20261021-RDB

COMMENTAAR

Franse regering moet relschoppers keihard aanpakken pagina 2 Woensdag 21 oktober 2026

NIEUWS

Steeds meer mensen werken door na AOW-leeftijd Steeds meer mensen blijven werken nadat ze de AOW-leeftijd hebben bereikt. In het tweede kwartaal van dit jaar waren dat 152.000 werknemers, vergeleken met 96.000 begin 2018.

Lauranne strijdt tegen mobielgebruik in auto

Redactie economie

Binnenland | pagina 6

Dat meldde het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) deze woensdag. Het aandeel werknemers boven de AOW-leeftijd steeg in dat kwartaal periode van 1,2 naar 1,7 procent. Mannen werken vaker door dan vrouwen. Van alle mannelijke werknemers was in het tweede kwartaal 2,3 procent ouder dan de pensioengerechtigde leeftijd, tegenover 1,1 procent van de vrouwen. Hoewel de AOW-leeftijd sinds 2013 stapsgewijs is verhoogd tot 67 jaar, groeit het aantal mensen dat boven die leeftijd nog in loondienst werkt. Vooral in de verhuur van en handel in onroerend goed werken relatief veel mensen na de AOW-leeftijd door. Daar

Steeds meer mensen werken na hun pensioen door vanwege het werkplezier dat ze ervaren. De man op de foto heeft geen relatie tot het artikel. beeld Getty Images gaat het om 4,3 procent. Ook in vervoer en opslag is het aandeel van deze groep werknemers met 3,6 procent relatief hoog. Bij de overheid is het aandeel met 0,6 procent het kleinst. In het onderwijs gaat het om 1,3 procent en in de gezondheids- en welzijnszorg om 1,2 procent.

„Doorwerken na de pensionering blijkt voornamelijk gedreven door positieve motieven”

Leuk Waarom blijven mensen werken? Vooral omdat ze het leuk vinden, blijkt uit onderzoek dat het Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI) vorig jaar publiceerde. „Doorwerken na

NIDI-onderzoekers in rapport

Steeds meer AOW'ers blijven werken Percentage Nederlandse werknemers boven de *AOW-leeftijd, per kwartaal *tussen ’18 en ‘24 stapsgewijs verhoogd van 66 tot 67 jaar

2,0%

1,7%

1,5%

©RD, bron: ANP

1,0%

0,5%

’2 Q2

6

’2 Q3

5

’2 Q4

4

4 ’2 Q1

3 ’2 Q2

2 ’2 Q3

1 ’2 Q4

1 ’2 Q1

v2 0 Q2

’1 Q3

9

8 ’1 Q4

Q1

’1

8

0%

56E JAARGANG NR. 169

de pensionering blijkt voornamelijk gedreven door positieve motieven, zoals plezier in het werk, het gevoel echt nuttig te zijn en van betekenis te zijn voor anderen”, schreven NIDI-onderzoekers Jasper Bosma en Hanna van Solinge. Een meerderheid van de ruim 4000 ondervraagde oudere werknemers noemt daarnaast sociale contacten en gevraagd worden door een werkgever als tamelijk of erg belangrijke motieven. Ongeveer een op de tien ondervraagde doorwerkers noemt geld een erg belangrijk motief. Voor een kwart speelt inkomen helemaal geen rol. Er zijn wel verschillen: bij gepensioneerden die bijvoorbeeld als receptionist of surveillant werken, zijn sociale contacten en inkomen bijna even belangrijke redenen als werkplezier.

Zaporizja staat op de wensenlijst van Poetin Buitenland | pagina 8

Nieuwe baan Ook na het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd beginnen mensen nog aan een nieuwe baan. In het tweede kwartaal werkten ruim 20.000 werknemers boven de AOW-leeftijd in een bedrijfstak waarin ze een jaar eerder niet werkten. Niet iedereen kwam uit een andere sector: de instroom omvat ook mensen die eerder geen baan als werknemer hadden. Van de werknemers boven de AOW-leeftijd die uitstromen, gaat 9 procent aan de slag in een andere bedrijfstak. Het merendeel gaat met pensioen.

ERDEE MEDIA B.V. APELDOORN | REDACTIE@RD.NL | ABONNEESERVICE@RD.NL |

Modewinkel doet goede zaken op Familiedagen Economie | pagina 11

055-5390498 | 055-5390222 | PRIJS PER NUMMER € 2,95 - ZATERDAG € 3,95

advertentie

Investeren in solide vastgoedfinancieringen. Deelname vanaf € 100.000

DE NIEUWSTE COLLECTIE W W W.DUIFHUIZEN.NL

Van Dam,Van Dam & Verkade

Wij blijven vliegen... tot hulp iedereen bereikt

Help mee. Ga naar maf.nl/bereikbaar

CHAUFFEURS OPGELET! Bekijk hier jouw nieuwe werkdag! Scan de QR-code:

Een klant vroeg ons jaren geleden waarom we niet op de boerenbeurzen stonden en dus doen we dat nu. Vandaag en morgen in Hardenberg!

Bel: 020-4896500

2

Kerk en godsdienst

Reformatorisch Dagblad

ACHTERGROND

COMMENTAAR

Franse relschoppers keihard aanpakken

D

e relschoppers die Frankrijk afgelopen weekend op stelten zetten, eisen onder andere beter onderwijs. Blijkbaar leren ze op school niet meer dat winkels plunderen en geweld gebruiken niet hoort. Natuurlijk is er in Frankrijk van alles mis. Grondig mis zelfs. Het begrotingstekort loopt uit de hand, de kosten van levensonderhoud rijzen de pan uit en de sociale ongelijkheid neemt toe. Kortom, de samenleving dreigt steeds verder uit elkaar te vallen en de politiek – met president Emmanuel Macron voorop – heeft daar vooralsnog geen passend antwoord op. Over die problemen moet een diepgravende maatschappelijke discussie worden gevoerd. Een oplossing is niet eenvoudig. En zelfs een politieke machtswisseling – van welke kleur dan ook – zal niet direct een uitweg uit de enorme impasse bieden. De Franse burger mag intussen vanzelfsprekend zijn zorgen over de sociale en economische neergang van la République uiten. Zolang dat maar gebeurt in een fatsoenlijk debat of tijdens een vreedzame demonstratie. Het heeft er echter alle schijn van dat de huidige rellen door radicaal-links worden aangejaagd met als doel zoveel mogelijk chaos in het land te creëren.

De Franse regering moet de diepgewortelde zorgen van de burger serieus nemen De gevolgen van die ophitsing waren afgelopen weekend in alle hevigheid merkbaar. Franse steden veranderden in regelrechte oorlogsgebieden. Raddraaiers – die te laf zijn om hun gezicht te laten zien – richtten grootschalige vernielingen aan. Ook politieagenten en hulpverleners bleven niet buiten schot. Honderden raakten gewond, terwijl ze niet meer deden dan hun werk: de openbare orde handhaven en mensen in nood helpen. In plaats van zich diep te schamen, richtten de relschoppers en linkse politici hun giftige pijlen ook nog eens op de ordediensten. Die zouden extreem geweld gebruiken en daarmee hun boekje ver te buiten gaan. Over de fysieke en materiële schade die ze zelf hadden aangericht, werd met geen woord gerept. De Franse regering moet de diepgewortelde zorgen van de burger serieus nemen. Het is hoog tijd dat de maatschappelijke onvrede in het land wordt aangepakt. Anders gaat Frankrijk ten onder in een spiraal van chaos en geweld die het land de afgelopen jaren al met regelmaat overspoelde. Bovendien dreigt de onrust naar buurlanden over te slaan, zoals deels al in Italië en België gebeurde. Tegelijkertijd heeft de Franse overheid groot gelijk om relschoppers met harde hand aan te pakken. Want geweld als uiting van ontevredenheid is nooit een optie en moet krachtig worden bestreden. Breng vernielzuchtige plunderaars zo snel mogelijk voor de rechter en laat ze voor de schade opdraaien. In plaats van de straat op te gaan, hadden deze veelal jonge raddraaiers beter in de school- of collegebanken kunnen zitten. Want ondanks alle kritiek op het onderwijs, staat er in de Franse schoolboekjes heus wel het een ander over fatsoen en goed burgerschap. Hoofdredactie

Het commentaar vertolkt de mening van het Reformatorisch Dagblad en is geschreven door leden van de hoofdredactie en senior redacteuren.

GZB „dringend op zoek” naar nieuwe zendingswerkers Van Congo tot Centraal-Azië en van Duitsland tot Tsjechië: de Gereformeerde Zendingsbond (GZB) heeft zo’n tien vacatures openstaan. Tijdens een Zend mij-bijeenkomst hoopt de organisatie in contact te komen met potentiële zendingswerkers. Michiel Bakker

„W

ie zal Ik zenden? Hier ben ik.” Aan de hand van deze woorden uit Jesaja 6:8 zoekt de GZB, een organisatie binnen de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), nieuwe zendingswerkers. Tijdens een bijeenkomst op 7 november in het Huis van Zending in Zeist kunnen belangstellenden onder meer in gesprek gaan met Johan en Willeke Vrij, die na een persoonlijke zoektocht in 2022 via de GZB werden uitgezonden naar Albanië. Zij belichten „de mooie, maar ook uitdagende kanten van het leven in het buitenland”. De GZB is „structureel dringend op zoek” naar mensen die zich geroepen weten voor het zendingswerk, zegt directeur Martijn van den Boogaart. „Er is een gestage instroom van nieuwe zendingswerkers, maar die is kleiner dan we willen. Voor volgend jaar zijn we in gesprek met drie mensen over een uitzending naar het buitenland, maar we zouden er graag nog drie bij willen.” De meeste vacatures, bijvoorbeeld voor een kerkpanter/pionier in Bosnië en Herzegovina of in Tsjechië, betreffen een periode van zes jaar of langer. Ook zoekt de GZB mensen die voor maximaal een jaar aan de slag willen als studentenwerker in Thailand of

als trainee of stagiair bij een gemeentestichtingsproject in het Tsjechische Praag. Een vacature voor arts in CentraalAzië staat al meer dan twee jaar open en is daarom verbreed naar medisch personeel in het algemeen, zegt Van den Boogaart. Ook zoekt de GZB een arts voor de Democratische Republiek Congo. „Het is ingewikkeld om daar mensen voor te vinden. Daarbij gaat het ook niet om een beslissing die je even snel neemt, zeker als je je met een gezin in zo’n land gaat vestigen.” De afgelopen jaren trok de Zend mij-bijeenkomst dertig tot veertig bezoekers. „Ik hoop dat er ook dit jaar mensen komen die uiteindelijk een vervolgstap willen zetten en begin volgend jaar een opleidingstraject beginnen. De voorbereiding op een uitzending, zeker voor de langere termijn, is een heel proces.” Hoewel de GZB primair samenwerkt met gemeenten die zich verwant voelen met de Gereformeerde Bond in de PKN, zijn ook geïnteresseerden uit andere kerken welkom, zegt Van den Boogaart. „De afgelopen jaren klopten er soms ook mensen uit bijvoorbeeld de Hersteld Hervormde Kerk of de Christelijke Gereformeerde Kerken bij ons aan met de vraag of er een plek voor hen was. Dan kijken we graag of we hierin samen kunnen optrekken.”

De GZB organiseert in het Huis van Zending in Zeist een Zend mij-bijeenkomst. beeld IZB

Een vacature voor arts in Centraal-Azië staat al meer dan twee jaar open

NIEUWS

Laurenskerk ontvangt Protestants Nederland overhandigde dinsdag een petitie met ruim 26.000 handtekeningen aan de beheerstichting van de Rotterdamse Laurenskerk. Het verzoek luidt: annuleer het geplande halloweenfeest en stel duidelijke kaders vast voor de toekomst. Suzanna den Ouden Robbert-Jan van de Werken, kwartiermaker van Protestants Nederland, en voorzitter Frank van der Duijn Schouten overhandigden de petitie. Vanuit Stichting Grote of Sint-Laurenskerk waren Titia Cnossen, voorzitter van het bestuur, en Van Vegchel aanwezig.

Tussen de beide partijen vond een gesprek plaats. Van de Werken gaf na afloop een korte reactie. „Met 26.000 handtekeningen is het signaal niet te missen. Het is nu aan de beheerstichting hoe ze hiermee omgaat.” Goed gesprek Namens de beheerstichting laat Van Vegchel desgevraagd weten: „We hebben de petitie aangenomen en een goed gesprek gehad. We gaven aan dat de hervormde gemeente Rotterdam Centrum onze gesprekspartner is en niet Protestants Nederland. Het is goed om te weten hoe er in bepaalde kringen gedacht wordt. Dat nemen we

„Wij zien Halloween als een verkleedfeest” Elles van Vegchel, directrice Stichting Grote of Sint-Laurenskerk

Kerk en godsdienst 3

Woensdag 21 oktober 2026

ingericht als een leerdag. Dan hadden we onder meer extra stille tijd en kreeg ik met Tsjechische studenten les van de voorganger over evangelisatie en pastoraat.” Hoeveel contact had je met niet-christelijke studenten? „Ik sprak vooral christelijke studenten. Samen waren we wel op zoek naar mogelijkheden om meer naar buiten te treden. Tsjechië is veel seculierder dan Nederland. Christelijke studenten hebben nauwelijks een christelijk netwerk om zich heen en zijn soms zoekend. Halverwege het jaar ben ik bewust naar een hardloopclub gegaan waar vrijwel geen christenen waren. Daar kon ik iets uitdragen van het geloof, bijvoorbeeld als mensen vroegen: wat ga je zondag doen? Ik heb ook een keer iemand meegenomen naar de kerk, die weleens een dienst wilde meemaken.”

„Missionair zijn begint klein”

M

irthe Schaap (23) was het afgelopen seizoen via de GZB werkzaam in de Tsjechische hoofdstad Praag. Hoe kijkt ze daarop terug? Afgelopen zomer kwam Schaap na elf maanden terug uit Praag. In de Jeruzalemkerk in Zwolle had op 27 september haar terugkomdienst plaats. Inmiddels is ze begonnen als studentenwerker bij IFES-Nederland, een christelijke studentenbeweging.

me erover tipte, heb ik de vacature toch aangeklikt, herkende ik mezelf erin en bleek dat een theologiestudie niet nodig was. Ik heb gesolliciteerd en werd aangenomen. In september 2025 ben ik vanuit de Jeruzalemkerk in Zwolle, waar ik ben opgegroeid en belijdenis heb gedaan, uitgezonden.” Wat heb je in Praag gedaan? „Ik draaide mee in een lokale kerkelijke gemeente, vooral in het studentenwerk dat een jaar eerder was opgezet. Ik dacht daarover mee, vanuit mijn Nederlandse ervaring. Ook hielp ik praktisch met het organiseren van avonden en trok ik veel met studenten op. De maandag was

Hoe kwam je ertoe om via de GZB naar Praag te gaan? „Het leek me mooi om na mijn studie internationale betrekkingen een jaar meer bezig te zijn met het geloof in praktische zin en om dat in het buitenland te doen. Een jaar eerder was ik mee geweest met een jongerenreis van de GZB naar Frankrijk. Op de website van de GZB zag ik een vacature voor een stage in Praag. Ik dacht dat die was bedoeld voor theologiestudenten en keek er in eerste instantie niet naar. Toen mijn moeder

Wat vond je het mooiste van het werk? „Het contact met mensen. Ik geniet ervan om goede gesprekken te hebben over het geloof en God, maar ook over hoe je elkaar bij allerlei vragen verder kunt helpen. Het was mooi om dat te doen in een andere context dan in Nederland. De gemeente in Praag is heel klein, officieel zo’n veertig leden. Ik heb er veel geleerd over hoe belangrijk gemeenschap is, het met elkaar optrekken als gemeente. Er waren gezamenlijke maaltijden en er werd vaak samen gebeden.” Welke lessen nam je nog meer mee terug naar Nederland? „Mijn beeld van missionair werk is veranderd. Ik ben erachter gekomen dat je voor evangelisatie niet per se de straat op hoeft te gaan om mensen aan te spreken. Supermooi als je dat kunt, maar dat is niet mijn talent. Missionair bezig zijn begint vaak heel klein, als je bijvoorbeeld aan iemand in je netwerk, of die nu christelijk is opgevoed of niet, vraagt hoe het echt met hem gaat en hoe je voor die persoon kunt bidden.”

Hatelijke berichten De grootschalige ondertekening van de petitie laat zien dat veel christenen moeite hebben met een halloweenfeest in de Laurenskerk. Is dat een aanleiding om de kaders aan te passen?

Waakzaam „En ik bid u, broeders, neemt acht op degenen die tweedracht en ergernissen aanrichten tegen de leer die gij van ons geleerd hebt, en wijkt af van dezelve. Want dezulken dienen onze Heere Jezus Christus niet, maar hun buik, en verleiden door schoonspreken en prijzen de harten der eenvoudigen.” Romeinen 16:17-18

Het is in alles nodig dat wij met grote nauwkeurigheid toezien of wij belijdenis gedaan hebben, waarvan en hoe. Deze opmerking dient dan tot bestraffing te worden toegepast op hen die het openbaren wat en hoeveel zij – of anderen – van de waarheid belijden, maar hele artikelen of de grondstelling ervan laten vallen. Tot bestraffing ook van hen die daarover zwijgen of spreken, daarvan wat afsnoeien of bijplakken en er niet om geven hoe zij handelen met Gods waarheid, hoe en wat zij ervan belijden. Zo zijn er nicode­misten, neutralisten en politieke theo­logen – zoals zij zichzelf ten onrechte noemen – die voorwenden een zekere neutraliteit, vrijheid om te profeteren, gematigdheid en verdraagzame theologie met vrede en onder­linge verdraagzaamheid te hebben. Dat zijn hun termen, die zij thans ge­bruiken, zoals men eertijds in Duitsland zeer onbescheiden aandrong op deze onderlinge verdraagzaamheid. Ook drong men hier uitermate op aan tijdens de beroeringen in onze kerken. En wel zodanig, dat ze de rechtzinnigen daarom niet alleen preciezen noemden, maar hen ook hebben vervolgd, omdat ze de raad van de apostel niet konden verwerpen. Gisbertus Voetius, predikant te Utrecht

Mirthe Schaap werkte elf maanden via de GZB in Praag. beeld Mirthe

(”Meditatie over de ware praktijk der Godzaligheid”, 1628)

Schaap

petitie tegen halloweenfeest zeker mee in onze overwegingen.” In de petitie wordt de beheerstichting van de Laurenskerk verzocht het halloweenfeest te annuleren en „duidelijke kaders op te stellen om herhaling te voorkomen”. Van Vegchel: „Het feest annuleren doen we niet. Het is een zakelijke overeenkomst die getekend is door beide partijen. De kaders bespreken we met onze eigen kerkelijke achterban.”

