་ཐུབ། གང་ཡོིན་ཟེར་ན། རྒྱ་ནག་གིས་འིོས་བསྡུའི​ི་ལོམ་ནས་མི་ མང་ལོ་དངོས་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་གདམ་ཀ་གང་ཡོང་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་མེད། མི་མང་གིས་སྲི​ིད་དབང་འིཛི​ིན་མཁན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་པ་དང་དེས་འིདེམས་

སྒྲུག་བྱེད་པའི​ི་འིོས་མི་ཚོ​ོ་འིདེམས་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་འིདི་ལོ་དྲང་བདེན་གྱི​ི་འིོས་བསྡུ་ཟེར་རུང་ངམ།

མེཀ་སི་ཀོའི ི་དཔེ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ནང་དུ་མི་མང་ལོ་དངོས་འིབྲེ​ེལོ་འིདེམས་ཀ་ཡོ​ོད་པར་སྣོང་ཡོང། འིོས་བསྡུའི​ི་ནང་དུ་མི་མང་ལོ་

དངོས་སུ་འིདེམས་ཀ་གང་ཡོང་མེད། མི་མང་སྲི​ིད་དབང་འིཛི​ིན་མཁན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་པར་འིདོད་མོས་མེད་ཀྱིང་ཕམ་ཉོེས་སུ་གཏོང་

ཐེབས་མེད། འིདི་དག་དྲང་བདེན་གྱི​ི་འིོས་བསྡུ་མ་རེད།

འིདི་ལྟར་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་གོ་དོན་ལོ་ཁྱད་ཆེོས་གཉོིས་པ་ཞི​ིག་ཁ་སྣོ​ོན་བྱེད་ཐུབ། འིོས་བསྡུ་ཡོ​ོད་ཀྱིང་དེ་ཙམ་གྱི​ིས་འིགྲིག་གི་

མེད། འིོས་བསྡུ་དེ་ངེས་པར་དུ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་གདམ་ཀའི​ི་ཁྲོ​ོད་ནས་དོན་དམ་གྱི​ི་འིདེམས་ཀ་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་བྱེད་དགོས། གལོ་སྲི​ིད་མི་

མང་གི་འིདོད་པར་ཡོ​ོད་ན་འིདེམས་ཀ་དེ་བེད་སྤྱིད་ནས་ད་ལྟའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོ་ཕམ་ཉོེས་གཏོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པ་ཞི​ིག་ཡོིན། མང་གཙོ་ནི་ད་

ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོ་ཕམ་ཉོེས་གཏོང་ཐུབ་པའི​ི་རང་དབང་དང་དྲང་བདེན་གྱི​ི་འིོས་བསྡུ་ལོ་གཞི​ི་བཅོ​ོལོ་དགོས། མི་གཅི​ིག འོས་གཅི​ིག རི​ིན་ཐང་གཅི​ིག

གོང་དུ་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི་ི འིཐེབ་རྩོད་དང་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་དར་མའི​ི་འིོས་འིཕེན་ཐེོབ་ཐེང་ (Universal Adult Franchise) གཉོིས་ཇཱི་

ལྟར་འིབྲེ​ེལོ་ཆེགས་པའི​ི་སྐོར་གླིེང་ཡོ​ོད། ཐེོབ་ཐེང་འིདི་ནི་ཧི་ལོམ་འིཛིམ་གླི​ིང་གང་སར་ངོས་ལོེན་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། འིདྲ་ མི་གཅོིག

འིོས་གཅོིག

མཉོམ་གྱི​ི་འིོས་འིཕེན་ཐེོབ་ཐེང་རྡོ​ོག་རོལོ་བཏང་བའི​ི་གནས་ཚུལོ་མང་པོ་ཡོ​ོད། དཔེར་ན། &

&

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༡༥ ལོ​ོ་བར་དུ་སཽ་དྷི་ཨ་རཱབ་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་བུད་མེད་ལོ་འིོས་འིཕེན་

གྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་མེད།

ཨེསྚོ​ོ་ནི་ཡཱ་ (Estonia) རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ིས་མི་སེར་ཁྲོིམས་ལུགས་(Citizenship

rule) ཨུ་རུ་སུའི​ི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ལོ་འིཐེོབ་དཀའི་བའི​ི་ཁྲོིམས་ལུགས་གཏན་

132

རིན་ཐེང་གཅོིག

&

འིབེབས་བྱས་ཡོ​ོད།

ཕི་ཇཱ​ཱི་ (Fiji) རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་འིོས་འིདེམས་ལོམ་ལུགས་ནང་དུ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཕི་ཇཱ​ཱི་

རྒྱ་གཞུང་གིས་དྲྭ་རྒྱའི​ི་ ཚོད་བཀག་བཟོས་ནས་ གནས་ཚུལོ་མཁོ་སྤྲོ​ོད་ ལོ་བཀག་འིགོག་བྱེད་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། པར་རིས་འིདིས་རྒྱ་ ནག་གི་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཐེོག་ གི་གནད་དོན་ཞི​ིག་དྲན་ གསོ་བྱེད་ཐུབ། དེ་གང་ཡོིན་པ་ཤེ​ེས་ སམ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

མི་རིགས་ཀྱི​ི་འིོས་ཤེོག་ལོས་ཕི་ཇཱ​ཱི་ཡུལོ་མིའི​ི་འིོ ས་ཤེོག་གི་རིན་ཐེང་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད།

མང་གཙོ་ནི་ཆེབ་སྲི​ིད་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་རྩ་དོན་ལོ་གཞི​ི་བཅོ​ོལོ་ཡོ​ོད། དེས་ང་ཚོ​ོར་མང་གཙོའི​ི་ཁྱད་ཆེོས་གསུམ་པ་དེ་

བསྟེན་ཡོ​ོད། མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ནང་དུ་ནར་སོན་པའི​ི་འིོས་མི་རེ་རེར། འིོས་ཤེོག་རེ་རེ་དང། འིོས་ཤེ ོག་རེ་རེར་རིན་ཐེང་རེ་

ཡོ​ོད་དགོས།

ཁྲིམས་ཀྱི​ི་དབང་སྒྱུརི་དང་ཐོབ་ཐང་ལ་བརྩི​ི་བཀུརི།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༠ ལོ​ོར་ཛི​ིམ་བཱིབ་ཝེ་ (Zimbabwe) ལོ་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་མི་རིགས་དཀར་པོའི ི་དབང་སྒྱུར་འིོག་ནས་རང་བཙན་

ཐེོབ། དུས་དེ་ནས་རྒྱལོ་ཁབ་དེ་རང་བཙན་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་མཁན་ཛི་ནུ་པི་ཨེཕ་ (ZANU-PF) མིང་ཅོན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་པ་དེས་དབང་

སྒྱུར་བྱས་ཡོ​ོད། ཚོ​ོགས་པ་དེའི​ི་དབང་འིཛི​ིན་པ་རཱོ་བྷར་ཊ་མུ་གྷ་བེ་ (Robert Mugabe) ཡོིས་རང་བཙན་ཐེོབ་པ་ནས་བཟུང་ རྒྱལོ་ཁབ་དེར་དབང་སྒྱུར་བྱས་པ་རེད། འིོས་བསྡུ་ག་ཚོ​ོད་བྱས་ཀྱིང་ཁོང་གི་ཚོ​ོགས་པར་རྒྱལོ་ཁ་ཐེོབ་རྐྱེང་རེད། སྲི​ིད་འིཛི​ིན་མུ་གྷ་

བེ་སྙོན་གྲགས་ཆེ​ེ་ཡོང། ཁོང་གིས་འིོས་བསྡུའི​ི་སྐབས་སུ་དྲང་བདེན་མིན་པའི​ི་ཐེབས་ལོམ་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་གི་ཡོ​ོད། ལོ​ོ་མང་རིང་ ཁོས་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་གྱི​ི་དབང་ཆེ་ཆེ​ེ་རུ་གཏོང་བ་དང་འིགན་འིཁུར་ཉུང་དུ་གཏོང་ཆེ​ེད་རྩ་ཁྲོིམས་ལོ་འིགྱུར་བ་ཐེ​ེངས་ཁ་ཤེས་བཏང་

བ་མ་ཟད། ཁ་གཏད་ཚོ​ོགས་པར་བསུན་གཙེར་བཟོས་ཏེ་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ཚོ​ོགས་འིདུ་ལོ་བར་ཆེད་བཏང་བ་དང། སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་

བྱེད་མཁན་དང་རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་བྱེད་མཁན་ཚོ​ོ་ཉོེས་ཅོན་པ་ཡོིན་པའི​ི་ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱས་པ་རེད། སྲི​ིད་འིཛི​ིན་ལོ་སྐྱིོན་བརྗེོད་

133

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

བྱེད་ཆེོག་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ལོ་ཚོད་བཀག་བཟོས་པའི​ི་ཁྲོིམས་ཤེ ིག་ཀྱིང་ཡོ​ོད་ཅོིང། བརྙིན་འིཕྲིན་དང་རླུང་འིཕྲིན་གྱི​ི་རང་དབང་ལོ་སྲི​ིད་

གཞུང་གིས་སྟེངས་འིཛི​ིན་བྱས་ཏེ་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་ཕྱིོགས་གཏོགས་ཀྱི​ི་གསར་འིགྱུར་ཁོ་ན་ལོས་འིཇུག་གི་མེད། རང་དབང་ལྡན་པའི​ི་

གསར་ཁང་ཡོ​ོད་མོད་ཀྱིང་སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱེད་མཁན་གྱི​ི་གསར་འིགོད་པ་ཚོ​ོ་བསུན་པོ་བཟོ་གི་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧ ལོ​ོར་

སྲི​ིད་གཞུང་གིས་ཁྲོིམས་ཁང་གི་ཐེག་གཅོ​ོད་འིགའི་སྣོང་མེད་དུ་བཏང་ནས་ཁྲོིམས་དཔོན་ཚོ​ོ་ལོས་གནས་ནས་ཕྱི​ིར་འིབུད་བཏང་བ་

རེད།

ཛི​ིམ་བཱིབ་ཝེ་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་དཔེ་མཚོ​ོན་འིདིས་མང་གཙོའི​ི་ནང་དུ་མི་མང་གིས་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོར་རྒྱབ་སྐྱིོར་བྱེད་དགོས་ངེས་ཡོིན་

ཀྱིང་དེ་ཙམ་གྱི​ིས་འིགྲིག་གི་མེད། མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་གོང་དུ་བཀུར་བའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་དེ་མང་གཙོ་མིན་པ་དང། མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་

གོང་དུ་བཀུར་བའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་དེ་སྲི​ིད་དབང་སྒོེར་འིཛི​ིན་པ་ཡོིན་ཆེོག གལོ་སྲི​ིད་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་གཞུང་ཞི​ིག་ལོ་དཔྱད་པ་གཏོང་

འིདོད་ཚོེ། དེའི་ི འིོས་བསྡུར་དོ་སྣོང་བྱེད་རྒྱུ་གལོ་ཆེ​ེན་པོ་ཡོིན་པ་མ་ཟད། དེ་དང་དུས་མཚུངས་སུ་འིོས་བསྡུའི​ི་སྔོ​ོན་རྗེ​ེས་གཉོིས་ཀར་

ལྟ་ཞི​ིབ་བྱེད་རྒྱུ་གལོ་ཆེ​ེན་པོ་ཆེགས་ཡོ​ོད། སྲི​ིད་གཞུང་གིས་རྒྱུན་ལྡན་གྱི​ི་སྲི​ིད་དོན་བྱེད་སྒོ​ོའི ི་གོ་སྐབས་འིདོད་བློ​ོ་ཁེངས་པ་ཤེིག་ དང། མི་མང་གི་གཞི​ི་རྩའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ལོ་བརྩི་བཀུར། མང་ཚོ​ོགས་ལོ་བསམ་བློ​ོའི ི་རང་དབང། སྨྲ་བརྗེོད་ཀྱི​ི་རང་དབང། ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་

ལོས་འིགུལོ་སྤེ​ེལོ་ཆེོག་པའི​ི་རང་དབང་ཡོ​ོད་དགོས། མི་ཚོང་མ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་མདུན་སར་འིདྲ་མཉོམ་ཡོིན་དགོས།

ཐེོབ་ཐེང་འིདི་ཚོ​ོ་ངེས་པར་དུ་རང་དབང་ལྡན་པའི​ི་ཁྲོིམས་འིཛི​ིན་ལོས་ཁུངས་ཤེིག་གིས་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱ་དགོས། ཁྲོིམས་འིཛི​ིན་

ལོས་ཁུངས་དེའི​ི་བཀའི་བཀོད་རྣམས་མི་ཚོང་མས་བརྩི་སྲུང་བྱེད་དགོས། འིོས་བསྡུའི​ི་རྒྱལོ་ཁ་ཐེོབ་པ་ཙམ་གྱི​ིས་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་

གཞུང་ཞི​ིག་གིས་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་རང་སྣོང་གང་དྲན་དུ་བྱེད་ཆེོག་པ་མིན། དེས་གཞི​ི་རྩའི​ི་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་འིགའི་ལོ་བརྩི་བཀུར་བྱེད་དགོས། དམིགས་བསལོ་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཚོ​ོའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ལོ་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་དགོས་པར་བརྩི་བཀུར་བྱེད་དགོས། ཐེག་གཅོ​ོད་གལོ་ཆེ​ེན་

ཚོང་མ་བགྲོ་གླིེང་རབ་དང་རིམ་པ་བརྒྱུད་ནས་བྱེད་དགོས། ལོས་གནས་འིཛི​ིན་མཁན་ཚོང་མར་རྩ་ཁྲོིམས་དང་ཁྲོིམས་ལུགས་

ཀྱི​ིས་སྤྲོད་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དང་ལོས་འིགན་ངེས་ཅོན་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། གོང་གི་བརྗེོད་པ་ཁག་གིས་ང་ཚོ​ོར་མང་གཙོའི་ི ཁྱད་ཆེོས་བཞི​ི་པ་དང་

མཐེའི་མ་སྟེ​ེ། མང་གཙོའི་ི སྲི​ིད་གཞུང་གིས་རྩ་ཁྲོིམས་དང་མི་མང་གི་ཐེོབ་ཐེང་ལོ་བརྩི་བཀུར་བྱེད་དགོས་པའི​ི་ཚོད་བཀག་འིོག་ནས་

འིཛི​ིན་སྐྱིོང་བྱེད་དགོས་པ་སྟེོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

མདོར་ན། དང་ཐེོག་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི་མཚོན་ཉོིད་སྟེབས་བདེ་ཞི​ིག་ནས་འིགོ་བཙུགས་ཏེ། སྲི​ིད་གཞུང་དེའི​ི་

འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོ་མི་མང་གིས་འིོས་འིདེམས་བྱེད་དགོས། འིོན་ཀྱིང། ང་ཚོ​ོས་གོང་དུ་དྲངས་པའི​ི་མཚོན་ཉོིད་དེ་ཆེ་ཚོང་བ་ཞི​ིག་མིན་པ་

ཤེ​ེས་རྟོགས་བྱུང་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། ང་ཚོ​ོས་གོང་གི་དཔེ་མཚོ​ོན་རྣམས་ལོ་གཞི​ིར་བཟུང་ནས་མང་གཙོའི​ི་ཁྱད་ཆེོས་བཞི​ི་རུ་ཐེག་

གཅོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད། དེ་དག་ནི།

& མི་མང་གིས་བདམས་པའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་ཐེག་གཅོ​ོད་གལོ་ཆེ​ེན་རིགས་བྱེད་དགོས།

& ད་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོ་འིཕོ་འིགྱུར་གཏོང་ཐུབ་པར་མི་མང་ལོ་དྲང་བདེན་གྱི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་གོ་སྐབས་སྤྲོ​ོད་དགོས།

134

& འིདེམས་ཀ་དང་གོ་སྐབས་འིདི་ཚོ​ོ་གཞི​ི་རྩའི​ི་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་ཐེོག་ནས་མི་མང་ཚོང་མར་ཐེོབ་ཐེང་ཡོ​ོད།

ས་ཁམས་རིག་པ།

& འིདེམས་ཀ་འིདི་བརྒྱུད་ནས་རྩ་ཁྲོིམས་དང་མི་མང་གི་ཐེོབ་ཐེང་གིས་ཚོད་བཀག་བྱས་པའི​ི་གཞུང་ཞི​ིག་འིབྱུང་གི་ཡོ​ོད། ཅི​ིའི་ཕྱི​ིརི་མང་གཙོ་དགོས་སམ། གྲིོས་སྡུརི་བྱོས།

མང་གཙོའི​ི་ཁྱད་ཆེོས་བཞི​ི་ལོས་ལྷག་པའི​ི་ཁྱད་ཆེོས་གཞིན་གང་དང་གང་འིདུག་འིཛི​ིན་གྲོགས་ཕན་ཚུན་གྲོས་སྡུར་གྱི​ིས།

མང་གོཙོ་ལ་རྒོ​ོལ་བའི​ི་རྩིོད་པ།

གཤེམ་གྱི​ི་རྩོད་སྒྲུབ་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་ང་ཚོ​ོས་རྒྱུན་དུ་གོ་མྱོ​ོང་བ་ཤེ་སྟེག་རེད།

& མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ནང་དུ་འིགོ་འིཁྲོིད་ཚོ​ོ་འིཕོ་འིགྱུར་གཏོང་བ་དེས་བརྟན་ལྷིང་མེད་པ་བཟོ་གི་ཡོ​ོད།

& མང་གཙོ་ནི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འིགྲན་རྩོད་དང་དབང་ཆེའི​ི་རྩེད་མོ་ཙམ་ཡོིན་པས་དེའི​ི་ནང་དུ་བཟང་སྤྱིོད་བེད་སྤྱིོད་མེད། & མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ནང་དུ་མི་མང་པོས་གྲོས་བསྡུར་བྱེད་དགོས་པས་དུས་འིགྱིངས་ཐེ​ེབས་སྲི​ིད།

& བདམས་ཐེོན་བྱུང་བའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་མི་མང་གི་ཁེ་ཕན་ཡོག་ཤེོས་གང་ཡོིན་མ་ཤེ​ེས་པར་ཐེག་གཅོ​ོད་ནོར་བ་བྱེད་སྲི​ིད། & མི་མང་དཀྱུས་མ་ཚོ​ོས་རང་ལོ་གང་དགོས་པ་མ་ཤེ​ེས་པས་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱས་ན་མི་འིགྲིག

ཁྱེད་ལོ་མང་གཙོར་རྒོ​ོལོ་བའི​ི་སྒྲུབ་བྱེད་གཞིན་ཡོ​ོད་དམ། རྩོད་སྒྲུབ་འིདི་དག་གི་ཁྲོ​ོད་ནས་གང་ཞི​ིག་མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་

ལོ་རན་ཤེ ོས་འིདུག་གམ། མང་གཙོ་ནི་དཀའི་ངལོ་ཐེམས་ཅོད་སེལོ་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་དམིགས་བསལོ་ཅོན་ཞི​ིག་མིན། མང་གཙོས་

རྒྱ་གར་མ་ཟད་འིཛིམ་གླི​ིང་ས་ཁུལོ་གཞིན་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ཡོང་སེལོ་ཐུབ་མེད། སྲི​ིད་གཞུང་གི་རྣམ་པའི​ི་ཐེོག་ནས་

མང་གཙོས་མི་མང་གི་རང་ཐེག་རང་གཅོ​ོད་ཁོ་ན་འིགན་ལོེན་བྱེད་ཐུབ། འིོན་ཀྱིང། དེས་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་དེ་ལོེགས་པོ་ཡོ​ོང་ བའི​ི་འིགན་ལོེན་བྱེད་མི་ཐུབ། གནད་དོན་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་པར་གྲོས་བསྡུར་ཞི​ིབ་ནན་བྱེད་དགོས་པས་ཐེག་གཅོ​ོད་ལོ་འིགོར་

འིགྱིངས་ཡོ​ོང་གི་རེད། སྐབས་རེར་ཐེག་གཅོ​ོད་ཆེ​ེན་པོའི ི་རིགས་དུས་འིགྱིངས་བྱུང་བའིང་ཡོ​ོང་སྲི​ིད།

རྩོད་སྒྲུབ་དེ་ཚོ​ོས་ང་ཚོ​ོའི​ི་མཐེོང་ཆེོས་སུ་གྱུར་པའི​ི་མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་དེ་ཕུལོ་བྱུང་གི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་མིན་པ་སྟེོན་གྱི​ི་

ཡོ​ོད་ཀྱིང། ང་ཚོ​ོར་ཕྲད་པའི​ི་དངོས་ཡོ​ོད་གནད་དོན་ནི། མང་གཙོ་ང་ཚོ​ོས་གདམ་ཀ་བྱེད་ཆེོག་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གཞིན་ལོས་བཟང་

བ་ཡོིན་ནམ་ཞིེས་པ་དེ་རེད། མང་གཙོའི་རྩིོད་སྒྲུབ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༨ ནས་ ༡༩༦༡ བར་དུ་བྱུང་བའི​ི་རྒྱ་ནག་གི་མུ་གེ་ནི་འིཛིམ་གླི​ིང་ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེས་ཐེབས་རྡུགས་ཀྱི​ི་མུ་གེ་ཞི​ིག་ཡོིན་

135

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

པར་གྲགས། མུ་གེ་དེའི​ི་སྐབས་སུ་མི་ས་ཡོ་གསུམ་ཡོས་མས་ཤེིག་འིདས་གྲོངས་སུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། དུས་ཡུན་དེའི​ི་རིང་ལོ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ དཔལོ་འིབྱོར་གནས་སྟེངས་རྒྱ་ནག་ལོས་བཟང་བ་མེད། རྒྱ་གར་ལོ་དེ་འིདྲའི​ི་མུ་གེ་ཞི​ིག་བྱུང་མྱོ​ོང་མེད། དཔལོ་འིབྱོར་རིག་པ་བ་

ཚོ​ོས་འིདི་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་གཉོིས་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་མི་འིདྲ་བའི​ི་དབང་གིས་ཡོིན་པར་འིདོད་ཅོིང། རྒྱ་གར་ལོ་མང་གཙོའི་ི ལོམ་ལུགས་ཡོ​ོད་

པས་རྒྱ་གར་གཞུང་གི་ཟས་རིགས་དཀོན་དུས་ཀྱི​ི་ཡོ་ལོན་སྤྲོ​ོད་སྟེངས་དང་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི་ཡོ་ལོན་སྤྲོ​ོད་སྟེངས་མི་འིདྲ། ཁོ་ཚོ​ོས་ རང་བཙན་དང་མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ནང་དུ་མུ་གེ་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་མྱོ​ོང་མེད་ལུགས་དང། གལོ་སྲི​ིད་རྒྱ་ནག་ལོའིང་སྲི​ིད་དོན་ཚོ​ོགས་

པ་མང་པོའི ི་འིོས་བསྡུ་དང། སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་སྐྱིོན་བརྗེོད་བྱེད་ཆེོག་པའི​ི་ཁ་གཏད་ཚོ​ོགས་པ་དང་གསར་འིགོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་ཡོ​ོད་ན།

མི་མང་པོ་ཞི​ིག་མུ་གེའི​ི་དབང་གིས་རྐྱེ​ེན་འིདས་སུ་ཕྱི​ིན་མེད་སྲི​ིད། དཔེ་མཚོ​ོན་འིདིས་མང་གཙོ་ནི་སྲི​ིད་གཞུང་གི་རྣམ་པ་མཆེོག་ཏུ་

གྱུར་པ་ཞི​ིག་ཡོིན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གཅོིག་སྟེོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

མང་གཙོ་ནི་སྲི​ིད་གཞུང་གི་རྣམ་པ་གཞིན་གང་ལོས་ཀྱིང་ལོེགས་པ་ཡོིན་ཏེ། སྲི​ིད་གཞུང་གི་ལོམ་ལུགས་དེས་མི་མང་གི་དགོས་

མཁོ་སྐོང་ཐུབ། མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་མིན་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་གིས་མི་མང་གི་དགོས་འིདུན་ལོ་ལོན་འིདེབས་བྱེད་སྲི​ིད་ལོ།

བྱེད་ཐུབ་ཀྱིང་སྲི​ིད། འིོན་ཀྱིང། དེ་དབང་འིཛི​ིན་འིགོ་ཁྲོིད་ཀྱི​ི་འིདོད་མོས་ལོ་རག་ལོས་རེད། གལོ་སྲི​ིད་འིགོ་ཁྲོིད་དེ་ལོ་མི་མང་གི་ དགོས་འིདུན་ལོ་ལོན་འིདེབས་འིདོད་མེད་ན། ཁོས་མི་མང་གི་འིདོད་མོས་ལྟར་བྱེད་མི་སྲི​ིད། འིོན་ཀྱིང། མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ ལོ་མཚོ​ོན་ན། འིགོ་ཁྲོིད་ཀྱི​ིས་མི་མང་གི་དགོས་འིདུན་ལོ་དོ་སྣོང་བྱེད་དགོས། མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ནི་འིགན་འིཁུར་ཡོ​ོད་པའི​ི་

(Accountable) སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་ཡོིན་པས།

དེ་གཞིན་ལོས་ལོེགས་པ་ཡོིན།

མང་གཙོའི་ི སྲི​ིད་གཞུང་གིས་མང་གཙོ་མིན་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལོས་ཐེག་གཅོ​ོད་བཟང་བ་བྱེད་ཐུབ། རྒྱུ་མཚོན་ནི་མང་གཙོའི་ི སྲི​ིད་

གཞུང་གྲོས་བསྡུར་དང་བགྲོ་གླིེང་ལོ་གཞི​ི་བཅོ​ོལོ་ཡོ​ོད། མང་གཙོའི​ི་ནང་དུ་ཐེག་གཅོ​ོད་གང་ཡོིན་རུང་རྟག་ཏུ་གྲོས་བསྡུར་དང་

ཚོ​ོགས་འིདུ་མང་པོ་འིཚོ​ོག་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མི་མང་པོ་མཉོམ་དུ་འིཛིོམས་ནས་གྲོས་བསྡུར་བྱས་ན་ཐེག་གཅོ​ོད་གང་ནོར་འིཁྲུལོ་ ཡོིན་པ་གསལོ་པོ་ཆེགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ལོ་དུས་ཚོ​ོད་གང་ཙམ་འིགོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱིང་ཁེ་ཕན་ཡོང་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད། ཐེག་གཅོ​ོད་གལོ་ཆེ​ེན་

རིགས་བྱེད་པར་དུས་ཚོ​ོད་གཏོང་ཐུབ་ན་དེས་འིགན་འིཁུར་མེད་པའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་ཀྱི​ི་ཉོེན་ཁ་ཆུང་དུ་གཏོང་གི་རེད། དེར་བརྟེན།

མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ིས་ཀུན་ལོས་ལྷག་པའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རྩོད་སྒྲུབ་གཞིན་ཞི​ིག་ནི། མང་གཙོས་འིགལོ་བ་དང་རྩོད་རྙིོག་ལོ་གདོང་ལོེན་བྱེད་པའི​ི་ཐེབས་ལོམ་ཡོང་དག་པ་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་གང་འིདྲ་ཡོིན་རུང། མིའི​ི་ལྟ་ཚུལོ་དང་དགའི་ཕྱིོགས་མི་འིདྲ་བ་ཡོ​ོང་རྒྱུ་གཏན་འིཁེལོ་རེད། ཁྱད་པར་དུ་རྒྱ་གར་

རྒྱལོ་ཁབ་ནང་དུ་ས་ཁུལོ་དང། སྐད་ཡོིག ཆེོས་ལུགས། རིགས་རུས་སོགས་ཀྱི​ི་ཆེ་ནས་མི་རིགས་སྣོ་མང་ཡོ​ོད་པས་མི་དང་མིའི​ི་

དབར་གྱི​ི་ཁྱད་པར་མངོན་གསལོ་དོད་པོ་ཡོ​ོད་ཅོིང། ཁོ་ཚོ​ོས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ལོ་ལྟ་སྟེངས་མི་འིདྲ་བ་སྣོ་ཚོ​ོགས་བཟུང་ནས་འིདོད་ཕྱིོགས་

མི་འིདྲ་བ་བཟུང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཤེོག་ཁག་གཅོིག་གི་འིདོད་ཕྱིོགས་ཤེོག་ཁག་གཞིན་པ་དང་མི་མཐུན་པ་ཡོ​ོང་སྲི​ིད་པས། ང་ཚོ​ོས་དེ་

འིདྲའི​ི་རྩོད་རྙིོག་ཇཱི་ལྟར་སེལོ་དགོས་སམ།

136

ས་ཁམས་རིག་པ།

རྩོད་རྙིོག་དེ་གདུག་རྩུབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་དྲག་ཤུ གས་ལོ་བརྟེན་ནས་སེལོ་ཐུབ། སྟེོབས་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཤེ ོག་ཁག་གིས་རང་གི་ཆེ་རྐྱེ​ེན་

རྣམས་གཞིན་པའི​ི་ཐེོག་དུ་བཙན་འིགེལོ་བྱས་ཏེ་དེ་ཚོ​ོར་ཁས་ལོེན་བྱེད་བཅུག་ན་འིགྲིག འིོན་ཀྱིང། དེ་ལོ་བརྟེན་ནས་སྡོེ་ཁག་མི་འིདྲ་

བ་ཕན་ཚུན་ལོ་འིཁོན་འིཛི​ིན་དང་མི་སྐྱི​ིད་པ་འིབྱུང་རྒྱུ་རེད་ལོ། ཁོ་ཚོ​ོ་ཡུན་རིང་མཉོམ་གནས་བྱེད་མི་ཐུབ།

མང་གཙོའི​ི་གཞུང་ལོ་དཀའི་ངལོ་འིདི་སེལོ་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་ནི། ཞི​ི་བདེ་རེད། མང་གཙོའི​ི་ནང་དུ་མཐེའི་གཅོིག་ཏུ་

རྒྱལོ་ཁ་འིཐེོབ་མཁན་དང་མཐེའི་གཅོིག་ཏུ་ཕམ་ཁ་མྱོ​ོང་མཁན་མེད་མོད། སྡོེ་ཁག་མི་འིདྲ་བ་རྣམས་ཕན་ཚུན་ཞི​ི་བདེའི​ི་ངང་མཉོམ་

གནས་བྱེད་ཐུབ་པ་དང། རྒྱ་གར་ལྟ་བུའི​ི་སྣོ་མང་གི་རྒྱལོ་ཁབ་ནང་དུ་མང་གཙོས་སྡོེ་ཁག་ཕན་ཚུན་གཅོིག་སྒྲི​ིལོ་བཟོ་ཐུབ།

རྩོད་པ་འིདི་དག་ནི་མང་གཙོས་སྲི​ིད་གཞུང་དང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་སྤུས་ཚོད་ལོ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་གང་ཐེ​ེབས་མིན་སྐོར་རེད།

འིོན་ཀྱིང། མང་གཙོའི​ི་རྩོད་པ་གཙོ་བོ་ནི་མང་གཙོས་སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་གང་ཐེ​ེབས་མིན་དེ་མ་རེད། མང་གཙོས་མི་

མང་ལོ་ཕན་པ་གང་ཞི​ིག་སྒྲུབ་དགོས་པའི​ི་སྐོར་རེད། མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ིས་ཐེག་གཅོ​ོད་ལོེགས་པོ་དང་འིགན་འིཁུར་ཅོན་

གྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་སྐྲུན་མ་ཐུབ་རུང་དེ་སྲི​ིད་གཞུང་གི་རྣམ་པ་གཞིན་ལོས་བཟང་བ་ཡོ​ོད། མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ིས་མི་མང་

གི་ཆེ​ེ་མཐེོང་གོང་མཐེོར་འིདེགས་ཀྱི​ི་རེད།

གོང་དུ་ང་ཚོ​ོས་གླིེང་ཟིན་པ་ལྟར་མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ནང་དུ་དབུལོ་ཕོངས་དང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དམན་པ་ཚོ​ོ་དང། འིབྱོར་ལྡན་

དང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཅོན་ཚོ​ོ་གནས་བབ་གཅོིག་མཚུངས་ཡོིན་པའི​ི་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མི་མང་ཚོ​ོ་རང་ཉོིད་ཀྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཡོིན་པ་

ལོས་འིགོ་ཁྲོིད་གང་ཡོང་རུང་བ་གང་ཞི​ིག་གི་མངའི་འིོག་ཏུ་ཚུད་མེད། འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་ནོར་འིཁྲུལོ་བཟོས་ཀྱིང་ཁོ་ཚོ​ོས་རང་གི་བྱ་ སྤྱིོད་ལོ་འིགན་འིཁུར་དགོས།

མཐེའི་དོན ། མང་གཙོ་ ནི་ སྲི​ིད ་གཞུང་གི་ རྣམ་པ་གཞིན་ལོས་ལོེག ས་པ་ཞི​ིག ་ཡོིན ་ཏེ། དེས ་ང་ཚོ​ོར ་སྲི​ིད ་གཞུང་གི་ ནོར ་

འིཁྲུལོ་ཡོ​ོ་ བསྲིང་བྱེད ་འིཇུག་གི་ ཡོ​ོད ། མདོར ་ན། མང་གཙོའི​ི་ ལོམ་ལུགས་ལོས་ང་ཚོ​ོར ་ཡོ​ོད ་ཚོད་འིཐེོབ ་མི་ ཐུབ་ལོ། མང་

གཙོ་དཀའི་ངལོ་ཐེམས་ཅོད་སེལོ་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་ཡོང་མ་རེད། འིོན་ཀྱིང། མང་གཙོ་ནི་ང་ཚོ​ོས་ཤེ​ེས་རྟོགས་བྱུང་བའི​ི་སྲི​ིད་

འིཛི​ིན་ལོམ་ལུགས་གཞིན་ཀུན་ལོས་ལོེགས་པར་ངེས། དེས་མི་རྣམས་ཀྱི​ི་འིདོད་པ་ལོ་བརྩི་བཀུར་བྱེད་ཀྱི​ི་རེད། མི་རིགས་

མི་ འིདྲ་བ་ཚོ​ོ་ མཉོམ་གནས་བྱེད ་དུ་འིཇུག་ངེས ་རེད ། ཐེ་ན་དེས ་ལོས་དོན ་འིགའི་ཞི​ིག ་ལོེག ས་གྲུབ་མ་བྱུང་ཡོང། རང་གི་

ནོར་འིཁྲུལོ་ལོ་བཅོ​ོས་སྒྱུར་བྱེད་པའི​ི་ཐེབས་ལོམ་སྤྲོ​ོད་པ་དང། ཡུལོ་མི་ཚོང་མར་ཆེ​ེ་མཐེོང་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ིན་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚོན་དེའི་ི ཕྱི​ིར་མང་ གཙོ་ནི་སྲི​ིད་གཞུང་གི་རྣམ་པ་མཆེོག་ཏུ་གྱུར་པར་རྩི་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

137

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

མང་གཙོའི་གོ་དོན་རྒྱ་ཆེ་བ།

སློབ་ཚོན་འིདིའི​ི་ནང་དུ་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོ་ནི་སྲི​ིད་གཞུང་གི་ལོམ་ལུགས་ཤེིག་ཡོིན་པར་ཤེ​ེས་རྟོགས་བྱུང་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། ང་

ཚོ​ོས་མང་གཙོ་ལོ་ངེས་པར་དུ་ཚོང་དགོས་པའི​ི་མ་མཐེའི​ི་ཁྱད་ཆེོས་ཁག་གཅོིག་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཐུབ་ཡོ​ོད། མང་གཙོའི​ི་རྣམ་པ་ ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཆེ​ེ་ཤེོས་ནི་འིཐུས་མིའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ི་མང་གཙོ་ (Representative Democracy) རེད། ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོ་ཞིེས་

འིབོད་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཁག་གི་ནང་དུ་མི་མང་ཚོང་མས་དབང་སྒྱུར་བྱེད་ཀྱི​ི་མེད། མི་མང་ཕལོ་ཆེ​ེ་བས་འིོས་འིདེམས་བྱས་པའི​ི་མི་

མང་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ཚོབ་བྱས་ཏེ་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་འིཇུག་གི་ཡོ​ོད། ད་དུང་མི་མང་ཕལོ་ཆེ​ེ་བས་ཀྱིང་སྲི​ིད་དབང་ཐེད་ཀར་འིཛི​ིན་གྱི​ི་ མེད། མི་མང་ཕལོ་ཆེ​ེ་བས་རང་གི་འིོས་འིདེམས་བྱས་པའི​ི་འིཐུས་མི་བརྒྱུད་ནས་རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་དབང་སྒྱུར་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེའི​ི་དགོ​ོས་པ་ནོི།

& དེང་རབས་ཀྱི​ི་མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཁྲོ​ོད་དུ་མི་འིབོར་ཤེིན་ཏུ་མང་པོ་འིདུས་ཡོ​ོད་སྟེབས། ཁོ་ཚོ​ོ་མཉོམ་དུ་བསྡོད་ནས་ ཐུན་མོང་གི་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་རྒྱུ་དངོས་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་ཆེ་ནས་མི་སྲི​ིད་པ་ཞི​ིག་རེད།

& གལོ་ཏེ་ཐུབ་ཀྱིང། མི་མང་ལོ་དུས་ཚོ​ོད་དང། འིདོད་པ། ཡོང་ན་ལོག་རྩལོ་སོགས་མེད་པས། ཁོ་ཚོ​ོ་གྲོས་ཚོ​ོགས་ནང་དུ་ ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་པར་མཉོམ་ཞུགས་བྱེད་མི་ཐུབ།

& དེ་ནས་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་གོ་དོན་གསལོ་པོ་དང་ཕྲན་བུ་ཞི​ིག་རྟོགས་ཐུབ། གསལོ་ཆེ་འིདིས་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོ་དང་མང་

གཙོ་མིན་པའི​ི་ཁྱད་པར་འིབྱེད་པར་ཕན་ཐེོགས་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། དེས་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོ་དང་མང་གཙོ་ཡོག་པོ་ཞི​ིག་གི་ཁྱད་ པར་འིབྱེད་པར་ཕན་ཐེོགས་མེད། དེས་ང་ཚོ​ོས་སྲི​ིད་གཞུང་ལོས་བརྒོལོ་བའི​ི་མང་གཙོའི​ི་བྱེད་ལོས་མཐེོང་འིཇུག་གི་མེད། དེའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་གོ་དོན་རྒྱ་ཆེ​ེ་ས་ཞི​ིག་ལོ་ཁ་ཕྱིོགས་དགོས།

སྐབས་འིགོར་ང་ཚོ​ོས་སྲོིད་གོཞུང་མིནོ་པའི​ི་ཚོ​ོགོས་པ་ལའིང་མང་གོཙོ་བེད་སྤྱིོད་གོཏེོང་གོི་ཡོད།

& ང་ཚོ​ོ་ནི་མང་གཙོའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་ཞི​ིག་ཡོིན། ཐེག་གཅོ​ོད་ཅོིག་བྱེད་དགོས་ཚོེ། ང་ཚོ​ོ་ཚོང་མ་མཉོམ་དུ་བསྡོད་ནས་མང་མོས་ ཀྱི​ིས་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་དགོས། ངའི​ི་བསམ་ཚུལོ་དང་ཨ་ཕའི​ི་བསམ་ཚུལོ་གལོ་འིགངས་ཆེ​ེ་ཆུང་གཅོིག་མཚུངས་ཡོིན།

& སློབ་ཕྲུག་ཚོ​ོས་འིཛི​ིན་གྲྭའི​ི་ནང་གྲོས་བསྡུར་བྱེད་མི་འིཇུག་པ་དང་དྲི་བ་འིདྲི་མི་འིཇུག་མཁན་གྱི​ི་དགེ་རྒོན་ལོ་ང་དགའི་པོ་ མེད། ཁོ་ཚོ​ོར་མང་གཙོའི​ི་ཁྱད་ཆེོས་ལྡན་པའི​ི་དགེ་རྒོན་ཞི​ིག་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

& ཚོ​ོགས་པའི​ི་དབང་འིཛི​ིན་པ་དང་ཁོའི ི་ཁྱིམ་མི་ཚོ​ོས་ཡོ​ོད་ཚོད་ཐེག་གཅོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་སྐོར་ཇཱི་ལྟར་གླིེང་ ཐུབ་བམ།

མང་གཙོ་ནི་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་ཐེབས་ཤེིག་གི་རྩ་བའི​ི་གོ་དོན་ལོ་ཐུག་ཡོ​ོད། མང་གཙོའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་ཅོིག་གི་ནང་ལོ་དེ་དང་

འིབྲེ​ེལོ ་བའི​ི་ སྐྱིེ་ བོ་ ཡོ​ོད ་དོ་ ཅོ​ོག ་གིས ་གྲོས ་བསྡུར་དང་མོས ་མཐུན་བྱེད ་དགོས ་པ་དང། དབང་ཆེ་མེད ་པའི​ི་ སྐྱིེ་ བོ་ རྣམས་ལོ་

138

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཡོང་དབང་ཆེ་ཡོ​ོད ་པའི​ི་ སྐྱིེ་ བོ་ དང་འིདྲ་བར་ཐེག་གཅོ​ོད ་ཐེད་ལོ་སྨྲ་བརྗེོད ་ཀྱི​ི་ ཐེོབ ་ཐེང་གཅོིག ་མཚུངས་ཡོ​ོད ། འིདི་ ནི་ སྲི​ིད ་

གཞུང་དང། ཁྱིམ་ཚོང། སྒྲི​ིག་འིཛུགས་གང་རུང་ལོ་སྦྱོར་ཆེོག་པ་ཡོིན། དེར་བརྟེན། མང་གཙོ་ནི་མི་ཚོེའི​ི་ཁྱབ་ཁོངས་གང་རུང་ལོ་ སྦྱོར་རུང་བའི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་ཞི​ིག་རེད།

སྐབས་རེར་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་ཐེ་སྙོད་འིདི་སྲི​ིད་གཞུང་གང་རུང་ཞི​ིག་གི་འིགྲེལོ་བརྗེོད་ཆེ​ེད་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་བ་ཙམ་མིན་པར།

མང་གཙོའི་ི རྒྱལོ་ཁབ་ཚོང་མས་ངེས་པར་དུ་དོན་དུ་གཉོེར་བའི​ི་ཕུལོ་བྱུང་གི་ཚོད་གཞི​ི་ (Ideal Standard) ཞི​ིག་གཏན་འིབེབས་བྱེད་

ཆེ​ེད་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་གི་ཡོ​ོད། དཔེར་ན།

& རྒྱལོ་ཁབ་འིདིའི​ི་མི་སུ་ཡོིན་རུང་གྲོད་ཁོག་ལྟོགས་པར་ཉོལོ་མི་དགོས་པ་བྱུང་ན་མང་གཙོའི​ི་ངོ་བོ་མཚོ​ོན་ཐུབ།

& མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་གི་ནང་དུ་མི་མང་ཚོང་མར་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དགོས་པ་དང། དེར་འིོས་ཤེོག་འིཕེན་པའི​ི་

ཐེོབ་ཐེང་འིདྲ་མཉོམ་ཙམ་མ་ཡོིན་པར། བརྡོ་འིཕྲིན་གྱི​ི་ཆེ་རྐྱེ​ེན་འིདྲ་མཉོམ། གཞི​ི་རྩའི​ི་སློབ་གསོ་འིདྲ་མཉོམ། ཐེོན་ཁུངས་འིདྲ་ མཉོམ་བཅོས་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་པའི​ི་ཆེོད་སེམས་བརྟན་པོ་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

གལོ་སྲི​ིད་ང་ཚོ​ོས་ཕུགས་འིདུན་འིདི་དག་ལོ་བསམ་བློ​ོ་ནན་ཏན་གྱི​ིས་བཏང་ན། འིཛིམ་གླི​ིང་གི་རྒྱལོ་ཁབ་གཅོིག་ཀྱིང་མང་

གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་མིན། འིོན་ཀྱིང། ཕུལོ་བྱུང་གི་མང་གཙོའི​ི་གོ་བ་དེས་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོ་ལོ་ཅོིའི​ི་ཕྱི​ིར་རིན་ཐེང་སྤྲོ​ོད་དགོས་པ་དྲན་

གསོ་གཏོང་གི་ཡོ​ོད་ཅོིང། ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ི་སྐྱིོན་ཆེ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཐུབ་པ་མ་ཟད། ད་དུང་མང་གཙོ་བཟང་ ངན་གྱི​ི་ཁྱད་པར་ཡོང་འིབྱེད་ཐུབ་བོ།།

139

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ། སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ཀ༽ ཁ་སྐོ​ོངས།

༡། གཤེམ་ལོ་རྒྱལོ་ཁབ་བཞི​ིའི་ི གནས་ཚུལོ་བཀོད་ཡོ​ོད། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་དེ་གཞི​ི་ལོ་བཞིག་ནས་རྒྱལོ་ཁབ་དེ་མང་གཙོའིམ། མང་གཙོ་མ་ ཡོིན་པ། ཡོང་ན་ངེས་གཏན་མེད་ཅོེས་གང་འིོས་བྲེིས། རྒྱལོ་ཁབ།

རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་གཞུང་འིབྲེ​ེལོ་ཆེོས་ལུགས་ཁས་མི་ལོེན་པའི​ི་མི་ལོ་འིོས་འིདེམས་

ཀ

ཀྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་མེད།

ཁ།

རྒྱལོ་ཁ་འིཐེོབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ག

ཁ་ཐེོབ་མེད།

རྒྱལོ་ཁབ། རྒྱལོ་ཁབ།

རྒྱལོ་ཁབ། ང།

འིདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ཉོི་ཤུའི​ི་རིང་ལོ་སྲི​ིད་དོན་ཚོ​ོགས་པ་གཅོིག་རང་ལོ་འིོས་བསྡུའི​ི་ སྲི​ིད་དོན་ཚོ​ོགས་པ་ཞི​ིག་ལོ་འིདས་པའི​ི་འིོས་བསྡུ་ཐེ​ེངས་གསུམ་ནང་དུ་རྒྱལོ་ རང་དབང་ལྡན་པའི​ི་འིོས་བསྡུ་ལྷན་ཁང་མེད།

༢། གཤེམ་ལོ་རྒྱལོ་ཁབ་བཞི​ིའི་ི གནས་ཚུལོ་བཀོད་ཡོ​ོད། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་དེ་གཞི​ི་ལོ་བཞིག་ནས་རྒྱལོ་ཁབ་དེ་མང་གཙོའིམ། མང་གཙོ་མ་ ཡོིན་པ། ཡོང་ན་ངེས་གཏན་མེད་ཅོེས་གང་འིོས་བྲེིས། རྒྱལོ་ཁབ།

དམག་སྤྱི​ིའི​ི་ཆེོག་མཆེན་མེད་པར་གྲོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་དམག་དཔུང་དང་འིབྲེ​ེལོ་

ཀ

བའི​ི་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་གཏན་འིབེབས་བྱེད་མི་ཐུབ།

ཁ།

ལུགས་གཏན་འིབེབས་བྱེད་མི་ཆེོག

ག

རྒྱལོ་ཁབ་གཞིན་དང་མཉོམ་དུ་ཆེིངས་ཡོིག་འིཇཱོག་མི་ཆེོག

རྒྱལོ་ཁབ། རྒྱལོ་ཁབ། རྒྱལོ་ཁབ། ང།

གྲོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཁྲོིམས་ཞི​ིབ་ཁང་གི་དབང་ཆེ་ཆུང་དུ་གཏོང་བའི​ི་ཁྲོིམས་ ཁྱིམ་མཚོེས་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཆེོག་མཆེན་མེད་པར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་

རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་ཐེག་གཅོ​ོད་ཆེ​ེ་ཁག་ཚོང་མ་དབུས་དངུལོ་ཁང་གི་

ལོས་བྱེད་པ་ཚོ​ོས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང། བློ​ོན་ཆེ​ེན་ཚོ​ོས་དེ་ཚོ​ོར་འིགྱུར་བ་གཏོང་

མི་ཐུབ།

༣། དེ་དག་ལོས་གང་ཞི​ིག་མང་གཙོའི​ི་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི​ི་རྩོད་སྒྲུབ་ཡོག་པོ་ཞི​ིག་མིན། དེ་ཅོིའི​ི་ཕྱི​ིར་མིན་པ་ཡོིན་ནམ།

140

ཀ

ཁ།

ག

ང།

མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ནང་དུ་མི་མང་ལོ་རང་དབང་དང་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་ཚོ​ོར་སྣོང་དགོས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

མང་གཙོའི​ི་གཞུང་གིས་གཞུང་གཞིན་ལོས་ལྷག་པའི​ི་ཐེབས་ལོམ་བརྒྱུད་དེ་རྩོད་རྙིོག་

ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད།

མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་མི་མང་གི་འིགན་འིཁྲོི་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད།

མང་གཙོའི​ི་གཞུང་ནི་གཞིན་ལོས་སྔོ​ོན་ཐེོན་གྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་རེད།

༤། གཤེམ་གྱི​ི་གནས་ལུགས་ཁྲོ​ོད་ནས་མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་གི་ནང་དུ་མུ་གེའི​ི་དཀའི་ངལོ་ཉུང་དུ་གཏོང་ཐུབ་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ ཡོང་དག་མིན་པ་གང་འིདུག་གམ། ཀ

ཁ། ག

ང།

ཁ་གཏད་ཚོ​ོགས་པས་བཀྲེས་ལྟོགས་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ལོ་དོ་སྣོང་བྱེད་ཐུབ།

གསར་འིགོད་རང་དབང་གིས་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་འིདྲ་མིན་ལོ་བྱུང་བའི​ི་མུ་གེའི​ི་དཀའི་ངལོ་

སྙོན་སེང་ཞུ་ཐུབ།

སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་འིོས་བསྡུ་རྗེ​ེས་མའི​ི་ནང་དུ་ཕམ་ཉོེས་འིབྱུང་དོགས་ཀྱི​ི་འིཇཱིགས་སྣོང་སྐྱིེ།

མི་མང་ལོ་ཆེོས་ལུགས་གང་རུང་ལོ་དད་པ་དང་ཉོམས་ལོེན་བྱེད་ཆེོག་པའི​ི་རང་དབང་ཡོ​ོད།

༥། གཤེམ་གསལོ་མང་གཙོ་ལོ་རྒོ​ོལོ་བའི​ི་རྩོད་སྒྲུབ་ཁག་ལོ་རྩོད་གླིེང་བྱོས། ཀ ཁ། ག

དམག་དཔུང་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་ལོམ་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་མཁན་དང་ལྐོ​ོག་ཟ་རུལོ་སུངས་མེད་

པ་བཟོ་མཁན་གྱི​ི་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་ལོེགས་ཤེ ོས་དེ་ཡོིན་པས། དམག་དཔུང་གིས་རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་ དབང་སྒྱུར་བྱེད་དགོས།

མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དབང་སྒྱུར་ནི་མི་ཤེ​ེས་རྨོངས་པའི​ི་དབང་སྒྱུར་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་དང། མཁས་པའི​ི་

དབང་སྒྱུར་ནི་མི་ཉུང་ཤེ ས་ཤེ ིག་གི་དབང་སྒྱུར་རེད།

གལོ་སྲི​ིད་ང་ཚོ​ོས་ཆེོས་ལུགས་ཀྱི​ི་དབུ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་ཆེོས་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ལོམ་སྟེོན་བྱེད་དགོས་

པར་འིདོད་ན། ཁོང་ཚོ​ོར་གཞིན་ཕན་གྱི​ི་བསམ་བློ​ོ་ཡོ​ོད་པས་ཁོང་ཚོ​ོ་ཆེབ་སྲི​ིད་དབུ་ཁྲོིད་ཀྱིང་

གནང་དགོས།

141

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༡༣། རྩི་ཁྲིམས་བཟིོ་བཀོད།

༄༅། །ང་ཚོ​ོས་སློབ་ཚོན་སྔོ​ོན་མའི​ི་ནང་དུ་མང་གཙོའི་ི རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་གི་ནང་དུ་དབང་འིཛི​ིན་པ་ཚོ​ོས་རང་གི་གང་འིདོད་ལྟར་བྱེད་ མི་ཆེོག་པའི​ི་སྐོར་བཤེད་ཡོ​ོད། ཡུལོ་མི་དང་སྲི​ིད་གཞུང་གཉོིས་ཀས་ངེས་པར་དུ་ལོག་བསྟེར་བྱེད་དགོས་པའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་ཁྲོིམས་ ལུགས་གཏན་འིབེབས་བྱུང་བ་ལོ་རྩ་ཁྲོིམས་ཟེར། རྩ་ཁྲོིམས་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་གོང་ན་མེད་པའི​ི་ཁྲོིམས་ཡོིག་ཡོིན་པ་དང། དེའི​ི་ནང་

དུ་ཡུལོ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དང། སྲི​ིད་གཞུང་གི་དབང་ཆེ། སྲི​ིད་གཞུང་གིས་ལོས་དོན་ཇཱི་ལྟར་བསྒྲུབ་དགོས་པ་སོགས་གཏན་འིབེབས་ བྱས་ཡོ​ོད། སློབ་ཚོན་འིདིའི​ི་ནང་དུ་ང་ཚོ​ོས་མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་གི་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་བཀོད་ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དྲི་བ་འིགའི་བཀོད་

ཡོ​ོད།

& ཅོིའི​ི་ཕྱི​ིར་ང་ཚོ​ོར་རྩ་ཁྲོིམས་དགོས་སམ།

& རྩ་ཁྲོིམས་ཇཱི་ལྟར་བཟོ་འིགོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ། & སུས་བཟོ་འིགོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

& ཐེབས་ལོམ་ཅོི་ཞི​ིག་སྤྱིད་དེ་བཟོ་འིགོད་བྱེད་ཡོ​ོད་དམ།

& མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཁག་གི་ནང་དུ་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་འིགོད་བྱེད་པར་ཕན་ཐེོགས་གང་དང་གང་ཡོ​ོད་དམ། & རྩ་ཁྲོིམས་ཤེིག་གཏན་འིབེབས་བྱས་རྗེ​ེས་དེ་ལོ་འིགྱུར་བ་གཏོང་ཐུབ་བམ།

ཉོེ་ཆེར་མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོས་པའི​ི་དཔེ་མཚོ​ོན་ཞི​ིག་ནི་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ་རེད། ང་ཚོ​ོས་སློབ་ཚོན་འིདིའི​ི་མགོ་རུ་

ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་ནང་དུ་གང་བྱུང་བ་དང། ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་ཡུལོ་མི་ཚོ​ོས་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་བའི​ི་ལོས་དོན་ཇཱི་ལྟར་བྱས་པ་བཅོས་ལོ་ལྟ་

ཞི​ིབ་བྱ་རྒྱུ་ཡོིན། དེ་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཇཱི་ལྟར་བཟོས་མིན་དང། དེའི་ི གཞི​ི་རྩའི​ི་རིན་ཐེང་ཁག་གང་ཡོིན་པ་ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱ་རྒྱུ་ཡོིན།

142

༡། ལྷོ​ོ་ཨིཕ་རི​ི་ཀའི་མང་གཙོའི་རྩི་ཁྲིམས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

"ངས་མི་རིགས་དཀར་པོའི ི་དབང་སྒྱུར་ལོ་འིཐེབ་རྩོད་བྱས་པ་དང། མི་རིགས་ནག་པོའི ི་དབང་སྒྱུར་ལོའིང་འིཐེབ་རྩོད་བྱས་པ་

ཡོིན། ངས་མི་ཚོང་མར་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་གོ་སྐབས་ཡོ​ོད་པ་དང་འིཆེམ་མཐུན་མཉོམ་གནས་ཀྱི​ི་མང་གཙོ་དང་རང་དབང་ལྡན་པའི​ི་སྤྱི​ི་ ཚོ​ོགས་ཤེིག་སྐྲུན་རྒྱུའི​ི་ཕུགས་བསམ་ཞི​ིག་ཕུགས་འིདུན་དུ་བཟུང་བ་

ཡོིན། དེ་ནི་ངས་མི་ཚོེའི​ི་ནང་དུ་སྒྲུབ་དགོས་པའི​ི་ཕུགས་བསམ་ཞི​ིག་

རེད། ཕུགས་བསམ་དེ་འིགྲུབ་ཆེ​ེད་གལོ་ཏེ་དགོས་གལོ་བྱུང་ན་ང་ལོ་

རང་ཉོིད་བློ​ོས་གཏོང་བྱེད་རྒྱུའི​ི་གྲ་སྒྲི​ིག་ཡོ​ོད།"

གོང་གི་བཀའི་མོལོ་དེ་གསུང་མཁན་ནལོ་སོན་མན་ཌོེ་ལོ་རེད།

ཁོང་ལོ་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་རིགས་དཀར་པོའི ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་རྒྱལོ་

ཚོ​ོང ་པའི​ི་ (Treason) ཉོེས ་མིང ་འིོག ་ཏུ་ཁྲོིམ ས་བཤེ​ེར ་བྱས་པ་

རེད། ཁོང་དང་དབུ་ཁྲོིད་གཞིན་བདུན་གྱི​ིས་རང་གི་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་མི་ རིགས་དཀར་ནག་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས་པར་ཕྱི​ི་

ལོ​ོ་ ༡༩༦༤ ལོ​ོར་ཚོེ་བཙོན་གྱི​ི་ཁྲོིམས་ཐེག་བཅོད་པ་དང། དུས་དེ་

ནས་བཟུང་ཁོང་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་ཆེ​ེས་འིཇཱིགས་སུ་རུང་བའི​ི་བཙོན་

ཁང་ཨང་གཉོིས་པ་སྟེ​ེ། རོབ་བེན་གླི​ིང་ཕྲན་ (Robben Island) དུ་ལོ​ོ་ ངོ་ཉོེར་བརྒྱད་རིང་བཙོན་འིཇུག་བྱས་པ་རེད།

མི་རིགོས་དཀོར་ནོགོ་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲོིད་བྱུས་ལ་འིཐབ་རྩིོད།

པར་རིས། ༡༣་༡ ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་རིགས་དབྱེ་འིབྱེད་སྲི​ིད་བྱུས་ ཀྱི​ི་བརྡོ་ཁྱབ།

མི་རིགས་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་དེ་ལོ་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་རིགས་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ (Apartheid) ཞིེས་འིབོད། ཡུ་རོབ་

ཀྱི​ི་མི་དཀར་པོ་ཚོ​ོས་ལོམ་ལུགས་དེ་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་རིགས་ཚོ​ོའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་བཙན་འིགེལོ་བྱས་པ་རེད། དུས་རབས་ ༡༧ དང་ ༡༨

པའི​ི་ནང་དུ་ཡུ་རོབ་ནས་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཚོ​ོང་ལོས་ཚོ​ོགས་པ་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་བཙན་བཟུང་བྱས་པ་དང་མཚུངས་པར་དྲག་ཤུགས་ལོ་བརྟེན་ ནས་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་ས་ཆེ་ཡོང་བཙན་བཟུང་བྱས་པ་རེད། འིོན་ཀྱིང། རྒྱ་གར་དང་མི་འིདྲ་བར་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་རིགས་དཀར་

པོ་འིབོར་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་གནས་དེར་གཞི​ིས་ཆེགས་ཏེ་ས་གནས་ཀྱི​ི་དབང་འིཛི​ིན་པར་གྱུར་ཡོ​ོད། མི་རིགས་དཀར་ནག་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་

སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ིས་ཤེ ་མདོག་ལོ་བརྟེན་ནས་མི་རིགས་དཀར་ནག་དབར་དབྱེ་འིབྱེད་བྱས་ཏེ་མིང་བཏགས་པ་རེད། ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་

ཡུལོ་མིའི​ི་ཤེ ་མདོག་ནག་པོ་ཡོིན་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོས་མི་འིབོར་གྱི​ི་བཞི​ི་ཆེ་གསུམ་ཟིན་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོར་མི་རིགས་ནག་པོ་ (Blacks) ཞིེས་འིབོད། མི་རིགས་འིདི་གཉོིས་ལོས་གཞིན་ད་དུང་མི་རིགས་དཀར་ནག་འིདྲེས་མ་ (Coloured) དང། རྒྱ་གར་ནས་གནས་སྤེོ་

143

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

བྱས་པའི​ི་མི་རིགས་ཀྱིང་ཡོ​ོད། མི་རིགས་དཀར་ནག་གི་དབང་སྒྱུར་བ་ཚོ​ོས་མི་རིགས་དཀར་ནག་འིདྲེས་མའི​ི་མི་རྒྱུད་ཐེམས་ཅོད་

དམན་པར་བརྩིས་ནས་ཁོ་ཚོ​ོར་འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་སྤྲོད་མེད། སྲི​ིད་བྱུས་དེས་མི་རིགས་ནག་པོ་ལོ་དམིགས་བསལོ་གྱི​ི་ སྡོང་པོ་བྱས་པ་དང། ཆེོག་མཆེན་ཡོ​ོད་ན་མ་གཏོགས་ཁོ་ཚོ​ོ་མི་རིགས་དཀར་པོའི ི་ས་ཁུལོ་དུ་སྡོ​ོད་མི་ཆེོག་པ་བཟོས་པ་རེད། མེ་

འིཁོར་དང། སྤྱི​ི་སྤྱིོད་རླངས་འིཁོར། གླི་འིཁོར། མགྲོན་ཁང། སྨན་ཁང། སློབ་གྲྭ། མཐེོ་སློབ། དཔེ་མཛིོད་ཁང། གླིོག་བརྙིན་ཁང།

ཟློས་གར་ཁང། མཚོ​ོ་འིགྲམ། རྐྱེལོ་རྫོིང། སྤྱི​ི་སྤྱིོད་གསང་སྤྱིོད་སོགས་ཡོ​ོད་ཚོད་མི་རིགས་དཀར་ནག་གཉོིས་སུ་དབྱེ་བ་ཕྱིེ་ཡོ​ོད། དེ་ལོ་མི་རིགས་དབྱེ་འིབྱེད་ (Segregation) ཟེར། མི་རིགས་ནག་པོ་ཚོ​ོས་ད་དུང་མི་རིགས་དཀར་པོ་ཚོ​ོས་དད་གུས་བྱེད་སའི​ི་ལྷ་ ཁང་དུ་ཡོང་འིགྲོ་ཆེོག་གི་མེད། མི་རིགས་ནག་པོ་ཚོ​ོས་ཚོ​ོགས་པ་འིཛུགས་མི་ཆེོག་ལོ། འིཇཱིགས་སུ་རུང་བའི​ི་སྡུག་སྦྱོ​ོང་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་

ཡོང་བྱེད་ཆེོག་གི་མེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་མི་རིགས་ནག་པོ་དང། མི་རིགས་དཀར་ནག་འིདྲེས་མ། རྒྱ་གར་བ་བཅོས་ཀྱི​ིས་མི་རིགས་དཀར་

ནག་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས་ཏེ། གོམ་བགྲོད་དང། ལོས་མཚོམས་འིཇཱོག་པ་ (Strike) སོགས་ཀྱི​ི་ལོས་འིགུལོ་ སྤེ​ེལོ་ཡོ​ོད། ཨཕ་རི་ཀའི​ི་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (African National Congress) ནི་མི་རིགས་དཀར་ནག་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་

བྱུས་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱེད་མཁན་ཚོ​ོགས་པ་གཙོ་བོ་དེ་ཡོིན་ལོ། དེའི་ི ནང་དུ་ལོས་བཟོ་བའི​ི་མཐུན་ཚོ​ོགས་མང་པོ་དང་དམར་ཤེག ོ ་ཚོ​ོགས་

པ་ཡོང་ཚུད་ཡོ​ོད། མི་རིགས་དཀར་པོ་མང་པོས་ཀྱིང་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཁོངས་སུ་ཞུགས་ནས་མི་རིགས་

དཀར་ནག་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས་ཤེ ིང་འིགན་ཁུར་ཡོང་བློངས་ཡོ​ོད། རྒྱལོ་ཁབ་ཁ་ཤེ ས་ཀྱི​ིས་མི་རིགས་དཀར་ ནག་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ནི་དྲང་བདེན་མིན་པ་དང་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཤེིག་ཡོིན་པར་སྐྱིོན་བརྗེོད་བྱས་ཀྱིང། མི་རིགས་ དཀར་པོའི ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་མི་སྟེོང་ཕྲག་མང་པོ་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོར་མནར་གཅོ​ོད་བཏང་བ་མ་ཟད། མང་པོ་ཞི​ིག་

དམར་གསོད་བཏང་ནས་མུ་མཐུད་དབང་སྒྱུར་བྱས་པ་རེད། རྩི་ཁྲིམས་གོསར་པའི​ི་ཕྱེོགོས་སུ།

མི་རིགས་དཀར་ནག་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་དང་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་མཁན་ཇཱེ་མང་དུ་སོང་བས་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་དྲག་

གནོན་ལོ་བརྟེན་ནས་མི་རིགས་ནག་པོ་དབང་འིོག་ཏུ་བསྡུ་མི་ཐུབ་པ་རྟོགས་ཏེ། མི་རིགས་དཀར་པོའི ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི་སྲི​ིད་བྱུས་ལོ་

འིགྱུར་བ་བཏང་ནས། མི་རིགས་དཀར་ནག་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་ཁྲོིམས་ལུགས་མེད་པར་བཟོས། ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་དང། གསར་

འིགྱུར་བརྒྱུད་ལོམ་ལོ་བཀག་སྡོ​ོམ་བྱས་པ་རྣམས་མེད་པར་བཟོས། ལོ​ོ་ངོ་ཉོི་ཤུ ་རྩ་བརྒྱད་རིང་བཙོན་ཁང་དུ་གནས་པའི​ི་ནལོ་སོན་ མན་ཌོེ་ལོ་མཆེོག་བཙོན་འིགྲོལོ་ཐེོབ་ནས་རང་དབང་ཐེོབ། མཐེར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༤ ཟླ་ ༤ ཚོེས་ ༢༦ ཉོིན་གྱི​ི་མཚོན་

གུང་དུ། ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་དར་གསར་པ་དགུང་དུ་འིཕྱིར་ནས་འིཛིམ་གླི​ིང་དུ་མང་གཙོ་

རྒྱལོ་ཁབ་གསར་པ་ཞི​ིག་དབུ་བརྙིེས་པ་མཚོ​ོན་པར་བྱས་པ་དང། མི་རིགས་དཀར་ནག་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་

144

མཇུག་བསྒྲི​ིལོ་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༤ ལོ​ོར་མི་རིགས་སྣོ་མང་གི་སྲི​ིད་གཞུང་ཞི​ིག་འིཛུགས་པའི​ི་ལོམ་དུ་བསྐྱིོད།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ང་ཚོ​ོས་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་དང་པོ་ནལོ་སོན་མན་ཌོེ་ལོ་

མཆེོག་གིས་འིགྱུར་ལྡོག་དེའི​ི་སྐོར་ལོ་གསུངས་པའི​ི་གཏམ་དུམ་བུ་ ཞི​ིག་ལོ་མཉོན་པར་བྱ།

"ཡུན་རིང་ཕན་ཚུན་དགྲ་བོར་བཟུང་བའི​ི་ཕྱིོགས་ཁག་གཉོིས་ཀྱི​ིས་

ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་རིགས་དཀར་ནག་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་དེ་ཞི​ི་བའི​ི་

ཐེོག་ནས་མང་གཙོའི་ི ལོམ་དུ་འིཕོ་འིགྱུར་བྱེད་པའི​ི་གྲོས་མོལོ་ལོེགས་

གྲུབ་བྱུང་བ་ནི། ང་ཚོ​ོས་ཕན་ཚུན་ལོ་བཟང་པོའི ི་ཡོ​ོན་ཏན་གྱི​ི་ནུས་པ་ ལྷན་སྐྱིེས་སུ་ཡོ​ོད་པར་ཁས་ལོེན་བྱས་པ་ཞི​ིག་རེད། ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་

ཚོ​ོས་བཟང་པོའི ི་ཡོ​ོན་ཏན་ལོ་བཅོངས་པའི​ི་ཡོིད་ཆེ​ེས་ནམ་ཡོང་མི་འིདོར་

པར་རིས། ༡༣་༢ ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཁྱབ་ བསྒྲིགས།

བ་དང། འིགྲོ་བ་མིའི་ི རིགས་ལོ་ཡོིད་ཆེ​ེས་བྱེད་རྒྱུ་ནི། ང་ཚོ​ོའི་ི མང་གཙོའི་ི ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ི་རྨང་གཞི​ི་རེད་ལོ། ངའི​ི་རེ་བའིང་དེ་ཡོིན།"

ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་གསར་པ་དེ་བཙུགས་རྗེ​ེས།

མི་རིགས་ནག་པོའི ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་མི་རིགས་དཀར་པོའི ི་དབང་སྒྱུར་

སྐབས་སུ་ཁོ་ཚོ​ོས་བྱས་པའི​ི་གདུག་རྩུབ་ཀྱི​ི་བྱ་སྤྱིོད་ལོ་མི་རིགས་ནག་པོས་དགོངས་ཡོངས་གཏོང་དགོས་པའི​ི་འིབོད་སྐུལོ་ཞུས་

པ་རེད། ཁོ་ཚོ​ོས་མི་རིགས་ཕན་ཚུན་དང་ཕོ་མོ་གཉོིས་ཀ་འིདྲ་མཉོམ་ཡོིན་པ་དང། མང་གཙོའི​ི་རིན་ཐེང། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དྲང་བདེན། འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་སོགས་རྨང་གཞི​ིར་བཟུང་ནས་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་གསར་པ་ཞི​ིག་འིཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་དགོས་ཞིེས་

བཤེད། བཙན་གནོན་དང་གདུག་རྩུབ་ཀྱི​ིས་མི་གསོད་ཁྲོག་སྦྱོ​ོར་བྱས་པའི​ི་སྲི​ིད་དབང་སྒོེར་བཟུང་གི་དམར་ཤེོག་ཚོ​ོགས་པ་དང། རང་དབང་འིཐེབ་རྩོད་ཀྱི​ི་སྣོེ་ཁྲོིད་མཁན་ཚོ​ོགས་པ་གཉོིས་མཉོམ་རུབ་ཀྱི​ིས་ཐུན་མོང་གི་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེིག་གཏན་འིབེབས་བྱས།

ཁོ་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་གཉོིས་རིང་གྲོས་བསྡུར་དང་རྩོད་གླིེང་བྱས་རྗེ​ེས་རྩ་ཁྲོིམས་ལོེགས་ཤེས ོ ་ཤེག ི ་གཏན་ལོ་ཕབ། རྩ་ཁྲོིམས་དེས་མི་མང་

ལོ་རྒྱལོ་ཁབ་གཞིན་ལོས་ལྷག་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ཆེ​ེས་ཆེ​ེ་བ་སྤྲོད་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་མཉོམ་རུབ་ཀྱི​ིས་དཀའི་ངལོ་སེལོ་ཐེབས་ཤེ ིག་འིཚོ​ོལོ་ སྐབས་མི་སུའིང་ཟུར་དུ་འིཇཱོག་མི་རུང་བ་དང། མི་སུ་ལོའིང་དགྲ་ཡོི་འིདུ་ཤེ​ེས་འིཛི​ིན་མི་རུང་བར་གཏན་འིབེབས་བྱས། ཁོ་ཚོ​ོས་

མི་སུ་རུང་ཞི​ིག་གིས་འིདས་པའི​ི་དུས་སུ་ལོས་ཀ་ཅོི་ཞི​ིག་བསྒྲུབས་ཡོ​ོད་མེད་དང། ཡོང་ན། མི་སུའིང་རུང་བས་ངོ་ཚོབ་ཅོི་ཞི​ིག་

བྱས་ཡོ​ོད་མེད་ལོ་མ་ལྟོས་པར། མི་ཚོང་མ་དཀའི་ངལོ་སེལོ་ཐེབས་ཀྱི​ི་ཆེ་ཤེས་སུ་འིགྱུར་དགོས་པའི​ི་མོས་མཐུན་བྱས། ལྷོ་ཨཕ་རི་ ཀའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་སྔོ​ོན་གླིེང་ (Preamble) དུ་རྩ་དོན་འིདིའི​ི་སྙོིང་བསྡུས་དེ་བཀོད་ཡོ​ོད།

ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ིས་འིཛིམ་གླི​ིང་གི་མང་གཙོ་དོན་གཉོེར་བ་ཚོ​ོར་སེམས་འིགུལོ་ཐེ​ེབས་བཅུག་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་

༡༩༩༤ ལོ​ོའི ི་བར་དུ་འིཛིམ་གླི​ིང་མི་མང་གིས་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ་མང་གཙོར་བརྩི་འིཇཱོག་མེད་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ལོ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱས་

145

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཀྱིང། ད་ལྟ་རྒྱལོ་ཁབ་དེ་མང་གཙོའི​ི་མིག་དཔེ་རུ་གྱུར་པ་རེད། འིགྱུར་ལྡོག་དེ་འིབྱུང་ཐུབ་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ནི། ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་

མང་གིས་ད་ཕན་མྱོངས་པའི​ི་སྡུག་བསྔོལོ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཆེིག་སྒྲི​ིལོ་གྱི​ི་ནུས་པར་བསྒྱུར་ནས་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ་འིཇཱའི་ཚོ​ོན་གྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ ཅོིག་ཏུ་བསྐྲུན་པ་རེད།

ཁོང་གིས་ལྷོཕ་རི་ཁའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་སྐོར་ལོ་གསུང་བཤེད་གནང་སྐབས། "ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ནང་དུ་འིདས་དང་མ་འིོངས་

གཉོིས་ཀའི​ི་སྐོར་གླིེང་ཡོ​ོད། ཕྱིོགས་གཅོིག་ནས་དེ་ནི་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ་བ་ཚོ​ོས་མི་རིགས་དབྱེ་འིབྱེད་དང། གདུག་རྩུབ། བཙན་གནོན་

བཅོས་ཀྱི​ི་འིདས་དོན་བསྐྱིར་དུ་འིབྱུང་དུ་མི་འིཇུག་པའི​ི་དམ་བཅོའི་བརྟན་པོ་ཞི​ིག་བཞིག་ཡོ​ོད་པ་དང། ད་དུང་དེ་ལོས་ལྷག་པའི​ི་ང་

ཚོ​ོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་འིདི་མི་མང་ཚོང་མའི​ི་མཉོམ་སྤྱིོད་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ཏུ་སྒྱུར་བའི​ི་བཅོའི་ཁྲོིམས་ཤེིག་ཀྱིང་ཡོ​ོད་པ་དེ་ཡོིན། དོན་ངོ་

མར་བཤེད་ན། དེ་ནི་མི་རིགས་དཀར་ནག་དང། སྐྱིེས་ཕོ་མོ། ང་ཚོ​ོ་ཚོང་མར་དབང་བའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་རེད།"ཅོེས་གསུངས་ཡོ​ོད། ༢། ཅི​ིའི་ཕྱི​ིརི་ང་ཚོ​ོརི་རྩི་ཁྲིམས་དགོས་སམ།

ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་དཔེ་མཚོ​ོན་བརྒྱུད་དེ་ང་ཚོ​ོས་ཅོིའི​ི་ཕྱི​ིར་རྩ་ཁྲོིམས་དགོས་པ་དང། དེས་ཅོི་ཞི​ིག་སྒྲུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་ཐུབ་ཡོ​ོད།

མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་གསར་པ་འིདིའི​ི་ནང་དུ་གཉོའི་གནོན་གཏོང་མཁན་དང་གཉོའི་གནོན་མྱོ​ོང་མཁན་གཉོིས་འིདྲ་མཉོམ་ཐེོག་

མཉོམ་གནས་ཐུབ་པ་ཡོ​ོང་བའི​ི་འིཆེར་གཞི​ི་འིཐེ​ེན་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ཁོ་ཚོ​ོས་ཕན་ཚུན་ཡོིད་ཆེ​ེས་བྱ་རྒྱུ་ལོས་སླ་པོ་ཞི​ིག་མིན། ཁོ་ཚོ​ོར་

འིཇཱིགས་སྣོང་ཡོ​ོད་ལོ་རང་གི་ཁེ་ཕན་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་འིདོད་ཀྱིང་ཡོ​ོད། གྲངས་མང་བའི​ི་མི་རིགས་ནག་པོ་ཚོ​ོར་མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ ལུགས་ཀྱི​ི་མང་མོས་དབང་སྒྱུར་གྱི​ི་རྩ་བ་འིཛི​ིན་འིདོད་ཡོ​ོད་ལོ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་འིདྲ་མཉོམ་དགོས་འིདོད་ ཀྱིང་ཡོ​ོད། དེར་མ་ཟད་གྲངས་ཉུང་བའི​ི་མི་རིགས་དཀར་པོ་ཚོ​ོར་རང་གི་ཁེ་དབང་དང་རྒྱུ་ནོར་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་འིདོད་ཡོ​ོད།

གྲོས་མོལོ་ཡུན་རིང་བྱས་རྗེ​ེས་ཕྱིོགས་གཉོིས་ཀས་གྲོས་མཐུན་ཞི​ིག་འིཇཱོག་རྒྱུའི​ི་གྲོས་འིཆེམ་བྱུང་ཞི​ིང། མི་རིགས་དཀར་པོས་

མི་གཅོིག་འིོས་གཅོིག་དང་། མང་མོས་དབང་སྒྱུར་གྱི​ི་རྩ་དོན་ལོ་མོས་མཐུན་བྱས་པ་རེད།

ད་དུང་དབུལོ་པོ་དང་ལོས་མི་ཚོ​ོར་གཞི​ི་རྩའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་འིགའི་ཤེས་སྤྲོ​ོད་རྒྱུའི​ི་གྲོས་འིཆེམ་བྱུང། མི་རིགས་ནག་པོ་ཚོ​ོས་མང་

མོས་དབང་སྒྱུར་དེ་ལྟོས་མེད་མིན་པར་མོས་མཐུན་བྱས་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོས་མི་འིབོར་མང་བའི​ི་མི་རིགས་ཀྱི​ིས་མི་རིགས་དཀར་

པོའི ི་རྒྱུ་ནོར་འིཕྲོག་བཅོ​ོམ་མི་ཆེོག་པའི​ི་གྲོས་མཐུན་ཡོང་བཞིག་པ་རེད། གྲོས་མཐུན་འིདི་ལོས་སླ་པོ་ཞི​ིག་ག་ལོ་ཡོིན། གྲོས་མཐུན་

འིདི་ལོག་ལོེན་དུ་ཇཱི་ལྟར་བསྟེར་དགོས་སམ། ཁོ་ཚོ​ོས་ད་ལྟ་ཕན་ཚུན་ཡོིད་ཆེ​ེས་བརྟན་པོ་བྱེད་ཐུབ་ཀྱིང། མ་འིོངས་པར་ཡོིད་ཆེ​ེས་

ཉོམས་པ་མེད་པར་གནས་པའི​ི་འིགན་ལོེན་ཇཱི་ལྟར་བྱེད་ཐུབ་བམ།

དེ་འིདྲའི​ི་གནས་སྟེངས་འིོག་ཏུ་ཡོིད་ཆེ​ེས་རྒྱུན་གནས་ཡོ​ོང་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་ཉོག་ཅོིག་ནི་མི་ཚོང་མས་བརྩི་སྲུང་བྱ་དགོས་པའི​ི་

ཁྲོིམས་སྲིོལོ་འིགའི་གཏན་འིབེབས་བྱ་རྒྱུ་དེ་རེད། ཁྲོིམས་སྲིོལོ་དེ་ཚོ​ོས་མ་འིོངས་པའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཇཱི་ལྟར་འིདེམས་དགོས་པ་གཏན་ འིབེབས་བྱས་པ་མ་ཟད། ད་དུང་བདམས་ཐེོན་བྱུང་བའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་དབང་ཆེ་གང་ཡོ​ོད་པ་དང་གང་མེད་པ་གཏན་འིབེབས་བྱེད་

146

དགོས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

མཐེར་ཁྲོིམས་ལུགས་དེ་ཚོ​ོས་མི་མང་གི་ཐེོབ་ཐེང་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་ཀྱི​ི་རེད། འིོས་བསྡུའི​ི་ནང་དུ་རྒྱལོ་ཁ་འིཐེོབ་མཁན་ཚོ​ོས་

ཁྲོིམས་ལུགས་དེ་ཚོ​ོ་ལོས་སླ་པོར་འིགྱུར་བ་གཏོང་མ་ཐུབ་ན། ད་གཟོད་ཁྲོིམས་ལུགས་དེ་ཚོ​ོའི​ི་ནུས་པ་ཐེོན་པ་རེད། འིདི་ནི་ལྷོ་

ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་མང་གིས་བསྒྲུབས་པའི​ི་བྱ་གཞིག་ཅོིག་ཡོིན་ཏེ། ཁོ་ཚོ​ོས་གཞི​ི་རྩའི​ི་ཁྲོིམས་ལུགས་འིགའི་ལོ་མོས་མཐུན་བྱས་པ་

དང། ཁྲོིམས་ལུགས་བློ་ན་མེད་པ་ཡོིན་པ་དང། སྲི​ིད་གཞུང་གང་གིས་ཀྱིང་ཁྲོིམས་ལུགས་དེ་ཚོ​ོ་སྣོང་མེད་དུ་གཏོང་མི་ཆེོག་པའི​ི་

མོས་མཐུན་བྱས། དེ་ལྟ་བུའི​ི་ཁྲོིམས་ལུགས་ལོ་རྩ་ཁྲོིམས་ཟེར།

རྩ་ཁྲོིམས་བཟོས་པ་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀར་དམིགས་བསལོ་གང་ཡོང་མ་རེད། རྒྱལོ་ཁབ་ཚོང་མར་མི་མང་གི་ཤེག ོ ་ཁག་འིདྲ་མིན་ཡོ​ོད་

ཅོིང། དེ་ཚོ​ོའི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་རིགས་དཀར་ནག་ལྟར་མིན་སྲི​ིད། འིོན་ཀྱིང། འིཛིམ་གླི​ིང་ཡུལོ་གྲུ་གང་སར་མི་མང་ལོ་ བསམ་ཚུལོ་དང་ཁེ་ཕན་མི་འིདྲ་བ་ཡོ​ོད། མང་གཙོའི་ི ལོམ་ལུགས་ཡོ​ོད་མེད་ལོ་མ་ལྟོས་པར། འིཛིམ་གླི​ིང་གི་རྒྱལོ་ཁབ་ཕལོ་མོ་ཆེ​ེར་

གཞི​ི་རྩའི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་དེ་ཚོ​ོ་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ནི་སྲི​ིད་གཞུང་གཅོིག་པུར་མིན་ཏེ། ཚོ​ོགས་པ་གང་འིདྲ་ཞི​ིག་ཡོིན་རུང་དེ་ལོ་ཁྲོིམས་

སྒྲི​ིག་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ནི་ཁྱེད་ཀྱི​ི་ཉོེ་འིཁོར་གྱི​ི་སྐྱི​ིད་སྡུག་ཚོ​ོགས་པའིམ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་སོགས་ཚོ​ོགས་པ་གང་ཡོང་ཡོིན་ཆེོག་ ལོ་དེ་ཚོ​ོ་ཚོང་མར་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་དགོས། རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་གི་རྩ་ཁྲོིམས་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་དེའི​ི་ནང་དུ་གནས་པའི​ི་མི་མང་ཐེམས་ཅོད་ཀྱི​ིས་

ཁས་ལོེན་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཁྲོིམས་ཡོིག་ཅོིག་ལོ་གོ་དགོས། རྩ་ཁྲོིམས་ནི་ཚོ​ོགས་སྡོེ་ཞི​ིག་གི་ནང་དུ་གནས་པའི​ི་མི་མང་གི་འིབྲེ​ེལོ་བ་ གཏན་འིབེབས་བྱས་པའི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ཞི​ིག་དང། མི་མང་དང་སྲི​ིད་གཞུང་དབར་གྱི​ི་འིབྲེ​ེལོ་བ་གཏན་འིབེབས་བྱས་པའི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་བློ་ ན་མེད་པ་དེ་རེད།

རྩི་ཁྲིམས་ཀྱི​ིས་བྱ་བ་མང་པོ་ཞི​ིགོ་སྒྲུབ་ཀྱི​ི་ཡོད།

& དང་པོ། དེས་མི་རིགས་འིདྲ་མིན་མཉོམ་གནས་ཡོ​ོང་བར་དགོས་ངེས་ཀྱི​ི་ཡོིད་ཆེ​ེས་དང་མཐུན་ལོམ་ཡོ​ོང་བར་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། & གཉོིས་པ། དེས་སྲི​ིད་གཞུང་དེ་ཇཱི་ལྟར་གྲུབ་དགོས་པ་དང། ཐེག་གཅོ​ོད་གང་ཞི​ིག་སུས་བྱེད་དགོས་མིན་གསལོ་པོ་བཟོས་ ཡོ​ོད།

& གསུམ་པ། དེས་སྲི​ིད་གཞུང་གི་དབང་ཚོད་གཏན་འིབེབས་བྱས་ཏེ་ཡུལོ་མི་ཚོ​ོའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་གང་ཡོིན་གསལོ་པོར་སྟེོན་གྱི​ི་ ཡོ​ོད།

& བཞི​ི་པ། དེས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཡོག་པོ་ཞི​ིག་སྐྲུན་འིདོད་པའི​ི་མི་མང་གི་མངོན་འིདོད་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

རྩ་ཁྲོིམས་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཐེམས་ཅོད་མང་གཙོ་ཡོིན་པའི​ི་ངེས་པ་མེད། འིོན་ཀྱིང། མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཐེམས་ཅོད་ལོ་རྩ་

ཁྲོིམས་ཡོ​ོད། ཨིན་ཇཱིར་རང་བཙན་གྱི​ི་དམག་འིཁྲུག་བརྒྱབ་རྗེ​ེས་ཨ་མི་རི་ཀས་རང་གི་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེིག་བཟོས་པ་དང། ཕ་རཱན་སིའི​ི་ གསར་བརྗེ​ེའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་མི་མང་གིས་མང་གཙོའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེིག་གཏན་ལོ་ཕབ། དེ་ནས་བཟུང་སྟེ​ེ་མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཐེམས་ཅོད་ ལོ་ཡོིག་ཐེོག་གི་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེ ིག་དགོས་པའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཆེགས་པ་རེད།

147

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༣། རྒྱ་གརི་གྱི​ི་རྩི་ཁྲིམས་གཏན་འབེབས་བྱས་པ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་དེ་ཡོང་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ་དང་འིདྲ་བར་དཀའི་ངལོ་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་གི་འིོག་ནས་གཏན་ལོ་ཕབ་པ་ཞི​ིག་རེད། རྒྱ་

གར་ནི་ས་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཞི​ིང། མི་རིགས་སྣོ་མང་གི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ལོ་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེིག་བཟོ་རྒྱུའི​ི་ལོས་དོན་དེ་ལོས་སླ་པོ་ཞི​ིག་མ་རེད།

སྐབས་དེར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་མི་ཚོ​ོ་ཆེབ་འིབངས་ (Subjects) ནས་མི་མང་ (Citizens) དུ་གྱུར་པ་རེད། རྒྱ་གར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༧ ལོ​ོར་

ཆེོས་ལུགས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་གཞི​ིར་བཞིག་ནས་ཆེ་བགོས་ཏེ་བྱུང་བ་རེད། དེ་རྒྱ་གར་དང་པཱ་ཀི་སྟཱན་གྱི​ི་མི་མང་ལོ་ཆེ་མཚོ​ོན་ན་སྡུག་

བསྔོལོ་གྱི​ི་མྱོ​ོང་བ་ཞི​ིག་རེད། ས་མཚོམས་ཀྱི​ི་ཕྱིོགས་གཉོིས་ཀར་ས་ཞི​ིང་བགོ་བཤེའི་རྒྱག་རྒྱུ་དང་འིབྲེ​ེལོ་ནས་དྲག་སྤྱིོད་ཀྱི​ི་དོན་ རྐྱེ​ེན་བྱུང་བས་མི་གྲངས་འིབུམ་བཅུ་ལྷག་རྐྱེ​ེན་འིདས་སུ་གྱུར་པ་རེད། དཀའི་ངལོ་གཞིན་ཞི​ིག་ནི། ཨིན་ཇཱིས་རྒྱལོ་ཕྲན་ཁག་

གི་འིགོ་པ་ཚོ​ོར་རྒྱལོ་ཁབ་གང་གི་ཁོངས་སུ་ཟླ་སྒྲི​ིལོ་གཏོང་རྒྱུའིམ། ཡོང་ན། རང་བཙན་གྱི​ི་ངོ་བོར་གནས་རྒྱུའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་

དབང་སྤྲོད་པ་དེ་རེད། རྒྱལོ་ཕྲན་དེ་ཚོ​ོ་ཟླ་སྒྲི​ིལོ་གཏོང་རྒྱུ་དཀའི་ངལོ་ཤེིན་ཏུ་ཆེ​ེ་བ་ཞི​ིག་རེད། རྩ་ཁྲོིམས་ཟིན་བྲེིས་རྒྱག་སྐབས་རྒྱ་ གར་ནང་དུ་བརྟན་ལྷིང་མེད་ལོ། རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་མཁན་ཚོ​ོར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ད་ལྟ་དང་མ་འིོངས་པར་སེམས་ཁྲོལོ་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད། རྩི་ཁྲིམས་བཟིོ་བའི་ལམ་བུ།

དཀའི་ངལོ་དེ་དག་ཡོ​ོད་མེད་ལོ་མ་ལྟོས་པར། རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་མཁན་ཚོ​ོར་དགེ་མཚོན་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་པ་ནི། རྒྱ་

གར་གྱི​ི་གཞུང་དེ་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ་དང་མི་འིདྲ་བར་གཞུང་ཅོི་འིདྲ་ཞི​ིག་ཡོིན་དགོས་མིན་བསམ་ཚུལོ་གཅོིག་མཐུན་བཟོ་དགོས་དོན་

མེད། དེ་ནི་རང་དབང་འིཐེབ་རྩོད་ཀྱི​ི་དུས་སྐབས་ནས་སྐུལོ་འིདེབས་བྱུང་བ་ཞི​ིག་རེད། རྒྱ་གར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ལོས་འིགུལོ་ནི་

ཕྱི​ི་རྒྱལོ་གྱི​ི་དབང་སྒྱུར་ལོ་འིཐེབ་རྩོད་བྱས་པ་ཙམ་མིན་པར། རྒྱལོ་ཁབ་སླར་གསོ་དང། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་ཆེབ་སྲི​ིད་ལོ་སྒྱུར་བཅོ​ོས་

གཏོང་བའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ཅོིག་ཀྱིང་རེད། རང་བཙན་ཐེོབ་རྗེ​ེས་རྒྱ་གར་ལོམ་བུ་གང་དུ་སྐྱིོད་དགོས་མིན་ཐེད་ལོ་བསམ་ཚུལོ་མི་ མཐུན་པ་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་ཡོང། གཞི​ི་རྩའི​ི་བསམ་བློ​ོ་ཁ་ཤེ ས་ཧི་ལོམ་མི་ཚོང་མས་ངོས་ལོེན་བྱེད་དགོས་པ་ཆེགས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༢༨ ལོ​ོར ་མོ་ དྷི་ ལོལོ་ནེ་ རུ་ (Motilal Nehru) ཡོིས ་གཙོས ་པའི​ི་ རྒྱ་གར་རྒྱལོ་ཡོ​ོང ས་གྲོས ་ཚོ​ོག ས་ཀྱི​ི་ འིགོ་

ཁྲོིད ་བརྒྱད་ཀྱི​ིས ་རྩ་ཁྲོིམ ས་ཤེིག ་གཏན་འིབེབ ས་བྱས་ཡོ​ོད ་པ་དང། ཕྱི​ི་ ལོ​ོ་ ༡༩༣༡ ལོ​ོར ་ཀ་རཱ་ཆེི་ (Karachi) རུ་རྒྱ་གར་

རྒྱལོ་ཡོ​ོང ས་གྲོས ་ཚོ​ོག ས་ཀྱི​ི་ ཚོ​ོག ས་འིདུ་འིཚོ​ོག ས་པའི​ི་ གྲོས ་ཆེོད ་ནང་དུ། རྒྱ་གར་རང་བཙན་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ རྩ་ཁྲོིམ ས་ཅོི་

འིདྲ་ཞི​ིག ་དགོས ་མིན ་སྐོར ་གླིེང ་ཡོ​ོད ་ལོ། ཡོིག ་ཆེ་དེ་ གཉོིས ་ཀའི​ི་ ནང་དུ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ རྩ་ཁྲོིམ ས་ནང་ལོ་ནར་སོན ་པའི​ི་ འིོས ་ བསྡུའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དང། རང་དབང་དང་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང། གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་སྲུང་སྐྱིོབ་བཅོས་ཚུད་དགོས་པའི​ི་

ཁས་ལོེན་བྱས་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། འིགོ་ཁྲོིད་ཚོང་མས་རྩ་ཁྲོིམས་གཏན་འིབེབས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཆུང་ (Constituent Assembly) མ་

འིཚོ​ོག་གོང་ནས་གཞི​ི་རྩའི​ི་རིན་ཐེང་ཁག་ཅོིག་ཁས་བློངས་ཡོ​ོད།

148

མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་དབང་སྒྱུར་ (Colonial Rule) སྐབས་སུ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་ཁག་ལོ་གོམས་འིདྲིས་ཡོ​ོད་པ་དེས་

ས་ཁམས་རིག་པ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་བཟོ་བཀོད་ལོ་མོས་མཐུན་ཡོ​ོང་རྒྱུར་ཕན་ཐེོགས་བྱུང་ཡོ​ོད། ཨིན་ཇཱིའི​ི་དབང་སྒྱུར་སྐབས་སུ་མི་ཉུང་ཤེ ས་ ལོ་མ་གཏོགས་འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་མེད་པས། གཞི​ི་རྩ་དེའི​ི་ཐེོག་ནས་ཨིན་ཇཱིས་ཁྲོིམས་བཟོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཧི་ཅོང་ཞིན་

པོ་ཞི​ིག་གསར་འིཛུགས་བྱས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༧ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་ཨིན་ཇཱིའི​ི་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་ཁྲོིམས་བཟོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་དང། བཀའི་ཤེག་

ཁག་ལོ་འིོས་བསྡུ་བྱས། དེ་ཚོ​ོ་མང་གཙོའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ཆེ་ཚོང་བ་ཞི​ིག་མིན། འིོན་ཀྱིང། རྒྱ་གར་བ་ཚོ​ོར་ཁྲོིམས་བཟོ་ལྷན་ཚོ​ོགས་ ཀྱི​ི་ལོས་དོན་བྱེད་ཕྱིོགས་ཐེད་ལོ་ཉོམས་མྱོ​ོང་ཐེོབ་པ་དེས་རང་གི་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་འིཛུགས་རྒྱུ་དང། དེ་ཚོ​ོའི་ི ནང་དུ་ལོས་

དོན་སྒྲུབ་རྒྱུར་ཕན་ཐེོགས་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་ཡོ​ོད། རྒྱུ་མཚོན་དེའི​ི་ཕྱི​ིར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ནང་དུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༥ ལོ​ོའི ི་མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ ཡུལོ་གྱི​ི་ཁྲོིམས་ལུགས་ (Government of India Act,1935) ནས་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་ཀྱི​ི་ཞི​ིབ་ཆེ་དང་འིགྲོ་ལུགས་མང་པོ་ཞི​ིག་དང་ལོེན་

བྱས་ཡོ​ོད། རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་སྒྲིོམ་གཞི​ིའི​ི་ཐེོག་བསམ་གཞི​ིགས་དང་གྲོས་བསྡུར་ཡུན་རིང་བྱས་པ་དེས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོར་ཕན་

ཐེོགས་གཞིན་ཞི​ིག་བྱུང་ཡོ​ོད། ཁོང་ཚོ​ོར་རྒྱལོ་ཁབ་གཞིན་གྱི​ི་ཉོམས་མྱོ​ོང་ལོས་བློ​ོ་སྐྱིེད་ལོེན་རྒྱུའི​ི་གདེང་སྤེོབས་ཐེོབ་པ་མ་ཟད། རྒྱ་ གར་གྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་མང་པོ་ཞི​ིག་ལོ་ཕ་རཱན་སིའི་ི གསར་བརྗེ​ེ་དང། ཨིན་ཇཱིའི་ི གྲོས་ཚོ​ོགས་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ི་མང་གཙོ། ཨ་རིའི་ི ཐེོབ་ཐེང་

གི་ཁྲོིམས་ཡོིག་བཅོས་ཀྱི​ི་བསམ་བློ​ོས་སེམས་འིགུལོ་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད། ཨུ་རུ་སུའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་གསར་བརྗེ​ེས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ མི་མང་པོ་ཞི​ིག་ལོ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་དཔལོ་འིབྱོར་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་ལོམ་ལུགས་གསར་འིཛུགས་བྱེད་རྒྱུའི​ི་སེམས་འིགུལོ་ཡོང་ཐེ​ེབས་

ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། ཁོ་ཚོ​ོས་གཞིན་གྱི​ིས་གང་བྱས་ལོད་མོ་མ་བྱས་པར། དེ་ཚོ​ོ་རྒྱ་གར་རྒྱལོ་ཁབ་ལོ་འིཚོམ་མིན་བསམ་གཞི​ིགས་

ནན་པོ་བྱས་ཡོ​ོད། རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་དེ་ཚོང་མས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་བར་མཐུན་འིགྱུར་བྱས་ཡོ​ོད་དོ།།

རྩི་ཁྲིམས་ལྷོན་ཚོ​ོགས།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་མཁན་ཚོ​ོ་སུ་ཡོིན་ནམ། རྩ་ཁྲོིམས་ཞིེས་པའི​ི་ཡོིག་ཆེ་དེ་གཏན་འིབེབས་བྱེད་མཁན་ནི་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་

ཚོ​ོགས་ཞིེས་འིདེམས་བསྐོ་བྱས་པའི​ི་འིཐུས་མིའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆུང་དེ་རེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༦ ཟླ་ ༧ པའི​ི་ནང་དུ་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་

འིོས་བསྡུ་འིཚོ​ོགས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༦ ཟླ་ ༡༢ ནང་དུ་ཚོ​ོགས་འིདུ་དང་པོ་དེ་བསྐོང་འིཚོ​ོགས་ཞུས། མི་རིང་བར་རྒྱལོ་ཁབ་དེ་

རྒྱ་གར་དང་པཱ་ཀི་སྟཱན་གཉོིས་སུ་ཁ་གྱིེས། རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱིང་རྒྱ་གར་དང་པཱ་ཀི་སྟཱན་གཉོིས་སུ་བགོ་བཤེའི་རྒྱག་དགོས་

བྱུང།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་དེར་འིཐུས་མི་གྲངས་ ༢༩༩ ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ཟླ་ ༡༡ ཚོེས་ ༢༦ ཉོིན་གྲོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་

རྩ་ཁྲོིམས་གཏན་འིབེབས་བྱས་ཀྱིང། དོན་དངོས་སུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ཟླ་ ༡ ཚོེས ༢༦ ཉོིན་ནས་རྩ་ཁྲོིམས་དེ་དངོས་སུ་ལོག་བསྟེར་

བྱས་པ་རེད། ཉོིན་དེ་དྲན་གསོའི ི་ཆེ​ེད་དུ་རྒྱ་གར་གྱི​ིས་ལོ​ོ་ལྟར་ཟླ་ ༡ ཚོེས་ ༢༦ ཉོིན་མི་སེར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཉོིན་མོ་ (Republic

Day) ལོ་སྲུང་བརྩི་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

ཅོིའི​ི་ཕྱི​ིར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཡུལོ་མི་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་བཅུ་ཕྲག་དྲུག་ལྷག་གི་གོང་དུ་བཟོས་པའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ལོ་ངོས་ལོེན་བྱེད་དགོས་སམ།

149

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ང་ཚོ​ོས་གོང་དུ་རྒྱུ་མཚོན་གཅོིག་བརྗེོད་ཟིན།

རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ིས་ཐུན་མོང་གི་བསམ་ཚུལོ་ལོ་

གཞི​ིགས་ནས་གཅོིག་མཐུན་གྱི​ི་གྲོས་ཆེོད་ཅོིག་

སྟེོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་ལོས་ཚོ​ོགས་མི་ཁོ་ནའི​ི་བསམ་

ཚུལོ་མཚོ​ོན་གྱི​ི་མེད། འིཛིམ་གླི​ིང་རྒྱལོ་ཁབ་མང་

པོ་ཞི​ིག་ལོ་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་

རྣམས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་ཁག་དང། ཆེབ་

སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་པ་ཁག་གིས་ངོས་ལོེན་བྱེད་

མི་ཐུབ་པར་བརྟེན་བསྐྱིར་དུ་འིབྲེི་དགོས་པའི​ི་

གནས་སྟེངས་ཡོ​ོང་གི་ཡོ​ོད། རྒྱལོ་ཁབ་གཞིན་

པར་རིས། ༡༣་༣ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༧ ལོ​ོར་ཚོ​ོགས་གཙོ་འིབུམས་རམས་པ་ཨམ་བྷེཏ་ཀར་ གྱི​ིས་གཙོས་པའི​ི་རྒྱ་གར་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས།

འིགའི་ཤེས་ཀྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེ ོག་ཐེོག་ཙམ་དུ་གནས་ཡོ​ོད་ཀྱིང། དོན་དངོས་སུ་དེའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་འིཇུག་མཁན་མི་གཅོིག་ཀྱིང་མེད།

ང་ཚོ​ོའི​ི་གནས་ཚོང་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་མྱོ​ོང་བ་ནི་དེ་ལྟར་མིན། འིདས་པའི​ི་ལོ​ོ་བཅུ་ཕྲག་འིགའི་ཤེས་རིང་སྡོེ་ཚོན་འིགའི་ཤེས་ཀྱི​ིས་རྩ་

ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་དོན་ཚོན་འིགའི་ལོ་དོགས་འིདྲི་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱིང། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་ཆེ​ེ་ཁག་དང་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་པ་ཆེ​ེ་ཁག་གིས་

རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་ཁྲོིམས་མཐུན་རང་བཞི​ིན་ལོ་ནམ་ཡོང་དོགས་འིདྲི་བྱས་མེད།

བཅོའི་ཁྲོིམས་ངོས་ལོེན་བྱེད་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གཞིན་ཞི​ིག་ནི་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཐུས་མི་རྣམས་རྒྱ་གར་མི་མང་

གི་ངོ་ཚོབ་ཡོིན་པ་དེ་རེད། སྐབས་དེར་འིོས་བསྡུའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་མིན་པས། རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཐུས་མི་རྣམས་རྒྱ་ གར་མི་མང་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ིས་ཐེད་ཀར་འིོས་འིདེམས་བྱས་པ་ཞི​ིག་ཡོ​ོང་མི་སྲི​ིད། དེ་ནི་གཙོ་བོ་གོང་དུ་བཤེད་པའི​ི་ཞི​ིང་ཆེ​ེན་སོ་སོའི ི་གྲོས་

ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཐུས་མི་ཚོ​ོས་འིོས་འིདེམས་བྱས་པ་ཞི​ིག་རེད། དེས་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་སོ་སོར་འིཐུས་མི་འིོས་ཤེིང་འིཚོམ་པ་རེ་

ཡོ​ོང་བ་ངེས་པར་བྱེད་ཐུབ། རྒྱ་གར་རང་བཙན་འིཐེབ་རྩོད་ཀྱི​ི་སྣོེ་ཁྲོིད་མཁན་རྒྱ་གར་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ (Indian National Congress) ཀྱི​ིས་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཐུས་མིའི་ི ཁྲོ​ོད་དུ་གོ་གནས་གཙོ་བོ་བཟུང་ཡོ​ོད་མོད། རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཐུས་

མིའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་སྐད་རིགས་དང། རིགས་རུས། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས། ཆེོས་ལུགས། ལོས་རིགས་སོགས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་ཡོ​ོད་པའི​ི་འིཐུས་མི་

མང་པོ་ཡོ​ོད། གལོ་ཏེ་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཐུས་མི་ཚོ​ོ་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་འིོས་བསྡུའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ཡོ​ོད་ཚོད་ལོ་གཞི​ིགས་ནས་བདམས་ ཐེོན་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱིང་གྲུབ་ཆེ་དེ་འིདྲ་ཞི​ིག་ལོས་མི་ཡོ​ོང།

མཐེར་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་འིགོད་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལོས་དོན་བྱེད་ཕྱིོགས་དེས་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་རྩ་གནད་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་ཐུབ་ཡོ​ོད། རྩ་

ཁྲོིམས་བཟོ་འིགོད་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་གོ་རིམ་ལྡན་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་གུ་ཡོངས་དང། ཐུན་མོང་གི་ཁེ་ཕན་གཞི​ིར་བཞིག་ནས་ལོས་དོན་

བསྒྲུབ་པ་རེད། ཐེོག་མར་གཞི​ི་རྩའི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་ཁ་ཤེ ས་ཐེག་གཅོ​ོད་དང་དེ་ཚོ​ོར་མོས་མཐུན་བྱས་པ་རེད། དེ་ནས་འིབུམ་རམས་པ་

150

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཨམ་བྷེཏ་ཀར་གྱི​ིས་འིགོ་ཁྲོིད་པའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་འིགོད་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཞི​ིག་གིས་རྩ་ཁྲོིམས་འིཆེར་ཟིན་གྱི​ི་བགྲོ་གླིེང་གོ་སྒྲི​ིག་བྱས་པ་

དང། རྩ་ཁྲོིམས་འིཆེར་ཟིན་བགྲོ་གླིེང་དེའི​ི་ཐེོག་ཏུ་དོན་ཚོན་རེ་རེ་བཞི​ིན་བགྲོ་གླིེང་ཞི​ིབ་ཚོགས་ཐེ​ེངས་ཁ་ཤེ ས་དང། བསྐྱིར་བཅོ​ོས་

(Amendment) སྟེོང་ཕྲག་གཉོིས་ལྷག་ལོ་བསམ་ཞི​ིབ་བྱས་པ་རེད། ཚོ​ོགས་མི་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་ངོ་གསུམ་གྱི​ི་རིང་ལོ་ཉོིན་གྲངས་ ༡༡༤

རིང་བགྲོ་གླིེང་བྱས་ཤེིང། རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་འིགོད་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཡོིག་ཆེ་རེ་རེ་དང། ཡོིག་འིབྲུ་རེ་རེ་བཞི​ིན་བགྲོ་གླིེང་གིས་ ཡོིག་ཐེོག་ཏུ་ཕབ་ནས་ཉོར་ཚོགས་བྱས་ཡོ​ོད། དེ་ཚོ​ོ་ "རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་འིགོད་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་བགྲོ་གླིེང་" (Constituent Assembly

Debates) ཞིེས་མིང་བཏགས་ཡོ​ོད། བགྲོ་གླིེང་གི་ཡོིག་ཆེ་དེ་ཚོ​ོ་པར་སྐྲུན་བྱས་ན་གླིེགས་བམ་ཆེ​ེན་པོ་བཅུ་གཉོིས་ལོ​ོང་ངེས། ཡོིག་

ཆེ་དེ་ཚོ​ོས་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་དོན་ཚོན་རེ་རེའི​ི་རྒྱབ་ཀྱི​ི་གནས་ལུགས་རྒྱུ་མཚོན་སྟེོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་གོ་དོན་ལོ་འིགྲེལོ་བཤེད་ རྒྱག་དགོས་དུས་བགྲོ་གླིེང་ཡོིག་ཆེ་དེ་ཚོ​ོ་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རྩི་ཁྲིམས་ཀྱི​ི་རི​ིན་ཐང་བྲིལ་བའི་ལྟ་གྲུབ་ཁག

ང་ཚོ​ོས་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་ལྟ་གྲུབ་སྐོར་ལོ་ཐེབས་ལོམ་གཉོིས་བརྒྱུད་དེ་སློབ་སྦྱོ​ོང་བྱེད་ཆེོག དེ་ཡོང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུ་ཁྲོིད་

ཚོ​ོའི་ི དགོངས་ཚུལོ་དང། རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་ལྟ་བ་ཁག་བཀློགས་དགོས་ངེས་རེད། དེ་དག་མང་ཆེ​ེ་བ་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་སྔོ​ོན་གླིེང་ནང་གསལོ་

ཡོ​ོད།

མངོནོ་འིདོད་དང་ཁས་ལེནོ

ཁྱེད་ཚོ​ོ་རེ་འིགས་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ནང་དུ་བདག་ཉོིད་ཆེ​ེན་པོ་གཱིནྡྷཱི​ི་ཡོི་མཚོན་འིཁོད་མེད་པར་དོ་སྣོང་བྱུང་ཡོ​ོད་སྲི​ིད། ཁོང་

ནི་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི་ཞི​ིག་མིན་ཡོང། ཁོང་གི་དགོངས་པའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་འིབྲེང་མཁན་ཚོ​ོགས་མི་མང་པོ་ཡོ​ོད། ལོ​ོ་ངོ་ མང་པོའི ི་གོང་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༣༡ ལོ​ོར་ཁོང་གིས་ན་ཆུང་རྒྱ་གར་ (Young India) ཞིེས་པའི​ི་དུས་དེབ་ཐེོག་ཏུ་རྩ་ཁྲོིམས་ཅོི་འིདྲ་ཞི​ིག་

དགོས་མིན་གསལོ་པོར་གསུངས་ཡོ​ོད།

མི་དང་མིའི​ི་དབར་འིདྲ་མཉོམ་མེད་པའི​ི་གནས་སྟེངས་རྩ་མེད་བཟོ་རྒྱུའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཕུགས་བསམ་འིདི་འིབུམ་རམས་པ་ཨམ་

བྷེཏ་ཀར་ལོའིང་ཡོ​ོད། ཁོང་གིས་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་བའི​ི་བརྒྱུད་རིམ་ནང་དུ་གོ་གནས་གལོ་ཆེ​ེན་བཟུང་ཡོ​ོད་ཀྱིང། འིདྲ་མཉོམ་མེད་ པའི​ི་གནས་སྟེངས་ཇཱི་ལྟར་རྩ་མེད་བཟོ་དགོས་པའི​ི་ཐེད་ཁོང་ལོ་དགོངས་ཚུལོ་མི་འིདྲ་བ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། ཁོང་གིས་ནམ་རྒྱུན་བདག་

ཉོིད་ཆེ​ེན་པོ་གཱིནྡྷཱི​ི་དང་ཁོང་གི་ཕུགས་བསམ་ལོ་སྐྱིོན་བརྗེོད་ཤུ གས་ཆེ​ེན་གནང་གི་ཡོ​ོད། རྩ་ཁྲོིམས་གཏན་འིབེབས་ལྷན་ཚོ​ོགས་སུ་ སྩལོ་བའི​ི་མཐེའི་མའི​ི་གསུང་བཤེད་ནང་དུ། ཁོང་གིས་རང་ཉོིད་ལོ་ཐུགས་ཁྲོལོ་གང་ཡོ​ོད་གསལོ་པོར་གསུངས་ཡོ​ོད།