MEDITATIE

Van Vegchel: „Het geeft een signaal dat we meenemen. Dat betekent niet per se dat we iets aanpassen.” De directrice geeft aan dat de stichting „zeer hatelijke, bedreigende berichten” ontving. „Ik realiseer me dat Protestants Nederland daar niet toe heeft opgeroepen. Woorden als „duivels” of „liever een gebombardeerde kerk dan dit”, vallen bij ons niet goed.” De beheerstichting verschilt met Protestants Nederland – en de ondertekenaars van de petitie – van mening over de ernst van een halloweenfeest in de Laurenskerk. Van Vegchel: „Wij zien Halloween als een verkleedfeest. Er vinden geen duivelse praktijken

plaats. Maar het is duidelijk dat het halloweenfeest gevoelig ligt.” In het appelschrift van evangelist Martin Rozema, van ”In de Gouwstraat”, de Rotterdamse evangelisatiepost van de Gereformeerde Gemeenten, is het voorstel gedaan te onderzoeken of de commerciële afhankelijkheid van de Laurenskerk verminderd kan worden. Van Vegchel: „Daar hebben ze volgens mij niet veel expertise in. We gaven de heren van Protestants Nederland onze vriendenfolder mee. 26.000 mensen voelen zich erg verbonden met de Laurenskerk. Als de helft daarvan vriend van de Laurenskerk wil worden – voor dertig euro per jaar – moet het helemaal goedkomen.”

BEROEPINGSWERK HERST. HERV. KERK Bedankt: voor Loon op Zand, C.A. van den Brink te Oosterwolde (Gld). NED. GEREF. KERKEN Beroepen: te Ommen, H.D. Bondt te Heemse-Marslanden (De Levensbron).

4

Uitgelicht | Defensie

Reformatorisch Dagblad

ACHTERGROND

Legerpredikant bereidt zich voor op oorlog met veel doden Legerpredikanten bereiden zich voor op een oorlog met veel gewonden en gesneuvelden. „Het is niet onrealistisch daar rekening mee te houden.” Gerard ten Voorde

D

e veiligheidssituatie in Europa verslechtert. Rusland voert dagelijks dodelijke aanvallen uit op Oekraïne met drones en ballistische raketten. De Russen schroeven tegelijkertijd het aantal sabotageacties in Europa op en brengen de oorlog naar de oostflank van de NAVO. De kans op een grootschalig conflict met de NAVO neemt toe door de agressieve houding van de Russische president Vladimir Poetin. Westerse inlichtingendiensten waarschuwen dat Rusland al binnen enkele maanden acties zou kunnen uitvoeren tegen een NAVO-lidstaat. Ook zou binnen een tot drie jaar na het einde van de oorlog in Oekraïne een grootschalig conflict kunnen uitbreken. Defensie bereidt zich voor op een oorlogssituatie met veel gesneuvelden en gewonden. Tijdens grote oefeningen vindt regelmatig afvoer van slachtoffers plaats. Ook is bijvoorbeeld het Ereveld Loenen, onder de rook van Apeldoorn, in september uitgebreid om nieuwe oorlogsslachtoffers een laatste rustplaats te kunnen geven. Pastorale zorg Ook legerpredikanten en andere geestelijk verzorgers bereiden zich voor op een grootschalig conflict met veel doden en gewonden. „Pastorale zorg en ondersteuning bieden aan de militair op de plek waar die zich ook bevindt, is de kern van ons werk”, zegt ds. Kees Jan Rodenburg (59). Ruim tien jaar diende hij als legerpredikant vanuit de Protestantse Kerk in Nederland (PKN), begin februari trad hij aan als hoofdkrijgsmachtpredikant. Legerpredikanten zijn gekoppeld aan een militaire eenheid en gaan mee op oefening en missie. In binnenen buitenland. Te land, ter zee en in de lucht. „Defensie geeft eenheden

opdracht zich voor te bereiden op alle mogelijke scenario’s. Dat geldt dan ook voor krijgsmachtpredikanten.” Ds. Rodenburg benadrukt niet vooruit te willen lopen op rampscenario’s. „Maar het is niet onrealistisch om rekening te houden met een grootschalig conflict met veel doden en gewonden”, constateert het hoofd van de Protestantse Geestelijke Verzorging (PGV). Begin 2017 waarschuwde ds. Teun de Ridder in het Reformatorisch Dagblad nog dat de geestelijke verzorging binnen de krijgsmacht niet klaar was voor een groot conflict. „De omslag die defensie heeft gemaakt naar voorbereidingen op oorlogssituaties moet bij de gv nog plaatsvinden.” Ds. De Ridder, in 2023 afgezwaaid als legerpredikant, is nu studieleider bij IZB Aeropagus, een nascholingscentrum voor predikanten. Hij was niet bereikbaar. Voorbereiding De tijden zijn veranderd door geopolitieke spanningen. De PGV bereidt zich op verschillende manieren voor op grootschalige conflicten, stelt ds. Rodenburg. „We trainen om klaar te staan. We vragen ons af: wat hebben we nodig?” Mentale voorbereiding is zeker zo belangrijk. „We houden elkaar als gv’ers ook extra in de gaten. Hebben we door wat er kan gebeuren? Wat is onze rol daarbij? Hoe kunnen we die uitvoeren?” De geestelijke verzorging beraadt zich verder samen met medische militaire eenheden en het maatschappelijk werk binnen de krijgsmacht op ieders rol, taak en verantwoordelijkheid bij een eventueel grootschalig conflict. „Alleen het gesprek daarover is al waardevol”, stelt ds. Rodenburg. De opdracht voor legerpredikanten is op de werkplek van de militair pastorale steun bieden. „Ook op de locatie waar veel dodelijke slachtoffers en gewonden worden aan- en afgevoerd.

Onze taak is daar niet ineens heel anders. De vraag is wel: hoe kunnen we daar op die specifieke plek invulling aan geven?” Moeilijke opdracht? „Het is ons vak”, reageert ds. Rodenburg. „Een krijgsmachtpredikant biedt pastoraat of zielszorg op de werkplek van de militair. Dat is de kern van ons werk.” De taak van een legerpredikant is „totaal beschikbaar” te zijn voor militairen. „Wij luisteren naar militairen, zijn nabij, zoeken naar wat hen drijft en proberen hoop te bieden. Zonder oordeel. Een gv’er is een actieve luisteraar, die ook zijn inbreng durft te hebben en vragen durft te stellen.” Daarbij komen ook ethische vragen op tafel, bijvoorbeeld over de inzet van geweld. Bijbelstudie Defensie wijst een gv’er toe aan een compagnie of brigade. „Wij trekken veel op zo’n eenheid. Op de kazerne, maar ook in het veld op oefening of op uitzending.” Zo’n tien predikanten zijn in een jaar tijd langer dan drie maanden door defensie uitgezonden.

„Ik zie een groeiende openheid onder militairen” Kees Jan Rodenburg, hoofdkrijgsmachtpredikant

Militairen kloppen regelmatig aan bij een legerpredikant. „Er zijn tijdens het werk veel spontane momenten voor contact.” Een legerpredikant organiseert op zondag laagdrempelige diensten en soms doordeweeks Bijbelstudieavonden. „De Bijbel gaat vaak open, de gv’er spreekt, kan bidden en vaak klinkt er een zegen.” Onder jonge

Defensie | Uitgelicht 5

Woensdag 21 oktober 2026

rooms-katholieke, 41 humanistische, 5 islamitische, 4 boeddhistische, 4 hindoeïstische en 3 joodse. Oostersorthodox is een nieuwe richting. Een gv’er in de krijgsmacht is een vreemde eend in de bijt. Een gv’er draagt een uniform, maar geen wapen. Een gv’er is geen militair, maar krijgt wel een rang. Een legerpredikant is bijvoorbeeld in rang gelijkgesteld aan kapitein, majoor of luitenant-kolonel, afhankelijk van functie en loopbaan. Een hoofdkrijgsmachtpredikant is gelijkgesteld aan kolonel.

„Defensie wil goede personeelszorg bieden, ongeacht waar militairen zich bevinden” Karen de Jong, woordvoerder defensie

Manschappen van de gravendienst oefenen in een legertent de repatriëring van gesneuvelde militairen tijdens de oefening Bastion Lion in Duitsland in 2025. beeld ANP, Vincent Jannink

militairen leeft „best interesse” voor de Bijbelse boodschap. „Ik zie een groeiende openheid onder militairen”, constateert ds. Rodenburg. „Soms ontstaan intense persoonlijke contacten. Belangrijk is een band opbouwen, betrokken zijn en het goede voor de militair zoeken. Daarbij moeten we niet forceren, maar geduld beoefenen. Militairen moeten geen enkele druk ervaren. Ze mogen komen, maar hoeven niet te komen.” Evangelisatie Kan een legerpredikant bijvoorbeeld ook de unieke Bijbelse boodschap van het verzoeningswerk van Christus aan de orde stellen? „De diensten of Bijbelstudieavonden zijn niet bedoeld voor evangelisatie of missionaire activiteiten”, legt ds. Rodenburg uit. „Een krijgsmachtpredikant kan tijdens diensten of tijdens persoonlijke contacten echter altijd vanuit zijn eigen perspectief iets delen over zijn eigen motivatie. Of over wat de Bijbelse boodschap voor hem betekent. Daarbij gaat het niet over ons, maar over de missie van God in deze wereld.”

Meer wapens en meer geestelijk verzorgers

D

e krijgsmacht bereidt zich voor op een grootschalig conflict met de Russen. Met meer manschappen, meer wapens en meer munitie. En meer legerpredikanten. Defensie groeit van ruim 86.000 militairen, reservisten en burgers op dit moment naar ongeveer 100.000 in 2030 en op termijn pakweg 122.000. Ook het aantal krijgsmachtpredikanten moet toenemen. De geestelijke verzorging (gv) moet meegroeien met de omvang van de krijgsmacht, verklaarde staatssecretaris Derk Boswijk (Defensie) begin maart in de Tweede Kamer. „Ontzettend goed dat die gv er is.” Een Kamermeerderheid steunde vorige week een motie van CU-Kamerlid Pieter Grinwis om onder andere voldoende geld uit te trekken voor

uitbreiding van het aantal gv’ers. Behalve het aantal legerpredikanten groeit daarmee ook het aantal islamitische, hindoeïstische en boeddhistische gv’ers. De Protestantse Geestelijke Verzorging (PGV) is „blij” met het aantreden van nieuwe gv’ers, zegt hoofdkrijgsmachtpredikant ds. Kees Jan Rodenburg. „De uitbreiding betekent verlichting voor de huidige gv’ers. De vraag naar pastoraat en ondersteuning neemt toe onder militairen.” Defensie gaat de motie voor uitbreiding van de gv uitvoeren, laat defensiewoordvoerder Karen de Jong weten. „Wij willen goede personeelszorg bieden, ongeacht waar defensiepersoneel zich bevindt”, reageert De Jong. Welke maatregelen het leger hiervoor neemt en hoeveel geld hiermee is gemoeid, kan ze op dit moment nog niet aangeven. „De Tweede Kamer wordt hierover te zijner tijd geïnformeerd.” Defensie telt op dit moment ruim 150 fte aan gv’ers. De krijgsmacht werkt samen met acht levensbeschouwelijke stromingen. De formatie bestaat uit 48 protestants-christelijke gv’ers, 44

Defensie kan nog niet exact aangeven hoe het ministerie het „evenredig meegroeien met de omvang van de krijgsmacht” toepast. Wat wordt bijvoorbeeld de verhouding gv’ersmilitairen? Tellen reservisten en burgerpersoneel ook mee? „Uitgangspunt is dat de omvang van de PGV moet aansluiten bij de groei en krimp van de krijgsmacht.” Defensie onderzoekt hoe het de uitbreiding „verantwoord” kan ondersteunen. De gv bij defensie telt per 1 januari elf vacatures. De krijgsmacht betaalt de aantredende gv’ers, de kerken en levensbeschouwelijke organisaties leveren de kandidaten. De Gezamenlijke Zendende Instanties, het overkoepelende orgaan van de acht denominaties, verdeelt onderling het aantal vacatures. Dat vindt plaats in goed overleg, verzekert ds. Rodenburg. „Ik verwacht geen onderling getouwtrek om vacatures. De denominaties werken uitstekend samen.” De protestants-christelijke tak heeft niet te klagen over belangstelling. „We krijgen elk jaar voldoende aanmeldingsbrieven. Bijvoorbeeld uit de Protestantse Kerk in Nederland, de Christelijke Gereformeerde Kerken en de Nederlandse Gereformeerde Kerken. Het is weleens moeilijker geweest geschikte kandidaten te vinden. Juist in gereformeerde hoek leeft het werk bij defensie erg.”

6

Binnenland

Reformatorisch Dagblad

In de rubriek ”Mensen met een missie” brengt de redactie mensen voor het voetlicht die strijden tegen maatschappelijke problemen en zich inzetten voor verandering. Wie zijn ze en wat drijft hen?

MENSEN MET EEN MISSIE

„Soms is het op de weg Russische roulette” Raak in de auto de telefoon niet aan. Het is levensgevaarlijk. Dat wil Lauranne Jansen (64) uit Geldrop iedereen inprenten. Ze verloor haar 21-jarige dochter Yannick bij een verkeersongeval. Johannes Visscher

„I

k ben geamputeerd”, zegt Lauranne Jansen in haar woonkamer in het Brabantse Geldrop. Haar dochter Yannick werd op 31 maart 2016 op Texel van haar fiets geschept door een jonge automobiliste. Het ongeval gebeurde in de avondschemering. De autobestuurster was mogelijk afgeleid door haar mobiele telefoon. „Uit onderzoek blijkt dat zij zo’n 90 seconden voor het ongeval met haar telefoon in de weer was en eerder die dag honderden appjes verstuurde.” Tijdens een etentje op Texel werd Jansen gealarmeerd over het ongeval. Zij runde daar destijds met haar toenmalige partner een bed and breakfast. Yannick was instructeur van parachutisten op het eiland. „Ik stapte meteen in de auto en was een paar minuten later op de plek van het ongeval. Ik rende naar Yannick, maar werd geweerd door ambulancepersoneel. Dat vond ik heel moeilijk. Ik wilde zo graag Yannicks hand vasthouden en zeggen: „We zijn er voor je, je ligt hier niet alleen.” Ik snap ook het ambulancepersoneel. Hulpverleners wilden natuurlijk dat Yannick zo ongehinderd mogelijk met een traumahelikopter kon worden vervoerd naar het VU-ziekenhuis in Amsterdam.” Een opmerking van een agent op Texel staat Jansen in haar geheugen gegrift. „Hij zei: „Mevrouw Jansen, u moet denken aan het ergste.” Ik keek de man aan en dacht: nee, het is Yannick, die doet er alles aan om te overleven.” U vierde recent vakantie op Texel, waar uw dochter overleed. Waarom? „Aan de ene kant herinnert Texel mij aan het verdrietige van Yannicks overlijden. Maar het eiland heeft ook iets warms. Het is daar ons kent ons. Meer dan in Geldrop krijg ik op Texel steun. Mensen steken me bijvoorbeeld in de supermarkt een hart onder de riem.” Wat typeerde Yannick? „Ze was strijdbaar. Hoewel ze was geslaagd, deed ze herexamen voor aardrijkskunde. Ze wilde een hoger cijfer voor dat vak, en dat lukte. Yannick onderbrak een juridische opleiding om aan de slag te gaan als instructeur van parachutespringers. Op Texel leerde ze

veel en pakte ze alles aan. Vliegtuigjes vullen met kerosine, hekken bouwen, met een Volkswagenbusje dwars door een weiland naar een verkeerd gelande parachutist rijden, terwijl ze geen rijbewijs had.” Wrang Jansen vindt het wrang dat de bestuurster vermoedelijk is afgeleid door haar telefoon. „Dit ongeval had voorkomen kunnen worden als de bestuurder haar ogen op de weg had gehouden. Ik was altijd bang dat Yannick om het leven zou komen tijdens parachutespringen. Wat als je verstrikt raakt in de draden van de parachute of als die niet openklapt? Daar spraken we met elkaar over. En dan overlijdt ze na een aanrijding.”

„De agent zei: Mevrouw Jansen, u moet denken aan het ergste” Lauranne Jansen, strijdt tegen mobielgebruik in het verkeer

Zes op de tien automobilisten gebruiken de mobiele telefoon weleens in het verkeer, bleek vorige maand uit onderzoek van het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. De helft stelt tijdens het rijden pas de navigatie in. Verder lezen bestuurders berichten (43 procent), sturen ze berichten (36 procent), zetten ze muziek of een podcast op (33 procent) of maken ze een foto of video (20 procent). Bijna de helft van de fietsers gebruikt de telefoon wel eens onderweg. „Afleiding in het verkeer leidt tot ruim honderd doden per jaar en tot een veelvoud aan gewonden”, zei minister Vincent Karremans (Infrastructuur en Waterstaat) in september bij de aftrap van een campagne tegen telefoongebruik in het verkeer. Om burgers te waarschuwen voor mobielgebruik in het verkeer lanceerde Lauranne Jansen na de dood van haar dochter samen met anderen de stichting Yannick. Jansen geeft onder meer workshops op basisscholen en bedrijven. Onlangs deed ze haar verhaal bij het Openbaar Ministerie. „Onze boodschap is telkens: Kom niet aan

de telefoon als je deelneemt aan het verkeer. Gebruik je gezonde verstand. Het is stuitend als bijvoorbeeld vrachtwagenchauffeurs achter het stuur een complete film op hun smartphone bekijken. Zij moeten beseffen dat hun voertuig kan veranderen in een moordwapen.” Wat doet het u als u ziet dat automobilisten met hun telefoon bezig zijn? „Het doet me pijn. Ik zal mensen er niet ter plekke op aanspreken. Mijn ex-man Frank Frijns, biologische vader van Yannick, doet dat zo mogelijk wel. Ik bepleit dat inzittenden elkaar in een auto corrigeren. Zeg desnoods tegen de chauffeur: „Stop met appen, anders stap ik uit.”” Geen goed woord heeft Jansen over voor autobestuurders die aanhaken bij een onlinevergadering. „Je kunt dan niet 100 procent meedoen. Dat is toch niet respectvol naar collega’s? Tegelijk heb je niet je volledige aandacht bij het verkeer. Dat is egoïstisch tegenover medeweggebruikers.” Hoe kijkt u aan tegen handsfree bellen, waarbij de telefoon in een houder staat? „Ik ben daarop tegen. Ook dan leidt het telefoongesprek je af. Als je op een drukke snelweg rijdt, heb je al je aandacht voor het verkeer nodig. Als iemand belt, pak je niet op. Of je pakt op en zegt dat je zo terugbelt.” Spookrijden Recent doken er berichten op over jongeren die gaan spookrijden en daar een filmpje van maken. Dat leidde in augustus in Ierland tot de dood van vijf jeugdige inzittenden in zo’n spookrijdende auto. Mensen in een ander voertuig raakten zwaargewond. Wat doen dat soort berichten met u? „Natuurlijk maken ze me verontwaardigd. Ik voel dan pijn in alle vezels van mijn lichaam. Hoeveel ongelukken moeten er nog gebeuren voordat ieders ogen zijn geopend voor het gevaar van mobielgebruik in het verkeer? Elke verkeersdeelnemer moet gewoon veilig thuiskomen. Nu is het op de weg soms Russische roulette. Continu zijn mensen afgeleid door hun telefoon. Mensen tikken bijvoorbeeld pas onder het rijden hun reisbestemming in op Google Maps. Doe dat

voordat je vertrekt. Mensen kunnen ook op andere wijze worden afgeleid. Doordat ze met hun radio bezig zijn, of doordat ze drugs of drank hebben gebruikt.”

„Zeg desnoods tegen de chauffeur: Stop met appen, anders stap ik uit” Hoe gaat u zelf om met uw mobiel tijdens het autorijden? „Ik zet de telefoon uit, op vliegtuigstand. Ik moet eerlijk bekennen: ik was voorheen ook niet het braafste meisje van de klas. Voordat Yannick overleed, was ook ik onder het rijden af en toe bezig op mijn telefoon. Maar na haar dood was het gewoon klaar. Ik weet immers maar al te goed dat mobielgebruik in het verkeer desastreus kan uitpakken.”

Binnenland

Woensdag 21 oktober 2026

NIEUWS

Actie roept kerken op tot opvang statushouders Kerken doen een oproep aan lokale gemeenten om statushouders op te vangen in een bijzaal van de kerk of in een lege pastorie. ”Actie Onderdak” moet asielzoekerscentra gaan ontlasten. Redactie kerk De actie is een initiatief van stichting INLIA (Internationaal Netwerk van Lokale Initiatieven met Asielzoekers). De leden van de Raad van Kerken, waaronder de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en de Rooms-Katholieke Kerk, zijn bij het initiatief aangehaakt. De organisaties hebben een brief gestuurd aan alle lokale kerkelijke gemeenschappen. „De opvangcrisis is nog niet opgelost”, schrijven ze. „Er zijn nog steeds te weinig plekken; veel mensen verblijven onder slechte omstandigheden in noodopvangen en statushouders wachten jarenlang in azc’s op een nieuwe start.” Vanuit „de Bijbelse traditie en het christelijksociaal denken” voelen de kerken zich geroepen om om te zien naar „vreemdelingen en vluchtelingen en, waar mogelijk, gastvrijheid te bieden. Kerken doen dat immers al eeuwen.”

„We zien de beelden van mensen in het gras of in de modder in Ter Apel, en dat doet pijn aan je ogen” Dr. C.M.A. van Ekris, scriba van de PKN

Lauranne Jansen uit Geldrop strijdt tegen het gebruik van de mobiele telefoon in het verkeer. beeld Fotopersburo Bert Jansen

Iemand als neuropsychiater dr. Theo Compernolle betoogt dat mobiele telefoons verslavende middelen zijn. „Inderdaad. De piepjes zijn de grote boosdoener. Telefoons zouden in de auto automatisch moeten worden teruggeschakeld naar een modus waarbij bijvoorbeeld alleen de navigatie kan worden gebruikt. Waarom zouden we in de auto voortdurend bereikbaar moeten zijn?” Binnenkort gaat u met verkeersminister Karremans om tafel om over de strijd tegen telefoongebruik in het verkeer te spreken. Wat zijn uw wensen? „De politie speurt met onopvallende voertuigen naar bellende automobilisten. Dat zou veel vaker moeten gebeuren. Ook zou het aantal flitspalen waarmee bellende en appende chauffeurs worden betrapt, moeten worden uitgebreid. Verder dient het Openbaar Ministerie tijdens rechtszaken meer oog te hebben voor het leed van slachtoffers en nabestaanden bij verkeersongevallen.”

Er valt nog een wereld te winnen, merkt Jansen telkens. „Tijdens een workshop voor rijschoolhouders gaf een van hen gewoon toe dat hij tijdens lessen op de bijrijdersstoel op zijn telefoon zijn bankzaken aan het regelen was. Dan geef je toch het verkeerde signaal af?” Motor Zelf weet Jansen ook wat het is om slachtoffer te worden van een roekeloze verkeersdeelnemer. Ze werd in 2023 in Geldrop omvergereden door een motorrijder. „Hij was met 70, 80 kilometer per uur wheelies aan het maken, en reed dus op alleen zijn achterwiel. Toen ik met de fiets een weg overstak, reed de man me aan.” Jansen raakte zwaargewond, lag drie weken in het ziekenhuis en moest maandenlang revalideren. „Mijn bovenlichaam lag in de kreukels.” Het ongeval raakte haar ook mentaal hard. „Wonden werden weer opengereten. Ik was zo boos. Waarom ben ik er nog en heeft Yannick het ongeval op Texel niet overleefd?”

”Actie Onderdak” is tot stand gekomen in samenwerking met het ministerie van Asiel en Migratie en het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers (COA). De bedoeling is dat lokale kerkelijke gemeenschappen voor een periode van drie maanden mensen opvangen in bijvoorbeeld de bijzaal van de kerk of een lege pastorie. Op die manier komen er plaatsen in de asielzoekerscentra vrij en krijgt het COA „ademruimte”. De kosten voor de opvang worden vergoed. Het COA draagt er zorg voor dat mensen na drie maanden elders een plek krijgen, aldus de brief van de organisaties. Barmhartigheid Dr. C.M.A. van Ekris, scriba van de PKN, schreef een afzonderlijke brief aan alle gemeenten van zijn kerkverband. Hij noemt de actie een „gebaar van barmhartigheid en gastvrijheid”. De PKN doet mee omdat „je als kerk geen toeschouwer wilt blijven”, aldus dr. Van Ekris. „We zien de beelden van mensen in het gras of in de modder in Ter Apel, en dat doet pijn aan je ogen.” Mensen die door kerken opgevangen worden, krijgen uiteindelijk via het COA een plek in hetzelfde dorp of dezelfde stad toegewezen, schrijft de scriba. „Zij zijn dus toekomstige dorpsgenoten/ stadsgenoten.” Concreet vraagt dr. Van Ekris kerkenraden om het voorstel „op een open manier” te bespreken. „Is er een mogelijkheid om hier als gemeente aan mee te doen? Kunt u tijdelijk woonruimte beschikbaar stellen of kunt u die huren? En mochten uw mogelijkheden beperkt zijn, kunt u dan andere gemeenten die wel deelnemen, steunen: met gebed, met financiële steun, met menskracht?” Dinsdag aan het eind van de middag meldde INLIA dat diverse kerken zich enkele uren na de oproep al hadden gemeld. Een kerk bood ruimte aan drie mensen in een leegstaande kosterswoning. Een andere gemeente gaf aan komende maand twintig plekken te kunnen realiseren. Weer een andere kerk zei per 1 december plek te hebben, omdat op die datum vakantiehuisjes vrijkomen.

7

8

Buitenland

Reformatorisch Dagblad

REPORTAGE

„Ik wil niet dat Oekraïne Zaporizja opgeeft” Zaporizja staat op de wensenlijst van Poetin. De stad van ondernemer Olena Rudoman ligt de afgelopen maanden steeds heviger onder vuur. „De Russen willen ons verjagen.” Michiel Driebergen

H

oewel ze door haar eigen stad rijdt, is het voor Olena Rudoman telkens even zoeken. De navigatie werkt niet. Dat komt doordat in Oekraïne het satellietsignaal tijdelijk wordt uitgeschakeld als het luchtalarm gaat. Op die manier is het voor Russische drones moeilijker om hun doelwit te bereiken. „Dit is huilen met de pet op. Ik heb geen richtinggevoel”, verzucht de vrouw. Het laatste stuk naar haar kantoor kan ze gelukkig vinden. Ze parkeert en stapt uit. Zaporizja ligt in het zuiden van Oekraïne. De stad met zo’n 700.000 inwoners staat bekend om een aantal reusachtige fabrieken waar auto’s, vliegtuigmotoren en staal werden geproduceerd. Om Chortytsja, een eiland gelegen in de rivier de Dnipro, waar de overblijfselen van een oud fort doen herinneren aan de roemruchte geschiedenis van de Kozakken. Om een stuwdam die bij een waterkrachtcentrale hoort. En tegenwoordig ook om de oorlog, die op slechts 25 kilometer van de stad woedt. Vluchtelingenkinderen Olena Rudoman is ondernemer. Ze bestierde het grootste toeristische bureau van de stad. Haar bedrijf, dat zeventien medewerkers telde, organiseerde rondleidingen op het Kozakkeneiland en

reisjes naar de Zee van Azov aan de Oekraïense kust. Toen na de invasie in 2022 het toerisme ophield, stond haar kantoor leeg. Nadat de Russen de kuststreek hadden bezet, begon ze er een centrum voor vluchtelingenkinderen uit die regio. Dus tref je in het kantoor nu een twintigtal kinderen aan. De kleintjes spelen op matten op de grond; de oudere kinderen zitten aan tafels te tekenen of te knutselen. Rudoman neemt de verslaggever mee naar de gang, waar een aantal zitkussens is neergelegd. „Als het luchtalarm gaat, pakken ze kalmpjes hun deken en wat speelgoed, en dan zitten ze hier”, zegt ze. „Kinderen kunnen er beter tegen dan wij”, vindt ze. Zelf is ze grootmoeder van een elfjarige jongen. Die krijgt in Zaporizja uitsluitend online les. De Oekraïense wil graag de situatie in haar stad laten zien. Dus stapt ze, omdat het luchtalarm toch al is opgehouden en de navigatie weer werkt, opnieuw de auto in. De schade is goed zichtbaar. Ze rijdt langs Epitsentr, een bouwmarkt, die op de laatste dag van augustus werd gebombardeerd. En langs winkelcentrum City Mall, dat een dag later in de as werd

„Ze beschieten alle winkels die ze kunnen raken; elke dag wordt er schade aangericht” Olena Rudoman, Oekraïense ondernemer

Door Rusland bezet gebied RUSLAND

Kyiv OEKRAÏNE

Zaporizja

©RD – bron: MapCreator

gelegd. „Ze beschieten alle winkels die ze kunnen raken. Elke dag wordt er schade aangericht.” Nieuwe strategie De Russen begonnen half augustus met een nieuwe strategie: ze willen de economie van de stad lamleggen. Het begon met de staalfabriek, weet Rudoman, die elke nacht inslagen uit die richting hoorde. „Dat was naar. Er werken ’s nachts veel mensen.” De fabriek functioneert inmiddels niet meer; grote winkelcentra sluiten de deuren. „Als ik naar de supermarkt ga, ren ik gauw naar binnen, grijp ik alles wat ik nodig heb en ga ik weer. Het is eng.” Poetin heeft z’n zinnen op Zaporizja gezet. Sinds oktober 2022 is de stad in de Russische grondwet omschreven als „Russisch grondgebied”. „Daar ben ik nog steeds beduusd van.” Weliswaar spreekt de bevolking van Zaporizja overwegend Russisch, zoals ook Rudoman doet, maar dat laat onverlet dat van sympathie voor

Rusland nauwelijks sprake is. „We willen in Oekraïne wonen, een land in ontwikkeling. We willen niet zoals Russen leven. Laat ons met rust.” Inmiddels ligt Zaporizja deels in de ”killzone”, zoals het front tegenwoordig wordt genoemd: een gebied binnen het bereik van kamikazedrones. „De Russen kwamen de afgelopen drie jaar niet dichterbij. Hun wapens wel.” In de zuidelijke wijk, waar ze dagelijks heenrijdt om haar moeder te bezoeken, worden auto’s en bussen aangevallen. Ze overweegt om een dronedetector te kopen: een apparaat dat signalen oppikt van de onbemande vliegtuigjes, en dus kan waarschuwen. Afgenomen De aanvallen verstoren ruw het dagelijkse leven. De dag voor het interview werd de autowasstraat verwoest. „Ruik je de brandgeur?” zegt Rudoman als ze uitstapt. De brandweer is nog aanwezig; er wordt met bulldozers puin geruimd. Ook het naastgelegen café, Traktir bilja kamina, ofwel De herberg bij de open haard, brandde volledig uit. „Waar ze op jagen? Ik heb geen idee. Er is niks militairs in deze woonwijk.” Het was een historisch café, vertelt Rudoman. In de jaren 90 was het een van de eerste betaalbare uitspanningen. Het was populair; het was altijd lastig een vrij tafeltje te vinden. En het was haar favoriete café: ze lunchte er bijna dagelijks met vrienden. „De afgelopen dagen bellen al m’n kennissen elkaar op. Waar moeten we nu eten?”, zegt ze. „Opnieuw is een deel van ons leven ons afgenomen.” Rudoman vreest de winter. Als het donker is en de stroom uitvalt. „De Russen willen ons uit de stad verjagen”, zegt ze. „Ze willen ons bang maken, zodat we hun eisen inwilligen. Dat we de straat opgaan om onze leiders te dwingen de oorlog op welke voorwaarden dan ook te beëindigen.” Soms bekruipt haar het gevoel dat ze het niet volhoudt. Tot ze zich realiseert dat ze geen alternatief heeft. „Nee, ik wil niet opgeven. En ik wil niet dat Oekraïne Zaporizja opgeeft.” Oekraïense reddingswerkers inspecteren een gebouw in Zaporizja dat door een Russische luchtaanval zwaar is beschadigd. beeld AFP, Daria Nazarova

Buitenland

Woensdag 21 oktober 2026

9

NIEUWS

„VS wist niet van probleem met SpaceX” Techmiljardair Elon Musk zou verantwoordelijk zijn voor het inperken van het satellietinternet vorige week in Oekraïne. Dit meldden Amerikaanse functionarissen en andere ingewijden dinsdag aan The Wall Street Journal. Volgens de bronnen leidde het incident tot verwarring binnen de regering-Trump. Redactie buitenland Oekraïne meldde vorige week beperkingen op het gebruik van het Starshield-satellietnetwerk. Het netwerk, onderdeel van Starlink, wordt gebruikt door de Oekraïense krijgsmacht. Door de beperkingen werden sommige aanvalsdrones en onderscheppingsdrones vrijwel onbruikbaar. Starlink-eigenaar Musk en de Amerikaanse president Donald Trump bekritiseerden Oekraïne eerder om het aanvallen van Russische raffinaderijen. De Oekraïense president Volodymyr Zelensky had zowel Trump als Musk ervan beschuldigd opdracht te hebben gegeven voor de beperkingen. Musk ontkende iets met het incident te maken te hebben. Ook Trump ontkende betrokkenheid.

Luchtmacht VK gaat militaire steun verlenen aan Saudi-Arabië Redactie buitenland Het Verenigd Koninkrijk (VK) breidt de hulp aan Saudi-Arabië uit nu de Houthi’s in Jemen aanvallen blijven uitvoeren. Dat meldde het Britse ministerie van Defensie dinsdag. Gevechtsvliegtuigen worden ingezet om te helpen bij de verdediging van steden en infrastructuur. Het gaat om straaljagers van het type Typhoon. „Deze toestellen krijgen een verdedigende rol en zullen geen offensieve aanvallen uitvoeren op de Houthi’s.” De Houthi’s zijn in Jemen verwikkeld in een burgeroorlog met de door Saudi-Arabië gesteunde regering. Ze bestoken ook hun buurland, soms met dodelijke afloop. Het VK verwijt de Jemenitische beweging een poging de regio te destabiliseren en noemt dat onacceptabel. „Escalerend geweld in de Golfregio kan in het Verenigd Koninkrijk flinke gevolgen hebben: het drijft de kosten van levensonderhoud op, verstoort de energievoorziening en zorgt voor hogere kosten voor Britse bedrijven”, stelt het ministerie. Dat stuurt ook militaire adviseurs en zet een militair transportvliegtuig in om materieel te vervoeren in Saudi-Arabië.