མཐེའི་མ་དེར་ང་ཚོ​ོས་ཇཱ​ཱ་ཝ་ཧིར་ལཱལོ་ནེཧི་རུ་ཡོིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༧ ཟླ་ ༨ ཚོེས་ ༡༥ ཉོིན་གྱི​ི་མཚོན་མོའི ི་ཆུ་ཚོ​ོད་བཅུ་གཉོིས་

པའི​ི་ཐེོག་ཏུ་རྩ་ཁྲོིམས་འིཐུས་མིའི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ཐེ​ེངས་ཉོེར་དྲུག་པར་གནང་བའི​ི་གསུང་བཤེད་སྙོན་གྲགས་ཅོན་དེར་ཁ་ཕྱིོགས་རྒྱུ་ ཡོིན།

151

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ངས་རྒྱ་གར་ལོ་བྲེན་གཡོ​ོག་དང་མངའི་བདག་གི་འིོག་ནས་བཅོིངས་འིགྲོལོ་གཏོང་བའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེིག་ཡོ​ོང་ཐེབས་སུ་

འིབད་བརྩོན་བྱ་རྒྱུ་ཡོིན། ངས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཚོ​ོར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་ཡོིད་ཆེ​ེས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོར་བ་ཡོ​ོད་པ་

དང། ཁོ་ཚོ​ོར་ནུས་པ་ལྡན་པའི​ི་སྐད་ཆེ་ཤེོད་སའི​ི་གནས་ཤེིག་སྐྲུན་རྒྱུ་ཡོིན། རྒྱ་གར་གྲལོ་རིམ་གྱི​ི་དབྱེ་བ་མེད་པའི​ི་རྒྱལོ་ ཁབ་ཅོིག་ཏུ་སྐྲུན་རྒྱུ་མ་ཟད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོང་མ་འིཆེམ་མཐུན་ཡོང་དག་ཅོིག་གི་ནང་

གནས་རྒྱུ། དེ་ལྟ་བུའི​ི་རྒྱ་གར་ནང་ལོ་བཟི་སྨན་དང་ཆེང་རག་ལོ་རོལོ་ས་མེད་པ།

བུད་མེད་ཚོ​ོ་སྐྱིེས་པ་དང་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱིོད་རྒྱུ་ཡོ​ོད་པ། ང་ལོ་ དེ་ལོས་ལྷག་པའི​ི་རེ་འིདུན་གཞིན་གང་ཡོང་མེད།། གཱིནྡྷཱི​ི་ནས།

ང་ཚོ​ོ ས ་ལོ​ོ ་ མང་པོ འི ་ི སྔོ​ོ ན ་ནས་ལོས་དབང་ལོ་ཁས་ལོེ ན ་དམ་བཅོའི་ཞི​ི ག ་བཞིག་ཡོ​ོ ད ། ང་ཚོ​ོ ས ་ཁས་ལོེ ན ་དེ ་ ཡོ​ོ ང ས་

རྫོ​ོག ས་སྒྲུབ་མ་ཐུབ་ཀྱིང་དོན ་སྙོི ང ་ལྡན་པ་ཞི​ི ག ་བསྒྲུབ་དགོས ་པའི​ི ་ དུས་ལོ་སླེ བ ས་ཡོ​ོད ། འིཛིམ་གླི​ི ང ་གི ་ མི ་ ཡོ​ོང ས་རྫོ​ོག ས་

གཉོི ད ་དུ་ཡུར་བའི​ི ་ མཚོན་མོ ར ། རྒྱ་གར་ནི ་ ཚོེ ་ སྲིོ ག ་དང་རང་དབང་གི ་ ཆེ​ེ ད ་དུ་གཉོི ད ་ལོས་

ས ད ་ ན ས ་ ལོ​ོ་ རྒྱུ ས ་ ཀྱི​ི་ ན ང ་ དུ ་ འི བྱུ ང ་ ད ཀོན ་ པ འི​ི་ དུ ས ་ ཚོ​ོད ་ ཅོིག ་ འི ཆེ ར ་ ལོ ་ཉོེ་ ཡོ​ོད ། ང ་

ཚོ​ོས་རྙི​ིང་པ་ནས་གསར་པའི​ི་ཕྱིོགས་སུ་བསྐྱིོད་དེ་དུས་རབས་ཤེིག་མཇུག་བསྒྲི​ིལོ་བ་དང། དུས་ཡུན་

རིང་པོར་བཙན་གནོན་འིོག་ཏུ་གནས་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་གིས་རང་དབང་གི་འིབོད་སྒྲི་སྒྲིོག་གི་རེད།

ང་ཚོ​ོས་དུས་སྐབས་གལོ་ཆེ​ེན་འིདིར་རྒྱ་གར་དང་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་རིགས་ཀྱི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྩ་དོན་ལོ་ཞིབས་

འིདེགས་ཞུ་རྒྱུའི​ི་དམ་བཅོའི་འིཇཱོག་རྒྱུ་ནི་འིོས་ཤེིང་འིཚོམ་པ་ཞི​ིག་རེད།

རང་དབང་དང་ཐེོབ་ཐེང་མཉོམ་དུ་འིགན་འིཁྲོི་ཞི​ིག་བསྐུར་ཡོ​ོད། འིགན་འིཁྲོི་དེ་དབང་ཚོད་ལྡན་པའི​ི་རྒྱ་གར་མི་མང་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་སྐུ་ཚོབ་

མཚོ​ོན་པའི​ི་ལྷན་ཚོ​ོགས་འིདིའི​ི་སྟེ​ེང་དུ་ཡོ​ོད། རང་དབང་མེད་པའི​ི་དུས་སྐབས་སུ་ང་ཚོ​ོས་དཀའི་སྡུག་མང་པོ་མྱོངས་ཡོ​ོད་པ་དང། ང་ཚོ​ོའི་ི

སེམས་པ་གདུང་བས་མནར་ཏེ་ལྗིད་ཏིག་ཏིག་ཏུ་གྱུར་ཡོ​ོད། སེམས་ངལོ་ཁག་ཅོིག་ད་ལྟའིང་གནས་མུས་རེད། གང་ལྟར། འིདས་ཟིན་

པའི​ི་དུས་སྐབས་དེ་རྫོ​ོགས་ཟིན་པ་དང། མ་འིོངས་པ་ང་ཚོ​ོའི​ི་ཕུགས་རེ་རེད།

མ་འིོངས་པ་དེ་ལྷོད་གཡོེང་དང་ལོེ་ལོ​ོ་བྱེད་སའི​ི་གནས་ཤེིག་མ་ཡོིན་པར། ང་ཚོ​ོས་ཡོང་ནས་བསྐྱིར་དུ་བློངས་པའི​ི་ཁས་ལོེན་དེ་ཚོ​ོ་

ལོེགས་གྲུབ་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་དུ་འིབད་བརྩོན་ལྷོད་མེད་བྱེད་རྒྱུ་དེ་རེད། རྒྱ་གར་ལོ་ཞིབས་འིདེགས་ཞུ་ཟེར་བ་ནི་དབུལོ་ཕོངས་དང། རྨོངས་

པ། ནད་ཡོམས། གོ་སྐབས་འིདྲ་མཉོམ་མེད་པའི​ི་གནས་སྟེངས་ཀྱི​ི་སྡུག་བསྔོལོ་བཟོ་རྒྱུ་དེ་རེད། ང་ཚོ​ོ་མི་རབས་འིདིའི​ི་མངོན་འིདོད་ནི་ སྐྱིེ་བོ་ཚོང་མའི​ི་དཀའི་སྡུག་གི་མིག་ཆུ་མཚོམས་འིཇཱོག་བྱེད་རྒྱུ་དེ་རེད།

152

རྩི་ཁྲིམས་ཀྱི​ི་ལྟེ་གྲུབ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

རྒྱ་གར་གྱི​ིས་རང་དབང་འིཐེབ་རྩོད་ལོ་སྐུལོ་འིདེད་དང་ལོམ་སྟེོན་བྱས་པའི​ི་རིན་ཐེང་ (Values) དེ་ཚོ​ོས་ཁོ་ཚོ​ོའི་ི མང་གཙོའི་ི ལོམ་

ལུགས་ཀྱི​ི་རྨང་གཞི​ི་གྲུབ་ཡོ​ོད། རིན་ཐེང་དེ་ཚོ​ོ་རྒྱ་གར་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་སྔོ​ོན་གླིེང་དུ་བཅུག་ཡོ​ོད་པ་དང། དེས་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་དོན་ཚོན་

ཚོང་མའི​ི་ནང་དོན་སྙོིང་པོ་སྟེོན། རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་འིགོ་བརྗེོད་དུ་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་རིན་ཐེང་སྐོར་ལོ་བརྗེོད་པ་ཐུང་ངུ་ཞི​ིག་བཀོད་ ཡོ​ོད། བརྗེོད་པ་དེ་ལོ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༧ ལོ​ོའི ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་སྔོ​ོན་གླིེང་ (Preamble) ཞིེས་ཟེར། ཨ་རིའི་ི ལོམ་ལུགས་ལོ་མིག་དཔེ་བལྟས་

ཏེ། དེང་སང་རྒྱལོ་ཁབ་ཕལོ་མོ་ཆེ​ེས་རང་གི་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་འིགོ་རུ་སྔོ​ོན་གླིེང་ཞི​ིག་བཀོད་ཡོ​ོད།

ང་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་སྔོ​ོན་གླིེང་ཧི་ཅོང་གཟབ་ནན་གྱི​ིས་བཀློགས་ཏེ་དེའི​ི་ཚོིག་འིབྲུ་རེ་རེའི་ི གོ་བ་རྙིེད་པ་བྱེད་དགོས་

པ་དང། རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་སྔོ​ོན་གླིེང་དེ་མང་གཙོའི​ི་སྙོན་ངག་ལོ་ངོས་བཟུང་ནས་ཀློ​ོག་དགོས། དེའི​ི་ནང་དུ་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་ལྟ་གྲུབ་ཁག་ འིདུས་ཡོ​ོད། དེས་སྲི​ིད་གཞུང་གི་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་དང་བྱ་སྤྱིོད་ཡོག་སྡུག་ཤེ ན་འིབྱེད་པའི​ི་ཤེ​ེས་རྟོགས་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད། དཔྱད་ཞི​ིབ་དང་རིན་ ཐེང་འིཇཱོག་སའི​ི་ཚོད་གཞི​ི་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ནི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་བློ་སྲིོག་རེད།

སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི​ི་བཟིོ་བཀོད།

རྩ་ཁྲོིམས་ནི་རིན་ཐེང་དང་ལྟ་གྲུབ་ཀྱི​ི་བསྒྲིགས་གཏམ་ཙམ་མིན། གོང་དུ་བཤེད་པ་ལྟར། རྩ་ཁྲོིམས་ནི་རིན་ཐེང་དེ་ཚོ​ོ་སྒྲི​ིག་

འིཛུགས་ཀྱི​ི་བཟོ་བཀོད་ནང་བསྡུ་རྒྱུ་དེ་རེད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཞིེས་པའི​ི་ཡོིག་ཆེ་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་ཀྱི​ི་སྐོར་ཡོིན་ཞི​ིང། དེ་ནི་ཡོིག་ཆེ་ཧི་ཅོང་རིང་པོ་དང་ཞི​ིབ་ཚོགས་ཅོན་ཞི​ིག་རེད། དེར་བརྟེན། དེ་དུས་སྐབས་དང་མཐུན་པར་བསྐྱིར་བཅོ​ོས་ཡོང་ཡོང་

བྱེད་དགོས་བྱུང་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་མཁན་ཚོ​ོས་རྩ་ཁྲོིམས་དེ་མི་མང་གི་འིདོད་པ་དང་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིགྱུར་བ་ལོ་

བསྟུན་དགོས་པར་འིདོད། ཁོང་ཚོ​ོས་རྩ་ཁྲོིམས་དེ་རྩ་ཆེ​ེན་དང་སྒྱུར་བཅོ​ོས་གཏོང་ཐེབས་མེད་པའི​ི་ཁྲོིམས་ལུགས་ཤེིག་ལོ་ངོས་ འིཛི​ིན་བྱས་མེད།

དེར་བརྟེན། ཁོང་ཚོ​ོས་དུས་ནས་དུས་སུ་འིགྱུར་བ་གཏོང་རྒྱུའི​ི་ཆེ་རྐྱེ​ེན་བཟོས་ཡོ​ོད། འིགྱུར་བ་དེ་ཚོ​ོ་ལོ་རྩ་ཁྲོིམས་བསྐྱིར་བཅོ​ོས་

(Constitutional Amendments) ཟེར། རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ིས་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་ཀྱི​ི་བཟོ་བཀོད་དེ་ཁྲོིམས་ལུགས་ཀྱི​ི་ཐེ་སྙོད་ཤེ ིན་ཏུ་གོ་བདེ་

བའི​ི་ཐེོག་ནས་འིགྲེལོ་བརྗེོད་བྱས་ཡོ​ོད། གལོ་སྲི​ིད་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་རྩ་ཁྲོིམས་ཐེ​ེངས་དང་པོར་ཀློ​ོག་གི་ཡོ​ོད་ན། དེའི​ི་དོན་རྟོགས་རྒྱུ་ཅུང་

ཙམ་ཁག་པོ་ཡོ​ོང་སྲི​ིད། འིོན་ཀྱིང། གཞི​ི་རྩའི​ི་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་ཀྱི​ི་བཟོ་བཀོད་དེ་རྟོགས་རྒྱུ་དེ་ཙམ་ཁག་པོ་མིན། རྒྱལོ་ཁབ་གཞིན་

གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་དང་འིདྲ་བར། རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ིས་ཀྱིང་རྒྱལོ་ཁབ་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་བྱེད་མཁན་འིདེམས་སྒྲུག་བྱེད་པའི​ི་འིགྲོ་ལུགས་

གཏན་འིབེབས་བྱས་པ་དང། དེས་སུ་ཞི​ིག་ལོ་ཐེག་གཅོ​ོད་ཅོི་ཞི​ིག་བྱེད་པའི​ི་དབང་ཚོད་ཅོི་ཙམ་ཡོ​ོད་མེད་འིགྲེལོ་བརྗེོད་བྱས་ཏེ། གཞུང་གི་དབང་ཆེར་ཚོད་བཀག་དང་མི་མང་གི་ཐེོབ་ཐེང་ལོ་དོ་ཕོག་མི་འིགྲོ་བ་བཟོས་ཡོ​ོད།

153

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ང་ཚོ​ོ། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མི་མང་ཚོ​ོས།

རྒྱ་གར་འིདི་བདག་དབང་རང་བདག་དང། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རིང་ལུགས། ཆེོས་ལུགས་རིས་མེད། མང་གཙོའི​ི་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ཏུ་སྒྱུར་རྒྱུ་དང། ཡུལོ་མི་ཡོ​ོངས་ལོ།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང། དཔལོ་འིབྱོར། སྲི​ིད་དོན་ཐེོག་ལོ་ཉོེ་རིང་མེད་པའི​ི་དྲང་བདེན།

བསམ་ཚུལོ་དང། སྨྲ་བརྗེོད། ཡོིད་ཆེ​ེས། དད་པ། ཕྱིག་མཆེོད་ལོ་རང་དབང་ཡོ​ོད་པ།

གནས་བབས་དང། གོ་སྐབས། འིདྲ་མཉོམ་ཡོ​ོད་པ་བྱེད་རྒྱུ་མ་ཟད། དེ་དག་སྒྲུབ་ཆེ​ེད།

མི་སྒོེར་གྱི​ི་ཆེ​ེ་མཐེོང་ལོ་འིགན་ལོེན་བྱས་ཏེ་ཀུན་གྱི​ི་རྒྱུད་ལོ་སྤུན་ཟླའི​ི་འིདུ་ཤེ​ེས་དང། རྒྱལོ་ཁབ་

ཆེིག་སྒྲི​ིལོ་དང། གོང་བུ་གཅོིག་གྱུར་གོང་སྤེ​ེལོ་གཏོང་རྒྱུའི​ི་དམ་བཅོའི་བརྟན་པོ་བཞིག་ཡོ​ོད་པ་ གཞི​ིར་བཅོས།་

ང་ཚོ​ོ་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༤༩ ཟླ་ ༡༡ ཚོེས་ ༢༦ ཉོིན་རྩ་ཁྲོིམས་འིདི་གཏན་ འིབེབས་དང་ཁྲོིམས་སུ་བཅོས་པའིོ། །

154

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚོན། ཀ༽ ལན་རྒྱོབ།

༡། བརྗེོད་པ་ཁག་འིགྲིག་མིན་གྱི​ི་རྒྱུ་མཚོན་བྲེིས།

ཀ རྒྱ་གར་གྱི​ི་རང་དབང་འིཐེབ་རྩོད་པ་ཚོ​ོའི​ི་བསམ་བློ​ོར་རང་བཙན་ཐེོབ་རྗེ​ེས། རྒྱལོ་ཁབ་དེ་མང་གཙོའི​ི་རིང་ལུགས་སུ་ འིགྲོ་དགོས་མིན་ཁ་ཕྱིོགས་གསལོ་པོ་ཡོ​ོད།

ཁ། རྒྱ་གར་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཐུས་མི་ཚོ​ོས་རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་དོན་ཚོན་ཚོང་མར་ལྟ་ཚུལོ་གཅོིག་མཚུངས་བཟུང་ཡོ​ོད།

ག རྩ་ཁྲོིམས་ལྡན་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ཡོིན་ན་ངེས་པར་དུ་མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ཡོིན་དགོས།

ང། རྩ་ཁྲོིམས་ལོ་སྒྱུར་བཅོ​ོས་གཏོང་མི་ཐུབ། ཅོིའི​ི་ཕྱི​ིར་ཞིེ་ན། དེ་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་གི་བློ་ན་མེད་པའི​ི་ཁྲོིམས་སྒྲི​ིག་རེད།

༢། ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མང་གཙོའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་སྐབས་འིགལོ་ཟླ་མངོན་གསལོ་དོད་ཤེོས་དེ་གང་ཡོིན་ནམ། ཀ) ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ་དང་ཁྱིམ་མཚོེས་རྒྱལོ་ཁབ་ཚོ​ོའི​ི་བར་གྱི​ི་འིགལོ་ཟླ། ཁ) སྐྱིེས་པ་དང་བུད་མེད་བར་གྱི​ི་འིགལོ་ཟླ།

ག) མི་འིབོར་ཆེ​ེ་བའི​ི་མི་རིགས་དཀར་པོ་དང་མི་འིབོར་ཆུང་བའི​ི་མི་རིགས་ནག་པོའི ི་བར་གྱི​ི་འིགལོ་ཟླ།

ང) ཤེ་མདོག་སྣོ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་དང་མི་འིབོར་མང་བའི​ི་མི་རིགས་ནག་པོའི ི་བར་གྱི​ི་འིགལོ་ཟླ།

༣། གཤེམ་གསལོ་ལོས་མང་གཙོའི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེ ིག་ལོ་མེད་པའི​ི་དོན་ཚོན་དེ་གང་ཡོིན། ཀ) དབུ་ཁྲོིད་ཀྱི​ི་དབང་ཆེ།

ཁ༽ མཐུན་སྦྱོ​ོརི་གྱི​ིས། ༡།

མོ་དྷི་ལོལོ་ནེ་རུ།

༣།

ཨམ་བྷེཏ་ཀར།

༢།

༤། ༥།

ཁ) དབུ་ཁྲོིད་ཀྱི​ི་མིང།

གཱིནྡྷཱི​ི།

རཱ་ཇཱན་དྷར་པར་སཱཏ།

ས་རོ་ཇཱི་ནི་ནཡོེ་དྷུ།

ག) ཁྲོིམས་བཟོ་ལྷན་ཁང་གི་དབང་ཆེ།

ང) རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་མིང།

རྒྱ་གར་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིགན་འིཛི​ིན།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ ༡༩༢༨ ལོ​ོར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ཤེིག་གཏན་འིབེབས་བྱས།

ན་ཆུང་རྒྱ་གར་ཞིེས་པའི​ི་དུས་དེབ་ཐེོག་ཏུ་རྩ་ཁྲོིམས་ཅོི་འིདྲ་ཞི​ིག་དགོས་

མིན་གསལོ་པོར་བྲེིས་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་རྩ་ཁྲོིམས་ལྷན་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི།

རྒྱ་གར་རྩ་ཁྲོིམས་ཟིན་བྲེིས་ཚོ​ོགས་ཆུང་གི་ཚོ​ོགས་གཙོ།

155

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ག༽ གཤམ་གྱི​ི་བརྗོ​ོད་པ་ཁག་བཀླགས་ནས་དེ་ཚོ​ོ་བདེན་པ་ཡིན་མིན་གྱི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ཤོད།

༡། རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ི་སྒྲི​ིག་གཞི​ི་ཁག་གི་དབང་ཚོད་ནི་ཁྲོིམས་གཞིན་གང་རུང་གི་དབང་ཚོད་དང་གཅོིག་མཚུངས་ཡོིན། ༢། རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ིས་སྲི​ིད་གཞུང་གི་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་མི་འིདྲ་བ་ཇཱི་ལྟར་ཆེགས་རྒྱུ་ཡོིན་པའི​ི་སྐོར་གཏན་འིབེབས་བྱེད། ༣། རྩ་ཁྲོིམས་ཀྱི​ིས་ཡུལོ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དང་སྲི​ིད་གཞུང་གི་དབང་ཆེའི​ི་ཚོད་བཀག་གཏན་འིབེབས་བྱེད། ༤། རྩ་ཁྲོིམས་ནི་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་ཀྱི​ི་སྐོར་ལོས་རིན་ཐེང་གི་སྐོར་མིན།

156

ས་ཁམས་རིག་པ།

༡༤། འོས་བསྡུའི་ཆབ་སྲོིད།

༄༅། །མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ནང་དུ་མི་མང་གིས་ཐེད་ཀར་སྲི​ིད་གཞུང་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་བྱེད་མི་ཐུབ་པ་དང། བྱེད་མི་དགོས་པའི​ི་

སྐོར་སློབ་ཚོན་སྔོ​ོན་མའི​ི་ནང་སྦྱོངས་ཟིན། དེང་སྐབས་མང་གཙོའི​ི་རྣམ་པ་ཁྱབ་ཆེ​ེ་ཤེོས་ནི་མི་མང་གིས་རང་གི་འིཐུས་མི་བརྒྱུད་

ནས་སྲི​ིད་གཞུང་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་བྱེད་རྒྱུ་དེ་རེད། སློབ་ཚོན་འིདིའི་ི ནང་དུ་ང་ཚོ​ོས་འིཐུས་མི་རྣམས་འིོས་འིདེམས་ཇཱི་ལྟར་བྱེད་མིན་ལོ་ལྟ་

ཞི​ིབ་དང། འིོས་བསྡུའི​ི་དགོས་པ་དང་ཕན་ཐེོགས་ཤེ​ེས་རྟོགས། སྲི​ིད་དོན་ཚོ​ོགས་པ་ཕན་ཚུན་གྱི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་འིགྲན་བསྡུར་གྱི​ིས་མི་

མང་ལོ་ཞིབས་འིདེགས་ཞུ་ཚུལོ་ཤེ​ེས་ཐེབས་བཅོས་ཡོིན། དེ་ནས་ང་ཚོ​ོས་འིོས་བསྡུའི​ི་ལོམ་ལུགས་དེ་མང་གཙོ་ཅོན་དུ་སྒྱུར་ཐེབས་ བྱེད་དགོས་དོན་དང། མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུ་དང་མང་གཙོ་མིན་པའི​ི་འིོས་བསྡུ་གཉོིས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་འིབྱེད་བྱེད་ཡོིན།

སློབ་ཚོན་འིདིའི​ི་མཇུག་ཏུ་ང་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་རིམ་པ་རེ་རེ་སྟེ​ེ། འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁོངས་གཏན་འིབེབས་བྱས་པ་ནས་

མཇུག་འིབྲེས་གསལོ་བསྒྲིགས་བྱེད་པའི​ི་བར་ཅོི་ཞི​ིག་འིབྱུང་དགོས་པ་དང་ཅོི་ཞི​ིག་འིབྱུང་གི་ཡོ​ོད་མེད་སྐོར་སྦྱོང་རྒྱུ་དང། འིོས་

བསྡུའི​ི་སྐབས་སུ་རང་དབང་དང་དྲང་བདེན་ཡོིན་མིན་དཔྱད་པ་གཏོང་རྒྱུ། འིོས་བསྡུ་ལོས་ཁང་ (Election Commission) གི་བྱེད་

སྒོ​ོ་ཁག་གིས་རང་དབང་དང་དྲང་བདེན་གྱི​ི་འིོས་བསྡུ་ལོ་ལྟ་རྟོག་ཇཱི་ལྟར་བྱེད་མིན་སྐོར་བཅོས་ལོ་དཔྱད་པ་བྱེད་རྒྱུ་ཡོིན། ཅི​ིའི་ཕྱི​ིརི་འོས་བསྡུ་དགོས་སམ།

ཧི་རི་ཡཱ་ཎཱའི​ི་མངའི་སྡེ​ེའི​ི་འིོས་བསྡུ།

གཤེམ་གྱི​ི་གསར་ཤེ ོག་ནང་གི་གནས་ཚུལོ་དེ་ནི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ལོ​ོར་ཧི་རི་ཡཱ་ཎཱ་མངའི་སྡོེའི​ི་གྲོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་སྐོར་

ལོ་རེད། མངའི་སྡོེ་དེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༢ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་ཀོང་རེ་སི་ཚོ​ོགས་པའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་དབང་སྒྱུར་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྐབས་དེར་

157

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

སྐབས་དེར་མཚོན་གུང་ཡོ​ོལོ་ཟིན་པ་དང། གྲོང་རྡོལོ་གྱི​ི་ཁྲོ​ོམ་གཞུང་དུ་ཆུ་ཚོ​ོད་ལྔ་རིང་རེ་སྒུག་བྱེད་བཞི​ིན་པའི​ི་མི་ཚོ​ོགས་

ཀྱི​ིས་འིགོ་ཁྲོིད་དེ་ཕེབས་བསྒུགས་ཞུས་ནས་བསྡོད་ཡོ​ོད། བཀོད་སྒྲི​ིག་པ་ཚོ​ོས་མི་ཚོ​ོགས་ལོ་ཁོང་གང་མགྱིོགས་འིདིར་སླེབས་

རྒྱུ་ཡོིན་པའི​ི་ཁས་ལོེན་དང་ཡོིད་ཆེ​ེས་བྱེད་བཞི​ིན། རླངས་འིཁོར་ཞི​ིག་ལོམ་དེ་བརྒྱུད་ནས་འིགྲོ་སྐབས་མི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཡོར་

ལོངས་ཏེ་ཁོང་སླེབས་ཡོ​ོད་མེད་ཀྱི​ི་རེ་བ་རྒྱག་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

འིགོ་ཁྲོིད་ནི་ཧི་རི་ཡཱ་ཎཱའི​ི་སངྒེཧིརྴ་ལྷན་ཚོ​ོ གས་ (Haryana Sangharsh Samiti) ཀྱི​ི་འིགོ་པ་དེཝི་ལཱལོ་ (Devi Lal) རེད། ྲ

རེས་གཟའི་ཕུར་བུའི​ི་དགོང་མོ་ཀར་ནཱལོ་དུ་ཚོ​ོགས་འིདུ་ཞི​ིག་ལོ་གསུང་བཤེད་གནང་དུ་ཕེབས་ཡོ​ོད། ད་ལྟ་ལོ​ོ་བདུན་ཅུ་དོན་ དྲུག་ལོ་སོན་པའི​ི་འིགོ་པ་དེ་བྲེ​ེལོ་བ་ཧི་ཅོང་ཆེ​ེ། ཁོའི ི་ཉོིན་མོའི ི་ལོས་ཀ་ནི་སྔོ་དྲོའི ི་ཆུ་ཚོ​ོད་བརྒྱད་པར་འིགོ་བཙུགས་ཏེ་ཕྱི​ི་དྲོའི ི་ཆུ་

ཚོ​ོད་བཅུ་གཅོིག་རྗེ​ེས་མཇུག་སྒྲི​ིལོ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོང་གིས་ཞིོགས་པ་ནས་འིོས་བསྡུའི​ི་ཚོ​ོགས་འིདུ་དགུ་ལོ་གསུང་བཤེད་གནང་

ཟིན་པ་དང། འིདས་པའི​ི་ཟླ་བ་ཉོི་ཤུ་རྩ་གསུམ་ཙམ་གྱི​ི་རིང་འིོས་བསྡུ་འིདིའི​ི་ཆེ​ེད་གྲ་སྒྲི​ིག་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད།

ཁ་གཏད་དུ་གྱུར་པའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ལྕོ་ངྷ་རི་དེཝི་ལཱལོ་གྱི​ིས་ནྱཱ་ཡོ་ཡུདྡྷཱ་ (Nyaya Yudh) བོད་སྐད་དུ་དྲང་བདེན་འིཐེབ་རྩོད་ཅོེས་པའི​ི་

ལོས་འིགུལོ་ཞི​ིག་གི་སྣོེ་ཁྲོིད་བྱས་ཏེ། ཚོ​ོགས་པ་གསར་པ་ལོ​ོཀ་དཱལོ་ (Lok Dal) ཞིེས་པ་ཞི​ིག་རྩ་འིཛུགས་བྱས། ཁོང་གི་ཚོ​ོགས་པ་ དེས་ཁ་གཏད་ཚོ​ོགས་པ་གཞིན་དང་མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་བྱས་ནས་འིོས་བསྡུའི​ི་ནང་དུ་ཀོང་རེ་སི་ལོ་ཁ་གཏད་གཅོ​ོག་རྒྱུའི​ི་འིཐེབ་ཕྱིོགས་ ཤེིག་བཟུང།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ལོ​ོའི ི་འིོས་བསྡུའི​ི་སྐབས་སུ་དེཝི་ལཱལོ་གྱི​ིས་གལོ་ཏེ་ཁོ་རང་གི་ཚོ​ོགས་པར་འིོས་བསྡུའི​ི་རྒྱལོ་ཁ་ཐེོབ་ན་ཞི​ིང་པ་

དང་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོའི​ི་བུ་ལོ​ོན་ཆེག་ཡོང་གཏོང་རྒྱུ་ཡོིན་པ་དང། འིདི་ནི་སྲི​ིད་གཞུང་གི་ལོས་འིགུལོ་ཐེོག་མ་དེ་ཡོིན་ཞིེས་ཁས་ལོེན་བྱས།

སྐབས་དེའི་ི སྲི​ིད་གཞུང་ལོ་མི་མང་ཚོ​ོ་དགའི་པོ་མེད་པ་དང། དེ་ཝི་ལཱལོ་གྱི​ི་ཁས་ལོེན་གྱི​ིས་ཁོ་ཚོ​ོའི་ི ཡོིད་དབང་ཕྲོགས་པ་རེད། དེར་ བརྟེན། འིོས་བསྡུའི​ི་སྐབས་སུ་ཁོ་ཚོ​ོས་དེཝི་ལཱལོ་དང་ཁོང་གི་མཐུན་གྲོགས་ཚོ​ོགས་པ་ཁག་ལོ་རྒྱབ་སྐྱིོར་བྱས། མངའི་སྡོེའི​ི་གྲོས་

ཚོ​ོགས་ནང་ལོ་ལོ​ོཀ་དཱལོ་དང་དེའི​ི་མཐུན་གྲོགས་ལོ་འིཐུས་མིའི​ི་གྲངས་འིབོར་༩༠ ནས་༧༦ ཐེོབ་པ་རེད། ལོ​ོཀ་དཱལོ་གཅོིག་པུར་ འིཐུས་མིའི​ི་གྲངས་འིབོར་དྲུག་ཅུ་ཐེོབ་པས་གྲོས་ཚོ​ོགས་ནང་དུ་མང་མོས་ངེས་ཅོན་ཞི​ིག་ཆེགས་པ་དང། ཀོང་རེ་སི་ལོ་འིཐུས་

མིའི​ི་གྲངས་འིབོར་ལྔ་ལོས་ཐེོབ་མེད།

འིོས་བསྡུའི​ི་གྲུབ་འིབྲེས་ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱས་རྗེ​ེས་གསར་དུ་འིོས་འིདེམས་བྱུང་བའི​ི་ལོ​ོཀ་དཱལོ་གྱི​ི་མངའི་སྡོེའི་ི གྲོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་

འིཐུས་མི་ཚོ​ོས་དེཝི་ལཱལོ་མངའི་སྡོེའི​ི་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དུ་བདམས་པ་དང། མངའི་སྡོེའི​ི་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་གྱི​ིས་དེཝི་ལཱལོ་མངའི་སྡོེའི​ི་བློ​ོན་ཆེ​ེན་

དུ་བསྐོ་གཞིག་བྱས། འིོས་བསྡུའི​ི་གྲུབ་འིབྲེས་ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱས་ནས་ཉོིན་གསུམ་སོང་རྗེ​ེས་དེཝི་ལཱལོ་མངའི་སྡོེའི​ི་བློ​ོན་ཆེ​ེན་དུ་

གྱུར། ཁོང་མངའི་སྡོེའི་ི བློ​ོན་ཆེ​ེན་དུ་གྱུར་མ་ཐེག་སྲི​ིད་གཞུང་གི་བཀོད་ཁྱབ་བཏང་ནས་ཞི​ིང་པ་དང་ཚོ​ོང་ལོས་ཆུང་ཆུང་གཉོེར་མཁན་ ཚོ​ོའི​ི་བུ་ལོ​ོན་ལྷག་མ་རྣམས་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཆེག་ཡོང་བཏང་བ་རེད། ཁོང་གི་ཚོ​ོགས་པས་མངའི་སྡོེ་དེར་ལོ​ོ་བཞི​ིའི​ི་རིང་དབང་སྒྱུར་

158

ས་ཁམས་རིག་པ།

བྱས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༡ ལོ​ོའི ི་འིོས་བསྡུའི​ི་ནང་ལོ་ཁོང་གི་ཚོ​ོགས་པར་མི་མང་གི་རྒྱབ་སྐྱིོར་མ་ཐེོབ་པར་ཀོང་རེ་སིར་རྒྱལོ་ཁ་ཐེོབ་ནས་ སྲི​ིད་གཞུང་བཟུང་བ་རེད།

ཅི​ིའི་ཕྱི​ིརི་ང་ཚོ​ོརི་འོས་བསྡུ་དགོས་སམ།

མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་བརྒྱ་ལྷག་ཡོ​ོད་པ་ཚོང་མའི​ི་ནང་དུ་མི་མང་གི་སྐུ་ཚོབ་འིདེམས་སྒྲུག་ཆེ​ེད་འིོས་བསྡུ་རྒྱུན་

དུ་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་ད་དུང་མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ལུགས་མིན་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་མང་པོའི ི་ནང་དུའིང་འིོས་བསྡུ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་ གནས་ཚུལོ་བཀློགས་མྱོ​ོང། འིོ་ན་ཅོིའི​ི་ཕྱི​ིར་འིོས་བསྡུ་དགོས་སམ། ང་ཚོ​ོས་འིོས་བསྡུ་མེད་པའི​ི་མང་གཙོ་ཞི​ིག་ལོ་བསམ་བློ​ོ་གཏོང་ ཐེབས་བྱའིོ། །

གལོ་སྲི​ིད་མི་མང་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ཉོིན་རེར་མཉོམ་འིཛིོམས་བྱས་ནས་ཐེག་གཅོ​ོད་ཚོང་མ་བྱེད་ཐུབ་ན། འིོས་བསྡུ་བྱེད་དགོས་

དོན་མེད། འིོན་ཀྱིང། དེ་ལྟར་འིབྱུང་མི་སྲི​ིད། མི་མང་ཚོང་མར་གནད་དོན་ཐེམས་ཅོད་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་པའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་དུས་

ཚོ​ོད་མེད། དེར་བརྟེན། མང་གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཕལོ་མོ་ཆེ​ེར་མི་མང་གིས་རང་གི་འིཐུས་མི་བརྒྱུད་ནས་དབང་སྒྱུར་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

འིོས་བསྡུ་མ་བྱས་པར་འིཐུས་མི་འིདེམས་སྒྲུག་བྱེད་པའི​ི་མང་གཙོའི​ི་ལོམ་ཁ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དམ། ང་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་ན་དང་ཉོམས་མྱོ​ོང་

གཞི​ི་རྩར་བཟུང་ནས་འིཐུས་མི་འིདེམས་སྒྲུག་བྱེད་པའིམ། ཡོང་ན། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་སློབ་གསོ་གཞི​ིར་བཞིག་ནས་འིཐུས་མི་འིདེམས་ སྒྲུག་བྱེད་པར་བསམ་བློ​ོ་བཏང་ན། སུ་ལོ་ཉོམས་མྱོ​ོང་དང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཆེ​ེ་བ་ཡོ​ོད་མེད་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་པར་དཀའི་ངལོ་འིཕྲད་སྲི​ིད།

ང་ཚོ​ོས་མི་མང་རང་གི་འིཐུས་མི་ལོ་དགའི་མིན་ཇཱི་ལྟར་ཤེ​ེས་ཐུབ་བམ། འིཐུས་མི་ཚོ​ོས་མི་མང་གི་འིདོད་པ་དང་མཐུན་པའི​ི་སྒོ​ོ་

ནས་ཡུལོ་ལོ་དབང་སྒྱུར་བྱེད་པར་ང་ཚོ​ོས་ཁག་ཐེ​ེག་ཇཱི་ལྟར་བྱེད་ཐུབ་བམ། རང་གིས་དགའི་སའི​ི་མི་དེ་འིཐུས་མིར་འིདེམས་རྒྱུ་ ཡོིན་པ་ཇཱི་ལྟར་ཁག་ཐེ​ེག་བྱེད་ཐུབ་བམ། དེ་ལོ་མི་རྣམས་ཀྱི​ིས་རང་གི་འིཐུས་མི་རྣམས་དུས་ངེས་ཅོན་ཞི​ིག་གི་ནང་དུ་འིདེམས་སྒྲུག་

བྱེད་ཐུབ་པ་དང། གལོ་སྲི​ིད་ཁོ་ཚོ​ོས་སྒྱུར་བཅོ​ོས་གཏོང་འིདོད་ན་དེ་ལྟར་བྱེད་ཐུབ་པའི​ི་ཐེབས་ལོམ་ཞི​ིག་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཐེབས་

ལོམ་དེ་ལོ་འིོས་བསྡུ་ཟེར། དེར་བརྟེན། ང་ཚོ​ོའི་ི དུས་སྐབས་འིདིར་འིཐུས་ཚོབ་མང་གཙོ་ (Representative Democracy) གང་ཡོིན་ ཡོང་འིོས་བསྡུ་མེད་ཐེབས་མེད་པ་ཞི​ིག་རེད།

འིོས་བསྡུའི​ི་ནོང་དུ་འིོས་འིཕེ​ེནོ་མཁནོ་ཚོ​ོས་འིདེམས་ཀོ་མང་པོ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོད། & ཁོང་ཚོ​ོས་རང་གི་ཆེ​ེད་དུ་ཁྲོིམས་བཟོ་མཁན་འིདེམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

& ཁོང་ཚོ​ོས་སྲི​ིད་གཞུང་འིཛི​ིན་མཁན་དང་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་མཁན་འིདེམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

& ཁོང་ཚོ​ོས་སྲི​ིད་གཞུང་དང་ཁྲོིམས་བཟོར་ལོམ་སྟེོན་བྱེད་མཁན་གྱི​ི་ཚོ​ོགས་པ་འིདེམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

159

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

མང་གཙོའི་འོས་བསྡུ་ཇི་ལྟརི་བྱུང་བ་རིེད།

འིོས་བསྡུ་ཐེབས་ལོམ་མང་པོའི ི་ཐེོག་ནས་བྱེད་ཆེོག་པ་རེད། མང་གཙོའི་ི རྒྱལོ་ཁབ་ཚོང་མས་འིོས་ཤེག ོ ་འིཕེན་གྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱིང་མང་

གཙོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་མ་ཡོིན་པ་མང་ཆེ​ེ་བས་ཀྱིང་འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོས་བསྡུ་གཞིན་དང་མི་འིདྲ་བར་མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་ ཁྱད་པར་ཇཱི་ལྟར་འིབྱེད་དགོས་སམ། སྐབས་རེ་འིོས་བསྡུ་ཡོ​ོད་ནའིང་དོན་དངོས་སུ་མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུ་ཞིེས་འིབོད་མི་ཐུབ་པའི​ི་

རྒྱལོ་ཁབ་མང་པོ་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་གང་ཤེ​ེས་པ་རྣམས་ཕྱི​ིར་དྲན་བྱས་ཏེ་མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུ་ཞི​ིག་གི་མ་མཐེའི​ི་ཆེ་རྐྱེ​ེན་ཁག་འིགོད་ རྒྱུ་ཡོིན།

༡། མི་ཚོང་མར་འིོས་ཤེ ོག་ལྡུག་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ཡོ​ོད་པ་དང། ཚོང་མར་འིོས་ཤེོག་གཅོིག་རེ་ཡོ​ོད་པ། འིོས་ཤེ ོག་རེ་ལོ་རིན་ཐེང་ གཅོིག་མཚུངས་ཡོ​ོད་དགོས།

༢། སྲི​ིད་དོན་ཚོ​ོགས་པ་དང་འིོས་མི་ཚོ​ོ་རང་དབང་ངང་འིོས་བསྡུའི​ི་ནང་ལོ་ཞུགས་ཆེོག་པ་དང། འིོས་ལྡུག་མཁན་ཚོ​ོར་དངོས་ ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་འིདེམས་ཀ་འིགའི་ཤེས་སྤྲོ​ོད་དགོས།

༣། འིདེམས་ཀ་དེ་ཚོ​ོ་མང་ཚོ​ོགས་ལོ་དུས་ཚོ​ོད་ངེས་ཅོན་ཞི​ིག་གི་གོང་ནས་སྤྲོ​ོད་དགོས། ༤། མི་མང་གིས་བདམས་ཐེོན་བྱུང་བའི​ི་འིོས་མི་དེ་འིགོ་ཁྲོིད་དུ་བསྐོ་དགོས།

༥། འིོས་བསྡུ་དེ་མི་མང་གི་འིདོད་མོས་ལྟར་དྲང་བདེན་དང་རང་དབང་ལྡན་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་བྱེད་ཆེོག་པ་ཞི​ིག་དགོས།

ཆེ་རྐྱེ​ེན་འིདི་ཚོ​ོ་ཧི་ཅོང་སྟེབས་བདེ་དང་ལོས་སླ་པོར་སྣོང་སྲི​ིད་མོད། ཆེ་རྐྱེ​ེན་འིདི་ཚོ​ོ་ཚོང་མེད་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་མང་པོ་ཡོ​ོད་ལོ།

སློབ་ཚོན་འིདིའི​ི་ནང་དུ་ང་ཚོ​ོས་ཆེ་རྐྱེ​ེན་འིདི་ཚོ​ོ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིོས་བསྡུ་ལོ་སྦྱོར་ནས་མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུ་ཞིེས་འིབོད་ཐུབ་མིན་ལོ་

དཔྱད་པ་བྱ།

ཆབ་སྲོིད་ཀྱི​ི་འགྲིན་བསྡུརི་ཡོད་ན་ཡག་པོ་ཡིན་ནམ།

འིོས་བསྡུ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འིགྲན་རྩོད་ཅོིག་རེད། འིགྲན་རྩོད་འིདི་

ལོ་རྣམ་པ་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད་ལོ། མངོན་གསལོ་དོད་ཤེོས་ནི་སྲི​ིད་ དོན་ཚོ​ོགས་པ་ཕན་ཚུན་གྱི​ི་འིགྲན་རྩོད་དེ་རེད། གལོ་སྲི​ིད་འིགྲན་

རྩོད་དེ་མེད་ན། འིོས་བསྡུ་ལོ་དོན་སྙོིང་མེད་པ་ཆེགས་ངེས། འིོན་

ཀྱིང། ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འིགྲན་རྩོད་དེ་ལོེགས་པོ་ཞི​ིག་ཡོིན་ནམ། འིོས་

བསྡུའི​ི་འིགྲན་རྩོད་ལོ་ལོེགས་ཉོེས་མང་པོ་ཡོ​ོད་པ་གསལོ་པོ་རེད།

དེས་ས་ཁུལོ་ཚོང་མར་ཤེོག་ཁག་ (Factionalism) དང་ཆེིག་

སྒྲི​ིལོ་མེད་པའི​ི་ (Disunity) ཚོ​ོར་སྣོང་སྟེ​ེར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

160

ཁས་ལོེན།

མི་མང།

པར་རིས་ལོ་བལྟས་ནས་ཁྱེད་ལོ་བསམ་ཚུལོ་གང་ཡོ​ོད་བྲེིས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཁྱེད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་མི་མང་གིས་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་ལོ་སྐྱིོན་བརྗེོད་བྱེད་པ་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་གོ་མྱོ​ོང་ཡོ​ོད་རྒྱུ་རེད། ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་

ཚོ​ོགས་པ་དང་འིགོ་ཁྲོིད་མང་པོས་རྒྱུན་དུ་ཕན་ཚུན་སྐྱིོན་འིཛུགས་བྱེད་པ་དང། ཚོ​ོགས་པ་དང་འིོས་མི་ཚོ​ོས་རྒྱུན་དུ་འིོས་བསྡུ་ལོ་

རྒྱལོ་ཁ་འིཐེོབ་ཆེ​ེད་ཐེབས་ལོམ་བཙོག་པ་བཀོལོ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོས་བསྡུའི​ི་རྒྱལོ་ཁ་འིཐེོབ་རེ་ལོས་བྱུང་བའི​ི་གནོན་ཤུགས་ལོ་བརྟེན་ནས་

ཕུགས་རྒྱང་རིང་པོའི ི་སྲི​ིད་བྱུས་གཏན་འིབེབས་བྱེད་ཁག་པོ་ཆེགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་མཁན་ཚོ​ོས་དཀའི་ངལོ་དེ་ཚོ​ོ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། ཁོ་ཚོ​ོས་མ་འིོངས་པའི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་འིདེམས་ཐེབས་

རང་དབང་གི་འིགྲན་བསྡུར་དེ་བདམས་ཡོ​ོད། དེའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ནི་ལོམ་ལུགས་དེས་ཕུགས་རྒྱང་རིང་པོར་ཕན་ཐེོགས་ཆེ​ེ་བས་རེད།

ཕུལོ་བྱུང་གི་འིཇཱིག་རྟེན་ (Ideal World) ཞི​ིག་ཏུ་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོང་མས་མི་མང་ལོ་ཅོི་ཞི​ིག་གིས་ཕན་པ་ཤེ​ེས་པ་དང། མི་མང་ལོ་སྲི​ི་ ཞུ་སྒྲུབ་འིདོད་ཀྱི​ི་འིདུན་པ་ཁོ་ན་ལོས་མེད། དེ་ལྟ་བུའི​ི་ཕུལོ་བྱུང་གི་འིཇཱིག་རྟེན་ཞི​ིག་ཏུ་འིགྲན་བསྡུར་དགོས་པ་མེད། འིོན་ཀྱིང། དོན་

དངོས་ཀྱི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་དེ་ལྟར་ཡོ​ོང་ཐེབས་མེད། འིཛིམ་གླི​ིང་ས་ཕྱིོགས་གང་སར་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོ་ལོའིང་ཆེ​ེད་ལོས་པ་ གཞིན་དག་དང་འིདྲ་བར་མདུན་ལོམ་མཐེོ་རུ་གཏོང་འིདོད་ཀྱི​ི་འིདུན་པས་ཁེངས་ཡོ​ོད།

ང་ཚོ​ོས་དངོས་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་གནས་སྟེངས་འིདི་ལོ་གདོང་ལོེན་ཇཱི་ལྟར་བྱེད་དགོས་སམ། ཐེབས་ལོམ་གཅོིག་ནི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་

འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོའི​ི་གཤེིས་སྤྱིོད་དང་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཡོར་རྒྱས་གཏོང་རྒྱུ་དེ་རེད། ཐེབས་ལོམ་གཞིན་ཞི​ིག་ནི་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་མི་

མང་ལོ་ཞིབས་འིདེགས་ཞུས་ན་བྱ་དགའི་དང། དེ་ལྟར་མ་བསྒྲུབས་ན་ཉོེས་ཆེད་གཅོ​ོད་པའི​ི་ལོམ་ལུགས་ཤེ ིག་འིཛུགས་རྒྱུ་དང། བྱ་དགའི་དང་ཉོེས་ཆེད་མི་མང་གིས་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་རྒྱུ་དེ་རེད། གལོ་སྲི​ིད་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་མི་མང་གི་འིདོད་པར་སོང་བའི​ི་གནད་

དོན་གླིེང་སློང་བྱས་ན། འིོས་བསྡུ་རྗེ​ེས་མའི​ི་ནང་ལོ་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་སྙོན་གྲགས་དང་རྒྱལོ་ཁའི​ི་གོ་སྐབས་འིཕེལོ་རྒྱུ་དང། གལོ་སྲི​ིད། ཁོ་

ཚོ​ོས་འིོས་ལྡུག་མཁན་ཚོ​ོའི​ི་འིདོད་བློ​ོ་ཁེངས་ཐེབས་མ་བྱས་ན། ཁོ་ཚོ​ོར་སླར་ཡོང་གོ་སྐབས་མི་སྤྲོ​ོད་རྒྱུ་དེ་རེད།

རྒྱ་གརི་གྱི​ི་འོས་བསྡུའི་ལམ་ལུགས་ཇི་ལྟརི་ཡིན་ནམ།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིོས་བསྡུ་མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུ་ཞི​ིག་ཡོིན་ནམ། དྲི་བ་འིདི་ལོ་ལོན་འིདེབས་ཆེ​ེད་ང་ཚོ​ོས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་འིགྲོ་

ལུགས་ལོ་ལྟ་ཞི​ིབ་ཅོིག་བྱ། ལོ​ོ་ལྔ་རེའི​ི་མཚོམས་སུ་རྒྱ་གར་དབུས་གཞུང་གི་གྲོས་ཚོ​ོགས་གོང་འིོག་གཉོིས་ཀྱི​ི་འིོས་བསྡུ་རྒྱུན་

དུ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ལོ​ོ་ལྔའི​ི་རྗེ​ེས་སུ་འིཐུས་མི་ཚོང་མའི​ི་ལོས་ཡུན་རྫོ​ོགས་འིགྲོ། དེ་དུས་གྲོས་ཚོ​ོགས་གོང་འིོག་གཉོིས་འིཐེོར་ཞི​ིག་ཏུ་

འིགྲོ་བ་དང། འིོས་བསྡུ་ཉོིན་གཅོིག་གམ། ཡོང་ན་ཉོིན་ཤེ ས་ནང་ཚུན་ལོ་དུས་གཅོིག་ཏུ་བྱེད་ཀྱི​ི་རེད། དེ་ལོ་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་འིོས་བསྡུ་

(General Election) ཟེར། སྐབས་རེར་འིཐུས་མི་གཅོིག་གྲོངས་ནས་རྐུབ་བཀྱིག་སྟེོང་པ་ཆེགས་པ་སྐོང་ཆེ​ེད་འིཐུས་མི་གཅོིག་ཁོ་

ནའི​ི་འིོས་བསྡུ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ལོ་ཁ་སྐོང་འིོས་བསྡུ་ (By-election) ཟེར། ང་ཚོ​ོས་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་འིོས་བསྡུའི​ི་སྐོར་ཀློ​ོག་རྒྱུ་ཡོིན།

འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལ། (Electoral Constituencies)

ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཧི་རི་ཡཱ་ཎཱའི​ི་མི་མང་གིས་གྲོས་ཚོ​ོགས་འིཐུས་མི་དགུ་བཅུ་འིདེམས་སྒྲུག་བྱས་པའི​ི་སྐོར་བཀློགས་ཟིན་པ་རེད། དེ་

161

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཇཱི་ལྟར་བྱུང་བར་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་བསམ་བློ​ོ་བཏང་ངམ། ཧི་རི་ཡཱ་ཎཱའི​ི་མི་མང་གིས་གྲོས་ཚོ​ོགས་འིཐུས་མི་དགུ་བཅུ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ལོ་

འིོས་ཤེོག་འིཕངས་ཡོ​ོད་དམ། གཅོིག་བྱས་ན་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་དེ་ལྟར་མིན་པ་ཤེ​ེས་ཡོ​ོད་སྲི​ིད། རྒྱ་གར་ནང་དུ་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་གཞི​ིར་

བཞིག་པའི​ི་འིཐུས་མི་འིོས་འིདེམས་ཀྱི​ི་ལོམ་ལུགས་ལོག་བསྟེར་བྱེད་པ་དང། འིོས་བསྡུའི​ི་སྐབས་སུ་ས་ཁུལོ་འིདྲ་མིན་དུ་བགོ་

བཤེའི་རྒྱག་གི་ཡོ​ོད། ས་ཁུལོ་དེ་ཚོ​ོ་ལོ་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་ཟེར། ས་ཁུལོ་གཅོིག་གི་འིོས་འིཕེན་མཁན་ཚོ​ོས་འིཐུས་མི་གཅོིག་

འིདེམས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

གུལོ་བྷར་གྷ་གྲོས་ཚོ​ོགས་འིོག་མའི​ི་(དབུས་)འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ།

ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་སམ།

གུལོ་བྷར་གྷ་གྲོས་ཚོ​ོགས་ འིོག་མའི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་ དང་གུལོ་བྷར་གྷ་རྫོ​ོང་གཉོིས་ ཀྱི​ི་ས་འིཚོམས་གཅོིག་པ་ མིན་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གང་ཡོིན།

ཀརནཱ་ཊཀའི​ི་གུལོ་བྷར་གྷ་རྫོ​ོང།

གྲོས་ཚོ​ོགས་འིོག་མའི​ི་འིཐུས་མི་འིོས་འིདེམས་བྱེད་ཆེ​ེད་རྒྱལོ་ཁབ་ཧྲི​ིལོ་པོ་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་ ༥༤༣ དུ་བགོ་བ་དང། མངའི་

སྡོེ་རེ་རེ་ནས་འིོས་འིདེམས་བྱས་པའི​ི་འིཐུས་མི་ལོ་གྲོས་ཚོ​ོགས་འིཐུས་མི་ (Member of Parliament) ཟེར། མང་གཙོའི​ི་འིོས་ འིདེམས་ཀྱི​ི་ཁྱད་ཆེོས་གཅོིག་ནི་འིོས་ཤེ ོག་རེ་རེ་ལོ་རིན་ཐེང་འིདྲ་མཉོམ་ཡོ​ོད་པ་དེ་རེད། རྒྱུ་མཚོན་དེའི​ི་ཕྱི​ིར་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་

ནང་དུ། མངའི་སྡོེ་རེ་རེའི​ི་ནང་ལོ་མི་འིབོར་འིདྲ་མཉོམ་ཡོ​ོད་པའི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་དགོས་པ་གསལོ་ཡོ​ོད།

དེ་བཞི​ིན་མངའི་སྡོེ་ཁག་ཀྱིང་མངའི་སྡོེའི་ི གྲོས་ཚོ​ོགས་གཞི​ིར་བཟུང་ནས་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་གྲངས་ངེས་ཅོན་ལོ་དབྱེ་བ་ཕྱིེ་ཡོ​ོད།

བདམས་ཐེོན་བྱུང་བ་ཚོ​ོ་མངའི་སྡོེའི​ི་འིཐུས་མི་ (Member of Legislative Assembly) ཟེར། དེ་བཞི​ིན་པན་ཇཱབ་མངའི་སྡོེའི​ི་གཞུང་ དང་ས་གནས་གཞུང་ (Panchayat) གི་འིོས་འིདེམས་ས་ཁུལོ་ཡོང་དེ་ལྟར་ཡོིན། ང་ཚོ​ོས་ཧི་རི་ཡཱ་ཎཱ་མངའི་སྡོེའི​ི་ནང་དུ་ལོ​ོཀཱ་དལོ་