Dat laatste onderstreepte ook de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio dinsdag. „De president heeft niets te maken met de beslissingen die door Starlink, Starshield en de heer Musk worden genomen”, aldus Rubio, die sprak in Mumbai, het economische centrum van India. „SpaceX is een privaat bedrijf; de president bestuurt dat bedrijf niet en kan het evenmin opdrachten geven. Ik verzeker u: er was geen sprake van enige voorkennis.” Burgers Inmiddels heeft Oekraïne weer toegang tot de Amerikaanse inlichtingen. „Deze waarschuwingen zijn heel belangrijk voor onze burgers”, zei Zelensky dinsdag op een persconferentie na een ontmoeting met de Amerikaanse onderhandelaar Steve Witkoff in de Noorse hoofdstad Oslo. „Nu werkt het weer en dat is fantastisch.” Volgens een Amerikaanse regeringsfunctionaris kwam Oekraïne tijdens het gesprek in Noorwegen „met nieuwe ideeën en voorstellen die in detail zijn besproken”. „De partijen hebben zinvolle vooruitgang geboekt in het afstemmen van een gezamenlijke aanpak voor het contact met Rusland en het be-

Techmiljardair Elon Musk beantwoordt een vraag van de pers buiten bij het Witte Huis in Washington. beeld EPA, Shawn Thew

„Ik verzeker u: er was geen sprake van enige voorkennis” Marco Rubio, VS-minister van Buitenlandse Zaken

vorderen van het diplomatieke proces.” Zelensky benadrukte na de ontmoeting dat het belangrijk is om met de Amerikanen in gesprek te blijven. Ruzie De spanningen tussen Oekraïne en de VS liepen de afgelopen weken hoog op door onder meer deze ruzie over de inlichtingen. Bovendien zei Trump dat het wat hem betreft tijd wordt dat Zelensky plaatsmaakt voor een ander als leider van Oekraïne. Ook versoepelde de Amerikaanse president de sancties tegen Rusland en sloot hij een deal over diesel met Moskou.

Witkoff, die niet bij de persconferentie in Oslo aanwezig was, heeft deze woensdag in Sint-Petersburg een ontmoeting met de Russische president Vladimir Poetin gehad om te praten over een einde aan de oorlog. Jared Kushner, schoonzoon van president Donald Trump, nam via een videoverbinding deel aan het gesprek. De ontmoeting tussen Witkoff en Poetin is bedoeld om „voort te bouwen op de vooruitgang” die dinsdag in Oslo is geboekt en om de weg vrij te maken voor rechtstreekse driepartijengesprekken tussen Kyiv, Moskou en Washington, aldus de regeringsfunctionaris.

Pools parlement stemt voor versoepeling abortuswet Redactie buitenland Het Poolse parlement heeft dinsdag gestemd voor het versoepelen van de abortuswetten in het land. Daardoor moet het onder meer niet meer strafbaar worden om vrouwen te helpen die hun zwangerschap afbreken. De verwachting is echter dat de conservatief-nationalistische president van Polen zijn veto zal gebruiken om de versoepeling te blokkeren.

afwijkingen bij het ongeboren kind. De huidige premier Donald Tusk beloofde tijdens zijn verkiezingscampagne in 2023 om de strenge wetten terug te draaien, maar dat gaat moeizaam door onenigheden binnen zijn coalitie. Nog altijd behoren de abortuswetten in Polen tot de strengste van de Europese Unie. Ondertussen weigert erfprins Alois van Liechtenstein goedkeuring te geven voor het versoepelen van de

abortuswetgeving in zijn land. Dat heeft het Liechtensteinse hof dinsdag in een verklaring laten weten. Gesprekken Volgens het hof heeft Alois zich de afgelopen maanden verdiept in het onderwerp en heeft hij er veel gesprekken over gevoerd. Toch blijft de zoon van vorst Hans Adam bij zijn standpunt dat de nieuwe abortuswet het ongeboren leven niet genoeg beschermt.

Erfprins Alois van Liechtenstein weigert het versoepelen van abortuswetgeving goed te keuren Onder de vorige regering van de conservatief-nationalistische partij PiS werd abortus zo goed als verboden in Polen. Alleen bij verkrachtingen of incest was het toegestaan om de zwangerschap af te breken. Een van de versoepelingen waar het parlement nu voor heeft gestemd, moet zwangerschapsafbreking mogelijk maken bij

De Poolse premier Donald Tusk tijdens een evenement in Polen. beeld EPA, Tomasz Waszczuk

Tijd & Plaats

Muziek

muziek, activiteiten, livestreams en meer...

VRIJDAG 23 OKTOBER DELFT Nieuwe Kerk, Markt 80, 19.45 - 21.45 uur. Reformatieavond 2026 t.b.v. Bonisa. Een bijzondere avond van (koor)zang en bezinning. Met eenmalig predikantenkoor uit 6 verschillende kerkverbanden. M.m.v. o.a. Ds. W.A. Zondag (GG), Ds. R. van Kooten (HHK), Ds. J.C. de Groot (PKN), Joost van Belzen, Ria Kalkman & Jacco van Delden. www.reformatieavond.nl Entree: € 5,Collecte t.b.v. Bonisa.

DORDRECHT Trinitatiskapel, Vriesestraat 22, 20.00 21.30 uur. Mark Brandwijk, vleugel m.m.v. Roderick van Arnhem, vleugel. Thema ‘Water Music’ werken van o.a. Händel, Chopin, Schubert en Ravel. Solo en vierhandig. Na afloop is er een gratis borrel. Parkeren kan voor een voordeling tarief in 1 van de parkeergarages. Kom genieten van de mooie nieuwe Schimmel vleugel in de sfeervolle Kapel. Mark zal de avond toelichten. Entree: gratis. Collecte t.b.v. onkosten en onderhoud Kapel.

NOORDSCHESCHUT Noordscheschut, Coevorderstraatweg 50, 19.30 - 21.30 uur. Psalmzangavond Ger. Gem. Hoogeveen. Psalmzangavond met medewerking van de gemende koren Cantate Domino Oudemirdum, Bel Canto Zwolle. Meditatie: Evangelist R. Van Klinken. Mogen we u ook verwelkomen? Entree: gratis. Collecte t.b.v. rente en aflossing kerkgebouw.

mannenstemmen - Hugo van der Meij, orgel. Roderick van Arnhem, vleugel. Arjan & Edith Post, trompet. Ds. P. Vermaat, leiding. Entree: € 12,50.

DORDRECHT Grote kerk, Lange Geldersekade 2, 19.00 20.45 uur. Hervormings- korenzangavond. Noordermannenk. Rijssen o.l.v. E. Velvis. Gr. Samengest. Gem. koor o.l.v. P. Heijboer en H. van Roekel. Orgel: B. Roest en E.Quist. Vleugel: L.Fierens. Hobo: D.Abspoel. Fluit: S.van Dijk. Hoorn: P. de Jong; Trombone: M.Willemsen. Leiding: Ds.J.P.Boiten; Coll. onk. Entree: gratis. Collecte t.b.v. St. Vr. Heidelb. en Dordt.

EDE Oude kerk, Grotestraat 58, 19.30 21.30 uur. Najaarsconcert Jubilate. Hervormd zangkoor Jubilate o.l.v. Jan Willem den Hartogh. Medewerkenden: Chr. Fanfare Orkest Juliana uit Doornspijk o.l.v. Adriaan Bruinink. Entree: € 10,-

Edesche Concertzaal, Amsterdamseweg 9, 20.00 - 22.00 uur. Dudok Quartet speelt Schuberts ‘Rosamunde’-Kwartet. Het Dudok Quartet brengt de grote meesters van het strijkkwartet tot leven. De klassieke verfijning van Mozart en Haydn, en de rijke gevoelswereld van Schubert komen samen in een programma vol kleur en contrast, met als hoogtepunt Schuberts geliefde ‘Rosamunde’-Kwartet. Beleef het mee. tickets.edescheconcertzaal.nl/nl/ tickets/2349. Entree: € 59,50.

RIJSSEN

ELBURG Grote kerk, Zuiderkerkstraat 1, 19.30 20.40 uur. Orgelconcert door Jos Moeke. Programma o.a.: Zwart, Karg-Elert (Wachet auf), Nieland, Reger (Toccata en Fuga Op 59), Fauré, Dubois en Van Vliet. Met samenzang, programma voor iedereen. Entree: gratis. Collecte.

APELDOORN Loolaankerk, Loolaan 16, 19.30 - 21.30 uur. Mannenkorenconcert Martin Mans. consolonl.nl/concert/loflied-door-300mannenstemmen Mannenkorenconcert o.l.v. Martin Mans - loflied door 300

PUTTEN

Hervormde Kerk, Kerkplein 4, 16.00 17.00 uur. Concert door Der Mädchenchor am Aachener Dom. Der Mädchenchor am Aachener Dom is het jongste ensemble van de Aachener Dommusik. Het koor is opgericht op 28 mei 2011 en staat onder leiding van de kerkmuziekdirecteur en kathedraalcantor Marco Fühner. Aan het concert werkt ook de uit Kapelle afkomstige organist Marcel van Westen mee. www.batzwitteconcertskapelle.nl. Entree: volwassenen: € 12,- kinderen t/m 17 jaar gratis.

Oude Kerk, Kerkplein 11, 19.30 - 21.30 uur. Najaarsconcert “Aan God alleen de eer”. Mannenensemble Cantare o.l.v. Wilbren Jonkers, Gemengd koor Oriolus o.l.v. Jacob Schenk, Hervormde Gemengde Zangvereniging Vox Jubilans o.l.v. Joost van Belzen. M.m.v. Marco den Toom orgel, Jan Lenselink - piano, Matthijs Valkenwoud - trompet. voxjubilans.nl/ product/najaarsconcert-putten Entree: volwassenen: € 10,- kinderen t/m 16 jaar gratis.

TERSCHUUR KRIMPEN A/D IJSSEL Rehobothkerk, De Landerijen 1, 20.00 - 21.30 uur. Jubileumconcert 30 jaar ZuidHollandKoor o.l.v. Willem van Beek. Chr. Ensemble “Parlando” zal het Oratorium “God met ons” uitvoeren. Leander van der Steen - Piano, Martien van der Zwan Orgel, Sjaak Mes - Spreekstem. Entree: gratis. Collecte t.b.v. onkosten.

LOPIK EDE

Schildkerk, Schild 8, 19.00 - 21.00 uur. Mannenzang Rijssen. Mannenzang met bekende musici: Jorrit Woudt - dirigent, Harm Hoeve - orgel, Johan Bredewout piano, Maurice van Dijk - trompet. In deze mannenzang worden (ritmische) psalmen en gezangen gezongen; er is een live opname. www.rijssensemannenzangschildkerk. nl Entree: € 10,-

ZATERDAG 24 OKTOBER

KAPELLE

GOUDA St. Janskerk, Achter de Kerk 2, 19.30 - 22.00 uur. Zangavond t.b.v. ‘Vrienden van Mayrhofen’. Zangavond m.m.v. SDG uit Urk en div. muzikanten, o.l.v. ds. G.W.S. Mulder. Kaarten nu te bestellen, zie flyer op de website voor meer informatie. storwo.nl/agenda. Entree: volwassenen: € 12,- kinderen t/m 16 jaar: € 6,- Collecte t.b.v. Vrienden van Mayrhofen.

Nieuw!

Agenda 2027

Hervormde kerk, Dorpstraat 32, 19.30 21.00 uur. Koor- en samenzangavond t.b.v. Betfalva Roemenië. Medewerkenden: Samengesteld Gem. koor: Laudate Dominum, Zijderveld en Scheppingsgave o.l.v. Erika de Valk. Klein koor Hosanna, Kinderkoor de Morgenster o.l.v Reijco Roseboom. Orgel Marc de Leeuw. Piano Reijco Roseboom. Overdenking Ds. A.J. Sonneveld. Appelwoord Teus Boonstoppel. Entree: gratis. Collecte t.b.v. Betfalva in Roemenië.

LUNTEREN Bethelkerk HHK, De Haverkamp 1, 19.00 - 20.45 uur. Psalmzangavond met Pieter Heykoop en Barneveldse Bovenstemgroep. Leiding: ds. A. Verschuure. Entree: gratis. Collecte t.b.v. Sanne in Zambia (St. Stephanos).

OUDEWATER Grote of St. Michaëlskerk, Noorder-Kerkstraat 1, 19.30 - 21.15 uur. Koorzangavond. Sionskoor o.l.v. Peter Wildeman, kinderkoor De Kleine Lofstem o.l.v. Leonie van Dijk en Jeugdkoor Hosanna o.l.v. Mark de Jong. Op orgel Cees van der Hart en op vleugel Daan van Es en Nienke van Waay en op viool Chloë Versluis- Elsenaar. peterwildeman.nl/concerten/2026/10/24/ koorzangavond-oudewater-d-v-24-oktober2026 Entree: volwassenen: € 10,- kinderen t/m 12 jaar: € 5,- gezinsprijs: € 30,Collecte t.b.v. Isaac da Costa stichting.

13,95

De Terdege-agenda is een AGENDA die je VOOR JE PLEZIER gebruikt en graag op tafel legt!

SHOP

Sionskerk, Hoevelakenseweg 110, 20.00 - 21.15 uur. Orgelconcert Maarten Wilmink. Werken van JS Bach, WA Mozart, F Mendelssohn-Bartholdy, ChM Widor, A Guilmant en samenzangmoment. Na afloop gratis consumpties. Kerk open 19.30 uur. Combinatietip: vooraf 3-gangen diner bij eethuis De Koning, nabij kerk (kortingsbon op facebookpag.) www.facebook.com/ConcertenSionskerk Terschuur Entree: gratis. Collecte t.b.v. onkosten.

Bestel ‘m via TERDEGE.NL/AGENDA AGENDA

Ook een evenement vermelden op de site en in dit overzicht? Ga dan snel naar www.tijdenplaats.nl

T&P

Economie 11

Woensdag 21 oktober 2026

REPORTAGE

Van In het Spoor naar de ChristenUnie op de Familiedagen Het is dringen geblazen tussen de kledingrekken in de Gorinchemse Evenementenhal. Modezaken doen goede zaken op de twintigste editie van de Familiedagen. Anne Lok-Vader

S

chouder aan schouder staan dames te neuzen om dat leuke jurkje of die mooie rok te scoren. Het gordijn van een geïmproviseerde paskamer schudt heen en weer. Jonge meiden snuffelen tussen sieraden en servies. Tassen en tafellakens, wollen vachten en woondecoratie vinden gretig aftrek. Bij Woord en Daad koop je kaarsen en kransen ten bate van armoedebestrijding in de derde wereld. De familie Vlieger uit Oldebroek ziet elk jaar uit naar de Familiedagen. Voor hen „een gezellig uitje met ons soort mensen”. Dochter Driesette van

Rees uit Genemuiden heeft al een paar tassen kleding geshopt. Haar man Wim is mee „om de vrouw te ondersteunen”, lacht hij. Zijn schoonvader: „Hij is pakezel en portemonnee.” Bram van Klei uit Bergambacht trekt liever los van vrouw en dochters op. „Ik zoek mijn eigen dingen”, vertelt hij. Boeken bijvoorbeeld. Hier en daar maakt hij een praatje met standhouders van stichtingen en goede doelen. Traditiegetrouw is het daar rustiger. „Veel instanties steun ik ook al”, zegt Van Klei, terwijl hij wacht op een gratis bakje koffie bij de bus van Beans & Better. Een cadeautje helpt om de aandacht van het publiek te trekken. Achter hem delen vrijwilligers van Geloofstoerus-

ting boeken van puriteinse schrijvers uit. „Gratis?” vraagt iemand verbaasd.

„We kregen al reacties: Huh, jullie op een refobeurs?” Hidde Meeuse, standhouder ChristenUnie

ChristenUnie De ChristenUnie is voor het eerst present op de Familiedagen. „We kregen al reacties: Huh, jullie op een refobeurs?” vertelt standhouder Hidde Meeuse. „Het is belangrijk ons gezicht te laten zien, én dat van deze mensen.” Hij wijst naar de wandvullende foto’s van de drie Tweede Kamerleden. Bezoekers kunnen een spel doen en zo een vipdag in de Tweede Kamer winnen. De SGP, die verderop staat, heeft het volgens standhouder Paulien Hoekstra makkelijker. „Die preken voor eigen parochie.” De twee hebben geen hoge verwachtingen. Pogingen om leden te werven doen ze eigenlijk niet. „We willen vooral ons verhaal vertellen”, legt Meeuse uit. Bij stichting In het Spoor heeft standhouder A. Verwijs meer hoop op het binnenhalen van nieuwe abonnees. Wie zich aanmeldt, krijgt een gratis boek. „Dat trekt”, weet Verwijs. Gebroederlijk Van de Gereformeerde Bijbelstichting (GBS) tot Mercy Ships en van Kliksafe

tot het Leger des Heils – op de Familiedagen staan ze gebroederlijk naast elkaar. Het Leger des Heils probeert nieuw personeel te werven. „Van mensen die bij ons werken vragen we dat ze christen zijn”, legt recruiter Annerieke van Haaften uit. „Daarom willen we ook hier zijn. We hebben een groot tekort aan collega’s.” Henk Steenbergen, die het boekje ”Ben ik wel uitverkoren?” uitdeelt, voert op de beursvloer veel gesprekken met mensen die worstelen met geloofszekerheid. „Dat gaat mij aan het hart, want ik heb daar zelf ook in vastgezeten: God moet het doen. Tot ik zag dat Hij het hééft gedaan.” Af en toe krijgt hij een boze reactie, maar dat stelt weinig voor vergeleken met vroeger. „Vijftien jaar geleden gooiden mensen het boekje soms op de grond.” Bij de Vereniging Zondagsrust proberen twee heren in pak bezoekers te bewegen tot een lidmaatschap. „In Den Haag vragen ze niet naar geld, maar naar het aantal leden”, legt D. Exalto uit. „Maar het is lastig om jonge mensen te betrekken”, ziet P.J. Maurits, die naast hem staat. „Zorgelijk. Jongeren zijn de pijlers van de kerk in de toekomst.”

Verschillende zaken hebben hun waren uitgestald. beeld vdWalBeeld, Rens de Groot

Er zijn verschillende modezaken vertegenwoordigd. beeld vdWalBeeld, Rens de Groot

Schouder aan schouder staan dames te neuzen om kleding te scoren. beeld vdWalBeeld, Rens de Groot

De stand van de MAF. beeld vdWalBeeld, Rens de Groot

Symposium Hoofdpunten van de gereformeerde geloofsleer

Tijd & Plaats plaats ook uw livestream

D.V. vrijdag 20 november 09.30-16.00 uur Victorkerk Apeldoorn, Jachtlaan 187, 7312 CJ Apeldoorn

Programma: • Lezing door dr. Joel R. Beeke • Boekpresentatie Hoofdpunten van de gereformeerde geloofsleer • Lunch • Forum met dr. Joel R. Beeke, prof. dr. W. van Vlastuin en ds. R. de Jong

Ter gelegenheid van de verschijning van Hoofdpunten van de gereformeerde geloofsleer organiseren we een symposium rond dit onderwerp. Geloofsleer is namelijk niet alleen voor wetenschappers, maar van belang voor iedere christen. Deze uitgave is rijk aan Bijbelse inhoud, trouw aan de belijdenis en warm en praktisch in de toepassing richting de lezer. Graag laten we tijdens dit symposium dr. Joel R. Beeke zelf aan het woord over zijn boek.

Alle evenementen op één plek Of het nu een concert, quiz, lezing, markt of workshop is: op Tijd & Plaats kunt u uw activiteit promoten of vinden. Met een functie om livestreams toe te voegen!

dr. Joel R. Beeke Vertaling door mw. T. Tanis-Baars

prof. dr. W. van Vlastuin

ds. R. de Jong

Toegang € 25,Aanmelden via beleefenontmoet.nl of via de QR-code

De activiteitenagenda verschijnt iedere dinsdag in de krant en de muziekagenda iedere woensdag. Ga snel naar www.tijdenplaats.nl

Lees de Bijbel met uitleg online + Verklaring moeilijke woorden | Achtergrondinformatie Bijbelverklaring van Matthew Henry en Johannes Calvijn

Ontdek zelf op BMUonline.nl

Economie 13

Woensdag 21 oktober 2026 AEX 1.135,96 +0,21%

AMX

DOW JONES

S&P 500

NIKKEI

EURO

EURIBOR (3 mnd)

OLIE (Brent, vat)

RENTE (10 Jaar)

GOUD (troy)

1.073,56 +1,44%

52.495,88 +1,02%

7.712,57 +0,28%

64.676,93 +1,00%

1,1221 $ –0,14%

2,6460 +0,11%

109,83 $ +0,61%

3,5050

4.121,68 $ –0,08%

M M M M M O M M M O

10:30 t.o.v. slotkoers

10:30 t.o.v. slotkoers

10:30 t.o.v. slotkoers

10:30 t.o.v. slotkoers

ACHTERGROND

VS dreigen met sancties als EU Starlink strengere regels oplegt De Verenigde Staten waarschuwen voor „desastreuze” consequenties als Europa niet inbindt met strengere regels voor Starlink en andere Amerikaanse ruimtebedrijven. Deze woorden schrikken vooralsnog niet af. Trouw

„H

ey Elon Musk, grote vent, hang je weer de politicus uit met je producten?” De Poolse buitenlandminister Radoslaw Sikorski was vorige week helemaal klaar met de manier waarop Musks internetbedrijf Starlink zich leek te bemoeien met de oorlog in Oekraïne door de internetverbinding af te knijpen, en haalde fel naar hem uit op X. Europa „houdt je in de gaten”, sloot Sikorski af. Nu blijkt dat de Amerikanen Europa ook in de gaten houden. En dan vooral de wetten en regels die de Europese Commissie bedenkt om minder afhankelijk te worden van Amerikaanse techbedrijven, waaronder internetaanbieder Starlink van Musk. De verwachtingen rond internet uit de ruimte zijn groot, zeker als dat internet binnenkort direct naar de mobiele telefoon kan worden gestraald in plaats van naar een wifirouter. Naast Starlink zetten ook het eveneens Amerikaanse Amazon en Chinese bedrijven daarop in.

Vergunningsregels Europa wil hiervoor niet te afhankelijk worden van buitenlandse aanbieders, en kwam eerder dit jaar met nieuwe vergunningsregels die Europese bedrijven voorrang geven. Voor nietEuropese bedrijven is bewust minder ruimte ingebouwd voor mobiele internetdiensten. Het plan is niet onopgemerkt gebleven. Andrew Puzder, Ameri-

kaans ambassadeur bij de Europese Unie, waarschuwt voor „desastreuze” consequenties vanuit Washington als Europa deze plannen doorzet. De VS kunnen bijvoorbeeld terugslaan door Europese bedrijven te weren van de Amerikaanse markt, zei hij in een interview met zakenkrant Financial Times. SpaceX, het moederbedrijf van Starlink, waarschuwde de Europese Commissie in juni al voor de nieuwe regels. Mochten die er daadwerkelijk komen, dan zou de markt van internetaanbieders in Europa zo gefragmenteerd raken dat het continent misschien niet meer de snelste verbindingen heeft. Bovendien zouden er weleens internetstoringen kunnen komen boven het Oekraïense slagveld, voegde SpaceX toe. Waarschuwing En ook dat was niet de eerste waarschuwing die de EU hierover kreeg. Toen er in maart geruchten gingen over het Europese voorstel, dreigde Brendan Carr van de Amerikaanse consumentenwaakhond FCC al met represailles. Dat schrok de Europese Commissie kennelijk niet af om er in mei alsnog mee naar buiten te komen. Het plan moet overigens nog wel langs de lidstaten en het Europees Parlement. Voorlopig sterken dit soort waarschuwingen en dreigingen parlementsleden en lidstaten eerder in de drang om zich los te weken van de VS. Angelika Winzig, die als rapporteur namens het Europees Parlement spreekt over dit onderwerp, diende een amende-

Een SpaceX-raket met twintig Starlink-satellieten, boven Los Angeles. beeld AFP, Frederic J. Brown

„Hey Elon Musk, Europa houdt je in de gaten” Radoslaw Sikorski, Poolse minister van Buitenlandse Zaken

ment in om het EU-voorstel aan te scherpen. Veel tijd om erover te praten is er niet meer. De veiling voor mobiele internetdiensten begint in mei 2027, dus al daarvoor moeten de nieuwe regels ingaan. In het EU-voorstel zou een derde van de frequentieband worden gereserveerd voor Europese overheidscommunicatie en militaire communicatie en nog eens een derde is voor commerciële bedrijven uit Europa. De rest is niet aan voorwaarden verbonden en in principe ook voor buitenlandse partijen bedoeld. Europese soevereiniteit Vier belangrijke Europese spelers, Deutsche Telekom, Orange, Telefónica

en Vodafone, kwamen maandag met de verklaring dat ze samen een bod gaan doen. Zo willen ze „de Europese soevereiniteit versterken”. Dat klinkt mooi, maar betekent niet dat ze eigen satellieten gaan bouwen. Het samenwerkingsverband regelt vooral de infrastructuur op aarde. De benodigde satellieten moet het samenwerkingsverband dus van andere bedrijven huren. Van wie is nog niet duidelijk, maar grote kans dat de technologie alsnog van buiten Europa komt. Daarom zou het beter zijn om helemaal zelfvoorzienend te worden, stelt de onafhankelijke denktank European Space Policy Institute. Zij noemen het huidige EU-voorstel geen echte oplossing.

Europese gasprijs op hoogste niveau sinds 2022

Diverse winkels Albert Heijn hebben nog lege schappen

Redactie economie

Redactie economie

De Europese gasprijs is dinsdag voor het eerst sinds 2022 boven de 90 euro per megawattuur uitgekomen. Energieprijzen zijn opgelopen sinds het begin van Amerikaanse en Israëlische aanvallen op Iran en zijn tegenacties. Termijncontracten voor aardgas op de Nederlandse gasbeurs waren sinds december 2022 niet zo duur. In dat jaar beleefde Europa een energiecrisis doordat Rusland na de grootschalige inval in Oekraïne de gastoevoer naar veel

landen in de EU had afgeknepen. De prijzen liggen nog niet op het recordniveau van vier jaar geleden, maar dreigen de financiën van huishoudens onder druk te zetten. Europese gasopslagen zijn voor ongeveer 75 procent gevuld. Volgens persbureau Bloomberg is dat het laagste niveau aan het begin van het winterseizoen sinds 2009. Dinsdag werd bekend dat Energie Beheer Nederland haar vultaak voor de Nederlandse gasopslagen heeft gedaan. Het bedrijf kreeg van het ministerie van Economische Zaken en Klimaat als taak de gasopslag tot het Europese vuldoel van 64 procent te vullen.

Bij AH-supermarkten verspreid over het land waren dinsdag als gevolg van het cyberincident vorige week nog veel lege schappen te zien, hebben verslaggevers van het ANP waargenomen. Vooral de schappen groenten en fruit zijn vaak nog behoorlijk leeg. In filialen in onder meer Bergen op Zoom, Leidschenveen en Kapelle waren uiteenlopende producten nog steeds beperkt beschikbaar. In een relatief grote AH in Voorburg waren de schappen

juist opvallend goed gevuld. Retaildeskundigen schatten dat AH tot 200 miljoen euro omzet misloopt door de cyberaanval. De inschattingen lopen sterk uiteen. Experts denken dat het imago van AH nauwelijks last heeft gehad van het incident. AH gaat klanten compenseren van wie de bezorgbestelling is geannuleerd door de cyberaanval. AH gaat ook mensen tegemoetkomen die kortingen en zegels zijn misgelopen. Moederbedrijf Ahold Delhaize heeft maandag aangifte gedaan van het incident. Het is nog onduidelijk of de politie ook een onderzoek begint.

REFORMATORISCH DAGBLAD WOENSDAG 21 OKTOBER 2026

familieberichten

Met droefheid geven wij u kennis dat, door de Heere, uit onze familiekring is weggenomen onze geliefde broer, zwager en oom

Evert Arends

AANLEVEREN FAMILIEBERICHTEN

Geboorte- en overlijdensberichten Voor maandag t/m vrijdag tot 8.00 uur op dag van plaatsing. Voor de zaterdagkrant tot vrijdagmiddag 13.00 uur.

in de leeftijd van 85 jaar. A.Arends H.J. Arends-van Lagen J. van Middendorp-Arends A. van Beek-Arends D. van Beek Neven en nichten

Overige familieberichten (dankbetuigingen, in memoriam, jubileum, huwelijk, nieuwjaarswensen, verhuisbericht) Voor maandag t/m vrijdag tot 13.00 uur op dag voor plaatsing. Voor de zaterdagkrant tot vrijdagochtend 9.00 uur. Lever uw familiebericht schriftelijk aan. Contactgegevens: 055-539 04 99 / advertentie@erdee.nl U kunt uw familiebericht ook opgeven via: familieberichten.rd.nl

20-10-1971

¦

In liefde gedenken wij die ons zijn voorgegaan.

Barneveld, 18 oktober 2026

Heel verdrietig dat is overleden

Geesje van Haaften Neerijnen, 14 december 1932

Barneveld, 19 oktober 2026 Frieda Bettink Familie en vrienden

't Hazeveld 24 3862 XB Nijkerk Er is gelegenheid tot condoleren D.V. zaterdag 24 oktober van 15.00 tot 16.00 uur in het Uitvaartcentrum, Frieswijkstraat 56 te Nijkerk. De rouwdienst wordt gehouden D.V. maandag 26 oktober om 10.00 uur in bovengenoemd Uitvaartcentrum, waarna de begrafenis zal plaatsvinden op de Gemeentelijke Begraaflpaats, Frieswijkstraat 52 te Nijkerk omstreeks 11.15 uur. Na de begrafenis is er ook nog gelegenheid tot condoleren in het Uitvaartcentrum.

20-10-2026

De rouwdienst en begrafenis zijn ook te beluisteren via www.begrafenisondernemingtreur.nl

Indien Uw aangezicht niet medegaan zal, doe ons van hier niet optrekken! Ex. 33:15b

Geen bloemen

Op 20 oktober mochten onze lieve ouders en opa en oma

Willem Tijmen Polinder en Aartje Polinder-Groen herdenken dat zij 55 jaar geleden in het huwelijk zijn getreden. We hopen dat de Heere hen nog vele jaren voor elkaar en voor ons wil bewaren en wensen hen voor de toekomst Gods zegen en nabijheid toe. Kinderen, kleinkinderen en achterkleinkind. Vicarieweg 58a, 8071 SL Nunspeet

Diep bedroefd, maar dankbaar voor alles wat hij voor ons heeft betekend, geven wij u kennis dat de Heere op Zijn tijd uit ons midden heeft weggenomen onze lieve zorgzame vader, schoonvader, opa en overgrootvader

Evert Arends

sinds 25 februari 2014 weduwnaar van Gerretje Arends-den Dunnen in de leeftijd van 85 jaar. Barneveld: André en Marjan Arends-van den Brink René en Alize, Maurits, Johanan Bart en Gerlize, Evan Gerjanne en Martin, Jaïra, Leah Arjan en Kayelyn Cornelie en Wim Marco Wilbert en Denise Johan en Camille Rick Rutger (in liefdevolle herinnering) Alblasserdam: Willeke en Arjen Versteeg-Arends Corné Gertrude Ewart en Naomi Marien en Neeltje Volkel: Herbert Arends en Manon Kuiper 18 oktober 2026 Barnseweg 42 3773 BD Barneveld Onze vader en opa is opgebaard bij André en Marjan, Sterappel 25, 3772 HV Barneveld. Dit is tevens het correspondentieadres.

Wie in de schuilplaats van de Allerhoogste is gezeten, zal overnachten in de schaduw van de Almachtige. Ik zeg tegen de Heere: Mijn toevlucht en mijn burcht, mijn God, op Wie ik vertrouw! (Psalm 91 : 1 - 2) Door God Thuisgehaald, onze lieve moeder, schoonmoeder en oma

Jansje Catharina Cornelia van den Broek sinds 1 maart 2010 weduwe van Bert Johan van Vreeswijk v.d.m. * Dussen 8 augustus 1946

† Ede 17 oktober 2026

Jolanda Smelt-van Vreeswijk Elbert Smelt In liefdevolle herinnering: Albert Hofland Robert & Melisa, Anne & Thomas, Marwin & Michelle, Lennart & Eline Piet van Vreeswijk Margriet van Vreeswijk-van de Meer Bert-Jan & Lize, Daan & Lisa, Rens, Rhodé & Jan, Jesper & Liselot, Joas Margreet van den Heuvel-van Vreeswijk Constant van den Heuvel Jeanine, Pieter, Johan, Anna & Lukas, Thirza Jeanet van Uijtert-van Vreeswijk John van Uijtert William & Tess, Joanne & Julian, Robbin & Maartje, Marije, David Kees van Vreeswijk Fianne van Vreeswijk-van Baren Lotte, Willemijn, Bart Wim van Vreeswijk Femke van Vreeswijk-Beumer Benthe, Rimke, Fenna, Lieke Correspondentieadres: Beijer Uitvaartzorg t.a.v. familie Van Vreeswijk De Hooge Hoek 4, 3927 GG Renswoude

Er is gelegenheid tot condoleren D.V. vrijdag 23 oktober van 19.30 tot 20.30 uur in het rouwcentrum bij de gemeentelijke begraafplaats ‘De Plantage’, Narcissenstraat 260 in Barneveld.

Er is gelegenheid tot condoleren op D.V. vrijdag 23 oktober van 19.00 - 19.45 uur in wijkgebouw Maranatha, gelegen naast de Julianakerk aan de Prins Bernhardlaan 26 te Veenendaal.

De rouwdienst zal gehouden worden D.V. zaterdag 24 oktober om 10.00 uur in bovengenoemd rouwcentrum, waarna de begrafenis zal plaatsvinden op de daarbij gelegen begraafplaats. U kunt ook meeluisteren via www.bbver.nl.

De afscheidsdienst vindt plaats op D.V. zaterdag 24 oktober om 9.30 uur in de Julianakerk op bovengenoemd adres. Deze dienst is ook te volgen via de website kerkdienstgemist.nl Aansluitend zal om 11.30 uur de begrafenis plaatsvinden op Begraafplaats De Munnikenhof, Munnikenweg 4 te Veenendaal.

Geen bloemen

Met diepe droefheid geven wij u kennis dat, na een lange periode van afnemende krachten, door de HEERE uit ons midden is weggenomen onze lieve en zorgzame moeder, schoonmoeder, oma en overgrootoma

Martina Burghout - Huisman sinds 29 april 2012 weduwe van Leendert Burghout

in de leeftijd van 94 jaar. Meeuwen: Adri en Elly Leon en Gijsbertha Arik en Jacoline Margreth en Willem-Jan Pauline en Dick Jelline en Channah Werkendam: Tea en Frans Corné en Andra Marjon en Johan Leander en Annemieke en achterkleinkinderen 19 oktober 2026 Zorgcentrum Goezate, Werkendam Correspondentieadres: Eemkerck 19 4251 WB Werkendam Er is gelegenheid tot condoleren D.V. vrijdag 23 oktober van 19.30 tot 20.30 uur in de bijzaal van het kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente, Laan 13 te Meeuwen. De rouwdienst zal gehouden worden D.V. zaterdag 24 oktober om 13.30 uur in genoemd kerkgebouw. Aansluitend zal de begrafenis plaatsvinden op de Nederlands Hervormde Begraafplaats aan de Hoek te Meeuwen. Als u de rouwdienst en begrafenis wilt bijwonen, vragen wij u om uiterlijk 13.20 uur in het kerkgebouw aanwezig te zijn. De rouwdienst is ook te beluisteren via www.kerkomroep.nl (Gereformeerde Gemeente Meeuwen). Wij zijn de medewerkers en vrijwilligers van Zorgcentrum Goezate dankbaar voor de goede verzorging van onze moeder, schoonmoeder, oma en overgrootoma. Geen bloemen

REFORMATORISCH DAGBLAD WOENSDAG 21 OKTOBER 2026

Mijn ziel wacht op de Heere, meer dan wachters op de morgen, wachters op de morgen. Psalm 130 vers 6

Na een langdurige periode van ziekte is, door de HEERE op Zijn tijd, thuisgehaald mijn innig geliefde man, onze lieve vader en trotse opa

Gerrit Alex Kieft ‘s-Gravenhage, 10 oktober 1948

Bosch en Duin, 17 oktober 2026

Wij willen u hartelijk bedanken voor het warme medeleven tijdens de ziekteperiode en na het overlijden van

Ria Stam - Blok Chris Stam en kinderen Reeuwijk, Oktober 2026

Begrafenisonderneming Stam Voor Alblasserwaard, Drechtsteden, e.o.