ལོ་གྲོས་ཚོ​ོགས་འིཐུས་མི་དྲུག་ཅུ་ཐེོབ་ཅོེས་ཤེ ོད་དུས། མངའི་སྡོེ་དེའི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་དྲུག་ཅུ་ནས་ལོ​ོཀཱ་དལོ་ལོ་འིོས་བསྡུའི​ི་ རྒྱལོ་ཁ་ཐེོབ་ཡོ​ོད་པ་སྟེོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། ལོ​ོཀཱ་དལོ་ལོ་མངའི་སྡོེའི་ི གྲོས་ཚོ​ོགས་འིཐུས་མི་དྲུག་ཅུ་ཐེོབ་ཅོེས་ཟེར།

ཟུར་བཅད་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལ། (Reserved Constituencies)

162

རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་ནང་དུ་ཡུལོ་མི་ཚོང་མར་རང་གི་འིཐུས་མི་འིདེམས་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དང། རང་ཉོིད་ཀྱིང་འིཐུས་མིར་ལོང་

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཆེོག་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། འིོས་བསྡུའི​ི་འིགྲན་བསྡུར་ནང་དུ་ནུས་པ་ཞིན་པའི​ི་སྡོེ་ཚོན་ཁ་ཤེ ས་ལོ་དགོས་ངེས་ཀྱི​ི་མཐུན་ རྐྱེ​ེན་དང། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། འིབྲེ​ེལོ་ལོམ་སོགས་མེད་པར་བརྟེན་དབུས་གྲོས་ཚོ​ོགས་དང་མངའི་སྡོེའི​ི་གྲོས་ཚོ​ོགས་སུ་འིོས་ཐེོབ་པའི​ི་རེ་

བ་ཧི་ཅོང་ཆུང་བ་མ་ཟད། ད་དུང་དབང་ཤུ གས་ཅོན་དང་མཐུན་རྐྱེ​ེན་འིཛིོམས་པའི​ི་མི་དག་གིས་འིོས་ཤེ ོག་ཐེོབ་པར་འིགོག་རྐྱེ​ེན་

བཟོ་སྲི​ིད། གལོ་ཏེ་དེ་འིདྲ་བྱུང་ཚོེ་གྲོས་ཚོ​ོགས་ནང་དུ་མི་འིབོར་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་གི་ཐེོབ་ཐེང་མེད་པ་ཆེགས་རྒྱུ་ཡོིན་པ་དང། དེར་

འིཐུས་མིའི​ི་འིདམ་ཀ་ཉུང་དུ་འིགྲོ་རྒྱུ་ཡོིན་པར་བརྟེན། རྒྱ་གར་གྱི​ི་རྩ་ཁྲོིམས་བཟོ་མཁན་ཚོ​ོས་ཐུགས་བསམ་བཞིེས་ཏེ། ཉོམ་ཐེག་ གི་ཆེ​ེད་དུ་ཟུར་བཅོད་ལོམ་ལུགས་དམིགས་བསལོ་ཞི​ིག་བཟོས་ཡོ​ོད། འིོས་གཞི​ི་ཁག་གཅོིག་ཟུར་བསལོ་རིགས་སྡོེ་ (Scheduled

Caste) དང། ཟུར་བསལོ་ཚོ​ོ་སྡོེ་ (Scheduled Tribe) ཡོི་མི་ཚོ​ོའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྐུབ་སྟེ​ེགས་ཟུར་བཅོད་བཞིག་ཡོ​ོད། ཟུར་བསལོ་རིགས་

སྡོེ་དང་ཟུར་གསལོ་ཚོ​ོ་སྡོེའི​ི་མི་མང་གིས་ཟུར་བཅོད་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རང་གི་འིཐུས་མི་ཁོ་ན་འིོས་འིདེམས་བྱེད་ཆེོག་གི་ཡོ​ོད། ད་ལྟའི​ི་

ཆེར་གྲོས་ཚོ​ོགས་འིོག་མའི​ི་ནང་དུ་ཟུར་བསལོ་རིགས་སྡོེའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་གྲོས་ཚོ​ོགས་རྐུབ་སྟེ​ེགས་གྲངས་ ༨༤ ཟུར་བཅོད་བཞིག་ཡོ​ོད་

པ་དང། ཟུར་བསལོ་ཚོ​ོ་སྡོེའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྐུབ་སྟེ​ེགས་གྲངས་ ༤༧ ཟུར་བཅོད་བཞིག་ཡོ​ོད། གྲངས་འིབོར་དེ་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ཁྱོན་བསྡོ​ོམས་མི་ འིབོར་དང་བསྟུན་ནས་རྩིས་སྐོར་བ་ཞི​ིག་རེད།

རྗེ​ེས་སུ་རྫོ​ོང་དང་གྲོང་གསེབ་རིམ་པའི​ི་འིཚོ​ོ་ཐེབས་ཞིན་པ་ཚོ​ོའི་ི ཐེོབ་ཐེང་སྲུང་སྐྱིོབ་ཆེ​ེད་ཟུར་བཅོད་ལོམ་ལུགས་དེ་ཤུགས་ཆེ​ེ་རུ་

བཏང་ཡོ​ོད། མངའི་སྡོེ་མང་པོའི ི་ནང་དུ་རྫོ​ོང་དང་གྲོང་གསེབ་སོ་སོའི ི་རྗེ​ེས་ལུས་གྲལོ་རིམ་གཞིན་ (Other Backward Class) ཚོ​ོར་

ཡོང་ཟུར་བཅོད་ཀྱི​ི་ལོམ་སྲིོལོ་དེ་འིགོ་བཙུགས་ཡོ​ོད། དེ་བཞི​ིན་བུད་མེད་ཀྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་སྲུང་སྐྱིོབ་ཆེ​ེད་རྫོ​ོང་དང་གྲོང་གསེབ་ཁག་ཏུ་

གསུམ་ཆེ་གཅོིག་བུད་མེད་འིོས་མིའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྐུབ་སྟེ​ེགས་ཟུར་བཅོད་བཞིག་ཡོ​ོད། འིོས་ཤོགོ་འིཕེ​ེནོ་མཁནོ་གྱི​ི་མིང་གོཞུང།(Voters list)

འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་ཡུལོ་ས་ཁུལོ་ཁག་གཏན་འིཁེལོ་བྱུང་རྗེ​ེས། སུས་འིོས་ཤེོག་འིཕེན་ཆེོག་པ་དང་སུས་འིོས་ཤེོག་འིཕེན་མི་ཆེོག་

པའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་དགོས། མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་འིོས་ཤེོག་འིཕེན་ཆེོག་པའི​ི་འིོས་མིའི​ི་མིང་གཞུང་དེ་འིོས་བསྡུའི​ི་སྔོ​ོན་

ནས་གྲ་སྒྲི​ིག་བྱས་ཏེ་མི་མང་ལོ་སྤྲོད་ཡོ​ོད། མིང་གཞུང་འིདི་ལོ་གཞུང་འིབྲེ​ེལོ་གྱི​ི་ཐེོག་ནས་འིོས་མིའི​ི་མིང་གཞུང་ (Electoral Roll)

ཟེར་ཞི​ིང། ཡོ​ོངས་གྲགས་སུ་འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་མཁན་གྱི​ི་མིང་གཞུང་ (Voters List) ཟེར།

འིདི་ནི་མང་གཙོའི​ི་འིོས་འིདེམས་ཀྱི​ི་ཆེ་རྐྱེ​ེན་གལོ་ཆེ​ེན་ཞི​ིག་རེད། དེ་ཡོང་མི་ཐེམས་ཅོད་ལོ་འིཐུས་མི་འིདེམས་པའི​ི་གོ་སྐབས་

འིདྲ་མཉོམ་འིཐེོབ་དགོས། ཡོ​ོངས་ཁྱབ་འིོས་བསྡུའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་རྩ་དོན་སྔོ​ོན་ལོ་བཤེད་ཟིན། དེ་ནི་མི་ཚོང་མར་འིོས་ཤེོག་

རེ་དགོས། འིོས་ཤེག ོ ་རེར་རིན་ཐེང་འིདྲ་མཉོམ་ཡོ​ོད་དགོས། རྒྱུ་མཚོན་ཡོང་དག་མེད་པར་མི་སུའིང་རུང་བའི​ི་འིོས་ཤེག ོ ་འིཕེན་པའི​ི་ ཐེོབ་ཐེང་འིགོག་མི་རུང། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནང་དུ་མི་དང་མིའི​ི་དབར་ཁྱད་པར་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད། འིགའི་ཤེས་ཕྱུག་པོ་དང། ཁ་ཤེས་དབུལོ་ པོ། ཁ་ཤེས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཅོན། འིགའི་ཤེས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་མེད་པ། འིགའི་ཤེས་སེམས་བཟང། འིགའི་ཤེས་སེམས་ངན་ཅོན་སོགས་རེད།

འིོན་ཀྱིང། ཐེམས་ཅོད་མི་ཡོིན་པས་ཁོ་ཚོ​ོར་དགོས་མཁོ་དང་ལྟ་ཚུལོ་མི་འིདྲ་བ་རེ་ཡོ​ོད་སྲི​ིད། དེར་བརྟེན། མི་ཚོང་མར་འིོས་འིཕེན་

163

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཆེོག་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་འིདྲ་མཉོམ་ཡོ​ོད་དགོས།

164

དཔེ་རིས། ༡༤་༡ ཏེ་ལོངྒཱ་ནཱ་མངའི་སྡོེའི​ི་འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་མཁན་གྱི​ི་མིང་གཞུང།

འིོས་མི། (Nomination of Candidates)

ས་ཁམས་རིག་པ།

གོང་དུ་བཤེད་པ་ཟིན་པ་ལྟར་མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་མི་མང་ལོ་དངོས་ཡོ​ོད་ཀྱི​ི་འིདེམས་ཀ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དགོས་པ་དང།

མི་སུ་འིདྲ་ཞི​ིག་ཡོིན་རུང་འིོས་བསྡུར་ཞུགས་པར་འིགོག་རྐྱེ​ེན་གང་ཡོང་མེད་པ་ཞི​ིག་དགོས། འིོས་འིཕེན་ཆེོག་པའི​ི་མི་སུ་ཡོིན་ རུང་འིོས་མིར་ཡོང་ལོང་ཆེོག འིོན་ཀྱིང། ཁྱད་པར་ནི་འིོས་མིར་ཞུགས་པར་མ་མཐེར་ཡོང་རང་ལོ​ོ་ ༢༥ ཧྲི​ིལོ་པོར་ལོ​ོན་དགོས་

པ་དང། འིོས་འིཕེན་མཁན་གྱི​ི་ལོ​ོ་ཚོད་ནི་རང་ལོ​ོ་ ༡༨ བརྒོལོ་བ་ཡོིན་དགོས། ད་དུང་ཉོེས་ཅོན་པ་སོགས་ལོ་བཀག་སྡོ​ོམ་གཞིན་

འིགའི་ཡོ​ོད་མོད། ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་ཞི​ིག་གིས་རང་གི་འིོས་མིར་ཚོ​ོགས་པའི​ི་མཚོ​ོན་རྟགས་ (Party Symbol) སྤྲོ​ོད་པ་དང་འིོས་ མི་རྒྱབ་སྐྱིོར་ཐེོབ་མཁན་ཞི​ིག་འིདེམས་སྒྲུག་བྱེད་ཅོིང། ཚོ​ོགས་པའི​ི་འིོས་མིར་འིདེམས་སྒྲུག་བྱེད་སྐབས་དེ་ལོ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ལོག་ ཁྱེར་ (Ticket) སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་རེད།

འིོས་མིར་ལོང་མཁན་ཚོང་མས་འིོས་གཞི​ིའི​ི་སྙོན་ཞུ་ (Nomination Form) ཞི​ིག་བསྐངས་ཏེ་དངུལོ་འིབབ་ཞི​ིག་གཏའི་མར་

(Security Deposit) འིཇཱོག་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཉོེ་ཆེར་ཆེ​ེས་མཐེོའི ི་ཁྲོིམས་ཁང་གི་བཀོད་ཁྱབ་འིོག་ཏུ་གསལོ་བསྒྲིགས་བྱེད་ཕྱིོགས་

གསར་པ་ཞི​ིག་ལོག་བསྟེར་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ཡོང་འིོས་མི་ཚོང་མས་གཤེམ་གསལོ་གྱི​ི་གནས་ཚུལོ་རྣམས་ཁྲོིམས་མཐུན་གྱི​ི་སྒོ​ོ་ནས་

གསལོ་བསྒྲིགས་བྱེད་དགོས།

༡། འིོས་མིར་ཁྲོིམས་འིགལོ་གྱི​ི་ནག་ཉོེས་ཚོབས་ཆེ​ེན་ཡོ​ོད་མེད།

༢། འིོས་མིའི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་གནས་སྟེངས་དང་བུ་ལོ​ོན་ཡོ​ོད་མེད།

༣། འིོས་མིའི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གནས་ཚོད་བཅོས་གསལོ་བསྒྲིགས་བྱེད་དགོས། གོང་གི་ཆེ་རྐྱེ​ེན་འིདི་ཚོ​ོ་ཚོང་མ་ཕྱི​ི་གསལོ་ནང་

གསལོ་བཟོ་དགོས།

འིོས་བསྡུའི​ི་དྲེིལ་བསྒྲགོས། (Election Campaign)

འིོས་བསྡུའི​ི་དམིགས་ཡུལོ་གཙོ་བོ་ནི་མི་མང་ལོ་སྲི​ིད་གཞུང་དང་སྲི​ིད་བྱུས་འིདེམས་པའི​ི་གོ་སྐབས་འིཐེོབ་རྒྱུ་དེ་རེད། དེ་བས་

ཀྱིང་གལོ་ཆེ​ེ་བ་ནི་འིོས་འིདེམས་ཀྱི​ི་སྐབས་སུ་མི་མང་གི་སྐུ་ཚོབ་ལོེགས་པོ་སུ་ཡོིན་མིན་དང། སྲི​ིད་གཞུང་ལོེགས་པོ་གང་འིདྲ་

ཞི​ིག་བཟོ་རྒྱུ་ཡོིན་མིན་སོགས་ཀྱི​ི་སྐོར་ལོ་རང་དབང་དང་གུ་ཡོངས་ཀྱི​ི་བགྲོ་

གླིེང་བྱེད་རྒྱུ་དེ་རེད། རྒྱ་གར་ནང་དུ་འིོས་འིདེམས་ཀྱི​ི་ལོས་འིགུལོ་དེ་འིདྲ་ གཟའི་འིཁོར་གཉོིས་རིང་སྤེ​ེལོ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ནི་འིོས་མིའི​ི་མིང་གཞུང་གསལོ་

བསྒྲིགས་བྱས་པ་ནས་འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་པའི​ི་ཉོིན་མོ་བར་རེད། དུས་ཡུན་ དེའི​ི་རིང་ལོ་འིོས་མི་ཚོ​ོས་འིོས་འིཕེན་མཁན་ཚོ​ོ་བསྐོང་ཚོ​ོགས་བྱེད་པ་དང།

སྲི​ིད་དོན་ཚོ​ོགས་པ་ཁག་གིས་རང་གི་རྒྱབ་སྐྱིོར་བ་རྣམས་སྐུལོ་སློང་བྱེད་

ཀྱི​ི་རེད། དུས་ཡུན་དེའི་ི རིང་ལོ་གསར་ཤེག ོ ་དང་བརྙིན་འིཕྲིན་ནང་འིོས་བསྡུ་

165

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

དང་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་གནས་ཚུལོ་དང་བགྲོ་གླིེང་མང་པོ་སྤེ​ེལོ་གྱི​ི་རེད། འིོན་ཀྱིང། འིོས་བསྡུའི​ི་དྲིལོ་བསྒྲིགས་བྱེད་རྒྱུ་ནི་གཟའི་འིཁོར་ གཉོིས་ཙམ་རིང་མིན་པར། སྲི​ིད་དོན་ཚོ​ོགས་པ་ཚོ​ོས་འིོས་བསྡུའི​ི་སྔོ​ོན་ཚུད་ནས་གྲ་སྒྲི​ིག་བྱེད་འིགོ་འིཛུགས་ཀྱི​ི་རེད། འིོས་བསྡུའི​ི་

དྲིལོ་བསྒྲིགས་ཁྲོ​ོད་དུ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པ་ཚོ​ོས་མི་མང་གི་དོ་སྣོང་གནད་དོན་ཆེ​ེན་པོ་ཁ་ཤེས་ཀྱི​ི་སྟེ​ེང་དུ་འིདྲེན་ཐེབས་བྱེད་ཀྱི​ི་རེད་ ལོ། དེའི​ི་ཐེོག་ནས་མི་མང་གིས་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ཚོ​ོགས་པར་འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་འིཇུག་ཐེབས་བྱེད་ཀྱི​ི་རེད།

འིོས་འིཕེ​ེནོ་དང་གྲོངས་བཤེར། (Polling and counting of votes)

འིོས་བསྡུའི​ི་བརྒྱུད་རིམ་གྱི​ི་མཐེའི་མཇུག་ནི་འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་པའི​ི་ཉོིན་མོ་དེ་རེད། ནམ་རྒྱུན་ཉོིན་དེར་འིོས་བསྡུའི​ི་ཉོིན་མོ་ཞིེས་

འིབོད། འིོས་ཤེོག་འིཕེན་མཁན་གྱི​ི་མིང་ཐེོའི ི་ནང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་མི་ཡོ​ོད་ཚོད་ཉོེ་འིགྲམ་གྱི​ི་འིོས་ཤེོག་འིཕེན་སའི​ི་ཁང་མིག་དེར་འིགྲོ་

ཆེོག་ཅོིང། དེ་ནི་ནམ་རྒྱུན་ས་གནས་ཀྱི​ི་སློབ་གྲྭའིམ་སྲི​ིད་གཞུང་གི་ལོས་ཁུངས་ཤེིག་ཡོིན། འིོས་ཤེ ོག་འིཕེན་སའི​ི་ཁང་མིག་དེའི​ི་

ནང་དུ་སོང་རྗེ​ེས། འིོས་བསྡུའི​ི་ལོས་བྱེད་པས་ངོ་རྟགས་ཆེོད་ཆེ​ེད་མཛུབ་མོར་རྟགས་ཤེིག་བརྒྱབ་སྟེ​ེ་འིོས་ཤེོག་འིཕེན་དུ་འིཇུག

འིོས་ཤེག ོ ་འིཕེན་སའི​ི་ཁང་མིག་དེའི་ི ནང་དུ་འིོས་འིདེམས་བྱེད་མཁན་གྱི​ི་སྐུ་ཚོབ་རེ་བསྐོས་ཏེ་འིོས་ཤེག ོ ་འིཕེན་ཚུལོ་དྲང་བདེན་ཡོ​ོང་ བར་ཁག་ཐེ​ེག་བྱེད་དགོས།

འིོས་ཤེོག་ནི་ཤེ ོག་ལྷེ་གཅོིག་གི་སྟེ​ེང་དུ་འིོས་མིའི​ི་མིང་དང་ཚོ​ོགས་པའི​ི་མིང། ད་དུང་འིོས་རྟགས་བཅོས་བཀོད་ཡོ​ོད། དེང་སང་

གླིོག་གི་འིོས་ཤེོག་འིཕེན་ཆེས་ (Electronic Voting Machine) བེད་སྤྱིད་ནས་འིོས་ཤེོག་གི་གྲངས་ཐེོ་འིགོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གླིོག་གི་

འིོས་ཤེོག་འིཕེན་ཆེས་དེའི​ི་ཐེོག་ཏུ་འིོས་མིང་དང་ཚོ​ོགས་པའི​ི་མིང། ད་དུང་འིོས་རྟགས་བཅོས་གསལོ་ཡོ​ོད། སྒོེར་གྱི​ི་འིོས་མིར་

ལོང་མཁན་ལོའིང་འིོས་བསྡུ་ལོས་ཁང་གིས་སྤྲོད་པའི​ི་འིོས་རྟགས་རེ་ཡོ​ོད། འིོས་འིཕེན་མཁན་གྱི​ིས་འིོས་ཤེོག་འིཕེན་འིདོད་ཡོ​ོད་

པའི​ི་རང་གི་འིོས་མིའི​ི་མིང་གི་སྟེ​ེང་དུ་གནོན་ཙམ་བྱས་ན་འིགྲིག འིོས་ཤེོག་འིཕངས་ཚོར་རྗེ​ེས་འིོས་ཤེོག་འིཕེན་ཆེས་ཚོང་མ་ཁ་

སྦྱོར་ཏེ་བཙན་ས་ཞི​ིག་ལོ་འིཁྱེར་བ་དང། ཉོིན་ཤེ ས་རྗེ​ེས་སུ་གཏན་འིབེབས་བྱས་པའི​ི་ཉོིན་མོ་དེར་འིོས་ཤེོག་འིཕེན་ཆེས་ཚོང་མ་

ཁ་ཕྱིེ་སྟེ​ེ་འིོས་གཞི​ི་སོ་སོར་ཐེོབ་པའི​ི་འིོས་ཤེག ོ ་གི་གྲངས་འིབོར་བརྩི་རྒྱུ་དང། འིོས་གྲངས་རྩིས་བཤེ​ེར་ཁམས་གཙང་ཡོ​ོང་ཆེ​ེད་འིོས་ གཞི​ི་ཚོང་མའི​ི་འིཐུས་མི་དེར་འིཛིོམས་ཀྱི​ི་རེད། མཐེའི་མ་འིོས་ཤེོག་མང་ཤེོས་ཐེོབ་པའི​ི་འིོས་མིའིམ། ཚོ​ོགས་པ་དེར་རྒྱལོ་ཁ་ཐེོབ་ པའི​ི་གསལོ་བསྒྲིགས་བྱེད་དགོས་སོ།།

166

ས་ཁམས་རིག་པ།

གྲོས་ཚོ​ོགས་འིོག་མའི​ི་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ།

ཁྱོན།

སྤྱི​ིར་བཏང།

ཟུར་བསལོ་རིགས་སྡོེ། ཟུར་བསལོ་ཚོ​ོ་སྡོེ།

༥༤༣ ༤༡༢ ༨༤

༤༧

167

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ། ཨང། ༡

༢

༣

༤ ༥

༦

༧ ༨

༩

༡༠ ༡༡

༡༢

༡༣ ཨང།

༡

༢

༣

༤

༥

༦

༧

༨

168

མངའི་སྡོེ།

འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ།

ཨཱནདྷྲ།པྲདེཤེ

ཨ་རུ་ཎཱ་ཅོལོ།པྲདེཤེ ཨ་སམ། བི་ཧཱར།

ཆེ་ཏྟཱི​ིས་གར། གོ་ཝཱ།

གུཇཱ་རཱཏ།

ཧི་རི་ཡཱ་ཎཱ།

ཧི​ི་མཱི་ཅོལོ།པྲདེཤེ

ཇྷཱ​ཱརཱ ་ཁནྜ།

ཀརནཱ་ཊཀ ཀེ་ར་ལོ།

མདྱ།པྲདེཤེ

འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ།

ཐེད་སྐྱིོང་ས་ཁུལོ།

ཨཎྜ་མཱིན་དང། ནི་ཀོ་བཱིར་གླི​ིང་སྡོེ།

ཅོན་ཌཱི་གར།

དཱད་རཱ་དང། ན་གར་ཧི་ཝེ་ལཱི།

དིལླཱི​ི།

ཇཱམྨུ་དང། ཀཤེ་མཱི​ིར།

ལོ་དྭགས།

ལོཀྵ་དཱིཔ།

པུ་ཌུ་ཅོེ་རཱི།

༢༥

གྲངས།

༢

༡༤ ༡༥

༡༦

༡༧ ༡༨

༡༤

༡༩

༤༠

༢༠

༡༡

༢༡

༢

༢༢

༢༦

༢༣

༡༠

༢༤

༤

༢༥

༡༤

༢༦

༢༨

༢༧

༢༠

༢༨

༢༩

ལན་རྒྱོབ། གྲངས།

༡

༡

༡

༧

༥

༡

༡

༡

མཧཱ་རཱཥཊྲ། མ་ཎི​ི་པུར།

མེ་གྷཱ་ལོཡོ། མི་ཛིོ་རམ། ནཱ་གཱི་ལོཻཎྜ། ཨོ་ཌོི་ཤཱ།

པན་ཇཱ​ཱབ། རཱཇཱསྠན། སིཀྐིམ།

ཏ་མིལོ་ནཱ་ཌཱུ། ཏེ་ལོངྒཱ་ནཱ། ཏྲི​ི་པུ་རཱ།

ཨུཏྟར། པྲདེཤེ

ཨུཏྟརཱ་ཁནྜ།

ནུབ་བངྒཱལོ།

༤༨ ༢

༢ ༡

༡

༢༡

༡༣ ༢༥ ༡

༣༩ ༡༧ ༢

༨༠ ༥

༤༢

༡། མངའི་སྡོེ་གང་ལོ་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་མང་ཤེོས་འིདུག་གམ།

༢། ཁྱེད་རང་གནས་སའི​ི་མངའི་སྡོེའི​ི་ནང་དུ་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་ ག་ཚོ​ོད་འིདུག་གམ།

༣། མངའི་སྡོེའི་ི ཕན་ཚུན་དབར་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་མང་ཉུང་ཡོ​ོད་ དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གང་ཡོིན་ནམ།

༤། མངའི་སྡོེ་གང་ལོ་འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་ ༤ འིདུག་གམ།

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ཀ) གཤམ་གྱི​ི་བརྗོ​ོད་པ་ཁག་ལས་ལན་འགྲི​ིག་པ་དེ་འདེམས་དགོས། ༡། འིོས་བསྡུ་བྱེད་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་དངོས་ནི།

ཀ) འིོས་བསྡུ་ལོ་བརྟེན་ནས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་སྲི​ིད་གཞུང་གི་ལོས་དོན་ལོ་དཔྱད་ཞི​ིབ་བྱེད་ཐུབ།

ཁ) འིོས་བསྡུ་ལོ་བརྟེན་ནས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་རང་གི་འིདོད་མོས་ཡོ​ོད་པའི​ི་འིཐུས་མི་འིདེམས་ཐུབ།

ག) འིོས་བསྡུ་ལོ་བརྟེན་ནས་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་ཁྲོིམས་འིཛི​ིན་ལོམ་ལུགས་ཀྱི​ི་ལོས་དོན་ལོ་དཔྱད་ཞི​ིབ་བྱེད་ཐུབ། ང་) མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ིས་རང་ཉོིད་སྲི​ིད་བྱུས་གང་ལོ་དགའི་མོས་ཡོ​ོད་མེད་སྟེོན་ཐུབ།

༢། རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིོས་བསྡུ་མང་གཙོའི​ི་འིོས་བསྡུ་ཡོིན་ཟེར་བའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ཚོད་ལྡན་མིན་པ་ནི།

ཀ) རྒྱ་གར་ལོ་འིཛིམ་གླི​ིང་ནང་གི་འིོས་འིདེམས་བྱེད་མཁན་གྱི​ི་མི་འིབོར་མང་ཤེོས་ཡོ​ོད། ཁ) རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིོས་བསྡུ་ལོས་ཁང་ལོ་སྟེོབས་ཤུགས་ཧི་ཅོང་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད།

ག) རྒྱ་གར་ནང་དུ་ལོ​ོ་ན་བཅོ​ོ་བརྒྱད་ཡོན་གྱི​ི་མི་ཚོང་མར་འིོས་བསྡུའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ཡོ​ོད།

ང་) རྒྱ་གར་ནང་དུ་ཕམ་ཉོེས་བྱུང་བའི​ི་སྲི​ིད་དོན་ཚོ​ོགས་པས་འིོས་བསྡུའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་ལོ་ངོས་ལོེན་བྱེད།

ཁ) མཐུན་སྦྱོ​ོརི་གྱི​ིས། ༡། ༢། ༣། ༤།

འིོས་ཤེག ོ ་འིཕེན་མཁན་གྱི​ི་མིང་གཞུང་དུས་ནས་དུས་

སུ་བསྐྱིར་བཟོ་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ནི།

འིོས་བསྡུའི​ི་ས་ཁུལོ་འིགའི་ཤེས་ཟུར་བསལོ་རིགས་

སྡོེ་དང་ཟུར་བསལོ་ཚོ​ོ་སྡོེའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རྐུབ་སྟེ​ེགས་ཟུར་ བཅོད་འིཇཱོག་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ནི། མི་རེ་ལོ་འིོས་རེ་ཡོ​ོད།

གཞུང་འིཛི​ིན་ཆེབ་སྲི​ིད་ཚོ​ོགས་པས་གཞུང་འིཁོར་

བེད་སྤྱིོད་བྱེད་མི་ཆེོག

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་མི་ཡོ​ོད་དོ་ཅོ​ོག་གི་འིཐུས་ཚོབ་འིདྲ་

མཉོམ་ཡོ​ོང་ཐུབ།

མི་ཚོང་མར་རང་གི་འིཐུས་མི་འིདེམས་ཐུབ་པའི​ི་གོ་

སྐབས་འིདྲ་མཉོམ་ཡོ​ོད།

འིོས་མི་ཚོང་མར་འིོས་བསྡུའི​ི་ནང་དུ་འིདྲ་མཉོམ་གྱི​ི་

འིགྲན་བསྡུར་དགོས།

མི་རེ་འིགའི་སྔོ​ོན་གྱི​ི་འིོས་འིཕེན་ས་ནས་གནས་སྤེོ་

བྱས་ཡོ​ོད་སྲི​ིད།

169

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

དཔལ་འབྱོརི་རི​ིག་པ།

170

༡༥། གྲིོང་གསེབ་པཱ་ལམ་པུརི།

ས་ཁམས་རིག་པ།

༄༅། །སྒྲུང་འིདིའི་ི དགོས་དམིགས་གཙོ་བོ་ནི་ཐེོན་སྐྱིེད་ (Production) དང་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་ལྟ་ཚུལོ་ཞི​ིག་ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱ་རྒྱུ་ཡོིན། ང་ཚོ​ོས་པཱ་ལོམ་པུར་ཞིེས་པའི​ི་གྲོང་གསེབ་ཅོིག་གི་སྒྲུང་བརྒྱུད་ནས་ཐེོན་སྐྱིེད་སྐོར་ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱ་རྒྱུ་ཡོིན། པཱ་ལོམ་པུར་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་

ཡུལོ་མི་ཚོ​ོའི​ི་བྱ་གཞིག་གཙོ་བོ་ཞི​ིང་ལོས་རེད། དེ་ལོས་གཞིན་པའི​ི་བྱེད་སྒོ​ོ་གཞིན་འིགའི་ཡོ​ོད་པ་ནི། གཞི​ི་རྒྱ་ཆུང་བའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་

དང། འིོ་མ། སྐྱིེལོ་འིདྲེན་སོགས་རེད། ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་པར་རང་བྱུང་ཐེོན་ཁུངས་དང། མིས་བཟོས་ཐེོན་རྫོས། མིའི​ི་ནུས་ཤུ གས།

དངུལོ་སོགས་སྣོ་ཚོ​ོགས་དགོས། ང་ཚོ​ོས་པཱ་ལོམ་པུར་ཀྱི​ི་སྒྲུང་འིདི་བཀློགས་པ་བརྒྱུད་གྲོང་གསེབ་དེའི​ི་ནང་དུ་དགོས་མཁོ་ཡོ​ོད་ པའི​ི་དངོས་ཟོག་ (Goods) དང། ཞིབས་ཞུའི​ི་ལོས་རིགས་ (Services) གསར་གཏོད་བྱེད་པར་ཐེོན་ཁུངས་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཇཱི་ལྟར་

མཉོམ་སྡོེབ་བྱེད་ཚུལོ་སྐོར་ཤེ​ེས་པར་བྱ་རྒྱུ་ཡོིན། ངོ་སྤྲོ​ོད།

པཱ་ལོམ་པུར་དང་ཉོེ་འིཁོར་གྱི​ི་གྲོང་གསེབ་དང་གྲོང་རྡོལོ་ཁག་གཞུང་ལོམ་གྱི​ིས་ལོེགས་པར་འིབྲེ​ེལོ་ཡོ​ོད་ཅོིང། གྲོང་གསེབ་ཆེ​ེན་

པོ་རཡོེ་གྷནཇཱ་པཱ་ལོམ་པུར་ནས་ཀི་ལོ​ོ་མི་ཊར་གསུམ་གྱི​ི་སར་ཆེགས་ཡོ​ོད། ད་དུང་གཞུང་ལོམ་ཞི​ིག་གིས་གྲོང་གསེབ་འིདི་དང།

རཡོེ་གྷནཇཱ། ཉོེ་འིགྲམ་གྱི​ི་གྲོང་རྡོལོ་ཆུང་ཆུང་ཤཱ་པུར་འིབྲེ​ེལོ་ཡོ​ོད། ལོམ་དེའི་ི སྟེ​ེང་དུ་འིབྲུ་རིགས་དང་མངར་ཆེ་སོགས་ཀྱི​ིས་ཁེངས་

པའི​ི་ཤེ ིང་རྟ་འིཁོར་ལོ​ོ་དང། སྦག་སྦག འིཇཱིབ། རྨོད་འིཁོར། དོས་སྐྱིེལོ་རླངས་འིཁོར་སོགས་འིཁྲུལོ་འིཁོར་རིགས་ཀྱི​ིས་དངོས་ཟོག་ སྐྱིེལོ་འིདྲེན་གྱི​ི་རིགས་མང་པོ་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། གྲོང་གསེབ་འིདིའི​ི་ནང་

དུ་རིགས་རུས་མི་འིདྲ་བའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་བཞི​ི་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་ཙམ་ཡོ​ོད། ས་

ཞི​ིང་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་རིགས་རུས་མཐེོ་བའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་བརྒྱད་ཅུ་ལོ་བདག ཁོ་

ཚོ​ོའི​ི་ཁང་པ་ཁ་ཤེས་ཧི་ཅོང་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་ཚོ​ོ་སོ་ཕག་དང་

ཨར་འིདམ་གྱི​ིས་བརྩིགས་ཡོ​ོད། གྲོང་གསེབ་འིདིའི​ི་ཟུར་གཅོིག་ལོ་ཟུར་

བསལོ་རིགས་སྡོེའི​ི་མི་འིབོར་གསུམ་ཆེ་གཅོིག་གནས་ཡོ​ོད་ཅོིང། ཁོ་

ཚོ​ོའི​ི་ཁང་པ་ཆུང་ཆུང་ཁ་ཤེ ས་འིདམ་བག་དང་སོག་མས་བཟོས་པ་ཤེ་

པར་རིས། ༡༥་༡ གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་འིཚོ​ོ་བ།

སྟེག་རེད། ཁང་པ་ཕལོ་ཆེ​ེ་བར་གླིོག་གི་ཆེ་རྐྱེ​ེན་ཡོ​ོད་པས། ཞི​ིང་ཁའི​ི་ནང་གི་ཁྲོ​ོན་པ་ལོས་ཆུ་འིཐེ​ེན་པ་དང། ཚོ​ོང་ལོས་ཆུང་ཆུང་

སྣོ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་གླིོག་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་གི་ཡོ​ོད། པཱ་ལོམ་པུར་ལོ་གཞི​ི་རིམ་སློབ་གྲྭ་གཉོིས་དང་མཐེོ་རིམ་སློབ་གྲྭ་གཅོིག་ཡོ​ོད་པ་

མ་ཟད། ད་དུང་གཞུང་གི་འིཕྲོད་བསྟེ​ེན་སྨན་ཁང་གཅོིག་དང། སྒོེར་གྱི​ི་ནད་པ་ལྟ་སྐྱིོང་བྱེད་ཡུལོ་སྨན་ཁང་ཆུང་བ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད།

171

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཐོན་སྐྱེད་གོ་སྒྲིག

ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་ནི་ང་ཚོ​ོར་མཁོ་བའི​ི་དངོས་ཟོག་དང་ཞིབས་ཞུ་སྐྲུན་རྒྱུ་དེ་རེད། དངོས་ཟོག་དང་ཞིབས་ཞུའི​ི་རིགས་བཟོ་

བར་ཆེ་རྐྱེ​ེན་བཞི​ི་ཚོང་དགོས།

༡། རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་དང་པོ་ནི་ས་ཆེ་རེད། དེའི​ི་ནང་དུ་ཆུ། ནགས་ཚོལོ། གཏེར་ཁ་སོགས་རང་བྱུང་ཐེོན་ཁུངས་གཞིན་དག་ཚུད་ཡོ​ོད།

༢། རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཉོིས་པ་ནི་ལོས་མི་ཡོིན། དེ་ནི་ལོས་ཀ་བྱེད་མཁན་གྱི​ི་མི་ལོ་གོ་དགོས། ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་བྱ་བ་འིགའི་ཞི​ིག་ལོ་ཤེ​ེས་

ཚོད་མཐེོ་བའི​ི་ལོས་མི་དགོས་ངེས་པ་དང། ལོས་རིགས་གཞིན་ལོ་ཤུ གས་ལོས་བྱེད་མཁན་ (Manual Worker) དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ལོས་མི་རེ་རེས་ཐེོན་སྐྱིེད་ལོ་ཉོེ་བར་མཁོ་བའི​ི་ནུས་པ་མཁོ་འིདོན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༣། རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གསུམ་པ་ནི་དངོས་པོའི ི་མ་རྩ་ (Physical Capital) རེད། དེ་ནི་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་པའི​ི་བརྒྱུད་རིམ་ནང་དུ་མཁོ་བའི​ི་

དངོས་པོ་མཐེའི་དག་ལོ་གོ་དགོས། དངོས་པོའི ི་མ་རྩའི​ི་ཁོངས་སུ་འིདུས་པའི​ི་དངོས་པོ་རྣམས་ཅོི་ཡོིན་ནམ་ཞིེ་ན། ཀ) ལོག་ཆེ། འིཕྲུལོ་འིཁོར། ཁང་པ། སོགས་ཀྱི​ི་ནང་དུ། ཞི​ིང་

པའི​ི་ཐེོང་གཤེོལོ་ལྟ་བུ་ཤེ ིན་ཏུ་སྟེབས་བདེའི​ི་ལོག་ཆེ་ནས། གླིོག་ འིདོན་འིཕྲུལོ་འིཁོར་དང། རླུང་འིཁོར།ཀམ་པུ་ཊར་སོགས་ཚོད་

མཐེོའི ི་འིཕྲུལོ་ཆེས་སོགས་ཚུད་ཡོ​ོད། ལོག་ཆེ་དང། འིཕྲུལོ་འིཁོར།

ཁང་པ་སོགས་ནི་ཐེོན་སྐྱིེད་ནང་དུ་ལོ​ོ་མང་པོར་བཀོལོ་སྤྱིོད་བྱེད་

ཐུབ་པས། དེ་ཚོ​ོར་གཏན་འིཇཱགས་ཀྱི​ི་མ་རྩ་ (Fixed Capital)

ཟེར།

ཁ) རྒྱུ་ཆེ་དང་དངུལོ་འིབོར་ཡོ​ོད་པ། ཐེོན་སྐྱིེད་ལོ་རྒྱུ་ཆེ་སྣོ་

ཚོ​ོགས་དགོས་ཏེ། ཐེགས་འིཐེག་མཁན་ཚོ​ོས་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་པའི​ི་

སྐུད་པ་དང། རྫོ་མཁན་གྱི​ིས་བེད་སྤྱིོད་པའི​ི་འིཇཱིམ་པ་ལྟ་བུ། ད་

པར་རིས། ༡༥་༢ ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་དགོས་མཁོ་ཁག་པར་དེ་ནས་ རྟོགས་ཐུབབམ།

དུང་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་སྐབས་དངུལོ་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དངུལོ་བུ་ལོ​ོན་འིཇཱལོ་བ་དང། རྒྱུན་མཁོའི ི་ཅོ་དངོས་གཞིན་ཉོ​ོ་བར་བེད་སྤྱིོད་ཆེ​ེད། རྒྱུ་ཆེ་དང་དངུལོ་དེ་ལོ་འིཐེབ་ལོེན་མ་རྩ་ (Working Capital) ཟེར། ལོག་ཆེ་དང། འིཕྲུལོ་ཆེས། ཁང་པ་སོགས་དང་མི་འིདྲ་བར་

དེ་ཚོ​ོ་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་སྐབས་བེད་སྤྱིོད་ཆེ​ེ།

༤། ད་དུང་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་བཞི​ི་པ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དེ། ས་ཞི​ིང་དང། ལོས་མི། དངོས་པོའི ི་མ་རྩ་བཅོས་འིཛིོམས་པར་བྱས་ཏེ་དངོས་ཟོག་

ཐེོན་སྐྱིེད་བྱས་ནས་རང་ཉོིད་ཀྱི​ིས་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་པའིམ། ཡོང་ན་དེ་ཚོ​ོ་ཁྲོ​ོམ་རར་འིཚོ​ོང་བར་ཚོ​ོང་ལོས་ལོ་རྒྱུས་མངའི་ཡོ​ོད་རྒྱུ་ཤེ ིན་

ཏུ་གལོ་ཆེ​ེ། དེང་སང་དེ་ལོ་མི་ཤུགས་ (Human Capital) ཞིེས་འིབོད། དེའི​ི་སྐོར་ང་ཚོ​ོས་རྗེ​ེས་སུ་སྦྱོ​ོང་རྒྱུ་ཡོིན།

172

ཐེོན་སྐྱིེད་ཐེམས་ཅོད་ས་ཞི​ིང་དང། ལོས་མི། དངོས་པོའི ི་མ་རྩ། མི་ཤུ གས་བཅོས་མཉོམ་དུ་འིདུས་ནས་བྱེད་ཐུབ། ང་ཚོ​ོས་པཱ་

ས་ཁམས་རིག་པ།

ལོམ་པུར་གྱི​ི་སྒྲུང་དེ་ཀློ​ོག་པ་དང་ཆེབས་ཅོིག་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་དང་པོ་གསུམ་གྱི​ི་སྐོར་ལོ་སྦྱོ​ོང་རྒྱུ་ཡོིན། སྟེབས་བདེ་བའི​ི་ཆེ​ེད་

དུ་ང་ཚོ​ོས་སློབ་ཚོན་འིདིའི​ི་ནང་དུ་དངོས་པའི​ི་མ་རྩར་མ་རྩ་ཞིེས་འིབོད་རྒྱུ་ཡོིན་པས་ཐུགས་སྣོང་གྱི​ིས།

པཱ་ལམ་པུརི་གྱི​ི་ཞི​ིང་ལས། ༡། ས་ཞི​ིང་གོཏེནོ་འིབེབས།

པཱ་ལོམ་པུར་གྱི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱ་བ་གཙོ་བོ་ཞི​ིང་ལོས་ཡོིན་ཞི​ིང། ལོས་མིའི​ི་བརྒྱ་ཆེ་བདུན་ཅུ་དོན་ལྔ་ཞི​ིང་ལོས་ལོ་བརྟེན་ནས་འིཚོ​ོ་

གནས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོ་ཞི​ིང་པ་དང་ཞི​ིང་ལོས་ངལོ་རྩོལོ་བ་ (farm labourers) གང་ཡོིན་ཡོང་ཆེོག ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ལུས་སེམས་ཀྱི​ི་

བདེ་སྡུག་ཞི​ིང་ཁའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་དང་འིབྲེ​ེལོ་བ་དམ་ཟབ་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། ཞི​ིང་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་གོང་འིཕེལོ་གཏོང་བར་གཞི​ི་རྩའི​ི་འིགོག་ རྐྱེ​ེན་གཅོིག་ཡོ​ོད་པ་ཡོིད་ལོ་འིཇཱགས་དགོས། ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་སའི​ི་ས་ཞི​ིང་ནི་དོན་དངོས་ཐེོག་གཏན་འིཇཱགས་རེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༠

ལོ​ོ་ནས་བཟུང་པཱ་ལོམ་པུར་དུ་ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་སའི​ི་ས་ཞི​ིང་རྒྱ་སྐྱིེད་བྱུང་མེད། སྐབས་དེར་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་བེད་མེད་ས་སྟེོང་འིགའི་ ཞི​ིག་ཞི​ིང་སར་བསྒྱུར་ཟིན་པས། ཞི​ིང་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་གོང་འིཕེལོ་གཏོང་བར་ས་ཞི​ིང་འིཕར་མ་རྒྱ་བསྐྱིེད་ཡུལོ་མེད། ༢། ས་གོཞི​ི་གོཅིགོ་ལས་ཐོནོ་སྐྱེད་མང་དུ་སྐྱེས་ཐུབ་བམ།

ཞི​ིང་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་པ་དང་མཐུན་རྐྱེ​ེན་འིཛིོམས་པར་བལྟས་ན་པཱ་ལོམ་པུར་ནི་ཨུཏྟར་པྲ་དེ་ཤེི་མངའི་སྡོེའི་ི ནུབ་ཕྱིོགས་

ཀྱི​ི་གྲོང་གསེབ་ཅོིག་དང་གཅོིག་མཚུངས་རེད། པཱ་ལོམ་པུར་གྱི​ི་ས་ཆེ་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་སུ་འིདེབས་ལོས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཅོིང། ས་

སྟེོངསྦར་མཐེིལོ་ཙམ་ཡོང་ལུས་མེད། ཆེར་དུས་སུ་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ཕྲེ་དཀར་ (Jowar) དང་ཕྲེ་ནག་ (Bajra) འིདེབས་ལོས་བྱེད། ལོ​ོ་

ཏོག་དེ་ཚོ​ོ་ཕྱུགས་ཀྱི​ི་གཟན་དུ་བེད་སྤྱིོད་བྱེད།

ཟླ་བ་བཅུ་པ་ནས་བཅུ་གཉོིས་བར་ཞིོག་ཁོག་དང། དགུན་ཁར་དགུན་གྲོ་འིདེབས་ལོས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་དགུན་གྲོའི ི་

ཐེོན་སྐྱིེད་ལོས་རང་གི་ཉོིན་རེའི​ི་བཟའི་བཏུང་ཆེ​ེད་འིདང་ངེས་ཤེིག་ཉོར་ཚོགས་བྱེད་པ་དང། ལྷག་མ་རྣམས་རཱཡོི་གྷནཇཱ་ཁྲོ​ོམ་རར་

འིཚོ​ོང་གི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་ལྟར་ས་ཞི​ིང་གི་ཆེ་ཤེ ས་ཤེ ིག་ལོ་བུར་ཤེ ིང་འིདེབས་འིཛུགས་བྱེད་པ་དང། བུར་ཤེིང་རྗེ​ེན་པ་དང་ཀ་ར་ གཉོིས་ཤཱ་པུར་གྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོར་འིཚོ​ོང་གི་ཡོ​ོད།

པཱ་ལོམ་པུར་ཁུལོ་དུ་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ལོ​ོ་གཅོིག་ལོ་སྟེོན་ཐེོག་མི་

འིདྲ་བ་ཐེ​ེངས་གསུམ་འིདེབས་འིཛུགས་ཐུབ་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གཙོ་

བོ་ ནི་ ཞི​ིང ་ཆུ་འིདྲེན ་གཏོང ་ (Irrigation) ཡོར་རྒྱས་ཕྱི​ིན ་པའི​ི་

རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་རེད། ཞི​ིང་ཆུ་འིདྲེན་གཏོང་ཡོར་རྒྱས་བྱུང་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་

ཡོང་གཙོ་བོ་གླིོག་གི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་སྔོ་མོ་ནས་ཡོ​ོད་པས་རེད། སྔོ​ོན་ པར་རིས། ༡༥་༣ ཞི​ིང་ལོས་ཐེོན་སྐྱིེད།

173

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

མ་གླིོག་གི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་མེད་དུས་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ཁྲོ​ོན་པ་ནས་ཆུ་ལོེན་པ་དང་པར་ཤེ་ི ཡོ་ཡོི་ཆུ་འིདྲེན་འིཁོར་ལོ​ོ་ (Persian Wheel) བེད་ སྤྱིད་དེ་ཆུ་གཏོང་གི་ཡོ​ོད། མི་ཚོ​ོས་གླིོག་གི་སྦུ་གུ་ཅོན་གྱི​ི་ཁྲོ​ོན་པས་ (Electric Tubewells) ས་ཁུལོ་རྒྱ་ཆེ​ེ་ས་ལོ་ཞི​ིང་ཆུ་འིདྲེན་རྒྱུ་

ལོས་སླ་པོ་ཡོ​ོད་པ་ཤེ​ེས་རྟོགས་བྱུང། སྦུ་གུ་ཅོན་གྱི​ི་ཁྲོ​ོན་པ་ཁ་ཤེ ས་ཐེོག་མར་གཞུང་གིས་བཙུགས། གང་ལྟར་རིང་པོར་མ་འིགོར་

བར་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་སྒོེར་གྱི​ི་སྦུ་གུ་ཅོན་གྱི​ི་ཁྲོ​ོན་པ་འིཛུགས་རྒྱུ་འིགོ་བཙུགས་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༠ ལོ​ོའི ི་མཚོམས་སུ་ཞི​ིང་ཁ་ཧིེག་ ཊར་ཉོིས་བརྒྱ་ཙམ་ལོ་ཞི​ིང་ཆུ་འིདྲེན་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད།

ལོ​ོ་ཁོར་མོ་གཅོིག་ལོ་ས་ཁྱོན་ངེས་གཏན་ཞི​ིག་ཏུ་སྟེོན་ཐེོག་གཅོིག་ལོས་མང་བ་འིདེབས་ལོས་བྱེད་པ་ལོ་སྣོ་མང་འིདེབས་ལོས་

(Multiple Cropping) ཟེར ། འིདི་ ནི་ ས་ཞི​ིང ་ཞི​ིག ་གི་ སྟེ​ེང ་ཐེོན ་སྐྱིེད ་གོང ་འིཕེལོ ་གཏོང ་བའི​ི་ ཐེབས་ལོམ་ཁྱབ་ཆེ​ེ་ཤེོས ་དེ་ རེད །

པཱ་ལོམ་པུར་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོང་མས་མ་མཐེའི་ཡོང་སྟེོན་ཐེོག་གཙོ་བོ་གཉོིས་འིདེབས་ལོས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ལོ། མི་མང་པོ་ཞི​ིག་གིས་

འིདས་པའི​ི་ལོ​ོ་བཅོ​ོ་ལྔ་ནས་ཉོི་ཤུའི​ི་རིང་སྟེོན་ཐེོག་གསུམ་པར་ཞིོག་ཁོག་འིདེབས་འིཛུགས་བྱས་ཡོ​ོད། གྲིོས་བསྡུརི་གྱི​ིས།

གཤེམ་གྱི​ི་མཚོ​ོན་དོན་ཐེིག་རིས་ (Graph) སུ་བཀོད་པའི​ི་རྒྱ་གར་གྱི​ི་འིདེབས་ལོས་ཚོད་གཞི​ི་ཧིེཀ་ཊར་ས་ཡོ་ (Million

hectares) ལོ་གྲོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

& རེའུ་མིག ༡། འིདས་པའི​ི་དུས་ཡུན་རིང་འིདེབས་ལོས་བྱས་པའི​ི་ས་ཞི​ིང་གི་རྒྱ་ཁྱོན།

ལོ​ོ་དུས།

(ཧིེཀ་ཊེར་ས་ཡོ།)

༡༣༢

༢༠༡༢-༢༠༡༣

༢༠༡༣-༢༠༡༤

ས་ཞི​ིང།

༡༩༤

174

༡༩༥༠-༡༩༥༡

༢༠༡

༡༩༩༠-༡༩༩༡ ༡༨༦

༢༠༠༠-༢༠༠༡

༢༠༡༤-༢༠༡༥ ༡༩༨

༡༨༦

༢༠༡༠-༢༠༡༡

༢༠༡༥-༢༠༡༦ ༡༩༧

༡༩༨

༢༠༡༡-༢༠༡༢ ༡༩༦

༢༠༡༦-༢༠༡༧ ༢༠༠

འིདེབས་ལོས་བྱས་པའི​ི་ས་ཞི​ིང་གི་རྒྱ་ཁྱོན།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ལོ​ོ་དུས།

ཁྱེད་ཀྱི​ིས་པཱ་ལོམ་པུར་གྱི​ི་ཞི​ིང་ཁའི​ི་ལོ​ོ་ཏོག་སྐོར་བཀློགས་ཟིན་པས། གཤེམ་གྱི​ི་རེའུ་མིག་ནང་དུ་རང་གི་ས་ཁུལོ་གྱི​ི་ལོ​ོ་ཏོག་

དང་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་སྐོར་ཁ་སྐོང་བྱོས། འིབྲུ་རིགས་ཀྱི​ི་མིང།

ས་བོན་འིདེབས་དུས།

བཙས་མ་བརྔ་དུས།

ཞི​ིང་ཆུའི​ི་འིབྱུང་ཁུངས།

(ཆེར་ཆུ། ཁྲོ​ོན་པ། རྫོིང་བུ།)

ས་ཞི​ིང་གི་ཐེོན་སྐྱིེད་གོང་འིཕེལོ་གཏོང་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་གཅོིག་ནི་སྣོ་མང་འིདེབས་ལོས་བྱེད་པ་དེ་ཡོིན་པ་དང། གཞིན་ཞི​ིག་ནི་

དེང་དུས་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་ཐེབས་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་རྒྱུ་དེ་རེད། ཐེོན་འིབབ་ (Yield) ནི་ས་ཞི​ིང་བྱེ་བྲེག་པ་ཞི​ིག་ནས་དུས་ཚོིགས་

གཅོིག་རིང་ཐེོན་སྐྱིེད་ཇཱི་ཙམ་བྱུང་བ་ལོ་གོ ལོ​ོ་རབས་དྲུག་ཅུ་པའི​ི་བར་དུ་ས་ཞི​ིང་དུ་འིདེབས་པའི​ི་ས་བོན་རྣམས་སྲིོལོ་རྒྱུན་གྱི​ི་ས་ བོན་ཡོིན་པས་ཐེོན་འིབབ་དམའི། སྲིོལོ་རྒྱུན་གྱི​ི་ས་བོན་ (Traditional Seeds) ལོ་ཆུ་ཉུང་ངུ་ལོས་མི་དགོས་པ་དང། ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་

བ་གླིང་གི་ལྕི་བ་དང་ས་ལུད་སོགས་ཞི​ིང་ལུད་ལོ་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་གི་ཡོ​ོད། དེ་ཚོ​ོ་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་ཉོ​ོ་མི་དགོས་པར་རང་འིགུལོ་གྱི​ིས་

ཐེོབ་ཐུབ།

ལོ​ོ་རབས་དྲུག་ཅུ་པའི​ི་སྨད་དུ་བྱུང་བའི​ི་གསར་བརྗེ​ེ་ལྗང་ཁུ་ (Green Revolution) ཡོིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་གྲོ་དང་འིབྲེས་

འིདེབས་འིཛུགས་ཆེ​ེད་ཐེོན་འིབབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་བོན་ (High Yielding Variety Seeds) ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱས་པ་རེད། སྲིོལོ་རྒྱུན་གྱི​ི་ས་བོན་

175

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

དང་བསྡུར་ན། ཐེོན་འིབབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་བོན་གྱི​ིས་རྩི་ཤེ ིང་གཅོིག་གི་སྟེ​ེང་དུ་འིབྲུ་རིགས་མང་བ་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང། ཐེོན་

སྐྱིེད་མཐེོན་པོ་ཡོ​ོང་ཐེབས་སུ་ས་བོན་དང། ཆུ། རྫོས་ལུད། (Chemical fertiliser) གནོད་འིབུ་གསོད་བྱེད་ (Pesticides) སོགས་

འིདང་ངེས་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་དགོས།

རྒྱ་གར་ནང་ལོ་དེང་དུས་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་ཐེབས་ཚོ​ོད་ལྟ་བྱེད་མཁན་ཐེོག་མ་པན་ཇཱ​ཱབ་དང། ཧི་རི་ཡཱ་ཎཱ། ནུབ་ཨུཏྟར་པྲདེཤེི་

བཅོས་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོ་རེད། ས་ཁུལོ་འིདི་ཚོ​ོའི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ཞི​ིང་ཆུ་འིདྲེན་ཐེབས་སུ་སྦུ་གུའི​ི་ཁྲོ​ོན་པ་བཙུགས་པ་དང། ཞི​ིང་ཁར་ ས་བོན་དང་རྫོས་ལུད། གནོད་འིབུ་གསོད་བྱེད་བཅོས་བེད་སྤྱིོད་བྱས། ཁོ་ཚོ​ོ་ཁ་ཤེ ས་ཀྱི​ིས་རྨོད་འིཁོར་དང་ཐེོང་གཤེོལོ་སོགས་

ཞི​ིང་ལོས་ཀྱི​ི་འིཕྲུལོ་ཆེས་ཉོ​ོས་པ་དང། འིཕྲུལོ་ཆེས་དེ་ཚོ​ོ་ལོ་བརྟེན་ནས་རྨོ་འིདེབས་དང་སྟེོན་བསྡུ་མགྱིོགས་པོ་བྱེད་ཐུབ་པ་བྱུང་བ་ རེད། པཱ་ལོམ་པུར་དུ་སྲིོལོ་རྒྱུན་གྲོ་སོན་ལོ་ཞི​ིང་ཁ་ཧིེག་ཊེར་རེ་ནས་ཐེོབ་འིབབ་ཀི་ལོ​ོ་གྷ་རམ་ ༡༣༠༠ རེ་ཐེོབ། ཐེོབ་འིབབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་

ཐེོན་འིབབ་ཆེ​ེ་བའི​ི་ས་བོན། རྫོས་ལུད། རྨོད་འིཁོར། ཌོི་ཛིལོ།

དེང་དུས་རྨོ་འིདེབས་ཡོ​ོ་ཆེས། གནོད་འིབུ་གསོད་བྱེད།

ཞི​ིང་ཆུ་འིདྲེན་གཏོང།

ཆུ་མཛིོད།

ཡུར་བ། པར་རིས། ༡༥་༤

176

ཆུ་འིཐེ​ེན་འིཕྲུལོ་ཆེས།

གླིོག

ས་ཁམས་རིག་པ།

གྲིོས་བསྡུརི་གྱི​ིས།

ས་བོན་དང་རྫོས་ལུད་བེད་སྤྱིོད་བྱས་པས་ཞི​ིང་ཁ་ཧིེག་ཊེར་རེ་ནས་ཐེོབ་འིབབ་ཀི་ལོ​ོ་གྷ་རམ་ ༣༢༠༠ བར་ཐེོབ་ཐུབ་པ་བྱུང་བས། གྲོའི ི་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱིང་རྒྱ་ཆེ​ེར་འིཕེལོ་ནས་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་ཁྲོ​ོམ་རར་འིཚོ​ོང་རྒྱུའི​ི་གྲོ་འིབོར་ཆེ​ེན་བྱུང་བ་རེད།

& ཐེོན་སྐྱིེད་འིདེབས་འིཛུགས་ཐེ​ེངས་མང་བྱེད་པ་དང་དེང་དུས་ཀྱི​ི་འིདེབས་ལོས་དབར་ཁྱད་པར་གང་ཡོ​ོད་དམ།

& གཤེམ་གསལོ་རེའུ་མིག་ནང་དུ་གསར་བརྗེ​ེ་ལྗང་ཁུའི​ི་རྗེ​ེས་ཀྱི​ི་གྲོ་དང་སྲིན་མའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་ཊོན་ས་ཡོ་ ༡༠༠ རེ་མཚོ​ོན་དོན་ ཐེིག་རིས་ཐེོག་ནས་འིགྲེལོ་བཤེད་རྒྱག་དགོས།

& གསར་བརྗེ​ེ་ལྗང་ཁུ་ཡོིས་ལོ​ོ་ཏོག་གཉོིས་ཀར་གཅོིག་མཚུངས་ཀྱི​ི་གྲུབ་འིབྲེས་ཐེོན་ཐུབ་ཡོ​ོད་དམ། གྲོས་བསྡུར་བྱོས།

& དེང་དུས་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་ལོས་འིདེབས་ཐེབས་ལོག་བསྟེར་བྱེད་མཁན་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་དགོས་ངེས་ཀྱི​ི་མ་རྩའི​ི་འིགྲོ་གྲོན་ཇཱི་ཙམ་ཡོ​ོད་ དམ།

& དེང་དུས་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་ལོས་འིདེབས་ཐེབས་ལོག་བསྟེར་བྱེད་མཁན་ཚོ​ོར་སྔོ​ོན་དང་མི་འིདྲ་བའི​ི་དངུལོ་འིབོར་མང་བ་དགོས་པའི​ི་ རྒྱུ་མཚོན་གང་ཡོིན་ནམ། ལོ​ོ་ཡུན།

སྲིན་མའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད།

གྲོའི ི་ཐེོན་སྐྱིེད།

༡༩༨༠-༨༡

༡༡

༣༦

༡༨

༨༧

༡༩༦༥-༦༦ ༡༩༧༠-༧༡

༡༠

༡༢

༡༠

༢༤

༡༩༩༠-༩༡

༡༤

༢༠༡༢-༡༣

༡༨

༩༤

༢༣

༩༩

༢༠༠༠-༢༠༠༡ ༢༠༡༠-༡༡

༢༠༡༣-༡༤ ༢༠༡༤-༡༥ ༢༠༡༦-༡༧ ༢༠༡༧-༡༨

༡༡

༡༩

༡༧ ༢༥

༥༥ ༧༠

༩༦ ༨༧

༡༠༠

༢༠༡༨-༡༩

༢༣

༡༠༤

༢༠༢༡-༢༢

༢༨

༡༠༧

༢༠༡༩-༢༠ ༢༠༢༠-༢༡

༢༣ ༢༥

༡༠༨

༡༡༠

177

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

རེའུ་མིགོ་ ༢ གྲོ​ོ་དང་སྲོནོ་མའི​ི་ཐོནོ་སྐྱེད། (ཊོ​ོནོ་ས་ཡ།) བྱེད་སྒོ།

ཞི​ིང་ཁར་ལྟ་སྐོར་དུ་འིགྲོ་སྐབས་ཁྱེད་ཀྱི​ི་གཤེམ་གྱི​ི་གནད་དོན་ཁག་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་སྐད་ཆེ་དྲིས་ནས་ལོན་བྲེིས།

༡། ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་དེང་དུས་ཀྱི​ི་ཐེབས་ལོམ་མམ། ཡོང་ན་སྲིོལོ་རྒྱུན། ཡོང་ན་འིདྲེས་མ་གང་རུང་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མེད་ཤེ​ེས་ རྟོགས་གྱི​ིས།

༢། ཞི​ིང་ཆུའི​ི་འིབྱུང་ཁུངས་གང་ཡོིན་ནམ།

༣། ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་སའི​ི་ས་ཁྱོན་ཇཱི་ཙམ་ལོ་ཞི​ིང་ཆུ་འིདྲེན་དགོས་སམ། (ཉུང་ཉུང།

ཕྱིེད་ཀ ཆེ་ཚོང།)

༤། ཞི​ིང་པར་མཁོ་བའི​ི་ཅོ་དངོས་ཁག་གང་ནས་རག་གི་ཡོ​ོད་དམ། ༣། ས་ཞི​ིང་རྒྱུན་གནས།

ས་ཞི​ིང་ནི་རང་བྱུང་གི་ཐེོན་ཁུངས་ཤེ ིག་ཡོིན་པས། དེ་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་དུས་གཟབ་ནན་བྱེད་དགོས་ངེས་རེད། དེང་དུས་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་

ལོས་ལོག་ལོེན་གྱི​ིས་རང་བྱུང་མ་ཡོིན་པའི​ི་ཐེོན་ཁུངས་བེད་སྤྱིོད་ཚོད་ལོས་བརྒོལོ་བ་བྱས་པ་ཚོན་རིག་གི་སྙོན་ཐེོའི ི་ནང་དུ་གསལོ་

ཡོ​ོད། ས་ཁུལོ་མང་པོ་ཞི​ིག་ཏུ་གསར་བརྗེ​ེ་ལྗང་ཁུ་ཁ་ལོ་ཁྱེར་ནས། རྫོས་ལུད་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་རྒྱུ་མང་དྲགས་པར་བརྟེན་ཞི​ིང་ཁའི​ི་ ས་བཅུད་ཉོམས་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་བཞི​ིན་སྦུ་གུའི​ི་ཁྲོ​ོན་པ་ནས་ཞི​ིང་ཆུ་རྒྱུན་མ་ཆེད་པར་འིཐེ​ེན་པ་ཡོིས་ས་འིོག་གི་ཆུའི​ི་གསོག་ཚོད་

ཉུང་དུ་གཏོང་གི་རེད། ས་གཞི​ིའི​ི་ཆུ་དང་ས་ཞི​ིང་གི་བཅུད་ལྟ་བུའི​ི་ཐེོན་ཁུངས་རྣམས་ལོ​ོ་མང་པོའི ི་རིང་གསོག་འིཇཱོག་བྱེད་དགོས། དེ་ཚོ​ོ་གཏོར་བཤེིག་བཏང་བ་ཡོིན་ན་བསྐྱིར་གསོ་བྱེད་རྒྱུ་ཧི་ཅོང་ཁག་པོ་ཡོིན། མ་འིོངས་པར་ཞི​ིང་ལོས་ཡོར་རྒྱས་གཏོང་དུས་ང་ ཚོ​ོས་ངེས་པར་དུ་ཁོར་ཡུག་ལོ་གཅོེས་སྤྲོས་བྱེད་དགོས། བྱེད་སྒོ།

ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཤེས་སམ།

་་་་་་་་་ རྫོས་ལུད་ཆུ་ལོ་འིཐེིམས་ཏེ་རྩི་ཤེངི ་ལོ་འིཕྲལོ་དུ་དགོས་པའི​ི་འིཚོ​ོ་བཅུད་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། བཅུད་དེ་ཚོ​ོ་

སའི​ི་ནང་དུ་ཡུན་རིང་གནས་མི་ཐུབ། དེ་དག་ས་ལོས་ཕྱི​ིར་ཐེོན་ཏེ་ས་འིོག་གི་ཆུ་དང། གཙང་པོ། མཚོ​ོ་བཅོས་འིབག་བཙོག་བཟོ་ སྲི​ིད། རྫོས་ལུད་ཀྱི​ིས་ས་ནང་གི་ཕྲ་སྲི​ིན་དང་སྐྱིེ་དངོས་ཕྲ་མོ་གཞིན་རྣམས་ཀྱིང་གསོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས། རྫོས་ལུད་བེད་སྤྱིོད་བཏང་

ནས་དུས་ཡུན་གང་འིཚོམ་ཕྱི​ིན་རྗེ​ེས་ས་དེ་སྔོར་ལོས་ས་བཅུད་ཞིན་དུ་འིགྲོ་གི་རེད། (གསར་ཤེོག ལྡི་ལོི་གསར་པ།)

178

ས་ཁམས་རིག་པ།

་་་་་་་་་་་་ རྫོས་ལུད་བེད་སྤྱིོད་མང་ཤེ ོས་གཏོང་མཁན་པཱན་ཇཱབ་མངའི་སྡོེ་རེད། རྫོས་ལུད་རྒྱུན་མ་ཆེད་པར་བེད་སྤྱིོད་བཏང་

བས་ས་གཞི​ིའི​ི་བདེ་ཐེང་ཉོམས་རྒུད་དུ་འིགྲོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་ཅོིང། ད་ལྟ་པཱན་ཇཱབ་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ཐེོན་སྐྱིེད་སྔོར་ལྟར་ཡོ​ོང་ཐེབས་

སུ་རྫོས་ལུད་དང་རྒྱུ་ཆེ་གཞིན་མང་པོ་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེས་ཞི​ིང་ལོས་ཀྱི​ི་འིགྲོ་གྲོན་ཆེ​ེ་རུ་འིགྲོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པ་ མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

(གསར་ཤེོག ཅོན་དྷི་གྷར།)

གཤེམ་གསལོ་གསར་ཤེ ོག་གི་གནས་ཚུལོ་བཀློགས་རྗེ​ེས། ཁྱེད་རང་གིས་ཞི​ིང་ལོས་བློ​ོན་ཆེ​ེན་གྱི​ི་མཚོན་ཐེོག་ལོ་རྫོས་ལུད་

བེད་སྤྱིོད་བཏང་བའི​ི་གནོད་སྐྱིོན་སྐོར་ལོ་སྙོན་ཞུ་ཞི​ིག་འིབྲེི་དགོས།

༤། པཱ་ལམ་པུར་གྱི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ས་ཞི​ིང་བགོ​ོ་བཤའི་ཇི​ི་ལྟེར་བརྒྱབ་ཡོད་དམ།

ས་ཞི​ིང་གལོ་ཆེ​ེན་པོ་ཡོིན་པ་ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་གསལོ་རེད། འིོན་ཀྱིང་ཞི​ིང་པ་ཚོང་མར་ས་ཞི​ིང་འིདང་ངེས་མེད། པཱ་ལོམ་པུར་གྱི​ི་

ཁྱིམ་ཚོང་བཞི​ི་བརྒྱ་ལྔ་བཅུའི​ི་ནང་གི་གསུམ་ཆེ་གཅོིག་ཙམ་ལོ་ས་ཞི​ིང་མེད། ཡོང་ན། ཁྱིམ་ཚོང་ ༡༥༠ ཁྲོ​ོད་ནས་ཕལོ་ཆེ​ེ་བ་ རིགས་རུས་དམའི་བའི​ི་དྷ་ལོིཏ་ (Dalit) ཁྱིམ་ཚོང་ཡོིན་པས། ཁོ་ཚོ​ོར་ས་ཞི​ིང་མེད། ས་ཞི​ིང་རང་བདག་ཡོིན་པའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་ ༢༤༠

ལོ་ས་ཞི​ིང་ཆུང་ཆུང་སྟེ​ེ། ས་ཁྱོན་ཧིེག་ཊར་ ༢ ལོས་ཉུང་བ་ཡོ​ོད། ཁྱིམ་ཚོང་ལོ་མཚོ​ོན་ན། ས་ཞི​ིང་འིདི་ལྟ་བུའི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་ཀྱི​ིས་འིཚོ​ོ་ བ་འིཁྱོལོ་མི་ཐུབ།

དེ་ལོས་ལྡོག་སྟེ​ེ། ཞི​ིང་པ་ཆེ​ེ་བ་དང་འིབྲེིང་རིགས་ ༦༠ ཡོིས་ས་ཞི​ིང་ཧིེག་ཊར་གཉོིས་ལོས་མང་བ་བཏབ་སྟེ​ེ། པཱ་ལོམ་པུར་གྱི​ི་

པར་རིས། ༡༥་༥ པཱ་ལོམ་པུར་གྱི​ི་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོའི​ི་ས་ཞི​ིང་བགོ་བཤེའི་རྒྱག་སྟེངས་ཀྱི​ི་དཔེ་རིས།

179

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་ས་ཞི​ིང་རྒྱ་ཁྱོན་གྱི​ི་ཕྱིེད་ཀ་ལྷག་ཟིན་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་པ་ཆེ​ེན་པོ་འིགའི་ཤེས་ལོ་ས་ཞི​ིང་ཧིེག་ཊར་ ༡༠ ལྷག་ཡོ​ོད། ༥། ལས་མི།

ས་ཞི​ིང་ལོ་ལོས་མི་ཧུར་པོ་མང་པོ་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་པ་ཆུང་ཆུང་ཚོ​ོའི​ི་ཞི​ིང་ཁའི​ི་ནང་དུ་རང་གི་ནང་མིས་སོ་ནམ་བྱེད་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད། ཞི​ིང་པ་ཆེ​ེན་པོ་དང་འིབྲེིང་བ་ཚོ​ོས་ལོས་མི་གླིས་ནས་ཞི​ིང་ཁའི​ི་ནང་ལོས་ཀ་བྱེད་འིཇུག་གི་ཡོ​ོད།

ཞི​ིང་ལོས་ངལོ་རྩོལོ་བ་ཚོ​ོ་ནི་ས་ཞི​ིང་མེད་པའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་དང། ཡོང་ན་ས་ཞི​ིང་ཆུང་ཆུང་འིདེབས་ལོས་བྱེད་མཁན་གྱི​ི་ཁྱིམ་

ཚོང་ནས་རེད། ཞི​ིང་བདག་དང་མི་འིདྲ་བར་ཞི​ིང་ལོས་ངལོ་རྩོལོ་བ་ཚོ​ོར་ས་ཞི​ིང་གི་སྟེོན་ཐེོག་ལོ་ཐེོབ་ཐེང་མེད། ཁོ་ཚོ​ོར་ས་ཞི​ིང་གི་

བདག་པོས་གླི་ཆེ་སྤྲོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གླི་ཆེ་དངུལོ་དང་དངོས་ཟོག་གང་རུང་ཡོིན་ཆེོག་ལོ། སྐབས་འིགར་ལོས་མི་ཚོ​ོར་ཟ་མ་ཡོང་སྤྲོ​ོད་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གླི་ཆེ་ནི་ས་ཁུལོ་དང་སྟེོན་ཐེོག་མི་འིདྲ་བའི​ི་ཐེོག་ནས་སྣོ་ཚོ​ོགས་པ་ཡོ​ོད་ལོ། ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་སྒོ​ོ་ཡོང་མི་འིདྲ་སྟེ​ེ། དཔེར་ན། སོན་འིདེབས་པ་དང་སྟེོན་བསྡུ་བ་ལྟ་བུ་རེད། ད་དུང་ཞི​ིང་ལོས་ངལོ་རྩོལོ་བ་ཚོ​ོའི​ི་ལོས་ཡུན་ལོ་ཡོང་ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད། ལོས་

མིའི​ི་གླི་ཆེ་ལོ་མཚོ​ོན་ན། ཉོིན་གླི་དང། སྟེོན་བསྡུ་ལྟ་བུ་ལོས་ཡུན་གཅོིག་གི་གླི་ཆེ། ཡོང་ན་ལོ​ོ་ཧྲི​ིལོ་པོའི ི་གླི་ཆེ་སོགས་སྤྲོ​ོད་དགོས་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༦། མ་རྩི།

ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་གསལོ་ལྟར་དེང་སང་གི་ཞི​ིང་ལོས་ལོ་མ་རྩ་འིབོར་ཆེ​ེན་དགོས། དེར་བརྟེན། ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་སྔོ​ོན་ལོས་ལྷག་པའི​ི་

དངུལོ་མང་པོ་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༡། ཞི​ིང་པ་ཆུང་ཆུང་ཕལོ་མོ་ཆེ​ེས་མ་དངུལོ་གྲ་སྒྲི​ིག་དངུལོ་བུན་གཡོར་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་ཞི​ིང་པ་ཆེ​ེན་པོའིམ་གྲོང་

གསེབ་ཀྱི​ི་དངུལོ་བུན་གཏོང་མཁན་དང། ཐེོན་སྐྱིེད་སྣོ་ཚོ​ོགས་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་མཁན་གྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་སོགས་ལོ་དངུལོ་གཡོར་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

དངུལོ་གཡོར་བའི​ི་སྐྱིེད་ཀ་ཧི་ཅོང་མཐེོན་པོ་ཡོིན་པས་ཁོ་ཚོ​ོར་དངུལོ་བུན་འིཇཱལོ་རྒྱུར་དཀའི་ངལོ་ཆེ​ེན་པོ་འིཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༢། ཞི​ིང་པ་ཆུང་ཆུང་དང་བསྡུར་ན། ཞི​ིང་པ་འིབྲེིང་བ་དང་ཆེ​ེན་པོ་ཚོ​ོས་ཞི​ིང་ལོས་ནས་དགོས་དངུལོ་གསོག་འིཇཱོག་བྱས་ཏེ་

དངོས་པོའི ི་མ་རྩ་མཁོ་སྒྲུབ་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་དགོས་དངུལོ་ཇཱི་ལྟར་གསོག་འིཇཱོག་བྱེད་ཐུབ་མིན་གཤེམ་ནས་ཤེ​ེས་པར་ བྱའིོ། །

༧། ཐོནོ་སྐྱེད་ལྷགོ་མ་འིཚོ​ོང་བ།

ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ཆེ་རྐྱེ​ེན་གསུམ་པོ་བེད་སྤྱིད་ནས་རང་གི་ཞི​ིང་ས་ནས་གྲོ་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་པ་དང། བཙས་མ་བརྔས་ནས་ཐེོན་སྐྱིེད་

ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་གྲུབ་ན། གྲོའི ི་ཆེ་ཤེ ས་ཤེ ིག་ཁྱིམ་གྱི​ི་བཟའི་བཅོའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཉོར་ཚོགས་བྱས་ཏེ་ལྷག་མ་རྣམས་འིཚོ​ོང་གི་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་

པ་ཆུང་ཆུང་ལོ་མཚོ​ོན་ན་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་འིབོར་ཚོད་ཉུང་ཉུང་ཡོིན་པས། དེ་ཚོ​ོ་ཁྱིམ་གྱི​ི་བཟའི་བཅོའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་ཉོར་ཚོགས་བྱེད།

180

ཁྲོ​ོམ་རར་འིཚོ​ོང་མཁན་ནི་ཞི​ིང་པ་འིབྲེིང་བ་དང་ཆེ​ེ་བ་ཚོ​ོ་ཡོིན།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ང་ཚོ​ོས་པཱ་ལོམ་པུར་གྱི​ི་ཞི​ིང་ལོས་མ་ཡོིན་པའི​ི་ལོས་རིགས་ཁག་ཅོིག་ལོ་ལྟ་ཞི​ིབ་བྱ་རྒྱུ་ཡོིན། པཱ་ལོམ་པུར་གྱི​ི་ལོས་ཀ་བྱེད་

མཁན་མི་འིབོར་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ་ ༢༥ ཙམ་ཞི​ིང་ལོས་མ་ཡོིན་པའི​ི་ལོས་རིགས་ལོ་ཞུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། པཱ་ལམ་པུརི་གྱི​ི་ཞི​ིང་ལས་མ་ཡིན་པའི་ལས་རི​ིགས། ༡། དཀོར་ཆུའི​ི་ལས་རིགོས།

དཀར་ཆུའི​ི་ལོས་རིགས་ནི་པཱ་ལོམ་པུར་གྱི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་མང་པོའི ི་རྒྱུན་ལྡན་གྱི​ི་ལོས་ཀ་ཞི​ིག་རེད། མི་ཚོ​ོས་མ་ཧིེ་ལོ་རྩྭ་དང། ཆེར་

དུས་སུ་ཁྲོེ་དཀར་དང་ཁྲོེ་ནག་སོགས་སྤྲོད་ནས་གསོ་སྐྱིོང་བྱེད་པ་དང། འིོ་མ་ཉོེ་འིགྲམ་གྱི​ི་གྲོང་གསེབ་ཆེ​ེན་པོ་རཱཡོེ་གྷན་ཇཱི་ལོ་

འིཚོ​ོང་གི་ཡོ​ོད། ཤཱ་པུར་གྲོང་རྡོལོ་གྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་གཉོིས་ཀྱི​ིས་རཱཡོེ་གྷན་ཇཱིའི​ི་ཉོེ་འིགྲམ་དུ་འིོ་མ་གསོག་ཉོར་བྱེད་སའི​ི་ལྟེ་གནས་གཉོིས་ གསར་འིཛུགས་བྱས་ཡོ​ོད་ཅོིང། ཁོ་ཚོ​ོས་དེ་ནས་འིོ་མ་ཐེག་རིང་གི་གྲོང་རྡོལོ་དང་གྲོང་ཁྱེར་ཁག་ལོ་སྐྱིེལོ་འིདྲེན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

༢། གོཞི​ི་རྒྱ་ཆུང་བའི​ི་བཟེོ་གྲྭ་དེའི​ི་དཔེ་མཚོ​ོནོ།

པཱ་ལོམ་པུར་གྲོང་གསེབ་ནང་གི་གཞི​ི་རྒྱ་ཆུང་བའི​ི་བཟོ་གྲྭ་དེར་བཟོ་ལོས་བྱེད་མཁན་མི་གྲངས་ལྔ་བཅུ་ཙམ་ལོས་མེད། གྲོང་

ཁྱེར་དང་གྲོང་བརྡོལོ་གྱི​ི་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་བཟོ་གྲྭ་ཁག་གི་བཟོ་ལོས་དང་མི་འིདྲ་བར། པཱ་ལོམ་པུར་ཀྱི​ི་བཟོ་ལོས་ཐེབས་ལོམ་ཧི་ཅོང་ སྟེབས་བདེ་ཡོིན་པ་དང། ཞི​ིང་ཁའི​ི་ནང་དུ་ཁྱིམ་མི་ཚོ​ོས་ངལོ་རྩོལོ་བྱེད་པ་ལོས་ལོས་མི་གླི་རྒྱུ་ཧི་ཅོང་དཀོན་པོ་ཡོིན། ༣། ཚོ​ོང་པ།

པཱ་ལོམ་པུར་རུ་ཚོ​ོང་ལོས་བྱེད་མཁན་ཉུང་ཤེས་ལོས་མེད། པཱ་ལོམ་པུར་གྱི​ི་ཚོ​ོང་པ་ཚོ​ོས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་ཚོ​ོང་ཁང་ནས་དངོས་ཟོག་

སྣོ་ཚོ​ོགས་ཉོ​ོས་ཏེ་གྲོང་གསེབ་ཏུ་འིཚོ​ོང་གི་ཡོ​ོད། གྲོང་གསེབ་ནང་དུ་སྤྱི​ིར་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཚོ​ོང་ཁང་ཆུང་ཆུང་ཁ་ཤེ ས་ཡོ​ོད་པ་དེ་ཚོ​ོས་

འིབྲེས་དང། གྲོ། བྱེ་མ་ཀ་ར། ཇཱ། སྣུམ། ཁ་ཟས། ཁྲུས་རྫོས། སོ་སྨན། གླིོག་རྫོས། འིབྲེི་དེབ། སྨྱུ་གུ། ཞི་སྨྱུག རས་ཡུག་སོགས་

དངོས་ཟོག་སྣོ་མང་འིཚོ​ོང་གི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་སྤྱིོད་རླངས་འིཁོར་འིབབ་ཚུགས་ཉོེ་འིགྲམ་དུ་ཁང་པ་ཡོ​ོད་མཁན་ཁྱིམ་ཚོང་ཚོ​ོས་ས་ཆེའི​ི་ཟུར་ ཞི​ིག་བེད་སྤྱིད་དེ་ཚོ​ོང་ཁང་ཆུང་ཆུང་ཁ་ཤེ ས་བཙུགས་ཏེ། ཟས་རིགས་སྣོ་ཚོ​ོགས་འིཚོ​ོང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ༤། འིགྲོིམ་འིགྲུལ།

པཱ་ལོམ་པུར་ནས་རཱཡོེ་གྷན་ཇཱི་བར་གྱི​ི་ལོམ་ཁར་རླངས་འིཁོར་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཡོ​ོད། རིག་ཤཱ་དང། ཐེ​ེར་ཀ འིཇཱིབ། རྨོད་འིཁོར།

ཤེིང་རྟ་འིཁོར་ལོ​ོ་སོགས་ཀྱི​ི་ཁ་ལོ​ོ་བ་ཚོ​ོ་སྐྱིེལོ་འིདྲེན་ལོས་རིགས་གཉོེར་མཁན་ཡོིན་ཞི​ིང། ཁོ་ཚོ​ོས་མི་དང་དངོས་ཟོག་ས་ཆེ་གཅོིག་

181

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ནས་གཞིན་དུ་སྐྱིེལོ་འིདྲེན་བྱས་ཏེ་བརྡོལོ་གླི་ཡོང་ལོེན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། འིདས་པའི​ི་ལོ​ོ་འིགའི​ི་རིང་སྐྱིེལོ་འིདྲེན་ལོས་རིགས་གཉོེར་མཁན་གྱི​ི་ མི་འིབོར་འིཕེལོ་རྒྱས་བྱུང་ཡོ​ོད། མདོརི་ན།

ཞི​ིང་ལོས་ནི་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་སྒོ​ོ་གཙོ་བོ་དེ་རེད། འིདས་པའི​ི་ལོ​ོ་དེ་དག་རིང་ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་ཕྱིོགས་ལོ་འིགྱུར་བ་

ཆེ​ེན་པོ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། དེ་ལོ་བརྟེན་ནས་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོས་ས་ཞི​ིང་གཅོིག་གི་སྟེ​ེང་ནས་སྟེོན་ཐེོག་མང་པོ་ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་ཐུབ་པ་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ས་

ཞི​ིང་གཏན་འིཇཱགས་དང་ཉུང་ངུ་ལོས་མེད་པས། ཐེོན་སྐྱིེད་གོང་འིཕེལོ་གཏོང་བར་ས་ཞི​ིང་དང་རང་བྱུང་གི་ཐེོན་ཁུངས་གཞིན་

དག་ལོ་ཤུ གས་རྐྱེ​ེན་ཆེ​ེན་པོ་ཐེ​ེབས་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་ཐེབས་གསར་པ་འིདི་ལོ་ས་ཞི​ིང་ཉུང་ངུ་ཞི​ིག་ལོས་མི་དགོས་ནའིང་མ་རྩ་ མང་དག་ཅོིག་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་པ་འིབྲེིང་བ་དང་ཆེ​ེ་བ་ཚོ​ོས་ཐེོན་སྐྱིེད་ཁྲོ​ོད་ནས་གསོག་འིཇཱོག་བྱས་པའི​ི་དངུལོ་རྣམས་སྟེོན་

དུས་རྗེ​ེས་མའི​ི་མ་རྩར་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་གི་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། རྒྱ་གར་གྱི​ི་ཞི​ིང་པའི​ི་བརྒྱ་ཆེ་བརྒྱད་ཅུ་ཙམ་ཞི​ིང་པ་ཆུང་ཆུང་ཡོིན་པས།

ཁོ་ཚོ​ོར་མ་རྩ་རག་རྒྱུ་ཁག་པོ་རེད། ས་ཞི​ིང་གཞི​ི་རྒྱ་ཆུང་ཆུང་ཡོིན་པས་ཐེོན་སྐྱིེད་འིདང་ངེས་མེད་སྟེབས། ལོས་མི་འིགའི་ཞི​ིག་གྲོང་

གསེབ་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་ལོས་མ་ཡོིན་པའི​ི་སྡོེ་ཚོན་ནང་དུ་ཞུགས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ད་ལྟའི​ི་ཆེར་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་ལོས་མ་ཡོིན་པའི​ི་ལོས་རིགས་

གཞི​ི་ཁྱོན་ཧི་ཅོང་ཆེ​ེན་པོ་མ་རེད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་གྲོང་གསེབ་ཁུལོ་དུ་ལོས་ཀ་བྱེད་མཁན་གྱི​ི་མི་གྲངས་བརྒྱ་ཐེམ་པའི​ི་ནང་ནས་ཉོི་ཤུ ་

རྩ་བཞི​ི་མ་གཏོགས་ཞི​ིང་ལོས་མ་ཡོིན་པའི​ི་ལོས་རིགས་ལོ་ཞུགས་མེད། མ་འིོངས་པར་གྲོང་གསེབ་ཁུལོ་དུ་ཞི​ིང་ལོས་མ་ཡོིན་པའི​ི་

ཐེོན་སྐྱིེད་ཀྱི​ི་ལོས་རིགས་མང་པོ་ཞི​ིག་སྤེ​ེལོ་རྒྱུའི​ི་གོ་སྐབས་ཇཱེ་མང་དུ་འིགྲོ་སྲི​ིད་དོ།།

182

སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཀ) གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རིེ་བྲི​ིས།

༡། དེང་དུས་ཀྱི​ི་ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་ཐེབས་ལོ་བཟོ་ལོས་ཀྱི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་མང་ཙམ་དགོས་པར་ཁྱེད་རང་མོས་མཐུན་ཡོ​ོད་དམ། ༢། པཱ་ལོམ་པུར་རུ་གླིོག་དར་ཁྱབ་བྱུང་བ་ནས་ཞི​ིང་པ་ཚོ​ོར་ཕན་ཐེོགས་ཇཱི་ལྟར་བྱུང་ཡོ​ོད་དམ།

༣། ཞི​ིང་ཆུ་འིདྲེན་གཏོང་གི་བརྒྱུད་ལོམ་ཡོར་རྒྱས་གཏོང་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གང་ཡོིན་ནམ།

༤། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཞི​ིང་པ་ཞི​ིག་དང་འིཛུགས་སྐྲུན་ལོས་མི་ཞི​ིག་ལོ་རྒྱུན་དུ་ལོས་ཀ་རག་རྒྱུར་དཀའི་ཁག་ཇཱི་ཙམ་ཡོ​ོད་མེད་དང། ཁོ་ ཚོ​ོར་གླི་ཆེ་ག་ཚོ​ོད་ཡོ​ོད་མེད། དེ་ངོ་བོ་གང་གི་ཐེོག་ནས་ཐེོབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མེད། བུན་གཡོར་འིཇཱལོ་རྒྱུ་ཡོ​ོད་མེད་སོགས་དྲིས་ནས་

འིབྲེི་དེབ་ནང་དུ་རེའུ་མིག་ཅོིག་བཟོས་ཏེ་ལོན་བྲེིས།

༥། ས་ཆེ་གཅོིག་ཏུ་ཐེོན་སྐྱིེད་གོང་མཐེོར་གཏོང་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་མི་འིདྲ་བ་གང་དང་གང་ཡོ​ོད་པ་དཔེ་མཚོ​ོན་ཐེོག་ནས་འིགྲེལོ་ བཤེད་བྱོས།

༦། ཞི​ིང་པ་འིབྲེིང་བ་དང་ཆེ​ེ་བ་གཉོིས་ཀྱི​ིས་ཞི​ིང་ལོས་ཀྱི​ི་མ་རྩ་ཇཱི་ལྟར་འིཚོ​ོལོ་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་ཞི​ིང་པ་ཆུང་བ་དང་མི་ འིདྲ་བ་གང་ཡོ​ོད་དམ།

ཁ) བྱེད་སྒོ།

༡། གལོ་ཏེ་ཞི​ིང་པ་ཞི​ིག་ལོ་ས་ཞི​ིང་ཧིེག་ཊར་གཅོིག་ཡོ​ོད་ན། ཁོས་ཅོི་ཞི​ིག་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མེད་འིགྲེལོ་བཤེད་རྒྱོབ།

༢། ཁྱེད་རང་གི་ཉོེ་འིཁོར་དུ་གནས་སྡོ​ོད་བྱེད་མཁན་མི་རྒོན་པ་འིགའི་ཤེས་ལོ་འིདས་པའི​ི་ལོ​ོ་སུམ་ཅུའི​ི་རིང་ལོ་ཞི​ིང་ཆུ་འིདྲེན་གཏོང་ དང། ཐེོན་སྐྱིེད་བྱེད་ཐེབས་ལོ་འིགྱུར་བ་ཇཱི་ལྟར་བྱུང་བའི​ི་སྐོར་སྐད་ཆེ་དྲིས་ནས་སྙོན་ཐེོ་ཐུང་ཐུང་ཞི​ིག་བྲེིས།

༣། ཁྱེད་ཀྱི​ི་ཉོེ་འིཁོར་དུ་ཞི​ིང་ལོས་མ་ཡོིན་པའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་ལོས་རིགས་གང་དང་གང་འིདུག་གམ། ཞི​ིང་ལོས་མ་ཡོིན་པའི​ི་ཐེོན་སྐྱིེད་ ལོས་རིགས་མང་དུ་གཏོང་བར་གང་བྱེད་ཐུབ་བམ། གྲོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

183

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༡༦། དབུལ་ཕོངས༌ལ་གདོང་ལེན།

༄༅། །སློབ་ཚོན་འིདིའི​ི་ནང་དུ་རྒྱ་གར་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ཆེ​ེ་ཤེོས་དབུལོ་ཕོངས་སྐོར་བཀོད་ཡོ​ོད་པ་དང། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་

རིག་པར་དབུལོ་ཕོངས་ལོ་ལྟ་ཚུལོ་གང་ཡོ​ོད་པ་གླིེང་རྒྱུ་ཡོིན། རྒྱ་གར་དང་འིཛིམ་གླི​ིང་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་སུ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་འིཕེལོ་

ཕྱིོགས་དབུལོ་ཕོངས་དབྱེ་མཚོམས་ (Poverty Line) ལོ་གཞི​ིར་བཞིག་ནས་གཏན་འིབེབས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སློབ་ཚོན་འིདིའི​ི་ནང་ དུ་དབུལོ་ཕོངས་ཡོ​ོང་བའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་དང། གཞུང་གིས་མང་ཚོ​ོགས་དབུལོ་ཕོངས་ལོས་སྒྲིོལོ་ཆེ​ེད་ཐེབས་ལོམ་གང་དང་གང་ལོག་ བསྟེར་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྐོར་ཡོང་གླིེང་གི་ཡོིན། ངོ་སྤྲོ​ོད།

ང་ཚོ​ོས་ཉོིན་རེའི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་ཁྲོ​ོད་དུ་མི་དབུལོ་པོ་མང་པོ་མཐེོང་གི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོ་ནི་གྲོང་གསེབ་ནས་ཡོ​ོང་བའི​ི་གནས་ཆེགས་ས་

མེད་པའི​ི་མི་དང། ཡོང་ན། གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་མཐེར་ཆེགས་པའི​ི་དབུལོ་གྲོང་གི་མི། དེ་མིན་འིཛུགས་སྐྲུན་གྱི​ི་ལོས་ཀར་ཞུགས་ནས་ཉོིན་

རེར་གླི་ཆེ་ཕྲན་བུ་ལོེན་མཁན་གྱི​ི་ལོས་མི་དང། ཟ་ཁང་ནང་དུ་ལོས་ཀ་བྱེད་མཁན་ཕྲུ་གུ་སོགས་ཡོིན་ཆེོག ད་དུང་ཁོ་ཚོ​ོ་བུ་ཕྲུག་

ཡོ​ོད་པའི​ི་སྤྲོང་པོའིང་ཡོིན་སྲི​ིད། ང་ཚོ​ོས་སོ་སོའི ི་ཉོེ་འིཁོར་དུ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་མང་པོ་མཐེོང་རྒྱུ་ཡོ​ོད། དོན་དངོས་སུ་ རྒྱ་གར་གྱི​ི་མི་འིབོར་གྱི​ི་ལྔ་ཆེ་གཅོིག་དབུལོ་ཕོངས་ཡོིན་ཞི​ིང། རྒྱ་གར་གྱི​ི་མི་གྲངས་དུང་ཕྱུར་གཉོིས་དང་བྱེ་བ་བདུན་དབུལོ་ཕོངས་

ཀྱི​ི་གནས་སུ་ལྷུང་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་ནི་འིཛིམ་གླི​ིང་ནང་དབུལོ་པོ་མང་ཤེས ོ ་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ཡོིན་ཞི​ིང། དེས་རྒྱ་གར་ལོ་དབུལོ་ཕོངས་

ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ཚོབས་ཆེ​ེན་ཡོ​ོད་པ་སྟེོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད།

184

དབུལ་ཕོངས་ཀྱི​ི་དཔེ་མཚོ​ོན་གཉི​ིས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

གྲོ​ོང་ཁྱེར་གྱི​ི་གོནོས་སྟངས།

ལོ​ོ་ན་སུམ་ཅུ་སོ་གསུམ་ལོ་སོན་པའི​ི་རཱམ་ས་རཱན་ནི་ཇྷཱ​ཱར་ཁནྜ་མངའི་སྡོེའི་ི རན་ཆེི་གྲོང་ཁྱེར་ཉོེ་འིགྲམ་གྱི​ི་གྲོ་ཞི​ིབ་འིཐེག་ཁང་ཞི​ིག་

ཏུ་ཉོིན་གླིའི​ི་གླི་པ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་ལོ་ལོས་ཀ་ཡོ​ོད་དུས་ཟླ་རེར་ཡོ​ོང་འིབབ་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ ༡༥༠༠ ཙམ་ཡོ​ོད་ཀྱིང། དེས་ཁོའི ི་བཟའི་ཟླ་ དང་ལོ​ོ་བཅུ་གཉོིས་ནས་ཟླ་བ་དྲུག་བར་གྱི​ི་བྱིས་པ་བཞི​ི་བཅོས་ནང་མི་དྲུག་གསོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེད།

ཁོའི ི་ཕ་མ་གཉོིས་རམ་གྷར་གྱི​ི་ཉོེ་འིགྲམ་དུ་ཡོ​ོད་པས། ཁོས་ཁོ་གཉོིས་ལོ་དངུལོ་གཏོང་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོའི ི་ཨ་ཕ་ནི་ས་ཞི​ིང་

མེད་པའི​ི་ལོས་མི་ཞི​ིག་ཡོིན་པས། འིཚོ​ོ་རྟེན་རཱམ་ས་རཱན་དང་ཧི་ཛི་རི་བྷག་ལོ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཁོའི ི་སྤུན་མཆེ​ེད་ལོ་བརྟེན་ནས་བསྡོད་

ཡོ​ོད། རཱམ་ས་རཱན་གྱི​ིས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་མཐེའི་རུ་ཆེགས་པའི​ི་མི་འིབོར་ཆེ​ེ་བའི​ི་གྲོང་གསེབ་ཏུ་ཁང་མིག་གཅོིག་གླིས་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་

ནི་སོ་ཕག་དང་རྫོ་གཡོམ་ལོས་གྲུབ་པའི​ི་ཁང་པ་ཆུང་ཆུང་ཞི​ིག་རེད། ཁོའི ི་བཟའི་ཟླ་ཤཱན་ཏ་དེ་ཝི་ཡོིས་ཁྱིམ་ཚོང་ཁ་ཤེས་སུ་ལོས་ཀ་

བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པས་ཟླ་རེར་ཡོ​ོང་འིབབ་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ ༨༠༠ གསོག་གི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་ཉོིན་རེར་འིབྲེས་དང་དཱལོ་གྱི​ི་ཁ་ལོག་ཉུང་ངུ་ཐེ​ེངས་

གཉོིས་ལོས་མི་ཟ་ཡོང། བཟའི་མི་ཚོང་མར་འིདང་ངེས་ཤེིག་མེད། ཁོའི ི་བུ་རྒོན་པ་དེས་ཇཱ་ཁང་ཞི​ིག་ཏུ་ལོས་ཀ་བྱས་ཏེ་ཟླ་རེར་ ཡོ​ོང་འིབབ་སྒོ​ོར་སུམ་བརྒྱ་གསོག་གི་ཡོ​ོད་པ་དེས་ཁྱིམ་ཚོང་གི་གནས་སྟེངས་ལོ་ཕན་ཐེོགས་གང་ཙམ་ཡོ​ོང་གི་ཡོ​ོད། ཁོའི ི་བུ་མོ་

ལོ​ོ་བཅུ་ལོ​ོན་པ་དེས་རང་གི་གཅུང་མོ་གཉོིས་ལོ་ལྟ་སྐྱིོང་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་གཉོིས་ཀྱི​ི་བུ་ཕྲུག་གཅོིག་ཀྱིང་སློབ་གྲྭར་འིགྲོ་ཡོི་མེད། ཁོ་

ཚོ​ོར་གྱིོན་ཆེས་རྙི​ིང་པ་ཆེ་གཉོིས་ལོས་མེད། གྱིོན་ཆེས་དེ་ཚོ​ོ་གྱིོན་མ་འིོས་པ་ཆེགས་དུས་གཞི​ི་ནས་གསར་པ་ཉོ​ོ་ཡོི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོར་

ལྷམ་ནི་རྒྱས་སྤྲོ​ོས་ཀྱི​ི་ཅོ་དངོས་ཤེག ི ་རེད། ཁོ་གཉོིས་ཀྱི​ི་བུ་ཕྲུག་ཆུང་བ་ཚོ​ོར་ཟས་བཅུད་ལྡེང་ངེས་འིཐེོབ་ཀྱི​ི་མེད་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོར་ན་ ཚོ་བྱུང་དུས་སྨན་བཅོ​ོས་བྱེད་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེད། གྲོ​ོང་གོསེབ་ཀྱི​ི་གོནོས་སྟངས།

ལཱ་ཁ་སིང་ནི་ཨུཏྟར་པྲདེཤེ་མངའི་སྡོེའི​ི་མཱི​ིརཊ་ཞིེས་པའི​ི་གྲོང་གསེབ་ཅོིག་ཏུ་སྡོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོའི ི་ནང་མིར་ས་ཞི​ིང་མེད་སྟེབས།

ཁོས་ཞི​ིང་པ་ཆེ​ེན་པོ་ཚོ​ོའི​ི་ལོས་ཀ་ཙག་ཙིག་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ལོས་ཀ་ཉོམས་དམའི་བས་ཡོ​ོང་འིབབ་ཧི་ཅོང་ཉུང། སྐབས་རེར་ཁོ་

ཚོ​ོས་ལོས་ཀ་ཧུར་ཐེག་བྱས་པའི​ི་དོད་དུ་ཉོིན་རེར་གླི་ཆེ་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ལྔ་བཅུ་རེ་རག་གི་ཡོ​ོད་ཀྱིང། རྒྱུན་དུ་ཉོིན་གཅོིག་རིང་ཞི​ིང་ཁའི​ི་ ནང་དུ་ལོས་ཀ་བྱས་པའི​ི་གླི་ཆེར་གྲོ་དང་དཱལོ་ཉུང་ཉུང་ཞི​ིག་གམ། ཡོང་ན་སྔོ​ོ་ཚོལོ་སོགས་ལོས་རག་གི་མེད། མི་བརྒྱད་ལོས་གྲུབ་ པའི​ི་ཁོའི ི་ནང་མི་ཚོ​ོས་ཉོིན་རེར་ཟས་ཐུན་གཉོིས་ལོས་ཟ་གི་མེད་པས་འིཚོ​ོ་བ་འིཁྱོལོ་ཁག་པོ་ཡོ​ོད། ལཱ་ཁ་སིང་གྲོང་གསེབ་མཐེའི​ི་

སྤྱི​ིལོ་བུ་ཞི​ིག་ནང་སྡོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། བུད་མེད་ཚོ​ོས་ཉོིན་ལྟར་རྩྭ་འིབྲེ​ེག་པ་དང། ཞི​ིང་ཁའི​ི་ནང་ནས་མེ་ཤེ ིང་འིཐུ་བཞི​ིན་སྡོ​ོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཁོའི ི་ཨ་ཕར་གླིོ་ནད་ཕོག་སྟེ​ེ། སྨན་བཅོ​ོས་ཀྱི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་མ་བྱུང་བར་ལོ​ོ་གཉོིས་སྔོ​ོན་ནས་གྲོངས་ཟིན། ད་ལྟ་ཁོའི ི་ཨ་མ་ལོགས་

ལོ་ཡོང་ནད་དེ་ཕོག་ཡོ​ོད་པས་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་གནས་སྟེངས་ཉོིན་རེ་བཞི​ིན་ཇཱེ་ཞིན་དུ་འིགྲོ་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། གྲོང་གསེབ་ནང་ལོ་གཞི​ི་

185

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

རིམ་སློབ་གྲྭ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ལཱ་ཁ་སིང་སློབ་གྲྭ་དེར་འིགྲོ་མྱོ​ོང་མེད། ཁོ་པ་ལོ​ོ་བཅུ་ནས་ཡོ​ོང་འིབབ་གསོག་པར་འིགྲོ་དགོས་བྱུང། ཁོའི ི་ནང་མི་ཚོ​ོར་ལོ​ོ་ཤེས་ནང་ལོ་གྱིོན་ཆེས་གསར་པ་སྣོེ་རེ་ལོས་རག་གི་མེད་ལོ། ཐེ་ན་འིཁྲུད་རྫོས་དང་སྣུམ་ཡོང་ཁྱིམ་ཚོང་འིདིར་

རྒྱས་སྤྲོ​ོས་ཀྱི​ི་དངོས་པོ་རེད།

གནས་སྟེངས་འིདི་གཉོིས་ཀྱི​ིས་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་རྣམ་པ་མང་པོ་ཞི​ིག་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དཔེར་ན། དབུལོ་ཕོངས་ནི་ལྟོགས་སྐོམ་

མྱོ​ོང་དགོས་པ་དང། སྡོ​ོད་གནས་མེད་པ། ཕ་མས་རང་གི་བུ་ཕྲུག་སློབ་གྲྭར་གཏོང་མི་ཐུབ་པ་དང། ཡོང་ན། ནད་པ་ལོ་སྨན་བཅོ​ོས་

མཐུན་རྐྱེ​ེན་མེད་པའི​ི་གནས་སྟེངས་ཤེ ིག་ལོ་གོ་དགོས། དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་དོན་ནི་འིཐུང་ཆུ་གཙང་མ་དང་གཙང་སྦྲེའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་

མེད་པ་དང། མ་མཐེར་ཡོང་རྒྱུན་ལྡན་གྱི​ི་ལོས་ཀ་མེད་པ། སེམས་ཁོང་དུ་འི་ཆེད་འུ་ཐུག་གི་ཚོ​ོར་བ་ཞི​ིག་བཟུང་ནས་འིཚོ​ོ་བ་སྐྱིེལོ་

དགོས་པ་བཅོས་ལོ་གོ་དགོས། དབུལོ་པོ་ཚོ​ོ་བཟོ་གྲྭ་དང། གཞུང་གི་ལོས་ཁུངས། སྨན་ཁང། མེ་འིཁོར་འིབབ་ཚུགས་སོགས་སུ་

ལྟ་སྐྱིོང་མི་ལོེགས་པའི​ི་གནས་སྟེངས་ཤེ ིག་གི་ནང་དུ་ལྷུང་ཡོ​ོད། དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སུ་ལྷུང་འིདོད་སུ་ལོའིང་མེད་པ་གསལོ་ པོ་རེད།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་དཀའི་ངལོ་དང་གདོང་ལོེན་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་ཤེ ིག་ནི། མི་འིབོར་ས་ཡོ་མང་པོ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་ལོས་སྒྲིོལོ་རྒྱུ་དེ་རེད།

བདག་ཉོིད་ཆེ​ེན་པོ་གཱིནྡྷཱི​ི་མཆེོག་གིས། རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་མི་མང་ཚོ​ོ་སྡུག་བསྔོལོ་ལོས་ཐེར་ན། ད་གཟོད་རྒྱ་གར་དེ་རང་ དབང་ཅོན་གྱི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ངོ་མ་ཞི​ིག་ཆེགས་རྒྱུ་རེད་ཅོེས་ནན་གྱི​ིས་གསུངས་ཡོ​ོད། བྱེད་སྒོ།

གོང་གསལོ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་ལོ་དཔྱད་པ་བྱས་ཏེ་གཤེམ་གསལོ་དབུལོ་ཕོངས་དང་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་གནད་དོན་

ཁག་ལོ་གྲོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

༡། ས་ཞི​ིང་མེད་པ། ༢། ལོས་མེད། ༣། ཁྱིམ་ཚོང་ཆེ​ེ་ཆུང། ༤། ཡོིག་རྨོངས་པ། ༥། འིཕྲོད་བསྟེ​ེན་ཞིན་པའིམ་ཟས་བཅུད་

ཀྱི​ི་མ་འིདང་བ། ༦། བྱིས་པའི​ི་ངལོ་རྩོལོ། ༧། འི་ཆེད་འུ་ཐུག

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རི​ིག་པས་དབུལ་ཕོངས་ལ་ལྟ་སྟེངས།

དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་ལོ་ལྟ་སྟེངས་མི་འིདྲ་བ་མང་པོ་ཡོ​ོད་པས། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་པས་དེའི་ི ཐེོག་ལོ་རྟགས་མཚོན་

(Indicators) སྣོ་ཚོ​ོགས་ཤེ ིག་སྤྱིད་དེ་ལྟ་ཞི​ིབ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། རྒྱུན་དུ་རྟགས་མཚོན་དེ་ཚོ​ོ་ཡོ​ོང་འིབབ་དང་འིཛིད་སྤྱིོད་དང་འིབྲེ​ེལོ་བ་

ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང་དེང་སང་དབུལོ་ཕོངས་ངོས་འིཛི​ིན་གྱི​ི་རྟགས་མཚོན་ཚོད་གཞི​ི་གཞིན་དག་ཡོ​ོད་པ་དཔེར་ན། ཡོིག་རྨོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ གཞི​ི་དང། ཟས་བཅུད་མ་འིདང་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་འིགོག་སྲུང་གི་ནུས་པ་མེད་པ། འིཕྲོད་བསྟེ​ེན་གྱི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་མེད་པ།

ལོས་ཀའི​ི་གོ་སྐབས་མེད་པ། འིཐུང་ཆུ་དང་གཙང་སྦྲེའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་མེད་པ་སོགས་ཀྱི​ི་ཐེོག་ནས་ལྟ་ཞི​ིབ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་

186

ས་ཁམས་རིག་པ།

ནས་ཟུར་འིདོན་ (Social Exclusion) དང། བཟེ་རེ་ཅོན་ (Vulnerability) གྱི​ི་གནས་སྟེངས་གཞི​ི་ལོ་བཞིག་པའི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ ཚོད་གཞི​ི་འིཇཱལོ་སྟེངས་དེ་དེང་སང་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཏུ་འིགྱུར་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགོས་ནོས་ཟུར་འིདོནོ།

ལྟ་ཚུལོ་འིདི་གཞི​ིར་བཞིག་ན། དབུལོ་པོ་ཚོ​ོ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཁོར་ཡུག་ཁོ་ནའི​ི་ནང་དུ་འིཚོ​ོ་དགོས་པ་དང། འིཚོ​ོ་བའི​ི་གནས་

སྟེངས་ལོེགས་པའི​ི་མི་དང་མཉོམ་དུ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་འིདྲ་མཉོམ་དུ་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱིོད་མི་ཆེོག་པར་བཤེད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནས་ཟུར་

འིདོན་ནི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་རྒྱུ་ཞི​ིག་ཡོིན་པར་མ་ཟད། དེ་ནི་དོན་སྙོིང་མེད་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་ཞི​ིག་ཀྱིང་ཡོིན། རྒྱ་ཆེ​ེ་ས་ནས་བཤེད་ན། དེ་ནི་མི་ སྒོེར་རམ་ཤེ ོག་ཁག་ཅོིག་ལོ་གཞིན་གྱི​ིས་ལོ​ོངས་སུ་སྤྱིོད་པའི​ི་མཐུན་རྐྱེ​ེན་དང། ཁེ་ཕན། གོ་སྐབས་སོགས་ལོས་ཟུར་དུ་འིདོན་པའི​ི་

བརྒྱུད་རིམ་ཞི​ིག་རེད། དཔེ་མཚོ​ོན་གསལོ་ཤེ ོས་ཤེ ིག་ནི། རྒྱ་གར་གྱི​ི་རིགས་རུས་དབྱེ་འིབྱེད་ཀྱི​ི་ལོམ་ལུགས་དེ་རེད། ལོམ་ལུགས་ དེས་རིགས་རུས་ཁག་ཅོིག་ལོ་གོ་སྐབས་འིདྲ་མཉོམ་མ་སྤྲོད་པར་ཟུར་འིདོན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ནས་ཟུར་འིདོན་

བྱས་པ་ལོ་བརྟེན་ནས་ཡོ​ོང་འིབབ་ཧི་ཅོང་དམའི་པོ་ཆེགས་པ་ཙམ་མིན་པར། དེ་ལོས་ཀྱིང་གནོད་སྐྱིོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་མཇུག་འིབྲེས་