Pé Kieft - Aalten

Molenstraat 153

www.jacstam.nl

Herman Kieft Sonja Kieft - ter Horst

2961 AK Kinderdijk

078-6919005

Reinate Christiaanse - Kieft Ernst Christiaanse Emma, Anna-Sophie Correspondentieadres: Familie Kieft, p/a Vermeerstraat 65, 3817 DB Amersfoort Er is gelegenheid tot condoleren D.V. zaterdag 24 oktober van 16.00 tot 17.00 uur in de Ichthuskerk, Albert Cuyplaan 2C te Soest. De rouwdienst wordt gehouden D.V. maandag 26 oktober om 10.30 uur in de Ichthuskerk en zal worden geleid door ds. J.R. van Vugt. De begrafenis vindt in besloten kring plaats. Geen bloemen.

kerkdienst Nieuwer Ter Aa Ger. Gem. Donderdag 22 oktober 19.30 uur Ds. P. Mulder Veenendaal Oud Lutherse Kerk De Reede 65 GPS: van Veldekelaan 3 Vrijdag 23 en Zaterdag 24 oktober 11.00 uur en 17.00 uur L.L. Laestdius

activiteit

Zo ik niet had geloofd, dat in dit leven Mijn ziel Gods gunst en hulp genieten zou, Mijn God, waar was mijn hoop, mijn moed gebleven? Ik was vergaan in al mijn smart en rouw. Wacht op den HEER', godvruchte schaar, houd moed; Hij is getrouw, de Bron van alle goed; Zo daalt Zijn kracht op u in zwakheid neer; Wacht dan, ja, wacht; verlaat u op den HEER'. Psalm 27:7

Dankbaar voor de liefde en zorg die wij tijdens zijn leven van hem mochten ontvangen, geven wij u tot onze diepe droefheid kennis, dat door de Heere op Zijn tijd en wijze uit ons midden is weggenomen mijn geliefde man, onze lieve en zorgzame vader, schoonvader, opa, trotse overgrootvader, broer en zwager

Aart Hommersom Ad sinds 28 februari 2016 weduwnaar van Wilhelmina van de Wardt sinds 11 februari 2026 gehuwd met Alida Gosewina van Klei in de leeftijd van 83 jaar. Lida Hommersom-van Klei Aart en Marga Priscilla en Johan - Laura, Fenna Salena - Luca Mellenie Wim in liefdevolle herinnering Christiaan Mike Jorieke en Wesley - Jax, Indi Henri en Kimberley - Ryan

Zaltbommel St. Maartenskerk Zaterdag 31 oktober 19:30 uur Hervormingsconcert Medewerking: Christelijk Samengesteld MNK Zeeland dirigent: Matthijs Breukhoven Christelijk Sliedrechts MNK Ichthus dirigent: Martin Zonnenberg vleugel: Arjan Wouters orgel: Harm Hoeve kaarten bestellen via: www.omnis-cantare.nl & www.csmz.nl

schakeltjes

Alblasserdam Eben-Haëzerkerk te koop Traditionele Psalmzangavond Zaterdag 7 nov., 19.30 uur Hoge energielasten? Investeer Thema: Week van het leven nu in verduurzamen van uw Leiding: Ds. C. Sonnevelt woning! Onafhankelijk Orgel: Bart Kruithof Toegang vrij/coll. t.b.v. Joseba HYPOTHEEKADVIES? Bel Van Ommeren Financieel Adviesbureau. 0342-421653. www.vanommerenfa.nl Dalfsen Grote Kerk Zaterdag 24 oktober JOH. DE HEER het grootste 20.00 uur muziekcentrum van Zangavond met thema: Nederland. Orgels, piano’s, Alles wat adem heeft keyboard, digitale piano’s, M.m.v. Erik Lamberink, Noortje van Middelkoop en gitaren en blaasinstrumenten onder 1 dak! Leeghwaterstraat Jorrit Woudt 46/47, Sliedrecht, 0184-419611, Toegang vrij info@johdeheer.nl Hartelijk welkom! Elspeet Elspeetse Mannenzang Zaterdag 7 november Henk Frank Strijkert (orgel) Bart Bolier (spreker) Bestel kaarten via naarhetconcert.nl

ENERGIELABEL voor woning, bedrijfs- of utiliteitspand? DeBeekEnergieAdvies.nl 06-22172665

te huur gevraagd Zendingsgez. 3 pers. zkt zelfst wnr voor onbep. tijd als thuisbasis. Min. 2 slpk. Tel / app 0626935978

vakantie binnenland Gaastmeer- Te huur: Heerlijk goed ingerichte 8-persoons vakantiewoning in Gaastmeer aan het water. Rustige omgeving, ideaal om te wandelen en fietsen. Info en boekingen:06-10929749 of www.hetpiel.nl

personeel gevraagd Wij zoeken een verkoper m/v op onze markten donderdag Zeist en/of vrijdag Scherpenzeel gld. Uren in overleg 0654357280 of info@henkscheerkaas.nl Voor ons pand op De Briellaerd in Barneveld zoeken wij een interieurverzorgster voor tijdelijke vervanging tijdens zwangerschapsverlof. Je kunt per direct starten voor 4 uur per week op vrijdag. Vanaf december 2026 tot en met april 2027 gaat het om 8 uur per week, verdeeld over 2 dagen van 4 uur. De werktijden zijn flexibel: overdag of in de avond, in overleg kijken we wat het beste past. Interesse of wil je meer weten? Bel of app ons gerust via 06-12536339.

diversen De Bruine Meren. Gezellige workshops. Nu ook uitgebreide keuze in prachtige zijden bloemen en decoratie. Een ACTUELE LEZING voor gemeenteavond, school of vereniging? Vraag Stichting Toerusting info@stichtingtoerusting.nl TOERUSTEN OF BERUSTEN?

Bent u op zoek naar een passende hypotheek? Bel Binnendijk & Van Rijsbergen (071-4024031) of vraag een Zaltbommel berekening aan via www.bevr.nl Voor HOEDEN naar HoedenSint Maartenskerk huis de Linde in Barneveld. Vrijdag 30 oktober www.hoedenhuisdelinde.nl 20.00 uur Te koop Montfoort: Mannenzang + diner Grote keuze in damesrokken. Bovenkerkweg 92. Ruime Jaap Kramer orgel, leiding Maten 38 t/m 56. In uni en hoekwoning (135 m²) met ds. G. van Zanden 4 slaapkamers, zonnige tuin, gewerkt. Annette, Zandpad Inloop 17.00 uur. Info: 90, Middelharnis, t.o. Hema. www.ticketkantoor.nl/shop/ met oprit. Perceel 245 m². Vp € 550.000k.k. Zie funda.nl. 0187 - 482431 mannenzang

Dagboek

en verdere familie Maurik, 19 oktober 2026 Correspondentieadres: Waalbandijk 121, 6669 MG Dodewaard

365 dagen met Hem Wilhelm Busch

Er is gelegenheid tot condoleren en afscheid nemen D.V. vrijdag 23 oktober van 19.00 tot 20.30 uur in Rouwhuys Wevers aan de Markstraat te Opheusden. De rouwdienst wordt gehouden D.V. zaterdag 24 oktober om 13.00 uur in bovengenoemd rouwhuys, waarna aansluitend omstreeks 14.00 uur de begrafenis zal plaatshebben op de Gemeentelijke Begraafplaats Markhof aan de Markstraat te Opheusden. Indien u de begrafenis met ons wenst bij te wonen, verzoeken wij u vriendelijk uiterlijk om 12.50 uur aanwezig te zijn.

Geen bloemen

24,50

Wilhelm Busch is wel getypeerd als iemand die de gave had om op onnavolgbare wijze de hedendaagse mens aan te spreken en hem rechtstreeks met de blijde boodschap van het Evangelie te confronteren. Hierbij wordt onze dagelijkse sleur tegenover de christelijke praktijk geplaatst. Door zijn toegankelijke en aansprekende manier van schrijven bereikt hij veel lezers. Zijn overdenkingenboek ‘365 dagen met Hem’, dat hij in 1966 kort voor zijn dood gereedmaakte, toont ons dat iedere dag opnieuw. Vertaald door Jack J. van der Hout.

Een uitgave van:

Ga naar uw boekhandel of bestel op www.debanier.nl

Uitnodiging en oproep AAN ALLE LOKALE KERKELIJKE GEMEENSCHAPPEN In overvolle asielzoekerscentra wachten gezinnen met kinderen die asiel hebben gekregen op de kans om hun nieuwe leven te beginnen. Lokale kerken kunnen helpen door één of enkele gezinnen drie maanden gastvrijheid en onderdak te bieden. In een bijzaal, een leegstaande pastorie, een deel van een klooster of een andere geschikte plek. Dat is Actie Onderdak. Een actie van de gezamenlijke kerken. Wij nodigen u heel hartelijk uit om mee te doen. U staat er niet alleen voor: er is praktische ondersteuning en de kosten worden vergoed. Open uw hart en uw deuren. Doe mee met Actie Onderdak.

Lees de volledige oproep op www.actie-onderdak.nl

beeld Mark Meijrink

Woensdag 21 oktober 2026

Mark Meijrink schrikt van achteruitgang wilde orchideeën pagina 20

Op vrije school heeft elk ritueel een reden

„Term ”tot geloof komen” doet geen recht aan Bijbel”

pagina 18

pagina 22

18 Onderwijs

Reformatorisch Dagblad

REPORTAGE

Op vrije school begint rekenles op blote voeten Rekenen op blote voeten, over vuren springen en elke ochtend een spreuk opzeggen. Achter die opvallende gebruiken schuilt een doordachte onderwijsvisie die ze op de Vrije School Den Haag koesteren. „Het zou jammer zijn als we de diversiteit van ons onderwijssysteem verliezen.”

Bas Weerheim

„I

n de lichtglans van de zon / vereer ik diep, o God / de mensenkracht die Gij / in mijne ziel / vol goedheid hebt geplant.” In klas 1a (groep 3) van de Vrije School Den Haag zeggen leerlingen traditiegetrouw de ochtendspreuk op. Hun armen eindigen gekruist op de borst. „Opdat ik ijverig werken / en gretig leren kan.” Dat gretige leren begint vandaag met rekenen. Leerkracht Erik Trapman wil eerst weten waar de kinderen bij het cijfer 10 aan denken. „Tien tenen!” roept een meisje enthousiast. „Heb jij tien tenen?” reageert de meester quasiverbaasd. „Ik heb er maar acht. Zullen we even kijken?” De schoenen en sokken vliegen uit en de kinderen bestuderen aandachtig hun voetjes. Het zijn er toch echt tien. „Je valt met je neus in de vrijeschoolboter”, lacht de nog altijd barrevoetse Trapman even later. De leerlingen zitten inmiddels op de grond en tekenen met een potlood de omtrek van hun voeten op een wit vel papier. „We rekenen niet altijd op blote voeten hoor.” Het is wel een mooi voorbeeld van de vrijeschooldidactiek: enthousiasme is de ingang om kinderen iets te leren. „Vanuit hun eigen belevingswereld neem je de kinderen mee naar de abstracte wereld van de getallen”, legt Trapman uit. Dat gebeurt niet alleen met het hoofd, maar ook met het hart en de handen. „Die tien tenen zijn meer dan een handig ezelsbruggetje. Door zelf te doen, verinnerlijk je de stof.”

Periodeonderwijs Met het tellen en omtekenen van hun tenen zijn de kinderen bezig met het zogeheten periodeonderwijs. Tijdens dit blok van twee lesuren aan het begin van de schooldag staat drie tot vier weken lang één vak centraal. De kinderen verwerken de stof met allerlei tekeningen en teksten in hun periodeschrift. De klassieke boeken met rekensommetjes komen later op de dag, tijdens de oefenuren, op tafel. De leerlingen van de schoolkrantredactie werken in de bibliotheek aan ”De Schoolbode”, maar maken graag even tijd vrij om hun mening over het periodeonderwijs te geven. „Het is nog steeds rekenen”, zegt Ravi uit klas 6 (groep 8) met een zuur gezicht. „Dus eigenlijk moeten we deze periode twee keer per dag rekenen.” Tove ziet dat anders. „Je kunt bij periodeonderwijs echt dingen maken. Dat is veel leuker dan het normale rekenboek.” Haar enthousiasme werkt aanstekelijk. Ravi herinnert zich ineens de les waarin hij met een meetlint de oppervlakte van het klaslokaal berekende. Milan begint over de taallessen. Hoe onthoud je woordvoorzetsels als aan, in, op, uit en voor? Door te tekenen natuurlijk. „Eerst teken je een vogel óp de kooi, dan een vogel náást de kooi.” De Vrije School Den Haag is de oudste vrije

school van Nederland (1923). „En de tweede ter wereld”, zegt directeur Marije Ehrlich trots. De eerste werd in 1919 opgericht in Stuttgart door Rudolf Steiner. Zijn antroposofische gedachtegoed vormt de basis van het vrijeschoolonderwijs. Volgens Steiner bestaat de mens uit lichaam, ziel en geest en verloopt de ontwikkeling naar volwassenheid in zevenjaarsfasen: van 0 tot 7 jaar, van 7 tot 14 jaar en van 14 tot 21 jaar. „Met elke fase word je steeds meer stuurman over jezelf”, legt Ehrlich uit. De lessen sluiten nauw aan bij dit mensbeeld. Aangezien een kind in de eerste zeven jaar vooral bezig is met het ontdekken van zijn fysieke lichaam, staan dan spel en beweging centraal. In de tweede fase ontwikkelt een kind zijn gevoelsleven; dan zijn enthousiasme en schoonheid de ingang om te leren over de wereld. „Daarom vertellen we veel verhalen en zie je bijvoorbeeld op elk schoolbord mooie tekeningen”, geeft Ehrlich als voorbeelden. Op de middelbare school, vijf minuten fietsen verderop, verschuift de nadruk naar zelfstandigheid, oordeelsvermogen en identiteit. Bewegingsvak „Daar moeten een appeltje en een peertje in”, zingt juf Isabelle, terwijl de kleuters in de kring een rond mandje van klei maken. De jonge schoolgangers zingen enthousiast mee. Zang en beweging zijn in elke klas onderdeel van het ochtendritueel, vertelt Ehrlich. „Zo komen de kinderen in hun lijf.” Daarnaast is het bewegingsvak euritmie, volgens de schoolleider „een soort gymnastiek voor de ziel”, typisch iets voor de vrije school. Het is volop herfst in het klaslokaal. De rieten mandjes op tafel liggen vol kastanjes; aan een slinger hangen tekeningen van herfstblaadjes en paddenstoelen. Niets bijzonders voor een kleuterklas rond deze tijd van het jaar, maar binnen het vrijeschoolonderwijs staat die aandacht voor de seizoenen niet op zichzelf: de natuur en de zogeheten jaarfeesten spelen namelijk een cruciale rol tijdens de lessen. De jaarfeesten zijn bedoeld om kinderen houvast en een beleving van het jaarritme te geven. Omdat het vrijeschoolonderwijs in Europa ontstond, zijn de jaarfeesten een samensmelting van (rooms-katholieke) christelijke feestdagen en heidense rituelen. Zo springen de leerlingen elk jaar bij het Sint-Jansfeest over het vuur heen, de volgende klas in. Met Pinksteren dansen de kinderen met bloemenkransen in het haar rond de versierde meiboom. Ketikoti Het aantal vrije scholen in Nederland is de afgelopen tien jaar fors gestegen. In Ehrlichs ogen heeft de coronatijd daaraan bijgedragen. „Toen werd het digitale onderwijs nog digitaler en daar hadden sommige ouders moeite mee.” Op de vrije school worden beeldschermen terughoudend ingezet, en volgens Ehrlich is dat

geen achterhaald idee. „Zelfs in Silicon Valley sturen techbazen hun kinderen naar Waldorfscholen” – zoals vrije scholen in het buitenland vaak heten. Het vrijeschoolonderwijs is niet vrij van kritiek. Hoewel inclusiviteit een belangrijk uitgangspunt is, zijn het vooral witte kinderen van hoogopgeleide ouders die de weg naar de vrije school weten te vinden. In Den Haag proberen ze daarom een bredere doelgroep aan te spreken, onder meer door naast de traditionele jaarfeesten ook Ketikoti, de afschaffing van de slavernij, te vieren. Het elitaire bakfietsimago is volgens adjunctschoolleider Jasper van Heesewijk onterecht en leidt in zijn ogen af van waar het op de vrije school daadwerkelijk om draait: levend onderwijs. Zelf liep hij als kleuter al op dit schoolplein rond en na klas 12 (examenjaar) volgde hij de vrijeschoolpabo. „Ik vond dat er op de reguliere school te veel gewerkt werd vanuit het boek. Terwijl je pas echt leert uit verwondering, door dingen te doen.” Jasper van Heesewijk haast zich erbij te zeggen dat sommige kinderen „juist ontzettend goed gaan” op cognitieve vakken. „Er is niet één perfecte onderwijsvorm. Het mooie aan het Nederlandse systeem is dat ouders de school kunnen kiezen waar ze achter staan en die het best bij hun kind past.” Renaissanceschool Dat brengt het gesprek op artikel 23 van de Grondwet, dat de vrijheid van onderwijs waarborgt. Met zijn Waldorfschule wilde Steiner volledig vrij zijn van overheidsbemoeienis – daar komt het ”vrije’’ in vrije school vandaan. Dat is tegenwoordig wel anders: elke school in Nederland moet aan landelijke kerndoelen voldoen en krijgt de onderwijsinspectie op bezoek. Het Nederlandse vrijeschoolonderwijs wijkt daarmee misschien af van Steiners oorspronkelijke ideaal, maar dat vindt Ehrlich geen probleem. „De eisen die vandaag de dag aan scholen worden gesteld, staan ons onderwijs niet in de weg.” Dat de inspectie daarbij tekortkomingen aanwijst, heeft haar school zelfs geholpen. In 2022 kreeg de Vrije School Den Haag namelijk het oordeel ”zeer zwak”. Na een intensief verbetertraject volgde in 2025 weer een voldoende. De vrijheid die artikel 23 biedt, heeft volgens de directeur ook een keerzijde. Zo zei de Renaissanceschool van Forum voor Democratie eerder „klassiek vrijeschoolonderwijs” te bieden. Daar wil Ehrlich „absoluut niet” mee geassocieerd worden. „Ik vind het misbruik van artikel 23 om een politiek-ideologische school op te richten.” Dat de overheid kijkt naar aanpassing van de vrijheid van onderwijs, vindt Ehrlich dan ook terecht. „Je onderwijs mag niet haaks staan op doelen voor democratisch burgerschap.” Artikel 23 afschaffen gaat haar echter te ver. „Er zit rijkdom in vrijeschoolonderwijs, in daltononderwijs, in christelijk onderwijs. Het zou jammer zijn als we die diversiteit van ons onderwijssysteem verliezen.”