ཡོ​ོང་གི་ཡོ​ོད།

བཟེ​ེ་རེ་ཅནོ།

བཟེ་རེ་ཅོན་ནི་འིབྱུང་འིགྱུར་གྱི​ི་ལོ​ོ་ཟླའི​ི་ནང་དུ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་འིགའི་ཞི​ིག་ (དཔེར་ན། རིགས་དམན་པའི​ི་སྡོེ་ཚོན་དང།

ཡུགས་མོ། དབང་པོ་སྐྱིོན་ཅོན་སོགས་གང་ཟག་བྱེ་བྲེག་ཁག་ཅོིག) དབུལོ་ཕོངས་སུ་ལྷུང་ཉོེན་ཆེ​ེ་བའི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ལོ་ཟེར། བཟེ་ རེ་ཅོན་ནི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་མི་འིདྲ་བའི​ི་ནང་དུ་རྒྱུ་དངོས་དང། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། འིཕྲོད་བསྟེ​ེན། ལོས་ཀའི​ི་གོ་སྐབས་བཅོས་ཀྱི​ི་ཐེོག་ནས་འིཚོ​ོ་

གནས་ཀྱི​ི་ཐེབས་ལོམ་གཞིན་འིཚོ​ོལོ་བའི​ི་གདམ་ཀ་ཡོ​ོད་མེད་ཀྱི​ིས་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱེད་ཀྱི​ི་རེད། ད་དུང་སྡོེ་ཚོན་དེ་ཚོ​ོ་ལོ་རང་བྱུང་གི་

གནོད་འིཚོེ་དང། ས་འིགུལོ། མཚོ​ོ་རླབས། འིཇཱིགས་སྐུལོ་རིང་ལུགས་སོགས་ཀྱི​ི་འིཇཱིགས་པ་འིཕྲད་ཉོེན་ཆེ​ེ་བ་གཞི​ི་རྩར་བཞིག་

ནས། ད་དུང་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་ནུས་པ་ལོ་བརྟེན་ནས་ཉོེན་ཁ་དེ་ཚོ​ོར་གདོང་ལོེན་བྱེད་རྒྱུ་དེ་རེད། དོན་དངོས་ ཐེོག་བཟེ་རེ་ཅོན་གྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ནི་ཆུ་དང། ས་ཡོ​ོམ། ལོས་ཀའི​ི་གོ་སྐབས་མེད་པ་ལྟ་བུ་རྐྱེ​ེན་ངན་བྱུང་བའི​ི་སྐབས་སུ་མི་གཞིན་ ལོས་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ངན་པ་ཐེ​ེབས་སླ་བའི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ལོ་གོ་དགོས།

དབུལ་ཕེོངས་དབྱེ་མཚོམས།

དབུལོ་ཕོངས་སྐོར་གྱི​ི་གླིེང་སློང་གཙོ་བོ་ནི་དབུལོ་ཕོངས་དབྱེ་མཚོམས་ཀྱི​ི་ལྟ་བ་དེ་རེད། དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་འིཇཱལོ་བྱེད་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་ཐེབས་ལོམ་ཞི​ིག་ནི། ཡོ​ོང་འིབབ་ (Income) དང་འིཛིད་སྤྱིོད་ (Consumption) ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ལོ་གཞི​ི་བཅོ​ོལོ་ཡོ​ོད།

གལོ་སྲི​ིད་མི་ཞི​ིག་གི་ཡོ​ོང་འིབབ་དང་འིཛིད་སྤྱིོད་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དགོས་མཁོ་ལོས་དམའི་བ་ཡོིན་ན། མི་དེ་དབུལོ་

ཕོངས་སུ་བརྩི་ཡོི་ཡོ​ོད། གཞི​ི་རྩའི​ི་དགོས་མཁོ་སྐོང་བར་ངེས་པར་དུ་ཚོང་དགོས་པའི​ི་ཆེ་རྐྱེ​ེན་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་དང་དུས་སྐབས་མི་འིདྲ་

187

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

བར་གཞི​ིགས་ནས་དབྱེ་བ་ཕྱིེས་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་ཡུལོ་དུས་ཀྱི​ི་ཁྱད་པར་ལོ་བརྟེན་ནས་མི་འིདྲ། རྒྱལོ་

ཁབ་རེ་རེས་རང་གི་ད་ལྟའི​ི་ཡོར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་དང། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཉུང་མཐེའི​ི་དགོས་ངེས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ལོ་འིཚོམས་པར་འིདོད་

པའི​ི་བསམ་ཚོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐེིག་ (Imaginary Lines) ཅོིག་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་གི་ཡོ​ོད། དཔེར་ན། ཨ་རིའི​ི་ནང་དུ་རླངས་འིཁོར་མེད་པའི​ི་མི་

ཞི​ིག་དབུལོ་ཕོངས་སུ་བརྩི་བ་དང། རྒྱ་གར་དུ་རླངས་འིཁོར་ཡོ​ོད་ན་རྒྱས་སྤྲོ​ོས་ཆེ​ེ་བར་བརྩི་བ་ལྟ་བུའིོ།།

རྒྱ་གར་ནང་གི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་གཏན་འིབེབས་བྱེད་སྐབས་མི་རེའི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་དགོས་མཁོར་བལྟས་ཏེ་ཟས་རིགས་

དང། གྱིོན་ཆེས། ལྷམ་ཆེས། བུད་ཤེ ིང། གླིོག་འིོད། སློབ་གསོ། སྨན་བཅོ​ོས་བཅོས་ཀྱི​ི་དགོས་མཁོ་རྣམས་མ་མཐེའི་ཡོང་ཚོད་གཞི​ི་ ངེས་ཅོན་ཞི​ིག་ལོ་གཏན་འིབེབས་བྱེད་དགོས། དངོས་ཟོག་དེ་ཚོ​ོ་རིན་གོང་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་དུ་བསྒྱུར་བ་ལོས་བྱུང་བ་ཞི​ིག་ཡོིན། དབུལོ་

ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་འིཇཱལོ་སྐབས་ཟས་བཅོད་ཀྱི​ི་དགོས་མཁོ་ཁེ་ལོ​ོ་རི་ (Calorie) དགོས་མཁོར་གཞི​ིར་བཞིག་ནས་གཏན་འིབེབས་

བྱས་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་ནང་འིོས་འིཚོམས་སུ་བརྩི་བའི​ི་མི་རེའི​ི་ཉོིན་རེའི​ི་ཁེ་ལོ​ོ་རིའི​ི་གྲངས་ཚོད་ནི། གྲོང་གསེབ་ཏུ་མི་རེར་ཉོིན་རེར་ཁེ་ ལོ​ོ་རི་ ༢༤༠༠ དགོས་པ་དང། གྲོང་ཁྱེར་དུ་མི་རེར་ཉོིན་རེར་ཁེ་ལོ​ོ་རི་ ༢༡༠༠ དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གྲོང་གསེབ་ཏུ་སྡོ​ོད་མཁན་ཚོ​ོས་

ཤུགས་ལོས་མང་བ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་སྟེབས། གྲོང་ཁྱེར་ལོས་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་མི་ཚོ​ོས་ཁེ་ལོ​ོ་རི་མང་བ་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་གི་ཡོ​ོད་པར་ངོས་

འིཛི​ིན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། མི་རེར་འིབྲུ་རིགས་སོགས་ཀྱི​ི་ཐེོག་ནས་ཁེ་ལོ​ོ་རི་མཁོ་སྒྲུབ་བྱེད་པར་དངུལོ་གྱི​ི་འིགྲོ་གྲོན་འིཕར་ཆེག་ལོ་བརྟེན་ ནས་དུས་ནས་དུས་སུ་བསྐྱིར་ཞི​ིབ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

རྩིས་རྒྱག་སྟེངས་འིདི་གཞི​ིར་བཞིག་ན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༡ དང་ ༢༠༡༢ ལོ་དབུལོ་ཕོངས་དབྱེ་མཚོམས་ནི་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་མི་རེར་

ཟླ་རེར་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ ༨༡༦ དང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་མི་རེར་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ ༡༠༠༠ དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་མི་ལོ་ཟས་བཅུད་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་

པའི​ི་ཚོད་གཞི​ི་དམའི་ཡོང། གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་མི་ལོ་ཟས་བཅུད་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་པའི​ི་ཚོད་གཞི​ི་མཐེོན་པོར་གནས་དོན་ནི། གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་

ལྟེ་གནས་སུ་མཁོ་བའི​ི་ཐེོན་རྫོས་མང་པོའི ི་རིན་གོང་མཐེོན་པོ་ཡོིན་པས་རེད། དེ་ལྟར་ན་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༡ དང་ ༢༠༡༢ ལོ་གྲོང་གསེབ་

ཁུལོ་དུ་མི་རེར་ཡོ​ོང་འིབབ་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ ༤༠༨༠ ལོས་མེད་པའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་གི་མི་རྣམས་དབུལོ་པོའི ི་གནས་སུ་ལྷུང་ཡོ​ོད་ལོ། གྲོང་ཁྱེར་ ཁུལོ་དུ་དེ་དང་གཅོིག་མཚུངས་ཡོིན་པའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་གཅོིག་ལོ་མཚོ​ོན་ན། མ་མཐེར་ཡོང་ཟླ་རེར་ཡོ​ོང་འིབབ་ཧི​ིན་སྒོ​ོར་ ༥༠༠༠

དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དབུལོ་ཕོངས་དབྱེ་མཚོམས་དེ་ནམ་རྒྱུན་ལོ​ོ་ལྔ་རེའི​ི་མཚོམས་སུ་དཔེ་མཚོ​ོན་བསྡུ་ལོེན་གྱི​ི་ཞི​ིབ་འིཇུག་བརྒྱུད་

ནས་ཚོ​ོད་དཔག་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཞི​ིབ་འིཇུག་དེ་ཚོ​ོ་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་དཔེ་མཚོ​ོན་བསྡུ་ལོེན་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་ (National Sample Survey Organization) ཀྱི​ིས་ལོག་བསྟེར་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ལྟར་ཡོིན་ཡོང། ཡོར་རྒྱས་འིགྲོ་བཞི​ིན་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཕན་ཚུན་གཤེིབ་བསྡུར་

བྱེད་པར། འིཛིམ་གླི​ིང་དངུལོ་ཁང་ལྟ་བུའི​ི་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་མང་པོས་དབུལོ་ཕོངས་དབྱེ་མཚོམས་ལོ་གཅོིག་གྱུར་གྱི​ི་ཚོད་

གཞི​ི་ཞི​ིག་བཀོལོ་སྤྱིོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ནི་མི་རེར་ཉོིན་རེར་ཨ་སྒོ​ོར་ $ ༡་༩༠ དགོས་པའི​ི་གནས་སྟེངས་དེ་རེད།

188

ས་ཁམས་རིག་པ།

གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

& རྒྱལོ་ཁབ་མི་འིདྲ་བས་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་མི་འིདྲ་བ་བེད་སྤྱིོད་བྱེད་དོན་གང་ཡོིན་ནམ།

& ཁྱེད་རང་གནས་ཡུལོ་དུ་དབུལོ་ཕོངས་དབྱེ་མཚོམས་ཀྱི​ི་མ་མཐེའི​ི་དགོས་ངེས་ཚོད་གཞི​ི་ཁག་གང་ཡོིན་ནམ། དབུལ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི།

གཤེམ་གྱི​ི་རེའུ་མིག་ ༡ པོའི ི་ནང་གསལོ་ལྟར། རྒྱ་གར་ནང་དུ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༣ - ༡༩༩༤ ལོ་བརྒྱ་

ཆེ་ ༤༥ ཙམ་ཡོིན་པ་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ - ༢༠༠༥ ལོ​ོར་བརྒྱ་ཆེ་ ༣༧ ཙམ་ལོ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། དབུལོ་ཕོངས་དབྱེ་མཚོམས་

འིོག་གི་མི་འིབོར་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ་དེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༡ དང་ ༢༠༡༢ ལོ་བརྒྱ་ཆེ་ ༢༢ ཙམ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། གལོ་ཏེ་འིཕེལོ་ཕྱིོགས་འིདི་མུ་

མཐུད་དེ་གནས་ན། འིབྱུང་འིགྱུར་གྱི​ི་ལོ​ོ་ཤེ ས་ནང་དུ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་འིོག་ཏུ་འིཚོ​ོ་བའི​ི་མི་འིབོར་དེ་ཉུང་མཐེར་ཡོང་བརྒྱ་ ཆེ་ ༢༠ ཙམ་དམའི་རུ་འིགྲོ་སྲི​ིད།

རེའུ་མིགོ ༡ དབུལ་ཕེོངས་ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ།

༡༩༩༣-༩༤

༢༠༠༤-༢༠༠༥ ༢༠༠༩-༡༠ ༢༠༡༡-༡༢

དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད།(བརྒྱ་ཆེ།) གྲོང་སྡོེ།

༥༠

༤༢

༤༣ ༢༦

གྲོང་ཁྱེར།

བསྡོ​ོམས།

ཉོམ་ཐེག་གི་གྲངས།(ས་ཡོ།)

གྲོང་སྡོེ།

གྲོང་ཁྱེར།

༣༢༦

༨༡

༣༢

༤༥

༣༢༩

༡༤

༢༢

༢༡༧

༢༦

༡༤

༣༧

༢༢

༢༡༧

ཁྱོན་བསྡོ​ོམས།

༧༥

༤༠༤

༥༣

༢༧༠

༥༣

༤༠༧ ༢༧༠

དབུལོ་ཕོངས་དབྱེ་མཚོམས་འིོག་གི་མི་འིབོར་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ་དེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༣ ནས་ ༡༩༩༣ བར་ལོ​ོ་བཅུ་ཕྲག་གཉོིས་རིང་ཉུང་དུ་

ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་ཀྱིང། དབུལོ་པོའི ི་གྲངས་འིབོར་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ - ༢༠༠༥ ལོ་ས་ཡོ་ ༤༠༧ ཡོིན་པ་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༡ - ༢༠༡༢ ལོ་ས་ ཡོ་ ༢༧༠ ལོ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། དེ་ཡོང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༤ - ༢༠༠༥ ནས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༡ - ༢༠༡༢ ལོ་ལོ​ོ་རེར་ཆེ་སྙོ​ོམས་བརྒྱ་ཆེའི​ི་ གྲངས་ཚོད་བརྒྱ་ཆེ་ ༢་༢ ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། བྱེད་སྒོ།

གོ​ོང་གོསལ་རེའུ་མིགོ་ལ་བལྟེས་ནོས་ལནོ་འིདེབས་དགོ​ོས།

༡། དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༣ ནས་ ༢༠༠༤ བར་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་ཀྱིང། དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གྲངས་འིབོར་

ས་ཡོ་ ༤༠༧ ཙམ་དུ་གནས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ཅོི་ཡོིན་ནམ།

༢། གྲོང་གསེབ་དང་གྲོང་ཁྱེར་གཉོིས་ཀྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཉུང་དུ་འིགྲོ་བའི​ི་འིཕེལོ་ཕྱིོགས་གཅོིག་མཚུངས་ཡོིན་ནམ།

189

མི་གྲངས་བརྒྱའི​ི་ནང་ནས་དབུལོ་པོའི ི་གྲངས་འིབོར།

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༡ དང་ ༡༢ ལོ་རྒྱ་གར་ནང་གི་དབུལོ་ཕོངས། (བཟེ་རེའི​ི་སྡོེ་ཚོན།)

ཟུར་བསལོ་ཚོ​ོ་སྡོེ།

ཟུར་བསལོ་རིགས་སྡོེ།

དཔེ་རིས། ༡༦་༡ སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡོེ་ཁག་དང་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་སྡོེ་ཁག

བཟིེ་རིེ་ཅིན་གྱི​ི་སྡོེ་ཚོན།

དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཆེ་ སྙོ​ོམས་གྲངས་ཚོད།

གཏན་འིཇཱགས་མིན་ པའི​ི་ལོས་མི། (གྲོང་ཁྱེར།)

གཏན་འིཇཱགས་མིན་ པའི​ི་ལོས་མི། (གྲོང་གསེབ།)

རྒྱ་གར་ནང་ལོ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་དང་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་ནང་ལོ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་སྟེངས་

གཅོིག་མཚུངས་མིན། དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སུ་ལྷུང་སླ་བའི​ི་བཟེ་རེའི​ི་སྡོེ་ཚོན་ནི་ཟུར་བསལོ་རིགས་སྡོེ་དང་ཟུར་བསལོ་ཚོ​ོ་སྡོེ་ གཉོིས་རེད།

དེ་བཞི​ིན་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་ནང་ནས་ཀྱིང་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་ལོས་མིའི་ི ཁྱིམ་ཚོང་དང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་གཏན་འིཇཱགས་མིན་པའི​ི་

ལོས་མིའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་གཉོིས་ནི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་སུ་ལྷུང་སླ་བའི​ི་བཟེ་རེའི​ི་སྡོེ་ཚོན་དུ་གྱུར་ཡོ​ོད། དཔེ་རིས་ ༡༦་༡

ནང་སྡོེ་ཚོན་འིདི་ཚོ​ོ་ཚོང་མའི​ི་ནང་གི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ་བསྟེན་ཡོ​ོད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་ཚོང་མའི​ི་ཆེ་སྙོ​ོམས་དབུལོ་ཕོངས་ ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་འིོག་ཏུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་མི་གྲངས་ ༢༢ ཡོིན། འིོན་ཀྱིང། ཟུར་བསལོ་ཚོ​ོ་སྡོེའི​ི་ནང་ཚུད་པའི​ི་མི་གྲངས་ ༡༠༠ ལོས་མི་གྲངས་

༤༣ གྱི​ིས་འིཚོ​ོ་བའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དགོས་མཁོ་སྒྲུབ་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེད། དེ་བཞི​ིན་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་གཏན་འིཇཱགས་མ་ཡོིན་པའི​ི་ལོས་མི་བརྒྱ་ཆེ་

༣༤ དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་འིོག་ཏུ་ཡོ​ོད། གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་གཏན་འིཇཱགས་མ་ཡོིན་པའི​ི་ལོས་མི་བརྒྱ་ཆེ་ ༣༤ ཙམ་དང། ཟུར་ བསལོ་རིགས་སྡོེ་རུ་གཏོགས་པའི​ི་མི་གྲངས་བརྒྱ་ཆེ་ ༢༩ དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སུ་ལྷུང་ཡོ​ོད།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གནས་བབ་སྐྱིོ་བའི​ི་ཟུར་བསལོ་རིགས་སྡོེ་དང་ཟུར་བསལོ་ཚོ​ོ་སྡོེའི​ི་ནང་དུ་ས་ཞི​ིང་མེད་པའི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་ལོ་དཀའི་

ངལོ་ལྡབ་གཉོིས་ཀྱི​ིས་མང་བ་འིཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཉོེ་བའི​ི་ཞི​ིབ་འིཇུག་ཁ་ཤེ ས་ཀྱི​ིས་ཟུར་བསལོ་ཚོ​ོ་སྡོེའི​ི་ཁྱིམ་བདག་མ་གཏོགས། སྡོེ་ ཚོན་གཞིན་གསུམ་སྟེ​ེ། ཟུར་བསལོ་རིགས་སྡོེ་དང། གྲོང་གསེབ་དང་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་གཏན་འིཇཱགས་མིན་པའི​ི་ལོས་མི་བཅོས་ཀྱི​ི་

དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་ལོ​ོ་རབས་དགུ་བཅུ་པའི​ི་ནང་ལོ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་པ་བསྟེན་ཡོ​ོད།

190

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་འིདི་དག་ལོས་གཞིན་ད་དུང་ཁྱིམ་ཚོང་གཅོིག་གི་ནང་དུ་ཡོང་ཡོ​ོང་འིབབ་འིདྲ་མཉོམ་མེད་པའི​ི་གནས་

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྟེངས་ཡོ​ོད་དེ། དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་ནང་མི་ཚོང་མར་དཀའི་ངལོ་ཡོ​ོད་ནའིང། བུད་མེད་དང། རྒོན་འིཁོགས་ལོ་ཁྱིམ་ཚོང་

གི་ཐེོབ་ཐེང་འིདྲ་མཉོམ་མེད་པའི​ི་དཀའི་ངལོ་ཡོ​ོད། ཤི་ཝེརཱ་མན་གྱི​ི་སྒྲུང།

ཤེི་ཝརཱ་མན་ (Sivaraman) ནི་ཏ་མིལོ་ནཱ་ཌཱུ་མངའི་སྡོེའི་ི གྲོང་ཁྱེར་ཀ་རུའི​ི་ཉོེ་འིགྲམ་གྱི​ི་གྲོང་གསེབ་ཆུང་ཆུང་ཞི​ིག་ཏུ་གནས་སྡོ​ོད་

བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཅོིང། ཀ་རུ་ཐེགས་ཆེས་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་པར་སྐད་གྲགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་གྲོང་གསེབ་ཅོིག་རེད། གྲོང་གསེབ་དེར་ཁྱིམ་ཚོང་ བརྒྱ་ཐེམ་པ་ཡོ​ོད། ཤེི་ཝརཱ་མན་ལྷམ་བཟོ་བའི​ི་རིགས་རྒྱུད་ (Aryunthathiyar) ཀྱི​ི་མི་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་དང། ཉོིན་རེར་གླི་ཆེ་སྒོ​ོར་

༡༦༠ ལོེན་བཞི​ིན་ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། ལོས་ཀ་དེ་ལོ​ོ་གཅོིག་ལོ་ཟླ་བ་ལྔ་དྲུག་རིང་ལོས་མེད་པས་ཁོས་སྐབས་རེར་

གྲོང་རྡོལོ་ནང་དུ་ལོས་ཀ་ཙག་ཙིག་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོའི ི་བཟའི་ཟླ་ཤེ ་ཤེི་ཀ་ལཱ་ (Sasikala) ཡོིས་ཀྱིང་ཁོ་དང་མཉོམ་དུ་ལོས་ཀ་བྱེད་ ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། སྐབས་རེར་མོ་ལོ་ལོས་ཀ་རག་རྒྱུ་ཧི་ཅོང་ཁག་པོ་ཡོ​ོད། མོ་ལོ་ལོས་ཀ་རག་ནས་ཤེི་ཝརཱ་མན་དང་གཅོིག་

མཚུངས་ལོས་ཀ་བྱས་ཀྱིང། ཉོིན་རེར་གླི་ཆེ་སྒོ​ོར་ ༡༠༠ ལོས་འིཐེོབ་ཀྱི​ི་མེད།

ཁྱིམ་ཚོང་དེར་ནང་མི་བརྒྱད་ཡོ​ོད། ཤེི་ཝརཱ་མན་གྱི​ི་ཨ་མ་ལོ​ོ་ ༦༥ ལོ་སོན་པ་དེ་ནད་པ་ཡོིན་ཡོང། མོས་ཉོིན་རེའི​ི་ལོས་ཀར་

རོགས་པ་བྱེད་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་ལོ་ད་དུང་གཉོེན་སྒྲི​ིག་བྱ་རྒྱུ་ཡོིན་པའི​ི་གཅུང་མོ་ལོ​ོ་ ༢༥ ཅོན་ཞི​ིག་དང། ལོ​ོ་གཅོིག་ནས་བཅུ་

དྲུག་བར་གྱི​ི་ཕྲུ་གུ་བཞི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ནང་ནས་གསུམ་བུ་མོ་ཡོིན་པ་དང་ཆུང་ཤེ ོས་དེ་བུ་རེད། བུ་མོ་གཅོིག་ཀྱིང་སློབ་གྲྭར་འིགྲོ་གི་

མེད། བུ་མོ་ཚོ​ོར་དཔེ་དེབ་དང་ཅོ་དངོས་ཉོ​ོ་རྒྱུ་ནི་ཁོས་སྒྲུབ་མི་ཐུབ་པའི​ི་རྒྱས་སྤྲོ​ོས་ཤེག ི ་རེད། ད་དུང་ཁོ་ཚོ​ོ་རྗེ​ེས་ལོ་གཉོེན་སྒྲི​ིག་བྱེད་

དགོས་པས། ཁོའི ི་སེམས་ནང་ལོ་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་སློབ་སྦྱོ​ོང་གི་ཆེ​ེད་དུ་འིགྲོ་སོང་གཏོང་འིདོད་མེད། ཁོའི ི་ཨ་མ་མི་ཚོེ་སྐྱིེལོ་རྒྱུར་དགའི་སྣོང་ མེད་པར་འིཆེི་རྒྱུར་སྒུག་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། ཁོའི ི་གཅོེན་མོ་དང་བུ་མོ་རྒོན་པ་གཉོིས་ཀྱི​ིས་ཁྱིམ་ལོས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོའི ི་གཅུང་མོ་དང་

བཟའི་ཟླ་གཉོིས་འིཆེམ་པོ་མེད་ཀྱིང་ཁོ་ལོ་དངུལོ་མེད་པས་གཅུང་མོར་མག་པ་ཡོག་པོ་ཞི​ིག་འིཚོ​ོལོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེད། ནང་མི་ཚོ​ོར་ཉོིན་ རེར་ཟས་ཐུན་གཉོིས་ལོས་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེད། ཤེི་ཝརཱ་མན་གྱི​ིས་སྐབས་རེར་འིོ་མ་ཐེ​ེངས་གཅོིག་ཉོ​ོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། དེ་ ཁོའི ི་བུ་ཁོ་ནའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་རེད།

གྲོ​ོས་བསྡུར་གྱི​ིས།

ཉོེ་འིཁོར་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཁྱིམ་ཚོང་ལོ་བལྟས་ཏེ་གཤེམ་གྱི​ི་གནད་དོན་རྣམས་ཤེ​ེས་ཐེབས་བྱོས། ༡། ཁོ་ཚོ​ོ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་གང་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་སམ། ༢། ཁྱིམ་ཚོང་དེ་ཚོ​ོའི​ི་ནང་དུ་ཡོ​ོང་འིབབ་གསོག་མཁན་སུ་འིདུག་གམ། ༣། རྒོན་རྒོ​ོན་ཚོ​ོའི​ི་གནས་སྟེངས་གང་འིདྲ་འིདུག་གམ། ༤། ཕྲུ་གུ་ཚོང་མ་སློབ་གྲྭར་སྐྱིོད་ཀྱི​ི་འིདུག་གམ།

191

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

དཔེ་རིས། ༡༦་༢ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༡ - ༢༠༡༢ ཀྱི​ི་མངའི་སྡོེ་ཁག་གི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི།

བི་ ཨོ་ཌོི་ ཨ་ མདྱ་ ཨུཏྟར་ ཀརནཱ་ ནུབ་ མཧཱ་ གུཇཱ་ རཱཇཱ ཏྲི​ི་པུ་ ཏ་མིལོ་ ཧི་རི་ དིལོ ཨཱནདྷྲ། པན་ ཧི​ི་མཱི་ ཀེ་ར་ རྒྱལོ་ ཧཱར། ཤེ སམ། པྲདེཤེ པྲདེཤེ ཊཀ བངྒཱལོ། རཱཥཊྲ རཱཏ། སྠན། རཱ ནཱཌུ། ཡཱ་ཎཱ། ལཱི། པྲདེཤེ ཇཱ​ཱབ། ཅོལོ། ལོ། ཡོ​ོངས།

མངའ་སྡོེའི་དབརི་གྱི​ི་དབུལ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི།

རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ལོ་དཀའི་ངལོ་གཞིན་ཞི​ིག་ཡོ​ོད་དེ། མངའི་སྡོེ་ཚོང་མར་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གྲངས་འིབོར་གཅོིག་མཚུངས་

མེད། སྤྱི​ིར་མངའི་སྡོེ་རིམ་པའི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གྲངས་འིབོར་ལོ​ོ་རབས་བདུན་ཅུ་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ལོས་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་

ཡོ​ོད་ཀྱིང། དབུལོ་ཕོངས་ཉུང་དུ་གཏོང་བའི​ི་གྲུབ་འིབྲེས་ཀྱི​ི་ཆེ་ནས་ཁྱད་པར་ཡོ​ོད། ཚོ​ོད་དཔག་ཁག་ལྟར་ན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༡ -

༢༠༡༢ ལོ་རྒྱ་གར་རྒྱལོ་ཡོ​ོངས་གྱི​ི་མི་མགོའི ི་བསྡུར་ཚོད་ (Head Count Ratio) བརྒྱ་ཆེ་ ༢༡་༩ ནི་རྒྱ་གར་མངའི་སྡོེ་མདྱ་པྲདེཤེ་ དང། ཨ་སམ། ཨུཏྟར་པྲདེཤེ བི་ཧཱར། ཨོ་ཌོི་ཤཱ་བཅོས་ལོས་དམའི་བ་ཡོ​ོད།

དཔེ་རིས། ༡༦་༢ ནང་གསལོ་ལྟར། བི་ཧཱར་དང་ཨོ་ཌོི་ཤཱ་མངའི་སྡོེ་གཉོིས་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཆེ་ཚོད་ནམ་རྒྱུན་བཞི​ིན་བརྒྱ་ཆེ་

༣༣་༧ དང་ ༣༢་༦ ཡོིན་པའི​ི་དབུལོ་ཕོངས་མང་ཤེ ོས་གྲས་ཡོིན། ཨོ་ཌོི་ཤཱ་དང། མདྱ་པྲདེཤེ བི་ཧཱར། ཨུཏྟར་པྲདེཤེ་བཅོས་ཀྱི​ི་

ནང་དུ་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཙམ་མ་ཟད། གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གྲངས་འིབོར་ཡོང་མཐེོན་པོ་ཡོིན། དེ་མཚུངས་ཀེ་ ར་ལོ་དང། མཧཱ་རཱཥཊྲ། ཨཱནདྷྲ་པྲ་དེ་ཤེ ི། ཏ་མིལོ་ནཱཌཱུ། གུཇཱ་རཱཏ། ནུབ་བངྒཱལོ་བཅོས་ཀྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་མངོན་

གསལོ་དོད་པོས་ཡོག་ཏུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། པན་ཇཱ​ཱབ་དང་ཧི་རི་ཡཱ་ཎཱ་མངའི་སྡོེ་གཉོིས་ཞི​ིང་ལོས་གོང་འིཕེལོ་འིགྲོ་ཚོད་མཐེོ་བར་བརྟེན་

དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་ཡོག་ཏུ་གཏོང་བར་སྔོར་དང་མི་འིདྲ་བའི​ི་ལོམ་ལྷོང་བྱུང་ཡོ​ོད། ཀེ་ར་ལོ་ཡོིས་ཐེོན་ཁུངས་ཁག་

ལོ་མིའི​ི་ནུས་ཤུ གས་གོང་མཐེོར་གཏོང་རྒྱུར་དོ་སྣོང་ཤུ གས་ཆེ​ེ་བྱས་ཡོ​ོད་པ་དང། ནུབ་བངྒཱལོ་ཡོི་ས་ཞི​ིང་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་བྱས་པར་

བརྟེན་དབུལོ་ཕོངས་ཉུང་དུ་གཏོང་བར་ཕན་ཐེོགས་བྱུང་ཡོ​ོད། ཨཱནདྷྲ་པྲདེཤེ་དང་ཏ་མིལོ་ནཱ་ཌཱུ་མངའི་སྡོེ་གཉོིས་ཀྱི​ིས་མི་མང་ལོ་འིབྲུ་ རིགས་བགོ་བཤེའི་བརྒྱབ་པའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ཡོར་རྒྱས་བྱུང་བ་ཡོིན་སྲི​ིད།

192

ས་ཁམས་རིག་པ།

བྱེད་སྒོ།

གོང་གི་དཔེ་རིས་ ༡༦་༢ ལོ་བལྟས་ནས་དྲི་བར་ལོན་ཐེོབ།

༡། དབུལོ་པོའི ི་གྲངས་ཚོད་མཐེོ་ཤེ ོས་ཡོིན་པའི​ི་མངའི་སྡོེ་གསུམ་ངོས་འིཛི​ིན་གྱི​ིས།

༢། དབུལོ་པོའི ི་གྲངས་ཚོད་དམའི་ཤེོས་ཡོིན་པའི​ི་མངའི་སྡོེ་གསུམ་ངོས་འིཛི​ིན་གྱི​ིས།

རྒྱལ་སྤྱི​ིའི་དབུལ་ཕོངས་གནས་སྟེངས།

རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་དངུལོ་ཁང་ (World Bank) གི་འིགྲེལོ་བརྗེོད་ལྟར་ན། རྒྱལོ་ཁབ་ཁག་གི་ཉོིན་རེའི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་ཨ་སྒོ​ོར་ ༢་༡༥ ལོས་

ཉུང་བའི​ི་མི་འིབོར་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༠ ལོ​ོར་ ༡༦་༢༧ ཡོིན་པ་དེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༩ ལོ​ོར་ ༩་༠༥ ལོ་ཆེག་ཡོ​ོད། འིཛིམ་གླི​ིང་

ཁྱོན་ཡོ​ོངས་སུ་དབུལོ་ཕོངས་ཉུང་དུ་སོང་ཡོ​ོད་ཀྱིང་ས་ཁུལོ་སོ་སོར་ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད། དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་རྒྱས་མྱུར་པོ་དང།

མིའི་ི ནུས་སྟེོབས་ཡོར་རྒྱས་གཏོང་ཆེ​ེད་མ་དངུལོ་འིབོར་ཆེ​ེན་བཏང་བའི​ི་འིབྲེས་བུར་རྒྱ་ནག་དང་ལྷོ་ཤེར་ཨེ་ཤེ་ི ཡོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཁག་ གི་ནང་དུ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་མངོན་གསལོ་དོད་པོས་ཡོག་ཏུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད།

ལྷོ་ཨེ་ཤེ་ི ཡོའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་རྒྱ་གར་དང། པཱ་ཀིསྟཱན། ཤྲི​ི་ལོང་ཀཱ། བལོ་ཡུལོ། བཱིངྒེ་ལོ་དེཤེ འིབྲུག ཨཕ་ག་ནིསྟཱན། མཱིལོ་དིབ་བཅོས་

ཀྱི​ི་ནང་དུ་ཡོང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧ ལོ​ོར་བརྒྱ་ཆེ་ ༡༢་༨ ཡོིན་པ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༡ ལོ​ོར་བརྒྱ་ཆེ་ ༡༠་༩ ལོ་ཉུང་དུ་སོང་ཡོ​ོད། དབུལོ་པོའི ི་

བརྒྱ་ཆེ་ཉུང་དུ་སོང་བ་དང་ཆེབས་ཅོིག་དབུལོ་པོའི ི་གྲངས་འིབོར་ཡོང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧ ལོ​ོར་ས་ཡོ་ ༢༣༣ ཡོིན་པ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༡

ལོ​ོར་ས་ཡོ་ ༢༠༧ ལོ་ཆེག་ཡོ​ོད་པ་མངོན་གསལོ་དོད་པོས་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་པ་ཞི​ིག་རེད། དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་གི་མཚོན་ཉོིད་མི་ འིདྲ་བའི​ི་དབང་གིས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་སྤྱི​ིའི​ི་ཚོ​ོད་དཔག་ལོས་མཐེོ་བ་ཡོ​ོད་པ་མངོན།

ཨཕ་རི་ཀའི​ི་ས་ཧི་རའི​ི་ལྷོ་ཁུལོ་ (Sub-Saharan Africa) དུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧ ལོ​ོར་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་བརྒྱ་ཆེ་ ༣༦་༦

ཡོིན་པ་ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༩ ལོ​ོར་བརྒྱ་ཆེ་ ༣༥་༤ བར་དངོས་ཡོ​ོད་ཐེོག་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད། ལོ་ཊིན་ཨ་མི་རི་ཁ་དང་ཁེ་རི་བྷིན་ཁུལོ་ དུ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧ ལོ​ོར་བརྒྱ་ཆེ་ ༤་༤ ཡོིན་པ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༢༡ ལོ​ོར་བརྒྱ་ཆེ་ ༤་༦ ལོ་འིཕར་ཡོ​ོད། དེ་ནི་ རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་དབུལོ་ཕོངས་དབྱེ་མཚོམས་ཀྱི​ིས་བཤེད་པའི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ཉོིན་རེའི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་ཨ་སྒོ​ོར་ ༢་༡༥ ལོ་གཞི​ིར་ ལྷོ་ཨེ་ཤེ ི་ཡོ།

བརྒྱ་ཆེ།

བཟུང་ནས་བཤེད་ཡོ​ོད། མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་རྒྱུན་གནས་ཐུབ་པའི​ི་གོང་འིཕེལོ་གྱི​ི་དམིགལོ་ཊི ས་ཡུལོ་གསར་པའི​ི ་ནང་དུ་ཕྱི​ི ན་ཨ་མི་རི་ཁ་དང་ཁེ ་རི་བྷིན། ་ ལོ​ོ་ ༢༠༣༠ ལོ​ོའི ི་མཚོམས་སུ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་རིགས་ཐེམས་ཅོད་མེད་པ་བཟོ་རྒྱུའི​ི་གྲོས་འིཆེར་བཏོཨཕ་རི ན་ཡོ​ོ་དཀའི​ི ། ་ལྷོ་ས་ཧཱ་ར།

རེའུ་མིག ༢ རྒྱལོ་ཁབ་ཁ་ཤེ ས་ཀྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཆེ་ཚོད་གྲངས།

དབུལ་ཕོངས་ཀྱི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན། ལོ​ོ།

ཤེར་ཨེ་ཤེ ི་ཡོ་དང་ཞི​ི་བདེ་རྒྱ་མཚོ​ོ། རྒྱ་ནག

དཔེ་རིས། ༡༦་༣ ཉོིན་རེའི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་ཨ་སྒོ​ོར་ ༡་༩༠ ལོ་གནས་པའི​ི་མི་འིབོར་གྱི​ི་ཆེ་བགོས།

193

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཨང།

རྒྱལོ་ཁབ།

ཉོིན་རེའི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་ཨ་སྒོ​ོར ༢་༡༥ ལོས་ཉུང་བའི​ི་མི་འིབོར་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ།

བཱིངྒེ་ལོ་དེཤེ

༩་༦ (༢༠༢༢)

༡

ནའིེ་ཇཱི་རི་ཡཱ།

༣

རྒྱ་གར།

༡༡་༩ (༢༠༢༡)

ཨིན་ཌོ​ོ་ནེ་ཤེ ི་ཡཱ།

༢་༥ (༢༠༢༢)

༢

༤ ༥

༦

༧

པཱ་ཀིསྟཱན།

བ་རཱ་ཛི​ིལོ།

ཤྲི​ི་ལོང་ཀཱ།

༣༠་༩ (༢༠༡༨) ༤་༩ (༢༠༡༨) ༥་༨ (༢༠༢༡) ༡་༠ (༢༠༡༩)

རྒྱ་གར་ནང་དུ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ཁྱབ་གདལོ་འིགྲོ་བར་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་མང་པོ་ཡོ​ོད། ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཅོིག་ནི་ཨིན་ཇཱི་མི་

སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་འིོག་ཏུ་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་འིཕེལོ་རྒྱས་ཚོད་གཞི​ི་དམའི་པོ་ཡོིན་པ་དེ་རེད། མི་སེར་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་སྲི​ིད་ གཞུང་གིས་རྒྱ་གར་སྲིོལོ་རྒྱུན་ལོག་ཤེ​ེས་གཏོར་བཤེིག་བཏང་བ་དང། འིཐེག་ཆེས་བཟོ་ལོས་ལྟ་བུའི​ི་བཟོ་ལོས་ཡོར་རྒྱས་གཏོང་ རྒྱུར་བཀག་འིགོག་བྱས་པ་རེད། རྒྱ་གར་གྱི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་དུས་རབས་ཉོི་ཤུ འི​ི་ལོ​ོ་རབས་བརྒྱད་ཅུའི​ི་བར་

རྒྱུན་མཐུད་དེ་དམའི་པོར་གནས་ཡོ​ོད། དེའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་ལོས་ཀའི​ི་གོ་སྐབས་ཉུང་དུ་སོང་བ་དང། ཡོ​ོང་འིབབ་དམའི་པོ་དང་མི་

194

ས་ཁམས་རིག་པ།

འིབོར་འིཕར་ཚོད་མཐེོན་པོར་སོན་པ་དང། དེ་གཉོིས་ཟུང་འིབྲེ​ེལོ་གྱི​ིས་མི་རེའི​ི་ལོ​ོ་རེའི​ི་ཆེ་སྙོ​ོམས་ཡོ​ོང་འིབབ་ (Percapita Income)

ཧི་ཅོང་དམའི་རུ་སོང་བ་རེད། དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་རྒྱས་གོང་སྤེ​ེལོ་དང་མི་འིབོར་ཚོ​ོད་འིཛི​ིན་གཉོིས་ཀའི​ི་ཐེད་ནས་ལོམ་ལྷོང་མ་ བྱུང་བས་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་དེ་མུར་རྒྱུན་མཐུད་དེ་གནས་པ་རེད།

ཞི​ིང་ཆུ་འིདྲེན་གཏོང་དང་གསར་བརྗེ​ེ་ལྗང་ཁུ་ཁྱབ་གདལོ་སོང་བ་དང་བསྟུན་ནས་ཞི​ིང་ལོས་ཁོངས་སུ་ལོས་ཀའི​ི་གོ་སྐབས་མང་

པོ་བྱུང་བ་རེད། འིོན་ཀྱིང། དེའི​ི་ཁྱབ་ཚོད་རྒྱ་གར་གྱི​ི་ས་ཁུལོ་འིགའི་ཤེས་ལོ་མ་གཏོགས་བྱུང་མེད། གཞུང་སྒོེར་གཉོིས་ཀའི​ི་བཟོ་ ལོས་ཀྱི​ིས་ལོས་ཀའི​ི་གོ་སྐབས་འིགའི་ཤེས་སྤྲོད་ཡོ​ོད་ཀྱིང། དེ་ཚོ​ོས་ལོས་ཀ་འིཚོ​ོལོ་མཁན་ཚོང་མར་ལོས་ཀ་སྤྲོ​ོད་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེད། གྲོང་ཁྱེར་དུ་ལོས་ཀ་ཡོག་པོ་མ་རག་སྟེབས་མི་མང་པོ་ཞི​ིག་གིས་ཤེིང་རྟ་འིཁོར་ལོ​ོ་འིདྲུད་པ་དང། ཚོ​ོང་ཙག་ཙིག་རྒྱག་པ། ཨར་

ལོས་བྱེད་པ། ཁྱིམ་གཡོ​ོག་རྒྱུག་པ་སོགས་ལོས་ཀ་སྣོ་ཚོ​ོགས་བྱེད་འིགོ་བཙུགས། ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་ཧི་ཅོང་ཉུང་ཉུང་ཡོིན་པས།

ཁོ་ཚོ​ོ་ཁང་པ་ཡོག་པོའི ི་ནང་སྡོ​ོད་མ་ཐུབ་པར་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་མཐེའི་རུ་ཆེགས་པའི​ི་དབུལོ་གྲོང་དུ་སྡོ​ོད་འིགོ་ཚུགས། དབུལོ་ཕོངས་ ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་སྣོང་ཚུལོ་ཞི​ིག་ཡོིན་ཡོང་དེ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་ཁུལོ་དུའིང་མངོན་གསལོ་དོད་པོར་གྱུར་ཡོ​ོད།

དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་མཐེོ་བའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གཞིན་ཞི​ིག་ནི་ཡོ​ོང་འིབབ་འིདྲ་མཉོམ་མེད་པའི​ི་གནས་སྟེངས་དེ་རེད། དེའི​ི་རྒྱུ་

མཚོན་གཙོ་བོ་ཞི​ིག་ནི། ས་ཞི​ིང་དང་ཐེོན་ཁུངས་གཞིན་རྣམས་ཆེ་སྙོ​ོམས་པོར་བགོ་འིགྲེམས་བྱེད་ཐུབ་མེད་པ་དེ་རེད། སྲི​ིད་བྱུས་ མང་པོ་ཞི​ིག་ལོག་བསྟེར་བྱས་ཡོ​ོད་ཀྱིང་གནད་དོན་འིདི་དོན་སྙོིང་ལྡན་པའི​ི་སྒོ​ོ་ནས་སེལོ་ཐུབ་མེད་པ་དང། གྲོང་གསེབ་ཁུལོ་དུ་རྒྱུ་

ནོར་བསྐྱིར་བགོ་བྱེད་པར་དམིགས་པའི​ི་ས་ཞི​ིང་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་ལྟ་བུའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་ལོས་གཞི​ི་ཁག་མངའི་སྡོེའི་ི གཞུང་ཕལོ་མོ་ཆེ​ེས་

ལོག་བསྟེར་ཚོགས་ཚུད་བྱེད་ཐུབ་མེད། ས་ཞི​ིང་གི་ཐེོན་ཁུངས་མེད་པ་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཙོ་བོ་ཞི​ིག་ཡོིན་ཡོང་

སྲི​ིད་བྱུས་ལོག་བསྟེར་ཚོགས་ཚུད་བྱུང་ཡོ​ོད་ན། གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་དབུལོ་པོ་ས་ཡོ་མང་པོའི ི་འིཚོ​ོ་བར་ལོེགས་བཅོ​ོས་གཏོང་ཐུབ་

ཡོ​ོད་ངེས་རེད།

དེ་མིན་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ལོ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང། རིག་གཞུང། དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཞིན་མང་པོ་ཞི​ིག་ལོའིང་འིབྲེ​ེལོ་

ཡོ​ོད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གོམས་སྲིོལོ་དང་ཆེོས་ལུགས་ཀྱི​ི་བྱེད་སྒོ​ོ་ཁག་གི་ཆེ​ེད་དུ་རྒྱ་གར་མི་མང་གིས་སྒོ​ོར་མོ་མང་པོའི ི་འིགྲོ་སོང་

གཏོང་གི་ཡོ​ོད། ཞི​ིང་པ་ཆུང་ཆུང་ཚོ​ོར་ས་བོན་དང། ལུད། གནོད་འིབུ་གསོད་བྱེད་སོགས་ཞི​ིང་ལོས་དངོས་པོའི ི་མ་རྩ་ཉོ​ོ་བར་དངུལོ་

དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དབུལོ་ཕོངས་ཚོ​ོར་གསོག་དངུལོ་མེད་པས་ཁོ་ཚོ​ོས་དངུལོ་བུན་ལོེན་དགོས་ཆེགས་པ་དང། ཡོ​ོང་འིབབ་ཉུང་བས་ དངུལོ་བུན་འིཇཱལོ་མ་ཐུབ་སྟེབས་ཁོ་ཚོ​ོ་བུ་ལོ​ོན་འིོག་ཏུ་ཚུད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། ཚོད་ལོས་བརྒོལོ་བའི​ི་བུ་ལོ​ོན་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་

རྒྱུ་དང་འིབྲེས་བུ་གཉོིས་ཀ་རེད།

195

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

དབུལ་ཕོངས་ལས་ཐརི་བའི་ཐབས་ལམ།

དབུལོ་ཕོངས་རྩ་མེད་བཟོ་རྒྱུ་རྒྱ་གར་ཡོར་རྒྱས་གཏོང་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་གཙོ་བོ་ཞི​ིག་རེད། ད་ལྟའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་དབུལོ་

ཕོངས་ལོ་ཕྱིོགས་ཡོ​ོངས་ནས་ཁ་གཏད་གཅོ​ོག་པའི​ི་ཐེབས་བྱུས་བཟུང་ཡོ​ོད་པ་དང་དེ་འིཆེར་གཞི​ི་གཉོིས་ལོ་གཞི​ི་བཅོ​ོལོ་ཡོ​ོད། ༡།དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་རྒྱས་གཏོང་རྒྱུ་དང།

༢། དབུལོ་ཕོངས་ལོས་སྒྲིོལོ་བའི​ི་དམིགས་བཀར་ལོས་འིཆེར།

ལོ​ོ་རབས་བརྒྱད་ཅུ་པའི​ི་འིགོ་སྟེོད་བར་མི་རེའི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་འིཕར་ཚོད་ཧི་ཅོང་དམའི་པོ་ཡོིན་པ་དང། དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་

སྟེངས་ཡོག་ཏུ་འིགྲོ་རྒྱུ་ཧི་ལོམ་མེད། གཞུང་འིབྲེ​ེལོ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་ཚོ​ོད་རྩིས་ལྟར་ན། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༠ ལོ​ོའི ི་འིགོ་

སྟེོད་དུ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་ཕྱིོགས་བསྡོ​ོམས་མི་འིབོར་གྱི​ི་བརྒྱ་ཆེ་ ༤༥ ཙམ་ཡོིན་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༠ ལོ​ོའི ི་འིགོ་ སྟེོད་དུ་གནས་སྟེངས་དེ་རང་དུ་གནས་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༠ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་ཚོད་འིཛིམ་གླི​ིང་ནང་གི་

མགྱིོགས་ཤེས ོ ་གྲས་སུ་སླེབས། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༠ ལོ​ོ་ཙམ་ནས་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་འིཕེལོ་ཚོད་ལོ​ོ་རེའི་ི ཆེ་སྙོ​ོམས་བརྒྱ་ཆེ་ ༣་༥ ཙམ་ནས་

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༠ - ༩༠ ལོ་བརྒྱ་ཆེ་ ༦ ཙམ་ལོ་འིཕར་ཡོ​ོད། དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་ཚོད་མཐེོན་པོ་དེས་དབུལོ་ཕོངས་ཉུང་དུ་གཏོང་བར་

ཕན་ཐེོགས་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་ཡོ​ོད། དེར་བརྟེན། དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་རྒྱས་དང་དབུལོ་ཕོངས་ཉུང་དུ་གཏོང་བའི​ི་དབར་འིབྲེ​ེལོ་བ་ཡོ​ོད་པ་

གསལོ་པོར་གྱུར་ཡོ​ོད། དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་རྒྱས་ཀྱི​ིས་གོ་སྐབས་འིདྲ་མཉོམ་བཟོ་བ་དང་འིགྲོ་བ་མིའི་ི ཡོར་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་མ་དངུལོ་

གཏོང་བར་མཁོ་བའི​ི་ཐེོན་ཁུངས་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། དབུལོ་ཕོངས་ཚོ​ོས་དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་རྒྱས་ཀྱི​ི་གོ་སྐབས་ལོས་

ཐེད་ཀར་ཁེ་ཕན་ལོེན་མི་ཐུབ། དེས་མ་ཚོད་ཞི​ིང་ལོས་འིཕེལོ་རྒྱས་ཀྱི​ི་ཚོད་གཞི​ི་ཧི་ཅོང་དམའི་པོ་རེད། དབུལོ་པོ་མང་པོ་གྲོང་གསེབ་

ཏུ་གནས་སྡོ​ོད་བྱས་ཏེ་ཞི​ིང་ལོས་ལོ་བརྟེན་དགོས་པས། དེས་དབུལོ་ཕོངས་ལོ་ཐེད་ཀར་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

གནས་སྟེངས་འིདི་འིདྲའི​ི་འིོག་ཏུ་དབུལོ་ཕོངས་ལོས་སྒྲིོལོ་བའི​ི་དམིགས་བཀར་ལོས་འིཆེར་དགོས་མཁོ་ཧི་ཅོང་ཆེ​ེ། དབུལོ་

ཕོངས་ལོ་དངོས་ཤུ གས་བརྒྱུད་གསུམ་ནས་ཕན་ཐེོགས་ཡོ​ོང་བའི​ི་འིཆེར་གཞི​ི་མི་ཉུང་བ་ཞི​ིག་གཏན་འིབེབས་བྱས་ཡོ​ོད་ཅོིང། དེ་

དག་ལོས་འིགའི་ཤེས་ནི། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༥ ལོ​ོའི ི་བདག་ཉོིད་ཆེ​ེན་པོ་གཱིནདྷཱིའི​ི་རྒྱལོ་ནང་གྲོང་སྡོེའི​ི་ལོས་ཀའི​ི་འིགན་ལོེན་ཁྲོིམས་ཡོིག་

དང།(Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act,2005) སྲི​ིད་བློ​ོན་རོཛི་གྷར་ཡོ​ོ་ཛི་ནཱ། (Prime Minister

Rozgar Yozana) གྲོང ་གསེབ ་ཀྱི​ི་ ལོས་ཀ་སྐྲུན་ཐེབས་ཀྱི​ི་ ལོས་གཞི​ི་ (Rural Employment Generation Programme)

སཝརྞ་ཇཱ་ཡོནྟི་ག་རམ་སྭོ་རོཛི་གྷར་ཡོ​ོ་ཛི་ནཱ་ (Swarnajayanti Gram Swarozgar Yojana) ཨན་ཊོའི་ོ ད་ཡོ་ཨ་ནཱ་ཆེི་ཡོ​ོ་ཛི་ནཱ་ (Antyodaya Anna Yozana) ལོས་གཞི​ི་འིདི་ཚོ​ོར་གྲུབ་འིབྲེས་ནི་འིདྲ་མིན་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཐེོབ་ཡོ​ོད་ཅོིང། གྲུབ་འིབྲེས་ཞིན་པའི​ི་རྒྱུ་

མཚོན་གཙོ་བོ་ནི་ལོག་ལོེན་ཡོང་དག་མ་བྱུང་བ་དང་དམིགས་ཡུལོ་ཁ་གསལོ་མེད་པ་ལོ་བརྟེན་ནས་རེད། དེར་མ་ཟད་ཀུན་སློང་

196

ས་ཁམས་རིག་པ།

བཟང་པོ་ཡོ​ོད་ནའིང། འིཆེར་གཞི​ི་འིདི་དག་གི་ཁེ་ཕན་དབུལོ་པོ་ཚོ​ོར་ཡོ​ོངས་སུ་ཐེོབ་ཐུབ་མེད། དེར་བརྟེན་ཉོེ་བའི​ི་ལོ​ོ་ཤེས་རིང་གཙོ་

བོ་ཐེབས་ལོམ་དེ་དག་ལོ་ལྟ་རྟོག་ནན་ཏན་བྱེད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། མ་འོངས་གདོང་ལེན།

རྒྱ་གར་ནང་ལོ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ཉུང་དུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་པ་ངེས་གཏན་རེད། འིོན་ཀྱིང། དབུལོ་ཕོངས་མུ་མཐུད་ཉུང་དུ་

གཏོང་རྒྱུ་རྒྱ་གར་གྱི​ིས་མ་འིོངས་པར་གདོང་ལོེན་བྱེད་དགོས་པའི​ི་གནད་དོན་རེད། གྲོང་གསེབ་དང། གྲོང་ཁྱེར། མངའི་སྡོེ་འིདྲ་

མིན་བཅོས་དབར་ལོ་དབུལོ་ཕོངས་གནས་སྟེངས་ལོ་ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད་པ་གསལོ་པོ་རེད། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་སྡོེ་

ཚོན་ཁག་ཅོིག་ལོ་ད་དུང་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་འིཕྲད་སླ་བ་ཡོ​ོད། མ་འིོངས་པའི​ི་ལོ​ོ་བཅུ་ནས་བཅོ​ོ་ལྔའི​ི་ནང་དུ་དབུལོ་ཕོངས་

ཉུང་དུ་གཏོང་བའི​ི་ཐེད་ལོ་གྲུབ་འིབྲེས་ཡོག་པོ་ཐེོབ་པའི​ི་རེ་བ་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད། འིདི་གཙོ་བོ་དཔལོ་འིབྱོར་འིཕེལོ་རྒྱས་མྱུར་པོ་དང་

ཤུགས་སྣོ​ོན་འིཕར་མ་རྒྱག་བཞི​ིན་པའི​ི་ཀུན་ཁྱབ་ཀྱི​ི་རིན་མེད་གཞི​ི་རིམ་སློབ་སྦྱོ​ོང་དང། (Universal free elementary education) མི་འིབོར་འིཕེལོ་ཚོད་ཉུང་དུ་སོང་བ། བུད་མེད་དང་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་གནས་སྟེངས་སྐྱིོ་བའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་སྡོེ་ཚོན་ཁག་གི་ནུས་