Onderwijs 19

Woensdag 21 oktober 2026

„Je leert pas echt uit verwondering, door dingen te doen”

„Er zit rijkdom in vrijeschoolonderwijs, in daltononderwijs, in christelijk onderwijs”

Jasper van Heesewijk, adjunct-schoolleider

Marije Ehrlich, schoolleider

Juf Isabelle maakt met de kleuters een rond mandje van klei. „Daar moeten een appeltje en een peertje in”, zingt ze. beeld Gerhard van Roon

Kinderen in klas 1 (groep 3) leren lezen met behulp van letterbeelden. De koning uit het verhaal transformeert tot de letter K. beeld RD

Op de vrijeschool staat de aandacht voor de seizoenen niet op zichzelf: de natuur en de zogeheten jaarfeesten spelen een cruciale rol. beeld Gerhard van Roon

„Het goede, het ware en het schone zijn terug te vinden op het krijtschoolbord”, vertelt directeur Marije Ehrlich. Digiborden worden daarom maar beperkt gebruikt op de vrije school. beeld RD

Steiner en het christelijk geloof

SERIE SCHUIVEND SCHOLENLANDSCHAP Nederland kent verschillende vormen van bijzonder onderwijs. Dit is het derde deel: vrijeschoolonderwijs.

Volgens Steiners spirituele levensbeschouwing gaat achter de zichtbare werkelijkheid een geestelijke wereld schuil. Die overtuiging klinkt ook door in de spreuk die de Haagse docenten ’s ochtends samen uitspreken. „Uit de geesteswereld / is dit kind aan ons toevertrouwd / Wij mogen diens raadsel ontsluieren / van dag tot dag / en van uur tot uur.” Sommige christenen staan sceptisch

tegenover Rudolf Steiners ideeën. Dat heeft te maken met zijn vermenging van het christendom met esoterische en oosterse spirituele denkbeelden. Zo geloofde hij in reïncarnatie en in karma en meende hij dat de mens door meditatie en innerlijke scholing de geestelijke wereld en het goddelijke kon leren kennen. Ook zijn visie op Christus als „Zonnegeest” wijkt af van de klassiek-christelijke leer.

Dit betekent overigens niet dat de vrijeschoolouders en -docenten vandaag de dag op dezelfde manier als Steiner in een god geloven. „De antroposofie is niet ons geloof, het is de bril waarmee we naar de wereld kijken”, reageert Ehrlich. Wat betekent dat? „Dat de mens geen toevalligheid is, maar onderdeel van een groter verhaal. Zonder daar een specifieke geloofsrichting in te kiezen. De mens laten we vrij.”

20 Natuur

Reformatorisch Dagblad

„Bijzonder is de relatie die orchideeën hebben met schimmels en bestuivers” Mark Meijrink, auteur ”Orchideeën in Nederland”

INTERVIEW

Mark Meijrink zag vliegenorchissen op plekken waar ze niet meer staan Veel wilde orchideeën zijn de afgelopen eeuw achteruitgegaan of verdwenen uit Nederland, zo blijkt uit een nieuwe orchideeëngids. Toch ziet auteur Mark Meijrink ook lichtpuntjes. „Er worden soms nieuwe groeiplaatsen ontdekt van heel zeldzame soorten.” Maarten Costerus

S

amen met drie vrienden werkte Mark Meijrink (44) uit Geldermalsen de afgelopen veertien jaar aan ”Orchideeën in Nederland. Ecologie, determinatie & beheer”. Bijna 4 kilo weegt het vuistdikke boek, dat onlangs verscheen bij KNNV Uitgeverij. „Je hebt inderdaad een stoeptegel in handen”, grinnikt hij. „Arme postbezorgers.” Het naslagwerk bevat, naast ruim 4300 kleurenfoto’s, uitgebreide beschrijvingen van alle orchideeën die in Nederland voorkomen. Grafiekjes en kaarten geven inzicht in trends en de verspreiding van soorten. Twee determinatiesleutels, voor orchideeën in bloei of voor orchideeën met alleen bladeren, maken het mogelijk een soort op naam te brengen. Aan het boek liggen vele uren veldwerk ten grondslag, zegt Meijrink. Met zijn vrienden reisde hij stad en land af om orchideeën te bekijken en te fotograferen. „We hebben duizenden kilometers afgelegd, vooral in Nederland, maar ook wel in het buitenland.” Meijrink heeft met het boek een brede doelgroep voor ogen. „Van liefhebbers – dat kan iedereen zijn die verwonderd is over de schoonheid van de natuur – tot professionals, zoals boswachters en ecologen.” Hoe ontstond het idee om aan dit boek te beginnen? „Als orchideeënliefhebbers lazen we alles wat los en vast zit over deze soortgroep. In de bestaande literatuur misten we echter de context: hoe ziet de standplaats van een orchidee eruit? Welke planten staan eromheen? Een orchidee maakt immers deel uit van een groter geheel. In ons boek besteden we aandacht aan dat bredere plaatje.

De rietorchis heeft een aantal dubbelgangers. beeld Theo Muusse

Wat ook ontbrak, was een overzicht van hoe je orchideeën vegetatief kunt herkennen, dus als er alleen bladeren aanwezig zijn. Toen we ons daarin gingen verdiepen, kwamen we erachter dat het goed mogelijk is orchideeën uit elkaar te houden op basis van vegetatieve kenmerken, zoals de huidmondjes – kleine openingen in het blad die een plant in staat stellen om adem te halen. Die opgedane kennis hebben we verwerkt in een determinatiesleutel.” Welke nieuwe inzichten biedt het boek nog meer? „We hebben veel principes uit de ecologie toegepast op de orchideeën in Nederland. We leggen bijvoorbeeld uit waarom goed hakhoutbeheer (waarbij bomen en struiken ’s winters worden afgezaagd tot vlak boven de grond, MC) essentieel is voor het voortbestaan van de vliegenorchis. Ook hebben we onderzoek gedaan naar de bloeitijd van deze orchidee. Daarvoor hebben we herbariumvellen bekeken van 100 tot 150 jaar geleden, toen notabelen naar Zuid-Limburg trokken om deze soort te bekijken. Wat blijkt? De vliegenorchis bloeit tegenwoordig ongeveer twee weken vroeger dan toen. Klimaatverandering is daar de oorzaak van. De vliegenorchis wordt vooral bestoven door een bepaalde graafwesp. Wanneer de plant steeds eerder gaat bloeien, kan het zijn dat hij op een gegeven moment al is uitgebloeid als deze wesp gaat vliegen. Dan zijn er twee opties: of de plant vormt geen zaden meer en sterft uit, of er vindt genetische selectie plaats, waarbij alleen de grotere planten – die meer bloemen hebben en dus langer bloeien – overleven.” Waarom bent u eigenlijk zo geboeid door orchideeën? Het is tenslotte maar één plantenfamilie. „Wat ik bijzonder vind, is de ontzettend boeiende relatie die ze hebben met schimmels en bestuivers. Orchideeën hebben schimmels nodig om te kunnen ontkiemen. Ze laten daarvoor schimmeldraden toe in hun celkern. De meeste andere planten hebben juist allerlei mechanismen ontwikkeld om schimmeldraden buiten de deur te houden. De relatie met bestuivers is ook fascinerend. Bij sommige soorten, zoals de vliegenorchis en de bijenorchis, lijken de bloemen sterk op bepaalde insecten. Mannetjes komen op de bloemen af om met de ‘vrouwtjes’ te paren. Voordat ze hun vergissing inzien, hebben ze vaak al een paar planten bestoven.” Hoe gaat het over het algemeen met de orchideeën in Nederland? „Je ziet een enorme achteruitgang. De grootste verliezen zijn in de hooilanden van Zuid-Limburg. Daar verdwenen bijzondere soorten als de witte muggenorchis, de honingorchis en de wantsenorchis. Elders in het land zie je de grootste achteruitgang

in natte schraalgraslanden, die afhankelijk zijn van grondwater. Vroeger kwamen hier soorten voor als de dichtbloemige muggenorchis, de zomerschroeforchis en de veenorchis. Sommige van deze orchideeën komen nu helemaal niet meer in Nederland voor. Door ontwatering, maar ook door bemesting, schaalvergroting en mechanisatie is veel geschikt leefgebied voor orchideeën verloren gegaan.” Als referentie voor hoe het ooit was, hanteren jullie de periode 1850-1950. Waarom? „Na de Tweede Wereldoorlog is het landschap ingrijpend veranderd in Nederland. Daarom wilden we daarvoor gaan zitten. Verder teruggaan dan 1850 heeft geen zin, omdat we niet goed weten hoe het er toen voorstond met de orchideeën in ons land.” Werd u tijdens het schrijven niet somber van de achteruitgang van soorten? „Best wel, ja. Bij Natuurmonumenten, waar ik een tijd lang heb gewerkt, had ik collega’s die al heel lang naar planten keken. Als we ergens liepen, vertelden ze steeds over soorten die daar vroeger stonden. Dan dacht ik: hoor die oude grijze mannen eens mijmeren over weleer.

Natuur 21

Woensdag 21 oktober 2026

„Nieuwe gids voegt wel wat toe” Tijdens de presentatie van ”Orchideeën in Nederland”, op 8 oktober in het Natuurmuseum Brabant in Tilburg, werd het eerste exemplaar van het boek overhandigd aan Leni Duistermaat. Zij is als botanisch taxonoom verbonden aan Naturalis Biodiversity Center. Verder is ze auteur van de 24e editie (2020) van de Heukels’ Flora van Nederland, het standaardwerk over planten in Nederland.

„De auteurs besteden aandacht aan veel aspecten van orchideeën” Leni Duistermaat, auteur Heukels’ Flora

Door het verdwijnen van de hakhoutcultuur is de vliegenorchis heel zeldzaam geworden in Nederland. beeld Mark Meijrink

Maar inmiddels heb ik zelf grijs haar en begin ik ook over vroeger. Ik schrik ervan als ik me realiseer dat ik in het verleden ook planten heb gezien die nu lokaal uitgestorven zijn. Vliegenorchissen bijvoorbeeld. Op twee plekken in Zuid-Limburg waar ik ze heb zien staan, zijn ze inmiddels verdwenen.”

inmiddels vind je hem op alle Waddeneilanden. Hij is daar letterlijk komen aanwaaien. Voor hondskruid, een andere fraaie orchidee, geldt hetzelfde. Ook die zie je op steeds meer plekken opduiken, zoals in wegbermen en langs spoorwegen. Dus ja, dat zijn de winnaars.”

Het is vast niet alleen maar kommer en kwel. Er komt immers ook nieuwe natuur bij. „Dat klopt. Op verschillende plekken in het land wordt landbouwgrond omgevormd tot blauwgrasland. Daar zie je orchideeën tevoorschijn komen. Hoopgevend is ook dat er soms nieuwe groeiplaatsen worden ontdekt van heel zeldzame orchideeën. Een voorbeeld is de veenmosorchis, die onder meer in Noord-Brabant opdook nadat een ven werd hersteld. En in 2021 werd bij Raalte een nieuwe groeiplaats van de groenknolorchis ontdekt.”

En de verliezers? „Die zijn er helaas ook. Een voorbeeld is de groene nachtorchis. Deze soort komt alleen nog voor in Zuid-Limburg, in een grasland bij Wijlre. Omstreeks 2015 was er een langdurige droge periode, precies in de bloeitijd. De planten vielen om van de droogte. Als dat een paar jaar achtereen gebeurt, kan deze kortlevende soort uitsterven. We waren ook even bang dat hij definitief weg was, omdat we een paar jaar geen planten meer vonden. Maar in 2019 dook hij weer op.”

Zuidelijke soorten, zoals de hyacintorchis, profiteren van de klimaatverandering. Kunt u nog meer voorbeelden geven? „Op de voorkant van het boek staat een bijenorchis afgebeeld. Deze soort neemt sterk toe door de klimaatverandering. Het is een zuidelijke soort, maar

Wat is uw indruk: houden natuurbeheerders voldoende rekening met orchideeën? „Over het algemeen gaat dat goed. Om beheerders een handje te helpen, hebben we een maaikalender opgenomen in het boek. Daarin kun je zien wanneer het handig is om te maaien en wanneer niet. Bij het maaien is het belangrijk om rekening

Alweer een boek over orchideeën, dacht ze aanvankelijk. „Maar het is een mooi boek geworden, dat echt wel iets toevoegt aan wat er al was”, zegt ze desgevraagd. „De auteurs besteden aandacht aan veel verschillende aspecten van orchideeën, zoals de ecologie.” Vooral de beschrijvingen van de handekenskruiden – rietorchis en verwante soorten – vindt de floraschrijver interessant. „Dat is de hoofdpijngroep binnen de orchideeën, omdat er zoveel tussenvormen zijn. De auteurs gebruiken de huidmondjes (een soort luchtgaatjes in bladeren, MC) als belangrijk kenmerk. Daar ben ik nu ook toe overgegaan.” In hoeverre de inzichten in de orchideeëngids leiden tot wijzigingen in de Heukels’ Flora, kan ze nog niet zeggen. „Ik wil het boek eerst goed bestuderen en kijken hoe de auteurs hun keuzes hebben onderbouwd.”

te houden met de soort die je wilt beschermen. Sommige orchideeën, zoals de harlekijn, vormen ’s winters bovengrondse bladrozetten. Als je dan maait, kun je schade aanrichten, ook al bloeit de plant ’s winters niet. Maaien of begrazing is echter wel nodig. Door stikstofdepositie gaan grassen anders snel overwoekeren.” Wat zou u mensen aanraden die nog nooit wilde orchideeën hebben gezien? „De beste tijd van het jaar om naar orchideeën te kijken, is de maand mei. Dan staan veel soorten in bloei. Er zijn dan ook veel excursies van Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten of Geldersch Landschap. Ik zou zeggen: Ga vooral mee met zo’n excursie. Dan worden orchideeën voor je aangewezen.” Orchideeën in Nederland. Ecologie, determinatie & beheer, Mark Meijrink, Eric Hartgers, Mark Engels en Theo Muusse; KNNV Uitgeverij; 888 blz.; € 99,95

22 Opinie

Reformatorisch Dagblad

Wie bepaalt welke lesmethode wordt gebruikt? Het interview over de schoolboekenmarkt (RD 6-10) raakt aan een bredere vraag die ook voor het primair onderwijs relevant is: wie houdt de regie over leermiddelen? Vanuit de visie en werkwijze van de SLRO ligt daar onzes inziens een duidelijke opdracht voor scholen én uitgevers. Adri Verweij en Jan Vreeken

H

oewel de SLRO (Stichting voor Leermiddelenontwikkeling Reformatorisch Onderwijs) haar mandaat heeft gekregen van en voor het christelijk-reformatorisch básisonderwijs voelen we ons wel geroepen om te reflecteren op het interview onder de kop „Markt lesmaterialen functioneert niet” (RD 6-10). Dit ging over een onderzoek van de Autoriteit Consument & Markt (ACM). Daarin wordt een aantal stevige conclusies getrokken. De schoolboekenmarkt functioneert niet goed, concludeert de ACM. Het is nodig dat uitgeverijen van lesboeken de dreiging voelen dat scholen voor een andere uitgever kiezen. Scholen hebben weinig keuze. De prijzen stijgen en ”papier” en ”digitaal” worden nog te vaak verplicht aan elkaar gekoppeld. Wie dit uitsluitend als een economisch probleem beschouwt, mist echter een belangrijker punt. Keuzevrijheid bij leermiddelen gaat niet alleen over de prijs, maar ook over de identiteit van het onderwijs. Dat is een kwestie die binnen het christelijk-reformatorisch primair onderwijs al langer speelt. De SLRO is juist opgericht om met en namens deze scholen regie te voeren over de ontwikkeling en de beschikbaarheid van passende leermiddelen. Daarbij werken scholen en uitgevers in een bepaalde mate samen. Die gezamenlijke aanpak is noodzakelijk, want de ontwikkeling van kwalitatief goede methoden wordt steeds kostbaarder, terwijl het christelijk-reformatorisch onderwijs een relatief kleine markt vormt. De berichtgeving – het ging weliswaar vooral over het voortgezet onder-

wijs – laat zien wat er kan gebeuren als scholen onvoldoende invloed hebben op het aanbod. Dan bepaalt de uitgever in toenemende mate niet alleen wat iets kóst, maar ook wat er te kíezen valt. Gelijkwáárdige samenwerking Voor bestuurders van christelijk-reformatorische scholen hoort vooral dat laatste belangrijk te zijn. Leermiddelen zijn immers niet waardenvrij. Thema’s, teksten, illustraties en didactische keuzes dragen altijd iets van een mensen wereldbeeld over. Daarom zien deze scholen leermiddelen niet uitsluitend als instrumenten waarmee kennis en vaardigheden worden aangeleerd. Ze dienen ook de leerkracht te ondersteunen bij de vorming van leerlingen vanuit een Bijbels mens- en wereldbeeld. En gelukkig zijn er ook uitgevers die deze visie omarmen; laten we daar dankbaar voor zijn. Onze werkwijze (ontwikkeling van leerplankaders en leerlijnen) helpt hen om aansluiting te vinden bij de uitgangspunten die een school stelt aan een bepaald vak. Het antwoord ligt daarom niet in een keuze tégen uitgevers. Integendeel. Goede uitgevers zijn onmisbare partners. Maar een gezonde markt vraagt om een gelijkwáárdige samenwerking tussen scholen en uitgevers. Gezamenlijke aanpak Onze ervaring laat zien dat een gezamenlijke aanpak daarbij van betekenis kan zijn. Door behoeften van scholen te bundelen, het gesprek met uitgevers te voeren en tijdig vooruit te kijken naar vervanging voor wanneer nu gebruikte methoden hun tijd gehad hebben, wordt een relatief kleine groep scholen een serieuze gesprekspartner. In ons onlangs gepubliceerde strategisch beleidsplan 2026-2030 kiezen we daarom voor drie pijlers: regie, verbinding en bewustwording. De les uit het ACM-onderzoek is daarom breder dan de prijs van een schoolboek. Wie goed onderwijs wil geven, moet ervoor zorgen dat scholen niet alleen gebruikers van leermiddelen zijn, maar ook mede richting geven aan wat er wordt ontwikkeld. We zetten ons daar van harte voor in, voor en met ‘onze’ scholen. En met uitgevers die zich graag voor deze scholen inzetten.