སྟེོབས་གོང་མཐེོར་གཏོང་བ་བཅོས་ལོ་བརྟེན་ནས་ཡོ​ོང་ཐུབ།

གཏན་འིབེབས་ཡོ​ོད་པའི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གོ་དོན་དེ་མི་གྲངས་ཉུང་ཉུང་ཞི​ིག་གི་འིཚོ​ོ་ཐེབས་ཙམ་ལོས་མ་ཁྱབ་པར། ང་ཚོ​ོས་

ངེས་པར་དུ་གོ་དོན་དེ་རྒྱ་བསྐྱིེད་བཏང་སྟེ​ེ་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ (Human Poverty) ཀྱི​ི་ནང་དུ་བསྡུ་དགོས་པའི​ི་བསམ་ཚུལོ་ མཁས་པ་མང་པོས་བཏོན་ཡོ​ོད། མི་གྲངས་མང་པོ་ཞི​ིག་ལྟོགས་སྐོམ་ལོས་བྲེལོ་ཐུབ་ཡོ​ོད་སྲི​ིད་ཀྱིང། ཁོ་ཚོ​ོར་སློབ་སྦྱོ​ོང་དང། སྡོ​ོད་

གནས། འིཕྲོད་བསྟེ​ེན། ལོས་ཀའི​ི་བདེ་འིཇཱགས་ཐེོབ་ཡོ​ོད་དམ། ཁོ་ཚོ​ོ་རིགས་རུས་དབྱེ་འིབྱེད། ཕོ་མོའི ི་དབྱེ་འིབྱེད་སོགས་ལོས་

ཐེར་ཡོ​ོད་དམ། ལོ​ོ་རྒྱུས་ཀྱི​ི་ཉོམས་མྱོ​ོང་ལོས་ཤེ​ེས་གསལོ་ལྟར་ན། གོང་འིཕེལོ་སོང་བ་དང་བསྟུན་ནས་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གོ་དོན་

ལོ་ཡོང་འིགྱུར་བ་འིགྲོ་གི་ཡོ​ོད། དབུལོ་ཕོངས་མེད་པར་བཟོ་རྒྱུ་རྟག་ཏུ་འིགྱུར་ལྡོག་འིགྲོ་བའི​ི་དམིགས་ཡུལོ་ཞི​ིག་རེད།

ང་ཚོ​ོས་འིབྱུང་འིགྱུར་གྱི​ི་ལོ​ོ་རབས་དེའི་ི ནང་དུ་མི་ཐེམས་ཅོད་ལོ་མ་མཐེའི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་ཀྱི​ི་དགོས་མཁོ་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་ཐུབ་པའི​ི་རེ་

བ་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིོན་ཀྱིང། ད་དུང་དཀའི་ངལོ་མང་པོར་གདོང་ལོེན་བྱ་རྒྱུ་ཡོ​ོད་དེ། དེ་ཚོ​ོ་ནི་མི་ཚོང་མར་འིཕྲོད་བསྟེ​ེན་དང། སློབ་

གསོ། ལོས་ཀའི​ི་བདེ་འིཇཱགས་བཅོས་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་དགོས་པ་དང། ཕོ་མོ་འིདྲ་མཉོམ་དང་དབུལོ་ཕོངས་ལོ་མཐེོང་ཆུང་མི་བྱེད་པ་

སོགས་རེད། ལོས་དོན་དེ་དཀའི་ཚོེགས་ཆེ​ེ་བ་ཞི​ིག་རེད།

197

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ། སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རིེ་བྲི​ིས།

༡། རྒྱ་གར་ནང་གི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་ཇཱི་ལྟར་ཚོ​ོད་དཔག་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

༢། ད་ལྟའི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཚོད་ཐེིག་འིཇཱལོ་ཐེབས་དེ་འིོས་འིཚོམ་ཞི​ིག་རེད་འིདུག་གམ།

༣། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༣ ལོ​ོ་ནས་བཟུང་རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་འིགྲེལོ་བརྗེོད་བྱོས། ༤། རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་གཙོ་བོ་རྣམས་གང་དང་གང་ཡོིན།

༥། རྒྱ་གར་གྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ལོ་བཟེ་རེ་ཆེ​ེ་ཤེ ོས་ཡོ​ོད་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་སྡོེ་ཚོན་རྣམས་ངོས་འིཛི​ིན་གྱི​ིས། ༦།གོ་ལོའི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་འིགྲེལོ་བརྗེོད་བྱོས།

༧། ད་ལྟའི​ི་སྲི​ིད་གཞུང་གི་དབུལོ་ཕོངས་ལོས་སྒྲིོལོ་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་ཁག་གང་དག་ཡོིན། བྱེད་སྒོ།

༡། ཁྱེད་རང་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་གནས་སུ་གྱིར་ན་དེ་ལོས་ཐེར་བའི​ི་ཡོ​ོང་འིབབ་གསོག་པའི​ི་འིཆེར་གཞི​ི་ཞི​ིག་བཟོས།

༢། ཟླ་རེར་ཕ་མ་གཉོིས་ཀྱི​ི་དངུལོ་ག་ཚོ​ོད་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་གི་ཡོ​ོད་མེད་དང། གང་གི་ཆེ​ེད་དུ་བེད་སྤྱིོད་གཏོང་གི་ཡོ​ོད་མེད་ཐེིག་ རིས་ནང་སྐོངས།

དགོས་མཁོ་ཆེད་བཏང་བ།

198

བག་མེད་ལོངས་སྤྱིོད་བྱས་པ།

བོད་གནས་ངོ་སྤྲོ​ོད།

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༡༧། འཐབ་རྩིོད།

༄༅། །སྔོ​ོན་གྲོང་གསེབ་ཆུང་ཆུང་ཞི​ིག་ཏུ་བརྩོན་འིགྲུས་ཞིེས་པའི​ི་བུ་ཞི​ིག་ཡོ​ོད། གྲོང་ཚོ​ོའི​ི་མི་ཚོང་མས་ཁོ་ལོ་དགའི་པོ་བྱེད་ཀྱི​ི་

ཡོ​ོད། ཁོ་དབུལོ་ཕོངས་ཀྱི​ི་ཁྱིམ་ཚོང་ཞི​ིག་ཏུ་སྐྱིེས་ཀྱིང་ཆེ​ེན་པོ་ཆེགས་རྗེ​ེས་སྨན་པ་བཟང་པོ་ཞི​ིག་བྱ་རྒྱུའི​ི་འིདུན་པ་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད། ཁོས་རང་ཁྱིམ་གྱི​ི་ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་རོགས་དང། རྫོི་བོར་འིགྲོ་རྒྱུ། བུད་ཤེངི ་འིཐུ་རོགས་བཅོས་བྱེད་པ་དང། ལོས་ཀ་བྱེད་པའི​ི་སྐབས་

སུའིང་སྦྱོངས་ཟིན་པའི​ི་སྨན་གཞུང་རྙི​ིང་པ་ནས་བསྐྱིར་སྦྱོ​ོང་བྱེད། ཁོས་དུས་རྟག་ཏུ་རང་གི་དམིགས་ཡུལོ་སེམས་ལོ་བཅོངས་ཏེ། ལོས་ཀ་ཚོར་རྗེ​ེས་སློབ་གྲྭར་ཕྱི​ིན་ནས་སློབ་སྦྱོ​ོང་ལོ་འིབད་པ་ལྷོད་མེད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

བྱིས་པ་གཞིན་ཚོ​ོ་རྩེད་མོར་གཡོེང་བའི​ི་སྐབས་སུ། བརྩོན་འིགྲུས་ཀྱི​ིས་རང་གི་སློབ་ཡོ​ོན་ཆེ​ེད་དུ་ཕྲུ་གུ་ཆུང་ཆུང་གཞིན་ལོ་སློབ་

ཁྲོིད་བྱས་ནས་དངུལོ་གསོག་གང་ཐུབ་བྱས། བརྩོན་འིགྲུས་ནར་སོན་པ་དང་དཀའི་ངལོ་ཡོང་ཇཱེ་ཆེ​ེར་སོང།

ཉོིན་ཞི​ིག་ཁོའི ི་ཨ་ཕ་རྨས་ནས་འིགྲོ་སྡོ​ོད་མི་འིཕེར་བར་གྱུར། སྐབས་དེར་ཁོས་སློབ་སྦྱོ​ོང་མུ་མཐུད་བྱེད་པ་དང་ཆེབས་ཅོིག་ཁྱིམ་

གྱི​ི་ལོས་འིགན་མང་ཆེ​ེ་བ་བློངས་ནས་ཞི​ིང་ལོས་བྱེད་དགོས་བྱུང། ཁོ་པས་རང་གི་མ་འིོངས་རྨི་ལོམ་དང་ད་ལྟའི​ི་ལོས་འིགན་གཉོིས་

ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་དཀའི་ངལོ་ཁྱད་གསོད་ཀྱི​ིས་མུ་མཐུད་འིབད་རྩོད་བྱས།

ཁོས་ཨ་ཕའི​ི་ཚོབ་བྱས་ཏེ། ཁྱིམ་ལོས་ཆེ་ཚོང་དང་རང་ཉོིད་ཀྱི​ི་མ་འིོངས་པའི​ི་དམིགས་ཡུལོ་གྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་སློབ་གྲྭར་སློབ་སྦྱོ​ོང་ལོ་

འིབད་པ་ལྷོད་མེད་བྱས་པས། ཁོ་ལོ་གཞུང་གི་སྨན་པའི​ི་སློབ་ཡོ​ོན་ཐེོབ་པ་དང། རང་གི་གྲོང་གསེབ་དང་ཁ་བྲེལོ་ཏེ་གྲོང་ཁྱེར་དུ་

སྨན་པའི​ི་སློབ་སྦྱོ​ོང་བྱེད་དུ་ཕྱི​ིན། ཁོར་ཡུག་གསར་པ་དང་ཤེས ེ ་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིགྱུར་ལྡོག་དེ་ཚོ​ོར་གདོང་ལོེན་བྱེད་རྒྱུ་ཁག་པོ་ཇཱི་ཙམ་ཡོིན་

རུང། བརྩོན་འིགྲུས་ཀྱི​ིས་སེམས་ཤུ གས་ཞུམ་པ་མེད་པར་ཉོིན་མཚོན་ཀུན་ཏུ་དཔེ་མཛིོད་ཁང་དུ་སློབ་སྦྱོ​ོང་བྱས་པས་ཁོ་ལོ་ཕུལོ་ བྱུང་སློབ་མའི​ི་གཟེངས་བསྟེོད་ཐེོབ་པ་རེད།

གསོ་རིག་གི་ཤེ​ེས་ཚོད་ལོག་ཁྱེར་ཐེོབ་རྗེ​ེས། བརྩོན་འིགྲུས་ཀྱི​ིས་རང་གི་གྲོང་གསེབ་ཏུ་ཕྱི​ིར་ལོ​ོག་ནས་སྨན་

ཁང་ཆུང་ཆུང་ཞི​ིག་བཙུགས། ཁོས་རང་གི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་དང་བྱམས་སེམས་ལོ་བརྟེན་ནས་ནད་པར་ལྟ་སྐྱིོང་བྱས་

ཤེིང། སྔོ​ོན་ཆེད་མི་མང་པོར་ཐེོབ་མེད་པའི​ི་འིཕྲོད་བསྟེ​ེན་ཞིབས་ཞུ་མཁོ་སྤྲོ​ོད་བྱས། བརྩོན་འིགྲུས་ཀྱི​ི་སྒྲུང་འིདིས་

ཡུལོ་མི་ཚོ​ོར་རེ་བའི​ི་སྒྲིོན་མེ་སྦར་བ་དང། སྙོིང་སྟེོབས་ཆེ​ེན་པོས་འིཐེབ་རྩོད་བྱས་ན་གྲུབ་འིབྲེས་ཆེ​ེན་པོ་ཐེོབ་

ཐུབ་པ་ར་སྤྲོ​ོད་བྱས་པ་རེད།

སློབ་ཕྲུག་ཚོ​ོ་སྡོེ་ཚོན་ཁ་ཤེ ས་ལོ་བགོས་ནས་སྒྲུང་འིདིའི​ི་ནང་

དོན་དང་འིདིས་གནད་དོན་ཅོི་ཞི​ིག་ངོ་སྤྲོ​ོད་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་མེད་གྲོས་ བསྡུར་བྱོས།

200

གང་འདྲི་ཞི​ིག་ལ་འཐབ་རྩིོད་ཟིེརི།

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྤྱི​ིར་འིཐེབ་རྩོད་ཞིེས་པ་ནི་དམིགས་ཡུལོ་ཞི​ིག་འིགྲུབ་ཐེབས་སུ་དཀའི་ངལོ་ལོ་གདོང་ལོེན་བྱེད་པ་དང། ཐེབས་ཤེ​ེས་གང་ཡོ​ོད་

ཀྱི​ིས་འིབད་བརྩོན་བྱེད་པའིམ། ཡོང་ན། ཕྱིོགས་གཉོིས་དབར་འིགལོ་བ་བྱུང་ནས། གཅོིག་གིས་གཅོིག་ལོས་རྒྱལོ་ཁ་ལོ​ོན་པར་

བརྩོན་པའི​ི་བྱ་སྤྱིོད་ལོ་གོ སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་དང་མི་སྒོེར་གྱི​ིས་རང་གི་མངོན་འིདོད་དང། རང་དབང། ཐེོབ་ཐེང་སོགས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་འིཐེབ་

རྩོད་འིབྱུང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ་ཚོ​ོ་སྒྲུབ་ཆེ​ེད་ཐེབས་ལོམ་སྣོ་ཚོ​ོགས་པའི​ི་ཐེོག་ནས་འིབད་བརྩོན་དང་སྡུག་རུས་བྱེད་དགོས། ཅི​ིའི་ཕྱི​ིརི་འཐབ་རྩིོད་བྱེད་དགོས།

ང་ཚོ​ོས་གནད་དོན་གང་འིདྲ་ཞི​ིག་གི་སྒྲུབ་ཐུབ་པར་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་དགོས། མི་ཚོེ་དོན་སྙོིང་ལྡན་པ་ཞི​ིག་ཡོ​ོང་ཐེབས་སུ་འིཐེབ་

རྩོད་བྱེད་དགོས་པར་རྒྱུ་མཚོན་འིགའི་ཤེས་ཡོ​ོད།

& འིཐེབ་རྩོད་ཀྱི​ིས་རང་གི་ནུས་པ་གོང་མཐེོར་གཏོང་བར་སྐུལོ་འིདེད་བྱེད་ཐུབ།

& འིཐེབ་རྩོད་ཁྲོ​ོད་འིགོག་རྐྱེ​ེན་ལོ་གདོང་ལོེན་བྱེད་དགོས་པས་རང་གི་ནུས་རྩལོ་གོང་མཐེོར་གཏོང་ཐུབ། & འིཐེབ་རྩོད་ཀྱི​ིས་གནད་དོན་ལོ་བསམ་ཞི​ིབ་བྱེད་ཐུབ།

& འིཐེབ་རྩོད་ཀྱི​ིས་དམིགས་ཡུལོ་འིཚོ​ོལོ་རྒྱུར་སྐུལོ་འིདེད་གཏོང་བ་དང། འིཐེབ་རྩོད་ལོས་མི་ཚོེའི​ི་རིན་ཐེང་རྙིེད་ཐུབ། & འིཐེབ་རྩོད་མ་བྱས་པར་ཐེོབ་པའི​ི་གྲུབ་འིབྲེས་ལོ་དོན་ངོ་མའི​ི་དགའི་སྤེོབས་སྐྱིེ་མི་སྲི​ིད། སུའི་ཆེད་དུ་འཐབ་རྩིོད་བྱེད་དགོས་སམ།

འིཐེབ་རྩོད་ནི་མི་ཚོེའི​ི་ཆེ་ཤེ ས་ཤེ ིག་ཡོིན་ཡོང་དེའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེན་དང། རྣམ་པ། ཚོད་གཞི​ི་བཅོས་ལོ་ཁྱད་པར་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད། ང་ཚོ​ོས་

སུའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་དགོས་སམ་ཞིེ་ན། མི་སྒོེར་དང་ཚོ​ོགས་སྡོེ་སོགས་ཀྱི​ིས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་གནས་སྟེངས་དང། འིདེམས་

ཀ དམིགས་ཡུལོ་བཅོས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་དགོས་ཡོ​ོད། ༡། མི་སྒེརི།

མི་སྒོེར་གྱི​ི་མི་ཚོེའི་ི ལོམ་ཁ་དང། དམིགས་ཡུལོ། ངོ་བོ་བཅོས་ལོ་གཞི​ིར་བཞིག་ནས་རང་གི་ཕུགས་བསམ་སྒྲུབ་པའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་

མི་འིདྲ་བ་ཡོ​ོང་ངེས། དཔེར་ན། ལོས་ཀ་དང། འིཕྲོད་བསྟེ​ེན། མཛིའི་འིབྲེ​ེལོ། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། དཔལོ་འིབྱོར་སོགས་ལོ་གདོང་ལོེན་བྱེད་

དགོས།

ལས་ཀོ

ཉོིན་རེའི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་ནང་དུ་མི་ཚོ​ོར་རྒྱུན་དུ་འིཚོ​ོ་བའི​ི་གཞི​ི་རྩའི​ི་དགོས་མཁོ་སྒྲུབ་རྒྱུ་དང་ལོས་ཀའི​ི་དཀའི་ཁག་གཉོིས་དོ་སྙོ​ོམས་

201

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

བཟོ་བའི​ི་དཀའི་ངལོ་འིཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང། རྒྱུན་དུ་ལོས་ཀ་གང་ཡོིན་རུང་གླི་ཕོགས་ཚོད་ལྡན་དང། མཐུན་རྐྱེ​ེན། བདེ་འིཇཱགས་ བཅོས་ལོ་དོ་སྣོང་བྱས་ཏེ་དཔལོ་འིབྱོར་གྱི​ི་གནོན་ཤུགས་ཁྲོ​ོད་ནས་བདེ་འིཇཱགས་དང་བརྟན་བརླིང་ཡོ​ོང་བའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་དགོས་

ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ལུས་སེམས་ཀྱི​ི་འིཐབ་རྩིོད།

ན་བ་དང། རྨས་པ། རྒོ་བ། འིཇཱིགས་སྣོང། ཐེ​ེ་ཚོ​ོམ་སོགས་བྲེལོ་བའི​ི་ལུས་སེམས་བདེ་ཐེབས་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ལོ་རྒྱུན་གཏན་

འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་དགོས།

མཛེའི་འིབྲེལ་གྱི​ི་འིཐབ་རྩིོད།

རང་གི་ནང་མི་དང། གྲོགས་པོ། ལོས་རོགས་སོགས་དང་མ་འིཆེམ་པའིམ་བསམ་ཚུལོ་དང་གོ་ནོར་ཐེ​ེབས་པ་སོགས་ཀྱི​ི་གནད་

དོན་དང། གཞིན་དང་རྩོད་རྙིོག་བྱུང་བ་ལོ་ཕན་ཚུན་འིདུམ་འིགྲིག དགོངས་ཡོངས། བསམ་ཤེ​ེས་སོགས་བྱས་ཏེ་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་

དགོས།

དཔལ་འིབྱོར་གྱི​ི་འིཐབ་རྩིོད།

འིཚོ​ོ་བའི​ི་འིགྲོ་གྲོན་མཐེོ་བ་དང། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དགོས་མཁོ་མང་བ། ཕན་ཚུན་འིགྲན་བསྡུར་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྐྱེ​ེན་གྱི​ིས་དཔལོ་འིབྱོར་དང་

འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ཉོིན་ལྟར་བྱེད་དགོས། ཤེས་ཡོནོ་གྱི​ི་འིཐབ་རྩིོད།

ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་སློབ་སྦྱོ​ོང་ལོ་བརྩོན་བཞི​ིན་པའི​ི་སློབ་མ་ཚོ​ོས་རྒྱུན་དུ་སློབ་སྦྱོ​ོང་ལོ་ཧུར་བརྩོན་བྱས་ཏེ་རང་གི་འིཕྲལོ་ཕུགས་ཀྱི​ི་

དམིགས་ཡུལོ་སྒྲུབ་ཐུབ་པའི​ི་ཆེ​ེད་དུ་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་དགོས། ༢། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས།

སྤྱི​ི་ཚོ​ོགོས་ཀྱི​ི་འིཐབ་རྩིོད།

རང་དབང། འིདྲ་མཉོམ། ཐེོབ་ཐེང། ཁོར་ཡུག་སོགས་ནི་འིགྲོ་བ་མི་སྤྱི​ི་ལོ་མཁོ་བའི​ི་ཐུན་མོང་གི་འིཐེབ་རྩོད་ཅོིག་རེད། དེས་

མི་མང་པོར་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པར་བརྟེན་རྒྱུན་དུ་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་དང་ཞུ་གཏུག་སོགས་ཐུན་མོང་གི་ལོས་འིགུལོ་ལོ་ཞུགས་ དགོས།

གོ​ོ་ལའི​ི་མི་སེར།

202

འིགྲོ་བ་མིའི​ི་རིགས་ལོ་ཆེ་མཚོ​ོན་ན། སའི​ི་གོ་ལོ་ནི་ང་ཚོ​ོ་ཚོང་མའི​ི་ཐུན་མོང་གི་ཁྱིམ་གཞི​ིས་རེད། གནམ་གཤེིས་འིགྱུར་ལྡོག་

ས་ཁམས་རིག་པ།

དང། དམག་འིཁྲུག ནད་ཡོམས་སོགས་ཐུན་མོང་གི་དཀའི་ངལོ་གྱི​ིས་སའི​ི་གོ་ལོའི​ི་སྟེ​ེང་གི་སྐྱིེ་འིགྲོ་ཀུན་གྱི​ི་འིཚོ​ོ་གནས་དང།

བདེ་སྐྱི​ིད། འིབྱུང་འིགྱུར་བཅོས་ལོ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་ཐེ​ེབས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་སྟེབས། གོ་ལོ་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱ་རྒྱུ་ནི་ང་ཚོ​ོའི་ི ཐུན་མོང་གི་འིཐེབ་རྩོད་ཅོིག་ རེད།

ཁོར་ཡུགོ་གོི་འིཐབ་རྩིོད།

སྐྱིེ་དངོས་སྣོ་ཚོ​ོགས་པ་རང་བཞི​ིན་གྱི​ིས་ཉོམས་འིགྲོ་བ་དང། འིབག་བཙོག་སོགས་ལོས་ང་ཚོ​ོའི​ི་གོ་ལོ་འིདི་སྲུང་སྐྱིོབ་དང་དེ་

ཡུན་གནས་ཐུབ་པ་བྱེད་རྒྱུ་ནི་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་རིགས་ཀྱི​ི་ཐུན་མོང་གི་འིཐེབ་རྩོད་ཅོིག་ཡོིན་ལོ། ཡུན་གནས་ཐུབ་པའི​ི་འིཕེལོ་རྒྱས་ཀྱི​ི་

ཆེ​ེད་དུ་ཐུན་མོང་གི་བྱ་སྤྱིོད་སྤེ​ེལོ་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད། འིགྲོ​ོ་བ་མིའི​ི་ཐོབ་ཐང།

དྲང་བདེན་དང། འིདྲ་མཉོམ། རང་དབང་བཅོས་ནི་འིགྲོ་བ་མི་སྤྱི​ི་ལོ་ལྷན་སྐྱིེས་སུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་རེད། འིོན་ཀྱིང། འིཛིམ་གླི​ིང་

ཡུལོ་གྲུ་མང་པོར་མི་སྒོེར་དང་ཚོ​ོགས་སྡོེ་གང་རུང་གིས་བཙན་གནོན་དང་ཧིམ་ཤེ​ེད་ཀྱི​ིས་དེ་ཚོ​ོ་བཙན་འིཕྲོག་བྱེད་པའི​ི་དཀའི་ངལོ་ འིཕྲད་བཞི​ིན་ཡོ​ོད། དེ་ལོས་ཐེར་བའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ནི་ང་ཚོ​ོ་ཚོང་མར་འིཁྲོི་བའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ཅོིག་རེད། འཐབ་རྩིོད་ཀྱི​ི་རྣམ་པ།

མི་སྒོེར་རམ་ཚོ​ོགས་སྡོེ་གང་རུང་གིས་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་ཚུལོ་རྣམ་པ་གཙོ་བོ་གཉོིས་སུ་ཕྱིེ་ཡོ​ོད། དེ་ནི་འིཐེབ་རྩོད་པའི​ི་བྱ་སྤྱིོད་

གཞི​ིར་བཞིག་པའི​ི་འིཚོེ་མེད་ཞི​ི་བ་དང་འིཚོེ་བ་གཉོིས་རེད། འིཚོེ་མེད་ཞི​ི་བ།

འིཚོེ་མེད་ཞི​ི་བའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ནི། འིཚོེ་བ་དང་འིཚོེ་བའི​ི་འིཇཱིགས་སྐུལོ་སྤེངས་ནས་ངོ་རྒོ​ོལོ་རྔམ་སྟེོན་དང། གྲོས་མོལོ། ཡོིག་ཆེ་

འིགྲེམས་སྤེ​ེལོ། ཟས་བཅོད་ངོ་རྒོ​ོལོ། མཉོམ་ལོས་མི་བྱེད་པ། ཡོང་ན་ཐེབས་ལོམ་གཞིན་བརྒྱུད་དེ་ཞི​ི་བའི​ི་ལོམ་ནས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་

དམིགས་ཡུལོ་འིགྲུབ་ཐེབས་བྱེད་པའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ཅོིག་རེད།

འིཛིམ་གླི​ིང་སྤྱི​ི་ཡོ​ོངས་སུ་དུས་རབས་ཉོི་ཤུ་པ་དང་ཉོེར་གཅོིག་གི་

ནང་དུ་འིཚོེ་མེད་ཞི​ི་བའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་སྔོར་མ་གྲགས་པའི​ི་ཆེབ་སྲི​ིད་

ཀྱི​ི་ཐེབས་ལོམ་གནད་འིགག་ཅོན་ཞི​ིག་ཏུ་ངོས་འིཛི​ིན་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་

པ་དང། ཐེབས་ལོམ་དེ་ལོ་བརྟེན་ནས་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་མཁན་ཚོ​ོར་

གྲུབ་འིབྲེས་ཆེ​ེན་པོ་ཐེོབ། འིཐེབ་རྩོད་དེ་སྐབས་རེར་རང་བཞི​ིན་ལྷུན་

འིགྲུབ་དང། རིག་ཤེ​ེས་ལོས་བྱུང་བ། སྐབས་རེར་བྱུང་ཚོར་བའི​ི་ པར་རིས། ༡༧་༡ བོད་མི་ཚོ​ོའི​ི་འིཚོེ་མེད་ཞི​ི་བའི​ི་སྒོེར་ལོངས།

203

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

གནད་དོན་འིགའི་ལོ་འིོལོ་ཚོ​ོད་ཀྱི​ིས་དཔེ་བློངས་པ་དེ་འིདྲའིང་ཡོ​ོད། འིཚོེ་མེད་ཞི​ི་བའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་མཁན་མི་སྣོ་གྲགས་ཅོན་ལོ་ ཆེ་མཚོ​ོན་ན། བདག་ཉོིད་ཆེ​ེན་མོ་མ་ཧཱ་ཏ་མ་གཱིནྡྷཱི​ི་ཡོིས་འིཚོེ་མེད་ཞི​ི་བར་བརྟེན་ནས་རྒྱ་གར་གྱི​ི་རང་བཙན་འིཐེབ་རྩོད་བྱས་པ་

དང། ནལོ་སོན་མན་ཌོེ་ལོ་ཡོིས་ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀའི​ི་མི་རིགས་ནག་པོའི ི་ཐེོབ་ཐེང་བརྩད་དེ་རྒྱལོ་ཁ་ལོ​ོན་པ། མར་ཊིན་ལོི་ཋི་ཀིང་གིས་ ཨ་རིའི་ི ནང་དུ་མི་རིགས་ནག་པོའི ི་ཐེོབ་ཐེང་རྩོད་ལོེན་བྱས་པ། ༸གོང་ས་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི​ི་ཆེ​ེན་པོ་མཆེོག་གིས་འིཚོེ་མེད་ཞི​ི་བའི​ི་ལྟ་

གྲུབ་གཞི​ི་ལོ་བཞིག་སྟེ​ེ། བོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་སླར་གསོའི ི་ཆེ​ེད་དུ་འིཐེབ་རྩོད་གནང་བཞི​ིན་ཡོ​ོད་པ་བཅོས་ནི་འིབུར་དུ་ཐེོན་པའི​ི་དཔེ་ མཚོ​ོན་ཙམ་ཡོིན་ནོ། ། འིཚོེ་བའི​ི་ལས།

འིཚོེ་བའི​ི་ལོས་ཀྱི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ནི་རང་གི་ལུས་ངག་གིས་གཞིན་ལོ་དམའི་འིབེབས་དང། ཕོག་ཐུག རྨས་སྐྱིོན། གཏོར་བཤེིག་

གཏོང་བ་སོགས་དང། མཐེར་ཐུག་སྲིོག་འིཕྲོག་པ་སོགས་དྲག་པོའི ི་ལོས་བརྩམས་ནས་རང་དོན་སྒྲུབ་ཐེབས་བྱེད་པ་ལོ་གོ །

དུས་རབས་ཉོི་ཤུ་པའི​ི་ནང་དུ་འིཛིམ་གླི​ིང་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་སུ་དམག་ཆེ​ེན་ཐེ​ེངས་གཉོིས་ལོངས་ནས་གོད་ཆེག་ཆེ​ེན་པོ་བྱུང་བ་རེད།

སྲི​ིད་དབང་སྒོེར་གཅོ​ོད་པ་ཨ་ཌོ​ོལོ་ཕོ་ཧི​ི་ཐེ​ེ་ལོར་གྱི​ིས་འིཇཱིའུ་མི་རིགས་ས་ཡོ་

དྲུག་ཙམ་དམར་གསོད་བཏང་བ་དང། དེ་བཞི​ིན་ཉོེ་ཆེར་གྱི​ི་ཡུཀ་རེན་དང་ཨུ་

རུ་སུའི​ི་དམག་འིཁྲུག་དང། ཨི་ཛི​ི་རལོ་དང་པ་ལོི་སི་ཐེན་གྱི​ི་དམག་འིཁྲུག་

སོགས་ནི་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་ཁེ་ཕན་(National Interest) ཆེ​ེད་ལོངས་པ་ཤེ ་སྟེག་ རེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༤ ལོ​ོར་ཐེོག་མར་ཨུ་རུ་སུས་ཡུཀ་རེན་གྱི​ི་གྲོང་ཁྱེར་ཁ་རི་

མི་ཡོ་ (Crimea) བཙན་བཟུང་བྱས་པ་ནས་འིགོ་བཙུགས་ཏེ་ད་བར་ལོ​ོ་བཅུ་

པར་རིས། ༡༧་༢ དམག་འིཁྲུག་ལོ་བརྟེན་ནས་མི་མང་གི་ ཙམ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་ཀྱིང་དམག་འིཁྲུག་མཚོམས་འིཇཱོག་བྱེད་ཐུབ་མེད། བདེ་འིཇཱགས་ལོ་དཀའི་ངལོ་འིཕྲད་བཞི​ིན་པ།

204

ས་ཁམས་རིག་པ།

སྦྱོ​ོང་ཚོན། ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་རྒྱོབ།

༡། འིཐེབ་རྩོད་ཟེར་ན་གང་རེད། ང་ཚོ​ོས་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་གཉོིས་བྲེིས། ༢། ཁྱེད་རང་ལོ་འིཕྲད་བཞི​ིན་པའི​ི་འིཐེབ་རྩོད་སྐོར་བྲེིས།

༣། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་འིཐེབ་རྩོད་ཇཱི་ཙམ་བྱས་ཡོ​ོད་དམ།

༤། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ཟེར་ན་གང་འིདྲ་ཞི​ིག་ལོ་གོ་དགོས་སམ།

༥། ང་ཚོ​ོའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཐེབ་རྩོད་ཅོི་ཡོིན། དེ་ལོ་གདོང་ལོེན་ཇཱི་ལྟར་བྱེད་དགོས་སམ།

༦། འིཚོེ་མེད་ཞི​ི་བ་དང་འིཚོེ་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་གཉོིས་ལོས་གཅོིག་འིདོམས། དེ་འིདེམས་དགོས་པའི​ི་རྒྱུ་མཚོན་ཤེོད། ཁ༽ བྱེད་སྒོ།

བོད་མི་ཚོ​ོའི​ི་རང་དབང་འིཐེབ་རྩོད་བྱེད་སྟེངས་སྐོར་ལོ་མཐེོང་ཐེོས་མྱོ​ོང་གསུམ་གྱི​ི་བྱེད་སྒོ​ོ་སྤེ​ེལོ།

མཐེོང།

• • •

ཐེོས།

•

མྱོ​ོང།

•

•

•

•

•

205

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

༡༨། བོད་ཀྱི​ི་རིང་དབང་སློརི་གསོའ་ི ལས་འགུལ།

༄༅། །བོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་སླར་གསོའི ི་ལོས་འིགུལོ་ནི་བོད་རྒྱ་ནག་གི་བཙན་དབང་འིོག་ནས་རང་དབང་ཐེོབ་ཆེ​ེད་ལོས་འིགུལོ་

རྒྱུན་མ་ཆེད་པར་སྤེ​ེལོ་བ་ལོ་གོ་དགོས། སློབ་ཚོན་འིདིའི​ི་ནང་དུ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ནས་ ༡༩༦༥ བར་བོད་གཞུང་གི་དབུ་ཁྲོིད་ཁག་

མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་དང་དེའི​ི་ཚོ​ོགས་མིར་བོད་ཀྱི​ི་གནད་དོན་ལོ་ཐེ​ེ་བྱུས་བྱེད་དགོས་པའི​ི་རེ་སྐུལོ་ཞུ་བར་ཕེབས་པ་དང།

ཡོང་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ནས་ ༡༩༩༣ ཙམ་བར་མི་མང་གིས་ཞི​ི་བའི​ི་རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་བྱས་ཏེ་རྒྱ་གཞུང་ལོ་མི་དགའི་བའི​ི་རྣམ་

འིགྱུར་བསྟེན་པ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༨ ལོ​ོའི ི་ས་བྱི་ཞི​ི་རྒོ​ོལོ་དང། བོད་མིའི​ི་རང་ལུས་མེར་སྲིེག་གི་ཞི​ི་རྒོ​ོལོ་བཅོས་ཉོེ་རབས་ལོ​ོ་རྒྱུས་ནང་ དུ་བོད་མི་ཚོ​ོས་རང་དབང་སླར་གསོའི ི་ཆེ​ེད་དུ་སྤེ​ེལོ་བའི​ི་ལོས་འིགུལོ་གལོ་འིགངས་ཅོན་ཁག་ཅོིག་ངོ་སྤྲོ​ོད་ཞུ་རྒྱུ་ཡོིན།

ཀ༽ མཉིམ་འབྲིེལ་རྒྱལ་ཚོ​ོགས་ལ་ཞུ་གཏུགས་ལས་འགུལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ནས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༥ ལོ​ོ་བར་དུ་༸རྒྱལོ་བ་རིན་པོ་ཆེ​ེ་མཆེོག་གིས་སྐུའི​ི་གཅོེན་པོ་རྒྱ་ལོ​ོ་དོན་གྲུབ་དང། ཞྭ་སྒོབ་པ་

དབང་ཕྱུག་བདེ་ལྡན། ས་འིདུ་རིན་ཆེ​ེན་བཅོས་མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་སུ་བོད་ལོ་བདེན་རྒྱབ་རོགས་མགོན་གནང་དགོས་པའི​ི་ ཞུ་སྐུལོ་བྱེད་དུ་བཏང།

ཨ་མི་རི་ཀའི​ི་གྲོང་ཁྱེར་ནིའུ་ཡོ​ོག་ཏུ་མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ཐེོག་ལོ་བོད་དོན་ཞུ་གཏུག་གི་གྲོས་ཆེོད་ཐེ​ེངས་

གསུམ་བཞིག་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། སྐབས་དེར་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ལོས་དོན་མཛིད་རིམ་ནང་དུ་བོད་དོན་ཚུད་ཐེབས་ལོ་ཐེོག་མར་ཞུ་

འིབུལོ་གནང་མཁན་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིཐུས་མི་རྒྱལོ་ཁབ་ཅོིག་ངེས་པར་དུ་དགོས་སྟེབས། ལྷོ་བྱང་ཨ་མི་རི་ཁ་གླི​ིང་ཆེ​ེན་གཉོིས་ ཀྱི​ི་དབུས་སུ་གནས་པའི​ི་རྒྱལོ་ཁབ་ཨེལོ་སལོ་ཝེ་ཌོ​ོར་ (El Salvador) དང། ཨེ་ཤེི་ཡོའི​ི་ཁོངས་ཀྱི​ི་མ་ལོེ་ཤེི་ཡོ་བཅོས་ནས་ཞུ་

206

ས་ཁམས་རིག་པ།

འིབུལོ་གནང་སྟེ​ེ་བོད་དོན་སྐོར་བཀའི་མོལོ་གནང་རྒྱུར་

གཏན་འིཁེལོ་བྱུང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ ཟླ་ ༡༠ ཚོེས་ ༢༡ ཉོིན་ གྲོས་ཆེོད་ཐེ​ེངས་དང་པོ་དང། གྲོས་ཆེོད་ཀྱི​ི་ནང་དོན་གཙོ་བོ་

ནི་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་བོད་མིའི​ི་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དང།

རང་དབང་བཙན་འིཕྲོག་བྱས་ཡོ​ོད་པ། རྒྱ་གཞུང་གིས་བོད་ ཀྱི​ི་ཆེོས་དང་རིག་གཞུང་ལོ་བརྩི་འིཇཱོག་བྱེད་དགོས་པའི​ི་

འིབོད་སྐུལོ་བྱ་རྒྱུ་བཅོས་གསལོ་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༡ ལོ​ོར་སླར་ཡོང་ཨ་མི་རི་ཁའི​ི་གྲོང་ཁྱེར་ནིའུ་

ཡོ​ོག་ཏུ་མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་ཐེ​ེངས་

༡༦ པའི​ི་སྐབས་སུ་ཨེལོ་སལོ་ཝ་ཌོ​ོར་དང། མ་ལོེ་ཤེི་ཡོ།

པར་རིས། ༡༨་༡ མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཁང་མདུན་དུ། གཡོ​ོན་ ནས། ས་འིདུ་རིན་ཆེ​ེན། ཞྭ་སྒོབ་པ་དབང་ཕྱུག་བདེ་ལྡན། རྒྱ་ལོ​ོ་དོན་གྲུབ།

ཨར་ལོནྜ། ཐེ​ེ་ལོནྜ་བཅོས་རྒྱལོ་ཁབ་བཞི​ི་ནས་བོད་དོན་ཞུ་འིབུལོ་གྱི​ིས་ཕྱི​ི་ཟླ་ ༡༠ ཚོེས་ ༡༩ དང་ ༢༠ སོ་སོར་ཚོ​ོགས་ཆེ​ེན་རྒྱལོ་

འིཛིོམས་ཐེ​ེངས་གཉོིས་ཀྱི​ི་ཐེོག་ཏུ་གྲོས་ཆེོད་བཞིག་ཡོ​ོད། གྲོས་ཆེོད་དེའི​ི་ནང་དུ་སླར་ཡོང་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་བོད་མིའི​ི་འིགྲོ་བ་

མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་ལོ་བརྩི་བཀུར་བྱེད་དགོས་པ་དང། རང་དབང་བཙན་འིཕྲོག་གི་བྱ་སྤྱིོད་མཐེའི་དག་མཚོམས་འིཇཱོག་དགོས་པ། བོད་

མིར་ཆེོས་དང་རིག་གཞུང་སོགས་རང་ཐེག་རང་གཅོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དགོས་པ་བསྐྱིར་དུ་ནན་བཤེད་བྱས་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད། མི་རིགས་

ཁག་དང་རྒྱལོ་ཁབ་ཁག་ལོ་རང་ཐེག་རང་གཅོ​ོད་ཀྱི​ི་ཐེོབ་ཐེང་དགོས་པའི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་དེ་བོད་མིའི་ི ཐེོག་ལོ་ལོག་བསྟེར་བྱེད་དགོས་པའི​ི་ འིབོད་སྐུལོ་བྱས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༦༥ ལོ​ོར་སླར་ཡོང་མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་སུ་མཇུག་གནོན་གྱི​ི་གྲོས་ཆེོད་ཅོིག་འིཇཱོག་ཐུབ་པ་བྱུང་ཡོ​ོད། གྲོས་

ཆེོད་དེའི​ི་ནང་དུ་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་བཅོའི་ཁྲོིམས་ནང་གཏན་ལོ་ཕབ་པའི​ི་རྩ་འིཛི​ིན་ཁག་དང། འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་གི་ཡོ​ོངས་ཁྱབ་

གསལོ་བསྒྲིགས་ནང་དུ་གསལོ་བའི​ི་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་གི་གཞི​ི་

རྩའི​ི་རང་དབང་རྩ་འིཛི​ིན་དུ་བཟུང་ནས། བོད་ཀྱི​ི་གནད་དོན་སྐོར་

ལོ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༥༩ དང་ ༡༩༦༡ བཅོས་སུ་བཞིག་པའི​ི་གྲོས་ཆེོད་

རྣམས་བསྐྱིར་གསོ་མཇུག་གནོན་བྱས་ཡོ​ོད།

ཁ༽ ཕྱི​ི་ལོ་ ༡༩༨༠ ནང་གི་ངོ་རྒོ​ོལ་ལས་འགུལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༧༦ ཟླ་ ༩ ནང་དུ་མའིོ་ཙེ་ཏུང་འིདས་གྲོངས་སུ་ཕྱི​ིན་

རྗེ​ེས། རྒྱ་ནག་གི་སྲི​ིད་བྱུས་ལོ་བཅོ​ོས་བསྒྱུར་ཇཱི་ཙམ་ཕྱི​ིན་ཀྱིང་བོད་ པར་རིས། ༡༨་༢ ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ལོ​ོའི ི་ཟླ་བ་དགུ་པའི​ི་ནང་ལྷ་སའི​ི་ མི་མང་དང་དགེ་འིདུན་རྣམ་པས་རྒྱ་གཞུང་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱེད་བཞི​ིན་པ།

207

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ནང་གི་ཆེབ་སྲི​ིད་རང་དབང་ལོ་འིཕོ་འིགྱུར་དེ་ཙམ་བྱུང་མེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ལོ​ོའི ི་ལོ​ོ་འིགོ་ཙམ་ནས་བོད་ནང་དུ་ཆེབ་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ ལོས་འིགུལོ་བ་བོད་མི་མང་པོ་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོར་སྙོ​ོན་འིཛུགས་ཀྱི​ིས་ནག་ཉོེས་འིདྲ་མིན་ལོ་སྙོད་བཏགས་ཏེ་བཙོན་ འིཇུག་དང། སྡུག་སྦྱོ​ོང་མནར་གཅོ​ོད་ཚོད་ལོས་བརྒོལོ་བ་བཏང་ཡོ​ོད་ལོ། འིགའི་ཤེས་ཀྱི​ི་ཚོེ་སྲིོག་ཤེོར་བའིང་བྱུང་ཡོ​ོད། ཕྱེི་ལོ་ ༡༩༨༧ ལོའི ི་ངོ་རྒོ​ོལ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ལོ​ོའི ི་སྟེོན་ཁར་ལྷ་སར་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བའི​ི་རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་ཐེ​ེངས་བཅུ་ལྷག་བྱུང་བ་སྟེ​ེ། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༧ ཟླ་༩ པའི​ི་

ནང་༸རྒྱལོ་བ་རིན་པོ་ཆེ​ེ་མཆེོག་ཝ་ཤེ ིང་ཊོན་ཌོི་སི་རུ་ཨ་རིའི​ི་གྲོས་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་གི་ཚོ​ོགས་ཆུང་ཐེོག་ཏུ་གསུང་

བཤེད་གནང་སྟེ​ེ། ཞི​ི་བའི​ི་གྲོས་འིཆེར་དོན་ཚོན་ལྔ་འིདོན་གནང་མཛིད་ཀྱིང། རྒྱ་ནག་གི་འིགོ་ཁྲོིད་ཚོ​ོས་བཟང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཡོ་ལོན་ མེད་པར་གཞུང་འིབྲེ​ེལོ་བརྙིན་འིཕྲིན་བརྒྱུད་དེ་༸རྒྱལོ་བ་རིན་པོ་ ཆེ​ེས་མེས་རྒྱལོ་ཁ་བྲེལོ་གཏོང་ཐེབས་བྱེད་ཀྱི​ི་འིདུག་ཅོེས་ཚོིག་ རྩུབ་ཀྱི​ི་ལོམ་ནས་སྐྱིོན་བརྗེོད་བྱས།

༸རྒྱལོ་བ་རིན་པོ་ཆེ​ེ་བོད་དང་ཁ་བྲེལོ་ནས་ལོ​ོ་བཅུ་ཕྲག་

གསུམ་ཕྱི​ིན་ནའིང། དད་དམ་གཡོ​ོ་བ་མེད་པའི​ི་གཞི​ིས་བཞུགས་ བོད་མི་ཚོ​ོས་རྒྱ་གཞུང་གིས་༸གོང་ས་མཆེོག་ལོ་མཚོན་དམས་ ཞུས་པར་ཁོང་ཁྲོ​ོ་ལོངས་ནས་འིབྲེས་སྤུངས་དགོན་པའི​ི་དགེ་

པར་རིས། ༡༨་༣ དཔའི་བོ་བྱམས་པ་བསྟེན་འིཛི​ིན་ལོགས་ཀྱི​ིས་ངོ་རྒོ​ོལོ་ འིདུན་པ་ཚོ​ོས་བོད་མི་ཡོ​ོད་དོ་ཅོ​ོག་༸རྒྱལོ་བ་རིན་པོ་ཆེ​ེའི་ི སྐུ་རྒྱབ་ རྔམ་སྟེོན་གྱི​ི་སྣོེ་ཁྲོིད་བྱེད་བཞི​ི་པའི​ི་འིདྲ་པར།

ཏུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་རྣམ་འིགྱུར་འིཛིམ་གླི​ིང་ཡོ​ོངས་ལོ་སྟེོན་པ་དང། ཁོང་གི་མཚོན་སྙོན་ལོ་སྲུང་སྐྱིོབ་བྱེད་རྒྱུར་ཐེག་བཅོད་པ་རེད།

ཟླ་ ༩ ཚོེས་ ༢༧ ཉོིན་འིབྲེས་སྤུངས་དགོན་པའི​ི་དགེ་འིདུན་པ་ ༢༡ གིས་ལྷ་ས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་དཀྱི​ིལོ་དུ་རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་

བྱས་ཏེ། ལྷ་སའི​ི་གཙུག་ལོག་ཁང་གི་བར་སྐོར་ནང་དུ་སྐོར་བ་རྒྱག་གིན་བོད་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་དར་མཁའི་ལོ་འིཕྱིར་ནས་བོད་ལོ་རང་བཙན་

དགོས། ༸རྒྱལོ་བ་རིན་པོ་ཆེ​ེ་སྐུ་ཚོེ་ཁྲོི་ལོ​ོར་བརྟན་པར་ཤེ ོག་ཅོེས་སྐད་འིབོད་བརྒྱབ། གཙུག་ལོག་ཁང་ལོ་སྐོར་བ་ཐེ​ེངས་དང་པོ་ རྒྱག་སྐབས་བོད་མི་བརྒྱ་ཕྲག་ལྷག་གིས་མ་སྐུལོ་དྭང་བློང་གི་མཉོམ་ཞུགས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི་ས་གནས་འིཛི​ིན་སྐྱིོང་ལོས་

ཁུངས་ཁག་ཡོ​ོད་སར་ཕྱི​ིན་པ་དང། ལོས་ཁུངས་ཀྱི​ི་མདུན་དུ་སླེབས་མ་ཐེག་རྒྱའི​ི་ཉོེན་རྟོག་པས་དྲག་པོའི ི་ལོམ་ནས་ངོ་རྒོ​ོལོ་བར་ ཉོེས་རྡུང་ཚོ​ོད་མེད་བཏང་སྟེ​ེ་ཁོང་ཚོ​ོ་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པ་རེད།

རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་ཐེ​ེངས་གཉོིས་པ་དེ། ཕྱི​ི་ཟླ་ ༡༠ ཚོེས་ ༡ ཉོིན་བྱུང་བ་དང། དེ་ཉོིན་རྒྱ་ནག་མི་མང་སྤྱི​ི་མཐུན་རྒྱལོ་ཁབ་

བཙུགས་པའི​ི་དུས་དྲན་ཉོིན་མོ་འིཁེལོ་ཡོ​ོད། སྐབས་དེར་སེ་ར་དགོན་དང། གནས་ཆུང་དགོན། དེ་བཞི​ིན་གཙུག་ལོག་ཁང་གི་དགེ་

འིདུན་པ་བཅོས་ཀྱི​ིས་ལྷ་སའི​ི་གཙུག་ལོག་ཁང་གི་བར་སྐོར་ནང་ལོ་ཡོང་བསྐྱིར་རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་གནང་ཡོ​ོད། ཁོང་ཚོ​ོས་༸རྒྱལོ་

བ་རིན་པོ་ཆེ​ེ་ལོ་རྒྱབ་སྐྱིོར་ཡོ​ོད། ཟླ་ ༩ ཚོེས་ ༢༧ ཉོིན་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པའི​ི་འིབྲེས་སྤུངས་ཀྱི​ི་དགེ་འིདུན་པ་ཚོ​ོ་གླིོད་བཀྲོལོ་གཏོང་

208

ས་ཁམས་རིག་པ།

དགོས་པའི​ི་དགོས་འིདུན་བཏོན་ཏེ་ངོ་རྒོ​ོལོ་རྔམ་སྟེོན་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་བ་ཞི​ིག་བྱས། རྒྱ་གཞུང་གི་དམག་མིས་དྲག་གནོན་གྱི​ིས་ཉོེས་

རྡུང་ཚོ​ོད་མེད་བཏང་བ་དང། འིཛི​ིན་བཟུང་གིས་མངགས་གཏོང་ཁང་ནང་ལོ་བཀག་བསྐྱི​ིལོ་བྱས།

བོད་མི་སྟེོང་ཕྲག་ཁ་ཤེ ས་འིདུ་འིཛིོམས་ཀྱི​ིས་མངགས་གཏོང་ཁང་དུ་བསྐྱིོད་དེ་དགེ་འིདུན་པ་རྣམས་ལོམ་སང་གླིོད་བཀྲོལོ་

གཏོང་དགོས་པའི​ི་རེ་འིདུན་བཏོན་པར། ཉོེན་རྟོག་པས་མི་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་ནང་དུ་མེ་མདའི་གང་བྱུང་བརྒྱབ་སྟེ​ེ་བོད་མི་ ༨ བསད་པ་དང།

བོད་མི་མང་པོར་རྨས་སྐྱིོན་བཟོས། དེའི​ི་རྗེ​ེས་བདུན་ཕྲག་ཁ་ཤེ ས་ནང་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་བོད་མི་ ༦༠༠ ཡོས་མས་འིཛི​ིན་བཟུང་

བྱས།

ཕྱེི་ལོ་ ༡༩༨༨ ལོའི ི་རྔམ་སྟོནོ་ཁྲོམ་སྐོར།

རྒྱ་གཞུང་གིས་དྲག་གནོན་བྱས་མིན་མ་ལྟོས་པར། བོད་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་ཁག་ཏུ་མུ་མཐུད་དེ་རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་བྱས་ཡོ​ོད་པ་དང།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༨ ཟླ་ ༧ ནང་དུ་རྒྱ་གཞུང་གི་འིགོ་ཁྲོིད་ཀྱི​ིས་བོད་དུ་རྒྱ་ནག་གི་དབང་སྒྱུར་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱེད་མཁན་རིགས་ཚོང་མར་སྙོིང་

རྗེ​ེ་སྤུ་ཙམ་མེད་པའི​ི་དྲག་གནོན་བྱེད་དགོས་པའི​ི་བཀའི་རྒྱ་བཏང་བ་དང། ས་གནས་ཀྱི​ི་དབང་འིཛི​ིན་པ་ཚོ​ོས་བཀའི་རྒྱ་དེ་ལོམ་སང་ ལོག་བསྟེར་བྱས་ཏེ། དེ་ཉོིན་ཉུང་མཐེར་ཡོང་བོད་མི་ ༡༥ བསད་པ་དང། བོད་མི་ ༡༥༠ ལྷག་ལོ་རྨས་སྐྱིོན་ཚོབས་ཆེ​ེན་བཟོས་

པ་མ་ཟད། གཞིན་བོད་མི་མང་པོ་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས། ལོ​ོ་དེར་སེ་འིབྲེས་དགེ་གསུམ་གྱི​ི་དགེ་འིདུན་པ་ཚོ​ོས་ཆེོ་འིཕྲུལོ་སྨོན་ལོམ་

ཆེ​ེན་མོ་འིཚོ​ོག་རྒྱུ་མིན་པའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱས་ཀྱིང། རྒྱ་གཞུང་གིས་བོད་ནང་ལོ་ཆེོས་ལུགས་ཀྱི​ི་རང་དབང་ཡོ​ོད་ཚུལོ་གྱི​ི་འིཁྲོབ་སྟེོན་ ཆེ​ེད་དགེ་འིདུན་པ་ཚོ​ོར་བཙན་བཀའི་བཏང་ནས་ཆེོ་འིཕྲུལོ་སྨོན་ལོམ་འིཚོ​ོག་ཏུ་བཅུག་པ་མ་ཟད། མཉོམ་ཞུགས་མི་བྱེད་མཁན་

ཚོ​ོ་དགོན་པ་ནས་ཕྱི​ིར་འིབུད་གཏོང་རྒྱུའི​ི་མཚོ​ོན་པའི​ི་ཉོེས་ཆེད་གཅོ​ོད་རྒྱུའི​ི་གསལོ་བསྒྲིགས་བྱས་སྟེབས། དགེ་འིདུན་པ་རྣམས་ སྨོན་ལོམ་ལོ་མ་ཕེབས་ཀ་མེད་བྱུང་བ་རེད། འིོན་ཀྱིང། དགེ་འིདུན་པ་ཚོ​ོས་ཆེོ་འིཕྲུལོ་སྨོན་ལོམ་གྱི​ི་ཉོིན་མཐེའི་མ་བྱམས་པ་གདན་ འིདྲེན་སྐབས་སུ་དགའི་ལྡན་དགོན་གྱི​ི་དགེ་འིདུན་པས་སྣོེ་ཁྲོིད་དེ་བྱམས་པ་གདན་འིདྲེན་གྲུབ་མཚོམས་ངོ་རྒོ​ོལོ་རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་

སྐོར་གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཙམ་ཞི​ིག་གནང་སྟེ​ེ་བཙོན་ཁང་དུ་ཡོ​ོད་པའི​ི་དགེ་འིདུན་པ་སོགས་ཚོང་མ་འིཕྲལོ་དུ་གླིོད་བཀྲོལོ་གཏོང་དགོས་པའི​ི་

སྐད་འིབོད་བྱས་པས། སྤྱི​ི་བདེ་དྲག་ཆེས་དམག་དཔུང་གིས་མེ་མདའི་རྒྱབ་ནས་དགེ་འིདུན་པ་ ༡༥ བསད་པ་དང། དགེ་འིདུན་པ་

གཞིན་རྣམས་དམག་མིའི​ི་རླངས་འིཁོར་ནང་དུ་བླུགས་ནས་བཙན་ཁྲོིད་བྱས་པ་མ་ཟད། མང་པོ་ཞི​ིག་ལོ་ཉོེས་རྡུང་བཏང་ནས་དྲན་

པ་འིཐེོར་བ་སོགས་བྱུང་ཡོ​ོད། སྐབས་དེར་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་བོད་མི་ཚོ​ོ་གང་བྱུང་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པ་དང། བོད་མིར་འིདྲི་རྩད་ མནར་གཅོ​ོད་བཏང་བ་རྒྱུན་ལྡན་གྱི​ི་གནས་ཚུལོ་ཆེགས་པ་རེད། ཕྱེི་ལོ་ ༡༩༨༩ ནོས་ ༡༩༩༠ བར།

ལྷ་ས་གྲོང་ཁྱེར་དང་མཐེའི་འིཁོར་གྱི​ི་གྲོང་ཚོ​ོ་བཅོས་སུ་བོད་མི་ཚོ​ོས་མུ་མཐུད་དེ་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི་དབང་སྒྱུར་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ་དང་

བོད་རང་བཙན་ཡོིན་པའི​ི་སྦྱོར་ཡོིག་མང་པོ་སྦྱོར། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༩ ཟླ་ ༢ ཚོེས་ ༧ ཉོིན་བོད་ཀྱི​ི་ལོ​ོ་གསར་གྱི​ི་ཞིོགས་པ་གཙུག་ལོག་

209

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

ཁང་གི་སྒོ​ོ་མཆེོར་སྟེ​ེང་དུ་བོད་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་དར་ཞི​ིག་བསྒྲིེངས་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་ཆུ་ཚོ​ོད་ཁ་ཤེས་རྗེ​ེས་སུ་ཉོེན་རྟོག་པས་མར་ཕབ་པ་རེད། ལོ​ོ་དེའི​ི་ཟླ་ ༢ ཚོེས་ ༡༧ ཉོིན་ལྷ་སར་དྲག་ཆེས་ཉོེན་རྟོག་དམག་མི་ ༡༧༠༠ ཡོས་མས་ཤེིག་སླེབས་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོས་སྐོར་ལོམ་དུ་ ཞི​ིབ་བཤེ​ེར་ས་ཚུགས་བཙུགས་ཏེ། དམག་མི་བཅུ་ཤེ ོག་གིས་ བར་སྐོར་དུ་འིགྲོ་མཁན་བོད་མི་ཚོ​ོར་ཞི​ིབ་བཤེ​ེར་བྱས་པ་རེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༩ ཟླ་ ༣ ཚོེས་ ༥ ནས་ཉོིན་གསུམ་རིང་རྒྱ་

དམག་ཇཱེ་མང་དུ་བཏང་བར་མ་ལྟོས་པར། ལྷ་སར་ཡོང་བསྐྱིར་

མི་མང་གིས་རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་བྱས་ཏེ་བོད་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་དར་

འིཕྱིར་ནས་བོད་རང་བཙན་ཡོིན་ཞིེས་སྐད་འིབོད་ཤུགས་ཆེ​ེ་ བྱས་པར་དྲག་ཆེས་ཉོེན་རྟོག་པས་དྲག་གནོན་བྱས་པ་རེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༨༩ ཟླ་ ༣ ཚོེས་ ༧ གྱི​ི་མཚོན་མོར་རྒྱ་ནག་ པར་རིས། ༡༨་༤ ལྷ་སའི​ི་བར་སྐོར་གཡོས་གཡོ​ོན་དུ་རྒྱའི​ི་ཉོེན་རྟོག་པས་

གཞུང་གིས་དྲག་པོའི ི་དམག་དཔུང་ལྷ་སར་ཆེ​ེད་གཏོང་བྱས་

གྲོང་ཁྱེར་ཡོ​ོངས་རྫོ​ོགས་ལོ་དོགས་ཟོན་དང་ཞི​ིབ་བཤེ​ེར་བྱེད་བཞི​ིན་པ།

པ་དང། གྲོང་ཁྱེར་ཧྲི​ིལོ་པོར་དྲག་པོའི ི་ཁྲོིམས་གཞི​ི་བསྡོམས་ཏེ། བོད་མི་གང་བྱུང་འིཛི​ིན་བཟུང་དང་བཀག་ཉོར་བྱས་པ་རེད། དེ་

ནས་ལོ​ོ་གཅོིག་གི་རྗེ​ེས་ཏེ་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༠ ཟླ་ ༥ ཚོེས་ ༡ ཉོིན་རྒྱ་གཞུང་གིས་གཞི​ི་ནས་དྲག་པོའི ི་ཁྲོིམས་གཞི​ི་ཕྱི​ིར་འིཐེ​ེན་བྱ་རྒྱུའི​ི་ ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱས་ཀྱིང། ཨོ་སི་ཊི་ལོི་ཡོའི​ི་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་གི་སྐུ་ཚོབ་བོད་ནང་དུ་བསྐྱིོད་དེ་རྟོག་ཞི​ིབ་བྱས་རྗེ​ེས། ཁོ་ཚོ​ོས་

དེ་ནི་ཚོིག་ཙམ་ལོས་དོན་དངོས་ཐེོག་ལྷ་སར་དམག་དཔུང་མུ་མཐུད་དེ་བཅོའི་སྡོ​ོད་བྱས་ཡོ​ོད་ལུགས་གསུངས་ཡོ​ོད། མ་ཟད་རྒྱལོ་

སྤྱི​ིའི​ི་ཉོེས་ཡོང་ཚོ​ོགས་པས་སྙོན་ཐེོ་ཞི​ིག་བཏོན་པའི​ི་ནང་དུའིང་ཉོེན་རྟོག་པ་དང་སྤྱི​ི་བདེ་དྲག་ཆེས་དམག་དཔུང་ལོ་བོད་མིར་ཁྲོིམས་ བཤེ​ེར་མ་བྱས་པར་གང་བྱུང་འིཛི​ིན་བཟུང་དང་བཀག་ཉོར་བྱེད་ཆེོག་པའི​ི་དབང་ཚོད་རྒྱ་ཆེ​ེན་པོ་ཡོ​ོད་ལུགས་གསལོ་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༡ ཟླ་ ༤ ཚོེས་ ༡༠ ཉོིན་རྒྱ་དམར་གཞུང་གིས་བོད་བཙན་བཟུང་བྱས་ནས་ལོ​ོ་ངོ་ ༤༠ འིཁོར་བའི​ི་དུས་སྟེོན་འིཚོ​ོག་

ལོ་ཉོེ་བའི​ི་སྐབས་སུ་བོད་མི་ ༡༤༦ ལོ་ཁྲོིམས་འིགལོ་གྱི​ི་ཉོེས་འིཛུགས་བྱས་ཏེ་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པ་མ་ཟད། མི་མང་འིདུ་འིཛིོམས་ སར་ཁྲོིམས་གཅོ​ོད་འིཕར་མ་བྱེད་རྒྱུའི​ི་ཁྱབ་བསྒྲིགས་བྱས་པ་རེད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༢ ཟླ་ ༢ པ་ནས་རྒྱ་གཞུང་གིས་ལྷ་སའི​ི་གྲོང་མིའི​ི་

དུད་ཁྱིམ་ཚོང་མར་སྔོ​ོག་བཤེ​ེར་བྱས་ནས་༸གོང་ས་མཆེོག་གི་བཀའི་སློབ་དང་གསུང་ཆེོས་དཔེ་དེབ་དང། བཀའི་སློབ། སྒྲི་ཐེག སྐུ་པར་གཞུང་བཞིེས་བཏང་བ་དང། བོད་མི་ཉོིས་བརྒྱ་བརྒོལོ་བ་འིཛི​ིན་བཟུང་བྱས་པ་རེད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༡༩༩༣ ཟླ་ ༥ ཚོེས་ ༢༤ ཉོིན་བོད་མི་མང་ནས་སླར་ཡོང་སྲིང་ལོམ་ཁག་ཏུ་ཞི​ི་བའི​ི་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས་པ་དང། ཡུལོ་སྐོར་སྤྲོ​ོ་

འིཆེམ་པ་སོགས་སྐབས་དེའི་ི དངོས་ཡོ​ོད་གནས་ཚུལོ་མཐེོང་མཁན་ཚོ​ོས་བརྗེོད་པ་ལྟར་ན། ལོས་འིགུལོ་ནང་ལོ་མཉོམ་ཞུགས་བྱེད་ མཁན་མི་མང་ཁྲོི་གཅོིག་བརྒོལོ་བ་ཡོ​ོད་པའི​ི་ཚོ​ོད་དཔག་བྱས་ཡོ​ོད། ག༽ ས་བྱི་ཞི​ི་རྒོ​ོལ་ཆེན་མོ།

210

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༨ ལོ​ོར་ས་བྱི་ཞི​ི་རྒོ​ོལོ་ཆེ​ེན་མོ་ཞིེས་བོད་ས་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་དང། རྒྱ་ནག་གི་སློབ་གྲྭ་ཁག་ཏུ་སློབ་སྦྱོ​ོང་བྱེད་བཞི​ིན་པའི​ི་

བོད་པའི​ི་སློབ་ཕྲུག་རྣམས་ཀྱི​ིས་ཀྱིང་རྒྱ་ནག་གཞུང་ལོ་ཞི​ི་བའི​ི་ ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས་ཡོ​ོད་པ་དང། དེ་ནི་བོད་དོན་ལོས་འིགུལོ་ཁྲོ​ོད་ལོ​ོ་

རྒྱུས་རང་བཞི​ིན་ལྡན་པ་ཞི​ིག་རེད། ལོ​ོ་དེའི​ི་དབྱར་དུས་རྒྱ་ ནག་ཏུ་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་ཨོ་རྩལོ་འིགྲན་བསྡུར་འིཚོ​ོག་གྲབས་ཡོ​ོད་

སྟེབས་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་ཁྱོན་ནས་རྒྱ་ནག་ལོ་དོ་སྣོང་ཧི་ཅོང་ཆེ​ེན་པོ་

བྱེད་བཞི​ིན་པའི​ི་དུས་སྐབས་ཤེ ིག་རེད། ལོ​ོ་དེའི​ི་ཟླ་ ༣ ཚོེས་

༡༠ ཉོིན་ལྷ་སར་གསུམ་བཅུའི​ི་དུས་དྲན་ཐེ​ེངས་ ༤༩ པའི​ི་ སྐབས་སུ་འིབྲེས་སྤུངས་དགོན་གྱི​ི་དགེ་འིདུན་པ་ ༣༠༠ ཙམ་ གྱི​ིས་སྣོེ་ཁྲོིད་ནས་བར་སྐོར་ནང་ལོ་རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོར་ཞི​ིག་

པར་རིས། ༡༨་༥ རྒྱ་ནག་གི་དམག་མིས་ལྷ་སར་གཡོས་གཡོ​ོན་དུ་སྐོར་སྲུང་ བྱེད་བཞི​ིན་པ།

གནང་སྟེ​ེ་གསུམ་བཅུའི​ི་དུས་དྲན་སྲུང་བརྩི་ཞུས་པ་རེད། ཁོ་ཚོ​ོས་བོད་ལོ་རང་བཙན་དགོས་པ་དང། རྒྱ་དམར་གཞུང་གིས་གང་

བྱུང་བཀག་ཉོར་བཙོན་འིཇུག་བྱས་པའི​ི་དགེ་འིདུན་པ་རྣམས་མྱུར་དུ་གླིོད་དགོས་པའི​ི་འིབོད་སྒྲི་བསྒྲིགས་ཡོ​ོད། སྐབས་དེར་ཉོེན་ རྟོག་དམག་མིས་ཞི​ི་རྒོ​ོལོ་བ་ཚོ​ོ་བཀག་འིགོག་བྱས་སྟེབས། དགེ་འིདུན་པ་ཚོ​ོས་དེ་མུར་ས་ཐེོག་ཏུ་བསྡོད་ནས་༸གོང་ས་མཆེོག་སྐུ་

ཚོེ་བརྟན་པའི​ི་༸ཞིབས་བརྟན་དང་འིབོད་ཚོིག་བསྒྲིགས་པ་རེད། ཆུ་ཚོ​ོད་ཕྱིེད་ཀ་ཙམ་སོང་རྗེ​ེས་སེ་ར་དགོན་གྱི​ི་དགེ་འིདུན་པ་ཚོ​ོས་

བོད་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་དར་འིཕྱིར་བ་དང། བོད་རང་བཙན་གྱི​ི་བསྒྲིགས་ཡོིག་སྦྱོར་འིགྲེམས་ཀྱི​ིས་ཞི​ི་རྒོ​ོལོ་གནང་བ་རེད། དེ་འིཕྲལོ་རྒྱ་གཞུང་

གིས་སེ་འིབྲེས་དགེ་གསུམ་དང། ལྷ་སའི​ི་གཙུག་ལོག་ཁང། ར་མོ་ཆེ​ེ་སོགས་ལོ་དམ་དྲག་བྱས་པར་མ་ཟད། དགོན་སྡོེ་ཡོ​ོངས་ཀྱི​ི་

ཆེོས་ལུགས་བྱེད་སྒོ​ོ་བཙན་ཤེ​ེད་ཀྱི​ིས་བཀག་སྡོ​ོམ་བྱས་པ་རེད།

དེ་ནས་འིགོ་བཙུགས་ཏེ་བོད་ས་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་སུ་གཞི​ི་རྒྱ་

ཆེ​ེ་བའི​ི་ངོ་རྒོ​ོལོ་རྔམ་སྟེོན་གྱི​ི་ལོས་འིགུལོ་ཁྱབ་པ་དང། དེ་ལོ་

བརྟེན་ནས་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་བོད་ནང་ལོ་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་

ཐེང་རྡོ​ོག་རོལོ་གཏོང་གི་ཡོ​ོད་པ་དང། བོད་མིའི​ི་དྲང་བདེན་གྱི​ི་

འིཐེབ་རྩོད་ལོ་རྒྱལོ་སྤྱི​ིའི​ི་དོ་སྣོང་ཤུགས་ཆེ​ེ་སླེབས་ཐུབ་པ་བྱུང་

ཡོ​ོད། གཞི​ི་རྒྱ་ཆེ​ེ་ཆུང་དང་དུས་ཡུན་གང་ཐེད་ནས་ས་བྱི་ཞི​ི་

པར་རིས། ༡༨་༦ བོད་མདོ་སྨད་ཨ་མདོ་མགོ་ལོ​ོག་ཏུ་དགེ་འིདུན་པ་ཚོ​ོས་ངོ་ རྒོ​ོལོ་རྔམ་སྟེོན་ཁྲོ​ོམ་སྐོར། ༢༠༠༨/༣/༡༤

རྒོ​ོལོ་དེ་བཞི​ིན་དེ་སྔོའི​ི་མི་མང་གྱིེན་ལོངས་གཉོིས་ལོས་ཆེ​ེས་ ལྷག་པ་བྱུང་ཡོ​ོད།

ལོ​ོ་དེའི​ི་ཟླ་བ་གསུམ་པ་ནས་ཨོ་ལོ​ོམ་པིག་རྩེད་འིགྲན་བར་

211

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

པར་རིས། ༡༨་༧ ནུབ་བྱང་མི་རིགས་སློབ་གྲྭ་ཆེ​ེན་མོའི ི་བོད་ཡོིག་སྡོེ་ཁག་གི་སློབ་ཕྲུག་རྣམས་ཀྱི​ིས་རྒྱ་གཞུང་གིས་ བོད་སར་དྲག་གནོན་ལོ་ཞི​ི་བའི​ི་ངོ་རྒོ​ོལོ་བྱས་པ། ༢༠༠༨/༣/༡༦

དུ་བོད་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་སུ་ངོ་རྒོ​ོལོ་ཆེ​ེ་ཆུང་གྲངས་ ༣༠༠ ལྷག་བྱུང་ཡོ​ོད། དྷ་རམ་ས་ལོ་དང་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་གི་ཚོ​ོགས་སྡོེ་ཁག་ གིས་སྐབས་དེའི​ི་དྲག་གནོན་གྱི​ི་འིོག་ཏུ་བོད་མི་གྲངས་ ༢༢༠ འིདས་གྲོངས་སུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་པ་དང། མི་གྲངས་ ༥༦༠༠ འིཛི​ིན་བཟུང་

དང་བཀག་ཉོར། མི་གྲངས་ ༡༢༩༤ ལོ་རྨས་སྐྱིོན། མི་གྲངས་ ༢༩༠ ལོ་ཉོེས་འིཛུགས་ཁྲོིམས་ཆེད་ཕོག་པ། མི་གྲངས་ ༡༠༠༠

ལོས་མང་བ་གར་སོང་ཆེ་མེད་དུ་གྱུར་ཡོ​ོད་པའི​ི་གནས་ཚུལོ་སྤེ​ེལོ།

ངོ་རྒོ​ོལོ་དེའི​ི་ནང་དུ་དགེ་འིདུན་པ་དང། བཙུན་མ། སློབ་ཕྲུག དགེ་རྒོན། ཚོ​ོང་པ། འིབྲེོག་པ། ཞི​ིང་པ། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་ཅོན་སོགས་

ལོས་རིགས་སྣོ་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་བོད་མིས་ཆེ་ཤེ ས་བློངས་ཡོ​ོད།

རིང་སྲོེག་གི་ཞི​ི་རྒོ​ོལ།

འིདས་པའི​ི་ལོ​ོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་མང་པོའི ི་རིང་བོད་མི་ཚོ​ོས་རྒྱ་གཞུང་གི་དྲག་གནོན་ལོ་ཞི​ི་བའི​ི་ངོ་རྒོ​ོལོ་དང་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་

དགོས་པའི​ི་དགོས་འིདུན་བཏོན་ཡོ​ོད་ཀྱིང། རྒྱ་གཞུང་གིས་བཟང་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ཡོ་ལོན་མེད་པར་བོད་ནང་མུ་མཐུད་དེ་དམ་དྲག་ཧི་

ཅོང་ཆེ​ེ་བའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ལོག་བསྟེར་བྱས་ཡོ​ོད། དོན་དངོས་ཐེོག་ཞི​ི་ཅོིན་ཕིན་སྲི​ིད་འིཛི​ིན་གྱི​ི་ལོས་ཡུན་དང་པོའི ི་རིང་དྲག་གནོན་སྲི​ིད་

བྱུས་ཇཱེ་སྡུག་ཏུ་བཏང་ཡོ​ོད། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༧ ལོ​ོར་ཨ་རིའི་ི རང་དབང་ཁང་པས་ (Freedom House) སྙོན་ཐེོ་ཞི​ིག་བཏོན་པའི​ི་ནང་དུ་

རྒྱ་གཞུང་གིས་བོད་ནང་གི་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་གི་གནས་སྟེངས་ཇཱེ་སྡུག་བཏང་ཡོ​ོད་པ་དང། བོད་ཀྱི​ི་ནང་པའི​ི་བསྟེན་བཅོ​ོས་ཀྱི​ི་

ལྟ་གྲུབ་དང་བློ་སྤྲུལོ་ཡོང་སྲི​ིད་ཀྱི​ི་ལོམ་ལུགས་ལོ་ཐེ​ེ་བྱུས་དང། མི་སྒོེར་གྱི​ི་ཆེོས་འིཆེད་ཉོན་དང་ཉོམས་ལོེན་ལོ་ཤུགས་ཆེ​ེ་དམ་དྲག

212

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༢ ཟླ་ ༦ ཚོེས་ ༡༢ ཉོིན ། བོད ་ཡུལོ་ཤུ ལོ་ རྫོ་སྟེོད་གྲོང་དུ་རྒྱལོ་གཅོེས་ དཔའི་བོ་ངག་དབང་ནོར་ འིཕེལོ་ལོགས་དང་བསྟེན་ འིཛི​ིན་མཁས་གྲུབ་ལོགས་ གཉོིས་ཀྱི​ིས་བོད་ཀྱི​ི་རྒྱལོ་ དར་རེ་ཕྱིར་ཏེ་བོད་རང་ བཙན་དགོས ། ༸རྒྱལོ་བ་ རིན་པོ་ཆེ​ེ་ཁྲོི་ལོ​ོར་བརྟན་ པར་ཤེོག ཅོེས ་སྐད་འིབོད ་ བརྒྱབ་ནས་རྒྱ་གཞུང་ལོ་ཞི​ི་ རྒོ​ོལོ་ཆེ​ེད་རང་ལུས་མེར་ སྲིེག་བཏང་བའི​ི་སྐུ་པར།

ས་ཁམས་རིག་པ།

དུས་ཆེ​ེན་ཁག་བསྐྱིར་གསོ་བྱེད་མི་ཆེོག་པའི​ི་བཀག་སྡོ​ོམ། རང་ལུས་མེར་སྲིེག་གཏོང་མཁན་གྱི​ི་ཉོེ་འིབྲེ​ེལོ་ཚོ​ོར་ཉོེས་ཆེད་བཅོད་ ཡོ​ོད་པ་སོགས་ཀྱི​ི་གནས་ཚུལོ་གསལོ་སྟེོན་བྱས་ཡོ​ོད།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༩ ཟླ་ ༢ ཚོེས་ ༢༧ ཉོིན་ཀིརྟི་དགོན་པའི​ི་དགེ་འིདུན་པ་བློ​ོ་བཟང་བཀྲ་ཤེ ིས་སམ་བཀྲ་བྷེ་ལོགས་ཀྱི​ིས་རང་ལུས་

མེ་སྲིེག་གི་ངོ་རྒོ​ོལོ་གནང་བ་ནས་བཟུང་བོད་མིའི​ི་སྒྲི​ིག་འིཛུགས་ཀྱི​ི་གྲངས་ཐེོར་གཞི​ིགས་ན་ད་བར་དུ་བོད་ནང་ལོ་རང་ལུས་མེར་

སྲིེག་གཏོང་མཁན་བོད་མི་ཁྱོན་བསྡོ​ོམས་ ༡༥༧ བྱུང་ཡོ​ོད། དེའི​ི་ཁྲོ​ོད་ནས་མི་གྲངས་ ༡༣༦ འིདས་གྲོངས་སུ་ཕྱི​ིན་ཡོ​ོད་པ་མ་ཟད།

གཞིན་རྣམས་ད་ལྟའི​ི་ཆེར་གར་སོང་ཆེ་མེད་དུ་གྱུར་ཡོ​ོད་ཅོེས་འིཁོད་འིདུག རང་ལུས་མེར་སྲིེག་གཏོང་མཁན་ཚོ​ོའི​ི་ཡོ​ོངས་གྲགས་

འིབོད་ཚོིག་ནི། བོད་ལོ་རང་དབང་དགོས་པ་དང། ༸གོང་ས་མཆེོག་བོད་དུ་གདན་འིདྲེན་ཞུ་དགོས། ཞིེས་པ་དེ་ཡོིན་ཡོང། རྒྱ་ནག་

གཞུང་གིས་འིབོད་ཚོིག་དེ་ཚོ​ོ་ཁྲོིམས་འིགལོ་ནག་ཉོེས་སུ་བརྩིས་ནས་རང་ལུས་མེར་སྲིེག་གཏོང་མཁན་དང། ཁོང་ཚོ​ོའི​ི་ནང་མི་ཉོེ་ འིབྲེ​ེལོ་འིཛི​ིན་བཟུང་བཙོན་འིཇུག་སོགས་བྱས་ཏེ་ལོས་འིགུལོ་དེ་ཚོ​ོ་འིགོག་ཐེབས་བྱས་ཡོ​ོད།

213

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ། སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་གནད་བསྡུས་རིེ་བྲི​ིས།

༡། ༸རྒྱལོ་བ་རིན་པོ་ཆེ​ེ་མཆེོག་གིས་མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་ལོ་ཞུ་སྐུལོ་བྱེད་དུ་སུ་དང་སུ་གཏོང་གནང་མཛིད་ཡོ​ོད་དམ། ༢། རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་ནང་ལོ་བོད་དོན་ཚུད་ཐེབས་སུ་ཞུ་འིབུལོ་རྒྱལོ་ཁབ་གང་དང་གང་གིས་གནང་ཡོ​ོད་དམ།

༣། སེ་འིབྲེས་དགེ་གསུམ་གྱི​ི་དགེ་འིདུན་པ་ཚོ​ོས་ཆེོ་འིཕྲུལོ་སྨོན་ལོམ་ཆེ​ེན་མོ་འིཚོ​ོག་རྒྱུ་མིན་པའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་གནང་དོན་གང་ཡོིན།

༤། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༨ ལོ​ོའི ི་ངོ་རྒོ​ོལོ་དེར་ལོ​ོ་རབས་བརྒྱད་ཅུ་པའི​ི་ནང་གི་ངོ་རྒོ​ོལོ་རྔམ་སྟེོན་དང་མི་འིདྲ་བའི​ི་ཁྱད་པར་གང་ཡོ​ོད་དམ།

༥། བོད་ནང་ལོ་རང་ལུས་མེ་སྲིེག་ངོ་རྒོ​ོལོ་གནང་མཁན་དང་པོ་སུ་ཡོིན་མིན་དང། བོད་མིའི་ི སྒྲི​ིག་འིཛུགས་ཀྱི​ི་གྲངས་ཐེོར་གཞི​ིགས་ ན་ད་བར་དུ་བོད་ནང་ལོ་རང་ལུས་མེར་སྲིེག་གཏོང་མཁན་ག་ཚོ​ོད་བྱུང་ཡོ​ོད་དམ།

ཁ༽ བྱེད་སྒོ།

༡། བོད་ཀྱི​ི་རྩ་དོན་ཆེ​ེད་དུ་ཚོེ་སྲིོག་ཤེ ོར་བའི​ི་བོད་མི་རྣམས་ཀྱི​ི་ཆེ​ེད་དུ་སྐར་མ་བཅུའི​ི་རིང་སྨོན་ལོམ་འིདོན་དགོས། ༢། ཁྱེད་རང་གི་ངོས་ནས་བོད་ཀྱི​ི་རང་དབང་སླར་གསོའི ི་ཆེ​ེད་དུ་ལོས་འིགུལོ་གང་སྤེ​ེལོ་ཐུབ་བམ།

༣། སློབ་ཕྲུག་རྣམས་སྡོེ་ཚོན་དུ་བགོས་ནས་གཤེམ་གྱི​ི་གནད་དོན་གང་རུང་ཐེོག་ལོ་གླིོག་སྟེོན་བརྙིན་རིས་བཟོས་ཏེ་སྟེོན་དགོས། བོད་ནང་གི་འིགྲོ་བ་མིའི​ི་ཐེོབ་ཐེང་སྐོར། བོད་ཀྱི​ི་ཁོར་ཡུག་གནས་སྟེངས་སྐོར། བོད་ཀྱི​ི་ཤེ​ེས་ཡོ​ོན་གནས་སྟེངས་སྐོར

མཉོམ་འིབྲེ​ེལོ་རྒྱལོ་ཚོ​ོགས་ལོ་ཞུ་གཏུག་བྱས་པའི​ི་སྐོར།

ག༽ གྲིོས་བསྡུརི་གྱི​ིས།

རྒྱ་གཞུང་གིས་བོད་མི་ཚོ​ོས་༸གོང་ས་མཆེོག་གི་བཀའི་སློབ་དང་གསུང་ཆེོས་དཔེ་ཆེ་དང། སྒྲི་ཐེག སྐུ་པར་སོགས་ཉོར་མི་ཆེོག་ པའི​ི་བཙན་བཀའི་གཏོང་དགོས་དོན་གང་ཡོིན་ནམ།

214

ས་ཁམས་རིག་པ།

•

(༡)

(༢)

(༣)

(༤)

(༥)

(༦)

གོང་གསལོ་པར་རིས་ལོ་བལྟས་ནས་འིབྲེོག་པའི​ི་འིཚོ​ོ་བ་དང་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་སྒྲུང་ཞི​ིག་བྲེིས།

༡༩། འབྲིོག་པ་གཞི​ིས་སྤིོ།

༄༅། །འིབྲེོག་པའི​ི་འིཚོ​ོ་བས་མིའི​ི་དཔལོ་ཡོ​ོན་གྱི​ི་འིཕེལོ་འིགྱུར་ཁྲོ​ོད་དུ་མདུན་སྐྱིོད་ཆེ​ེན་པོ་ཞི​ིག་མཚོ​ོན་གྱི​ི་ཡོ​ོད། དེ་ནི་ལོ​ོ་ངོ་དགུ་ སྟེོང་ལྷག་གི་ཡོར་སྔོ​ོན་ལོ་ཨི་རན་གྱི​ི་བྱང་ཕྱིོགས་སུ་ལུག་དང་ར་གཉོིས་འིདུལོ་སྦྱོ​ོང་བྱས་པ་ལོས་བྱུང་བ་བརྗེོད་ཚུལོ་གཅོིག་འིདུག་

པ་དང། དེ་ནི་ཕྱུགས་ཟོག་གསོ་སྐྱིོང་གིས་མིའི​ི་རིགས་ཀྱི​ི་འིཚོ​ོ་གནས་ལོ་ཕན་ཐེོགས་ཆེ​ེ་བའི​ི་འིཚོ​ོ་རྟེན་དམིགས་བསལོ་བ་ཞི​ིག་ ཡོིན།

215

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

འིཛིམ་གླི​ིང་ནང་དུ་བོད་མཐེོ་སྒོང་དང་ཧི​ི་མ་ལོ་ཡོའི​ི་རི་རྒྱུད་ནི་འིབྲེོག་པའི​ི་འིཚོ​ོ་ཐེབས་རྒྱུན་འིཛི​ིན་བྱ་ཡུལོ་ས་ཁྱོན་ཆེ​ེ་བའི​ི་གྲས་

ཤེིག་ཡོིན་སྟེབས། རང་ཅོག་བོད་མིའི​ི་འིཚོ​ོ་ཐེབས་ཞི​ིང་འིབྲེོག་གཉོིས་སུ་ཕྱིེ་ཆེོག འིབྲེོག་ལོས་བྱེད་མཁན་ཚོ​ོར་འིབྲེོག་པ་ཞིེས་

འིབོད། ཁོ་ཚོ​ོ་སྦྲེ་གུར་གྱི​ི་ནང་དུ་སྡོ​ོད་པ་དང། སྒོ​ོ་ཕྱུགས་ལོ་རྩྭ་ཆུ་བཟང་པོ་འིཐེོབ་ཆེ​ེད་གནས་གཅོིག་ནས་གཞིན་ལོ་སྤེོས་ཏེ་འིཚོ​ོ་ བ་སྐྱིེལོ་གྱི​ི་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོའི་ི དམིགས་ཡུལོ་གཙོ་བོ་ནི་རྩྭ་་ཆུ་བཟང་སར་གནས་སྤེོ་བྱས་ཏེ་སྒོ​ོ་ཕྱུགས་ཀྱི​ི་ཤེ་ཤེདེ ་རྒྱས་པ་དང་དཀར་ཆུ་

བཟང་པོ་ཡོ​ོང་བ་བྱ་རྒྱུ་དེ་རེད། ཁོ་ཚོ​ོས་གྱིོན་ཆེས་ལོ་པགས་པའི​ི་སློག་པ་དང་དོར་མ་གྱིོན་པ་དང། ཡོ​ོང་འིབབ་སྒོ​ོ་ཕྱུགས་ལོས་

འིབྱུང་གི་ཡོ​ོད། སྐབས་རེར་ཤེ ་དང་པགས་པ་ཁྱེར་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དང་གྲོང་རྡོལོ་དུ་བསྐྱིོད་དེ་རྒྱུན་ལྡན་གྱི​ི་འིཚོ​ོ་བའི​ི་དགོས་མཁོ་

ཉོ​ོ་འིཚོ​ོང་ཆེ​ེད་འིགྲོ་དགོས། བོད་ཁྱོན་ཡོ​ོངས་སུ་བོད་མིའི་ི བརྒྱ་ཆེ་ ༢༥ ནས་ ༣༠ ཙམ་འིབྲེོག་པས་ཟིན་ཡོ​ོད། རྒྱ་ནག་གི་སྲོིད་བྱུས།

ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༠ ལོ​ོར་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ནུབ་རྒྱུད་ཐེོན་འིབྱེད་ཆེ​ེན་མོ་ཞིེས་པའི​ི་ (West Development Strategy) སྲི​ིད་བྱུས་

ཤེིག་ལོག་བསྟེར་བྱེད་འིགོ་བཙུགས་པ་དང། དེའི​ི་ཆེ་ཤེ ས་གཙོ་བོ་སྣོ​ོད་བཅུད་གནས་སྤེོའི ི་སྲི​ིད་བྱུས་ (Ecological Migration Policy) ཞིེས་སྣོ​ོད་བཅུད་བསྐྱིར་གསོ་དང་གྲོང་གསེབ་

ཀྱི​ི་དབུལོ་ཕོངས་ཉུང་དུ་གཏོང་བའི​ི་ཐེབས་ལོམ་ཞི​ིག་

ཏུ་འིགྲེལོ་བརྗེོད་བྱས་ཡོ​ོད། སྣོ​ོད་བཅུད་བསྐྱིར་གསོའི ི་ ཐེོག་མའི​ི་འིཐེབ་བྱུས་ནི་ཐེོན་སྐྱིེད་མེད་པའི​ི་ཞི​ིང་ས་

རྣམས་ནགས་ཚོལོ་དུ་སྒྱུར་བ་དང། རྩྭ་ཐེང་བསྐྱིར་

གསོའི ི་ཆེ​ེད་དུ་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱིོབ་ཀྱི​ི་ལོས་གཞི​ི་

གསར་འིཛུགས་བྱེད་རྒྱུ་དེ་རེད། རྒྱ་ནག་རྒྱལོ་སྲི​ིད་

སྤྱི​ི་ཁྱབ་ཁང་གི་ནུབ་ཕྱིོགས་ཡོར་རྒྱས་ལོས་ཁུངས་

པར་རིས། ༡༩་༡ བོད་ཀྱི​ི་འིབྲེོག་པ་རྣམས་རྒྱ་གཞུང་གིས་བཀོད་སྒྲི​ིག་བྱས་ནས་སྤྱི​ི་ ཀྱི​ི་གྲངས་ཐེོ་ལྟར་ན། དབུལོ་ཕོངས་ཉུང་དུ་གཏོང་བའི​ི་ ཚོ​ོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་གྲོང་གསེབ་གསར་པའི​ི་ནང་གཞི​ིས་སྤེོ། ཆེ​ེད་དུ་སྣོ​ོད་བཅུད་བསྐྱིར་གསོའི ི་ལོས་འིཆེར་བརྒྱུད་

གྲོང་གསེབ་ཀྱི​ི་མི་གྲངས་ས་ཡོ་བདུན་གནས་སྤེོ་བྱེད་འིཆེར་ཡོ​ོད་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༠༠ ནས་ ༢༠༠༥ བར་སྣོ​ོད་བཅུད་བསྐྱིར་

གསོའི ི་ལོས་འིཆེར་བརྒྱུད་མི་གྲངས་ས་ཡོ་བདུན་གནས་སྤེོ་བྱས་ཡོ​ོད། ལྷག་པར་དུ་རྒྱ་ནག་ནུབ་ཕྱིོགས་ཀྱི​ི་ས་ཁུལོ་ཞིེས་འིབོད་ པའི​ི་བོད་ཁུལོ་དུ་སྐྱིེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱིོབ་དང། མི་མང་གི་འིཚོ​ོ་ཐེབས་ཡོར་རྒྱས། གྲོང་ཁྱེར་ཅོན་དུ་སྒྱུར་བ་བཅོས་ལོས་

གཞི​ི་གལོ་ཆེ​ེན་དུ་གྱུར་ཡོ​ོད། ཁྱེད་ཀྱི​ིས་བསམ་ན་རྒྱ་གཞུང་གི་སྣོ​ོད་བཅུད་གནས་སྤེོའི ི་ལོས་གཞི​ིའི​ི་དམིགས་ཡུལོ་དག་འིགྲུབ་ཐུབ་ བམ། དེར་མཇུག་འིབྲེས་ཅོི་ཞི​ིག་ཡོ​ོང་རྒྱུ་རེད་དམ།

216

ས་ཁམས་རིག་པ།

ཉོེ ་ བའི​ི ་ ལོ​ོ ་ཤེ ས་ནང་ལོ་འིབྲེོ ག ་པ་གཞི​ི ས ་སྤེོ འི ་ི ལོས་འིཆེར་ལོ་སྲི​ི ད ་གཞུང་ཙམ་མ་ཟད། གཞུང་ཁུངས་མ་ཡོི ན ་

པའི​ི་ཚོ​ོགས་པ་དང། སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་པ། རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱིོབ་པ་ཚོ​ོས་ཀྱིང་དོ་སྣོང་ཆེ​ེན་པོ་བྱས་ཡོ​ོད། ནུབ་ཕྱིོགས་

ཀྱི​ི་མཁས་པ་ཚོ​ོས་རྒྱ་ནག་གི་སྣོ​ོད་བཅུད་བསྐྱིར་གསོའི ི་ལོས་གཞི​ི་ལོ་ལྟ་ཞི​ིབ་བྱེད་སྐབས། དེ་ནི་སྲི​ིད་གཞུང་གིས་འིགོ་བརྩམས་

པའི​ི་གཏན་འིཇཱགས་གཞི​ིས་སྤེོའི ི་ལོས་འིཆེར་ཞི​ིག་ཡོིན་པར་འིགྲེལོ་བརྗེོད་བྱེད་པ་དང། འིབྲེོག་པ་དང་ཞི​ིང་པ་རྣམས་ཁོར་ཡུག་

ཉོེན་ཁ་ཅོན་གྱི​ི་ས་ཁུལོ་ནས་གཞི​ིས་ཆེགས་གསར་པར་གནས་སྤེོ་བྱེད་དུ་འིཇུག་པར་བཤེད། ཉོམས་ཞི​ིབ་པ་འིགའི་ཤེས་ཀྱི​ིས་དེའི་ི

རྒྱུ་མཚོན་དང། ཁེ་ཕན། འིགྲོ་གྲོན་བཅོས་ལོ་ཞི​ིབ་ཚོགས་ཀྱི​ིས་བརྟག་དཔྱད་དང་བསམ་གཞི​ིག་བྱེད་དགོས་པའི​ི་དགོངས་ཚུལོ་ བཏོན་ཡོ​ོད།

གོཞི​ིས་སྤིོ་བྱེད་དགོ​ོས་པའི​ི་རྒྱུ་རྐྱེ​ེནོ།

རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་བོད་རིགས་འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོ་ཕ་མེས་ཀྱི​ི་ས་ཆེ་ནས་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་གྲོང་གསེབ་གསར་པའི​ི་ནང་

དུ་གཞི​ིས་སྤེོ་བྱེད་དགོས་པའི​ི་ཐེག་གཅོ​ོད་བྱས་པའི​ི་དམིགས་ཡུལོ་ནི་དབུལོ་ཕོངས་སྐྱིོབ་གསོ་དང་ཁོར་ཡུག་སྲུང་སྐྱིོབ་ཀྱི​ི་མིང་

ཐེོག་ཏུ་ཞི​ིང་འིབྲེོག་མང་ཚོ​ོགས་ཀྱི​ི་དཀའི་ངལོ་ཉུང་དུ་གཏོང་རྒྱུ་དང། འིཚོ​ོ་བའི​ི་གནས་ཚོད་མཐེོ་རུ་གཏོང་རྒྱུ། ས་གནས་ཀྱི​ི་དཔལོ་

འིབྱོར་གོང་འིཕེལོ་གཏོང་རྒྱུ་བཅོས་ཡོིན་པར་

བརྗེོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་པ་དང། འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོ་གྲོང་ཁྱེར་ དུ་གནས་སྤེོ་མ་བྱས་ན་ཁོ་ཚོ​ོར་འིཐུང་ཆུ་དང།

གཙང་སྦྲེ། ཤེ​ེས་ཡོ​ོན། སྨན་བཅོ​ོས་སོགས་ཀྱི​ི་ མཐུན་རྐྱེ​ེན་མེད་པས་དཀའི་ངལོ་འིཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ ཅོེས་བརྗེོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

དོན་དངོས་ཐེོག་བོད་རིགས་འིབྲེོག་པ་

ཚོ​ོ་བོད་མཐེོ་སྒོང་དུ་ཁ་འིཐེོར་དུ་གནས་ཡོ​ོད་

སྟེབས། རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས ་གཏན་འིབེབ ས་

བྱས་པའི​ི་གྲོང་གསེབ་ས་ཁུལོ་དུ་གནས་སྤེོ་བྱས་

པར་རིས། ༡༩་༢ སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་གྲོང་གསེབ་གསར་པའི​ི་ཨར་འིདམ་ཁང་པ།

ན། སྟེངས་འིཛི​ིན་བྱེད་སླ་བ་དང། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི་རྒྱ་སྒྱུར་སྲི​ིད་བྱུས་ཀྱི​ི་སློབ་གསོ་སྤེ​ེལོ་སྟེབས་བདེ་བ་ཡོ​ོད། འིབྲེོག་པ་གནས་

སྤེོ་བྱས་རྗེ​ེས་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་འིཛུགས་སྐྲུན་ལོ་ཁ་གཡོར་ཏེ་གཏེར་ཁ་སྔོ​ོག་འིདོན་དང། གཙང་པོ་ཁ་སྒྱུར། ཆུ་གླིོག་ས་ཚུགས་ འིཛུགས་སྐྲུན་བྱེད་སྟེབས་བདེ་བ་ཡོ​ོད་པས། སྲི​ིད་བྱུས་དེ་གཏིང་ནག་པའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཤེ ིག་རེད།

217

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ།

འབྲིོག་པ་ཚོ​ོའི་དཀའ་ངལ།

འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོར་ཆེབ་སྲི​ིད་དང་ལྟ་བའི​ི་སློབ་གསོར་སློབ་སྦྱོ​ོང་དང་ལོས་རིགས་སྦྱོ​ོང་བརྡོར་ལོ་ཞུགས་དགོས་པའི​ི་གནོན་ཤུགས་

སྤྲོ​ོད་པ་དང། སློབ་གསོ་དེའི​ི་ཁོངས་སུ་པེ་ཅོིང་གི་ཆེོས་ལུགས་དང། མི་རིགས་དབྱེ་འིབྱེད་ལོ་ངོ་རྒོ​ོལོ། དྲིན་ཤེ​ེས་སློབ་གསོ་ཟེར་ བ་སོགས་ཚུད་ཡོ​ོད། ཟླ་སྒྲི​ིལོ་རོགས་སྐྱིོར་ལོས་གཞི​ིའི​ི་འིོག་ཏུ་རྒྱ་གཞུང་གི་ལོས་བྱེད་ཚོ​ོ་གཟའི་འིཁོར་ཁ་ཤེ ས་རིང་ས་གནས་བོད་

རིགས་འིབྲེོག་པ་དང་ཞི​ིང་པའི​ི་ཁྱིམ་དུ་བསྡོད་དེ་ཁོ་ཚོ​ོར་ཆེབ་སྲི​ིད་སློབ་གསོ་གཏོང་བ་དང་ཚོ​ོར་ཤེ​ེས་སྐྱིེན་པའི​ི་གནས་ཚུལོ་བསྡུ་ རུབ་བྱེད་དུ་འིཇུག་གི་ཡོ​ོད།

རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོ་རྒྱ་ནག་གཞུང་

གིས་བཀོད་སྒྲི​ིག་བྱས་པའི​ི་ས་ཁུལོ་དུ་གནས་སྤེོ་བྱེད་

བཅུག་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ཕྱིག་དང་མཆེོད་འིབུལོ་ཞུ་ཡུལོ་གྱི​ི་ དགོན་པ་དང་ལྷ་ཁང་སོགས་མཐུན་རྐྱེ​ེན་གང་ཡོང་

སྦྱོར་མེད། འིབྲེོག་པ་མང་པོ་ཞི​ིག་ལོ་རྒྱ་ནག་གཞུང་ གིས་གནས་ཚུལོ་གང་བྱུང་བཤེད་པ་དང་དཀྲོག་

གཏམ་གང་བྱུང་བཟོས་པའི​ི་ཉོེས་འིཛུགས་བྱས་ཏེ་

པར་རིས། ༡༩་༣ སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་གྲོང་གསེབ་གསར་པའི​ི་ནང་འིབྲེོག་པ་ ཚོ​ོའི​ི་ཉོིན་རེའི​ི་འིཚོ​ོ་བ། འིཛི​ིན་བཟུང་དང། ངལོ་རྩོལོ་སྒྱུར་བཀོད་ཁང་དུ་བཏང་

ཡོ​ོད་པ་རེད།

དེ་སྔོ​ོན་འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོས་འིོ་མ་དང་མར་སོགས་འིབྲེོག་པའི​ི་ཐེོན་རྫོས་དང་ཞི​ིང་པའི​ི་འིབྲུ་རིགས་བརྗེ​ེ་འིཚོ​ོང་གིས་བཟའི་ཆེས་དང་

གྱིོན་ཆེས་ཉོ​ོ་འིཚོ​ོང་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ཁོ་ཚོ​ོ་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་མཐེའི་ཁུལོ་དུ་ཨར་འིདམ་གྱི​ི་ཁང་པའི​ི་ནང་དུ་གནས་སྤེོ་བྱས་རྗེ​ེས་ནོར་

ལུག་འིཚོ​ོ་སྐྱིོང་བྱེད་ས་མེད་པ་དང་ཚོ​ོང་ལོས་བྱེད་རྒྱུ་ཅོི་ཡོང་མེད་པར་གྱུར་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོས་ད་དུང་ཡོི་གེ་འིབྲེི་ཀློ​ོག་མ་ཤེ​ེས་སྟེབས། ལོག་ཤེ​ེས་སློབ་གསོ་ཐེོབ་ཀྱིང་ལོས་ཀ་འིཚོ​ོལོ་རྒྱུར་དཀའི་ངལོ་ཆེ​ེན་པོ་འིཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད།

ཁོ་ཚོ​ོར་གནས་སྤེོ་བྱེད་པའི​ི་འིདོད་པ་རྩ་བ་ནས་མེད་ཀྱིང། གལོ་ཏེ་གནས་སྤེོ་རྒྱུ་མིན་ཞིེས་ཞུས་ན་ཉོེན་རྟོག་པས་རྒྱལོ་ཁབ་ཀྱི​ི་

བཀའི་ལོ་མི་བརྩི་མཁན་དང་ངོ་ལོ​ོག་པ་ཞིེས་ཉོེས་འིཛུགས་བྱས་ཏེ་བཙན་ཁྲོིད་དང་བཀག་ཉོར། གཅོར་རྡུང་བཅོས་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ པས། རྒྱ་ནག་གཞུང་གི་བཀའི་ལོ་མི་བརྩི་ཐེབས་མེད་དུ་གྱིར།

རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༤ ལོ​ོའི ི་ལོ​ོ་མཇུག་བར་དུ་བོད་རང་སྐྱིོང་ལྗོངས་ཟེར་བར་མི་འིབོར་དགུ་ཁྲོི་ལྷག་གནས་སྤེོ་

བྱེད་རྒྱུའི​ི་འིཆེར་གཞི​ི་གསལོ་བསྒྲིགས་བྱས་ཡོ​ོད་པ་དང། ཕྱི​ི་ལོ​ོ་ ༢༠༡༣ ལོ​ོའི ི་ལོ​ོ་མཇུག་བར་བོད་ཤེ ར་ཕྱིོགས་ཁུལོ་དུ་འིབྲེོག་པ་

གནས་སྤེོ་བ་ ༡༡༣,༠༠༠ འིཕར་མ་ཡོ​ོང་རྒྱུ་ཡོིན་པ་བརྗེོད་འིདུག

218

མཇུག་འབྲིས།

ས་ཁམས་རིག་པ།

རྒྱ་མདའི་ནས་ཡོིན་པའི​ི་བོད་རིགས་ཤེིག་གིས། གྲོང་གསེབ་དེའི​ི་མི་ཚོ​ོ་རང་གི་ཁྱིམ་གཞི​ིས་བསྐྱུར་ནས་གནས་སྤེོ་བྱེད་

དགོས་པར་བརྟེན་འུ་ཐུག་ཐེབས་ཟད་དུ་གྱུར་ཡོ​ོད། ཁོ་ཚོ​ོར་ཞི​ིང་ལོས་མིན་པའི​ི་ལོག་ཤེ​ེས་ཅོི་ཡོང་མེད་པ་དང། ཁོ་ཚོ​ོར་

ཕྱུགས་ཟོག་དང་ས་ཞི​ིང་ཡོང་མེད་པས་ཁོ་ཚོ​ོའི​ི་མི་རབས་རྗེ​ེས་མ་རྣམས་ཇཱི་ལྟར་གསོན་ཐུབ་བམ། གཞི​ིས་ཆེགས་གསར་པ་ དེར་ང་ཚོ​ོས་ཡོ​ོད་ཚོད་ཉོ​ོ་དགོས་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་ཀྱིང། ང་ཚོ​ོར་ལོ​ོ་རེའི་ི ཡོ​ོང་འིབབ་གང་ཡོང་མེད། ང་ཚོ​ོ་འིདིར་དངུལོ་མེད་ན་སྡོ​ོད་ཐུབ་ཀྱི​ི་

མེད། རྒྱ་གཞུང་གིས་ཟླ་རེར་སྤྲོ​ོད་པའི​ི་སྒོ​ོར་མོ་ལྔ་བརྒྱ་དེས་ཐེ་ན་གླིོག་དང་ཆུའི​ི་རྩིས་ཁྲོ་ཡོང་འིཇཱལོ་ཐུབ་ཀྱི​ི་མེད། དེས་མ་ཟད་ང་ ཚོ​ོས་སོ་སོའི ི་ལྟོ་ཆེས་ཀྱིང་ཉོ​ོ་དགོས།

བོད་ཀྱི​ི་སྣོ​ོད་བཅུད་སྲུང་སྐྱིོབ་ཀྱི​ི་མིང་ཐེོག་ནས་འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོ་རང་ས་ནས་བཙན་གྱི​ིས་ཕྱི​ིར་འིབུད་བྱེད་པ་འིདི་ནི། འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོ་

ལོ​ོ་ངོ་སྟེོང་ཕྲག་མང་པོའི ི་རིང་ས་ཞི​ིང་བདག་གཉོེར་བྱེད་མཁན་དུ་གྱུར་ཡོ​ོད་པར་གཞི​ིགས་ན་ཁྱད་མཚོར་བ་ཞི​ིག་རེད།

བོད་མཐེོ་སྒོང་གི་རྩྭ་ཐེང་སྟེ​ེང་དུ་ལོ​ོ་ངོ་སྟེོང་ཕྲག་རིང་རྒྱུན་གནས་བྱས་པའི​ི་སྲིོལོ་རྒྱུན་གྱི​ི་འིཚོ​ོ་བ་རོལོ་སྟེངས་དེ་རྩ་མེད་བཟོ་

ཐེབས་བྱེད་པའི​ི་སྲི​ིད་བྱུས་འིདི་ནི། བོད་འིདི་རྒྱ་རིགས་སྤེ​ེལོ་ཡུལོ་གྱི​ི་ལོག་ཆེ་ཞི​ིག་ལོ་བསྒྱུར་ནས་བོད་པའི​ི་མི་རྒྱུད་ཉུང་དུ་གཏོང་

བ་དང། བསམ་ཚུལོ་མི་མཐུན་པ་རྣམས་བཙན་གནོན་བྱེད་ཐེབས་ཤེིག་རེད། བོད་ཀྱི​ི་རྩྭ་ཐེང་གིས་འིཛིམ་གླི​ིང་གི་གནམ་གཤེིས་

འིགྱུར་ལྡོག་དང། འིཁྱགས་རོམ་བཞུ་བ། གཙང་པོའི ི་བཞུར་ཚོད་འིཕར་བ། མཚོ​ོ་མོ་ཆེ​ེ་རུ་འིགྲོ་བ། ཆེར་ཞིོད་ཆེ​ེ་རུ་འིགྲོ་བ་སོགས་

ལོ་ཤུགས་རྐྱེ​ེན་བཟོ་གི་ཡོ​ོད་པ་ཡོ​ོངས་གྲགས་རེད།

219

འིཛི​ིན་རིམ་དགུ་པའི​ི་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་ཚོན་རིག་སློབ་དེབ། སྦྱོ​ོང་ཚོན།

ཀ༽ གཤམ་གྱི​ི་དྲི​ི་བ་ཁག་ལ་ལན་བྲི​ིས།

༡། འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོས་སྒོ​ོ་ཕྱུགས་ལོས་ཡོ​ོང་འིབབ་ཇཱི་ལྟར་བཟོ་ཐུབ་བམ།

༢། རྒྱ་གཞུང་གི་སྣོ​ོད་བཅུད་གནས་སྤེོའི ི་སྲི​ིད་བྱུས་ཞིེས་པ་དེར་འིགྲེལོ་བརྗེོད་གྱི​ིས།

༣། འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོ་སྤྱི​ི་ཚོ​ོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི​ི་གྲོང་གསེབ་གསར་པ་ཞིེས་པའི​ི་ནང་དུ་གནས་སྤེོ་བྱེད་པར་རྒྱ་གཞུང་གིས་རྒྱུ་མཚོན་ གང་བརྗེོད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

༤། བོད་ཀྱི​ི་འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོར་གཞི​ིས་ཀ་གསར་པའི​ི་ནང་ལོ་དཀའི་ངལོ་གང་འིཕྲད་ཀྱི​ི་ཡོ​ོད་དམ།

༥། བོད་པའི​ི་འིབྲེོག་པ་ཚོ​ོ་གྲོང་གསེབ་གསར་པར་གནས་སྤེོ་བྱེད་པའི​ི་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི་ཕུགས་ཀྱི​ི་དམིགས་ཡུལོ་གང་ཡོིན་ནམ། བྱེད་སྒོ།

& དགེ་རྒོན་གྱི​ི་ལོམ་སྟེོན་འིོག་ཏུ་འིབྲེོག་པ་གཞི​ིས་སྤེོ་བྱེད་པའི​ི་གནས་ཚུལོ་དང་འིབྲེ​ེལོ་བའི​ི་འིཁྲོབ་སྟེོན་ཞི​ིག་བྱེད་དགོས། & འིབྲེོག་པའི​ི་འིཚོ​ོ་བ་ལོས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི​ི་འིཚོ​ོ་བ་ལོེགས་ཞིེས་པའི​ི་བརྗེོད་གཞི​ིའི​ི་ཐེོག་ལོ་བགྲོ་གླིེང་གྱི​ིས། གྲིོས་སྡུརི་གྱི​ིས།

& གལོ་ཏེ་ཁྱེད་རང་བོད་ཀྱི​ི་འིབྲེོག་སར་འིཚོ​ོ་སྡོ​ོད་བྱེད་མཁན་ཞི​ིག་ཡོིན་པ་དང། རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་གཞི​ིས་སྤེོ་བྱེད་དགོས་ པའི​ི་བཀའི་རྒྱ་ཕབ་ན་ཅོི་ཞི​ིག་བྱེད་ཀྱི​ི་ཡོིན་ནམ།

& འིབྲེོག་པས་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་ལོ་ཕན་གནོད་ཅོི་ཡོ​ོད་དམ།

220

ས་ཁམས་རིག་པ།

221

རང་དབང་། དྲང་བདེན། འདྲ་མཉམ། ཐོབ་ཐང་།

མངགས་ཉོ​ོའ ི་ཁ་བྱང།

:Printed and Distributed by Sherig Parkhang R-27 & 28, Ramesh Park Laxmi Nagar, New Delhi-110092 Ph: +91-11-2245 3672 Email: shepardelhi@gmail.com Web: www.sherigparkhang.com