Uitdrukking ”tot geloof komen” kan gevaarlijk zijn „Enkele jaren geleden ben ik tot geloof gekomen.” Die uitdrukking hoor of lees je regelmatig. De vraag die mij bezighoudt, is welk theologisch accent deze uitdrukking in ons spreken legt. Doet ”tot geloof komen” voldoende recht aan het Bijbelse spreken over geloof als Gods werk in de mens?

K.A. (Rien) Meeuse

D

eze vraag stel ik niet, omdat ik ontken dat de Heere het geloof in een mens werkt. Ook beweer ik niet dat dit buiten de mens om gaat. Evenzo wil ik geen oordeel over iemands geloof vellen, want dat komt mij niet toe. Wel stel ik de vraag of deze formulering recht doet aan wat Gods Woord zegt over het zaligmakend geloof. Hoe spreekt de Schrift over geloven? Voor een antwoord op die vraag kijk ik naar enkele Schriftgedeelten en vergelijk ik de Statenvertaling (SV), de Herziene Statenvertaling (HSV) en de NBG-vertaling (NBV21) met elkaar.

De uitdrukking ”tot geloof komen” kan de indruk wekken dat de nadruk verschuift van het geloof als gave van God naar mijn actieve daad

De auteurs zijn respectievelijk voorzitter en projectleider van de Stichting voor Leermiddelenontwikkeling Reformatorisch Onderwijs (SLRO).

„Leermiddelen dienen ook de leerkracht te ondersteunen bij de vorming van leerlingen vanuit een Bijbels mens- en wereldbeeld.” beeld SLRO

Een volledig overzicht is hier uiteraard niet mogelijk. Het gaat mij niet om de vertaalkeuzes zelf, maar om het verschil in taalaccenten dat zichtbaar wordt in het Nederlands. Eerst een gedeelte uit de geschiedenis van Lydia. In de grondtekst staat: „ho kurios diēnoixen tēn kardian” (de Heere opende haar hart). Vervolgens staat er: „prosechein” (aandacht geven aan, acht slaan op of zich richten op). De drie genoemde vertalingen blijven dicht bij de Griekse tekst. Hoewel hier het woord ”geloven” niet wordt gebruikt, zien we hier wel hoe de Heere Lydia’s hart opent, waarna zij acht neemt „op hetgeen van Paulus gesproken werd”. In Handelingen 4:4 zien we echter een verschil. In de vertaling staat: „En velen van de hoorders van het Woord

geloofden.” Het Griekse werkwoord ”episteusan” wordt meestal vertaald met ”zij geloofden”. Dit is ook de vertaling van de SV. De HSV en de NBG vertalen echter met: „kwamen tot geloof”. In Handelingen 11:21 staat in de vertaling: „En de hand van de Heere was met hen; en een groot aantal, gelovend, keerde zich tot de Heere.” Hier komt het Griekse woord „pisteusas” voor. De SV vertaalt dit met „geloofde”. De HSV en NBG vertalen opnieuw met: „en een groot aantal kwam tot geloof”. Taalgebruik Wat is het verschil tussen beide formuleringen? De uitdrukking ”tot geloof komen” kan de indruk wekken dat de nadruk verschuift van het geloof als gave van God naar mijn actieve daad van ”tot geloof komen”. God werkt het geloof, waardoor de mens daadwerkelijk gaat geloven. Zoals bij Lydia, „welker hart de Heere heeft geopend, dat zij acht nam op hetgeen van Paulus gesproken werd”. Hoewel ik terdege besef dat er over het woord ”geloven” verschillend gedacht kan worden, gaat het mij vooral om het verschil in taalgebruik en ten diepste om het wonder van de gave van het geloof. Mijn bezwaar richt zich niet op de intentie van degenen die de uitspraak ”tot geloof komen” gebruiken, maar op het accent dat deze formulering legt. Ik weet dat de uitdrukking ook wordt gebruikt als aanduiding van ”de overgang van ongeloof naar geloof” en dat daarmee Gods soevereine werk niet wordt ontkend. Mijn vraag is wel of deze formulering in ons taalgebruik het accent op God als Gever van het geloof voldoende bewaart. Gave Wanneer we over ”tot geloof komen” spreken, kan God als Gever en Werker van het geloof te veel uit beeld raken. Het gevaar is dat dit wordt verstaan als een menselijke stap. Dat hoeft niet de bedoeling van deze uitdrukking te zijn, maar kan wel het gevolg ervan zijn. Daarom vraagt deze formulering om bezinning. Zij draagt het risico in zich dat het geloof meer als een menselijke stap dan als een gave van God wordt begrepen. Het bewaren en uitleggen van de Bijbelse leer dat geloof een gave van God is, is hierbij van groot belang. Daarom meen ik dat het beter is om de uitdrukking ”tot geloof komen” niet te gebruiken. Het geloof als gave van God wordt duidelijk verwoord in de Dordtse Leerregels, hoofdstuk III/IV, artikel 14. Hier wordt beleden dat het geloof niet slechts mogelijk wordt gemaakt, maar daadwerkelijk door God wordt gewerkt: „Zo is dan het geloof een gave Gods; niet omdat het aan de vrije wil des mensen van God wordt aangeboden, maar omdat het de mens metterdaad wordt medegedeeld, ingegeven en ingestort; ook niet daarom, dat God alleen de macht om te geloven zou geven, en daarna de toestemming of het daadwerkelijk geloven van de vrije wil des men-

Opinie 23

Woensdag 21 oktober 2026

COLUMN

Voer het schooluniform in

A

Terwijl het Griekse werkwoord ”episteusan” uit Handelingen 4:4 in de SV vertaald wordt met ”zij geloofden”, vertalen de HSV en de NBG dit woord met „zij kwamen tot geloof”. beeld RD, Anton Dommerholt

Het geloof als gave van God wordt duidelijk verwoord in de Dordtse Leerregels

sen verwachten; maar omdat Hij, Die daar werkt het willen en het werken, ja alles werkt in allen, in de mens teweegbrengt beide, de wil om te geloven en het geloof zelf.” Wat is dan het wonder groot dat God omziet naar mensen die uit zichzelf niet naar Hem zoeken en niet naar Hem vragen. „Want uit genade zijt gij zalig geworden door het geloof; en dat niet uit u, het is Gods gave” (Efeze 2:8). Taalgebruik kan een verschuiving in ons denken teweegbrengen. Ook over het geloof als gave van God. Juist daarom vraagt onze manier van spreken blijvende bezinning, omdat dit ons denken kan beïnvloeden. De auteur is ondernemer en ambtsdrager in de Gereformeerde Gemeenten.

OVER OPINIE De lengte van een opinieartikel bedraagt 550 of 850 woorden. Ook kunnen abonnees door een ingezonden brief reageren op de redactionele inhoud van het RD. Inzendingen (max. 250 woorden) moeten zijn voorzien van naam en adres van de schrijver. Er kan niet worden gereageerd op Opgemerkt, Kerkelijke Pers, Quotes uit de kerk, meditaties en boekrecensies. De redactie behoudt zich het recht voor inzendingen (zonder overleg) te redigeren en/of in te korten of zonder opgave van reden te weigeren. Plaatsing van artikelen of brieven betekent niet dat de redactie ermee instemt. De schrijver geeft aan Erdee Media Groep een niet-exclusieve licentie om zijn inzending vast te leggen, te verveelvoudigen en te verspreiden, in welke vorm ook. Coördinatie: Wim Lemstra en August Moens E-mailadres Opinieartikelen: opinie@rd.nl E-mailadres Opgemerkt: hoofdredactie@rd.nl

Mark Brouwer

an de waslijn in ons achtertuintje in Lunteren hangen geregeld verschillende tenues naast elkaar te drogen. Tussen de kleding van de vmbo-scholier en die van de monteur hangen een politie-uniform en het vlekkenpak van de Nederlandse krijgsmacht gebroederlijk naast elkaar uit te zweten. Blauw en groen: niet tegelijkertijd in de wasmachine, maar wel uitwapperend in een flets najaarszonnetje. Weekendwas, want maandag gaat alles weer mee naar het werk. Bloed, zweet en tranen vinden hun weg door het riool naar de waterzuivering. De uniformen die ik in mijn kasten op verschillende kazernes en thuis heb liggen, zijn niet op de vingers van drie handen te tellen. Voor elk continent en klimaat is er wel een kleur of camouflagepatroon, inclusief bijpassende laarzen of schoenen. Helaas zijn de uniformen van de krijgsmacht voor een groot deel uit het straatbeeld verdwenen. Dat heeft te maken met de terreurdreiging, zo’n tien jaar geleden. Ik begreep dat niet, want bij dreiging moet je als je een uniform draagt niet opzij stappen, maar juist naar voren. Gelukkig zien we uniformen mondjesmaat terugkeren waar ze horen: midden in de maatschappij. Beter daar dan op een slagveld. Aan een uniform herken je de verpleegkundige, de buschauffeur, de agent en de bode in de Tweede Kamer. Een uniform straalt gezag en deskundigheid uit en staat bij overheidsfunctionarissen ook voor neutraliteit. Het hoort er daarom correct en verzorgd uit te zien. Mijn eerste uniform was een legergroene overall; die droeg ik de eerste twee maanden van mijn opleiding. Met een strook schilderstape van 10 centimeter breed, met daarop mijn achternaam. In blokletters. Ik wist niet dat ik zo blij kon zijn met een overall, in die eerste dagen. Want ik hoorde ergens bij. Ook al was het nog een hele uitdaging om de grote boodschap in drie minuten te doen. Alles moest af en uit. Dan hield je nog maar een halve minuut over voor de echte boodschap. Na een maandje rennen, springen en kruipen verlangden we naar de volgende stap: het camouflagepak. Wat waren we trots toen we dat stukje katoen eindelijk mochten dragen! Het uniform zorgde voor eenheid en gelijkheid. We hadden allemaal dezelfde kapper, hetzelfde pak en dezelfde schoenen. Dat ik een boerenzoon was, kon je niet zien. Mijn buddy, een jongen uit de Jordaan,

was hooguit aan zijn stem te herkennen. Maar die kun je niet afpakken. Het uniform maakte van ons een eenheid. Je afkomst, geloof of sociale klasse telde niet. We stonden ergens voor. En vandaag de dag nog steeds: het eigenbelang is ondergeschikt aan het gezamenlijke doel. Kleding hoort bij de identiteit van mensen. Kleding kan je een gevoel van veiligheid geven, bescherming bieden of je juist laten zien wie je bent. Maar kleding levert ook pagina’s vol discussie op. Sommigen gebruiken kleding om bewust te provoceren of te verleiden. Anderen maken er bijna een zaak van leven of dood van. En wie geen gedoe wil, loopt gewoon een paar jaar achter de mode aan, veilig met de rest mee.

Een uniform maakt niet iedereen hetzelfde, maar laat wel zien dat je ergens bij hoort

Scholen worstelen met roklengtes, inkijk, capuchons en afzakbroeken. Soms lijkt het wel alsof de kleding belangrijker is geworden dan de leerling die erin zit. En eigenlijk is de oplossing heel eenvoudig: voer het schooluniform in. Een spijkerbroek met een polo of overhemd en daarop het schoollogo. Het beperkt de kosten en de keuzestress. Want waarom zouden we onze kinderen iedere ochtend opnieuw moeten aankleden alsof ze mini-etalagepoppen zijn? Onze kinderen gingen drie jaar lang op Curaçao naar een gemengde school waar een schooluniform werd gedragen. Dat veranderde niets aan de verschillen tussen zwart en wit, arm en rijk. Het droeg wél bij aan saamhorigheid en eenheid. Een uniform maakt niet iedereen hetzelfde, maar laat zien dat je ergens bij hoort. Dat je, ondanks alle onderlinge verschillen, samen deel uitmaakt van een groter geheel. Moet kleding eigenlijk vooral laten zien wie we zijn? Of mag ze ook laten zien waar we samen voor staan? Mark Brouwer is echtgenoot en vader en werkt als Officier der Mariniers bij het ministerie van Defensie.

24 In beeld

Reformatorisch Dagblad

In beeld 25

Woensdag 21 oktober 2026

Vrijheid gehuld in nevelen Richard Donk De Boog van de Vrijheid van het Oekraïense volk staat nog altijd fier overeind in Kyiv. Maar hij is wel in nevelen gehuld. En misschien is dat wel symbolisch voor het lot van de bevolking in het door oorlog geteisterde land. Want vrijheid is er formeel nog wel – hoewel niet in alle delen van Oekraïne. Maar het is wel een vrijheid die al bijna vijf jaar onder zeer zware druk staat. In de Oekraïense hoofdstad, die vrijwel dagelijks het doelwit is van Russische beschietingen, ligt er vooral een grauwsluier over het dagelijks bestaan. En in grote delen van het land is het niet heel anders gesteld. Toch symboliseert deze boog nog altijd de vrijheid van het Oekraïense volk. Vooral als je bedenkt dat de boog in november 1982 werd neergezet tijdens de overheersing door de Sovjet-Unie. Nadien ontworstelde Kyiv zich aan de overheersing door Moskou. En dat is tot op heden zo gebleven.

beeld AFP, Sergei Supinsky

26 Puzzel

Reformatorisch Dagblad

Woordzoeker

advertentie

HOTEL

In deze woordzoeker staan woorden verborgen. Sommige letters worden vaker gebruikt. De overgebleven letters vormen een woord. Hoe luidt dit woord?

vo or de el

AANBIEDING

ACTIE – APPLE – ATTAQUE – BOEGLAM – BRUNCH – CABINE – DIKBIL – DWANG – ERGON – GLOOP – HALMA – KOELBAK – LIKEUR – MEPPER – NEGUS – OPRUIER – PRIMA – REEFER – SHAKEN – SHIRT – TREITER – TREURIG – VENAE – WEDDE – WREEF

Ontspannen in het Taunusgebergte

Informatie en boeken Via hotelsinduitsland.com/refdag of bel met Hotels in Duitsland: 085 – 0439675, of mail naar info@hotelsinduitsland.com o.v.v. lezersaanbieding RD. Lezersprijs € 345,- p.p. (€ 50,- korting). Geldig t/m aankomst op 19 december 2026 o.b.v. van beschikbaarheid en eigen vervoer.

1

2

U 9

5-daags halfpensionarrangement • 4 overnachtingen in een 2-persoonskamer • Gratis upgrade naar kamertype ‘comfort’ • 4x zeer uitgebreid ontbijtbuffet • 3x 3-gangen diner en 1x 4-gangen candle-light diner • fles mineraalwater op de kamer • entree voor het ‘Römerkastell Saalburg & Falkenhof’ • 2 dagen gratis gebruik e-trekking bikes & 2 wandelroutes Toeslag eenpersoonskamer € 80,-. Kinderprijzen/familiekamers op aanvraag.

beeld Linda Bikker

K A D W A N G A N M A L G E O B P O L I B K I D A P G N H A L M A D L R R H S I E G O E E S E H K P O T I A U N I E P I K T M G I R U E R T C I E B T R R A E A R N A T N Q P N A P H C N U R B O E A W R E E F E R M V

Het Taunusgebergte is ideaal voor zowel natuurliefhebbers als actieve vakantiegangers. Maak wandel- of fietstochten en geniet van uitgestrekte bossen, schilderachtige valleien en heuvellandschappen. U verblijft in het luxe viersterren Ringhotel Kurhaus, in het hart van het Taunusgebergte. Het hotel beschikt over wellnessfaciliteiten, zoals een zwembad.

F 10

F

3

U

© Persbelangen

15

U

14 8

13

O

I

G

S

E

T

R

R

P

A

E

H

O

O

F

© Persbelangen

K

L W

4

F

I O

P S

17

F

U 12

U 7

U 6

F

Slangdoorloper

1

B IJ B E

L

B O E

K

2

E U R

3

I

G U

R IJ K O O L

H

L

De laatste letter van het woord is tevens de beginletter van het volgende woord. 1 handenarbeid; 2 overwinning; 3 postzegels verzamelen; 4 gemeente in Noord-Brabant; 5 trommelen; 6 bestanddeel van tabak; 7 kwaadwilligheid; 8 schuin; 9 iemand die gratis meereist; 10 stoffen die lekker geuren; 11 lijmstof; 12 gemalen tabak met nieskruid; 13 folder; 14 verband; 15 uitroep; 16 stad in Turkije; 17 toevoeging; 18 zaak; 19 niet adviseren.

5

F

© Persbelangen

Y

11

18

Een letterdamveld is 9 x 9 = 81 vakjes groot. Begin bij een willekeurige letter en spring dan volgens de regels van het damspel over de zwarte stenen en wel zo, dat een woord (negen letters) leesbaar wordt.

R

16

F

F

Letterdammen

T

19

10

O O S

C H A T

11

D

Oplossing slangdoorloper vorige keer: Buurthuiswerk.

N

H A R

E

W

K

U

U

15

R T

R

U 9

I 19

IJ F

16

G E E

I

H C

Z

A

L IJ K

U

R

E

U

T

T

N

12

R

I

E

I

E

G

17

L

E H

4

K IJ L

S I

I

18

T

G

U

U

S

I

T

M A D R A T

W

A

I

W

T

14

13

D

N E

R E

T

S

I

G R E

5

E

I

A 8

N A A E

P O R U E

B U U R T H U

I

7

R

I

O L

S W E

6

E D

R K

Puzzel 27

Woensdag 21 oktober 2026

Sudoku Vul de lege hokjes in met een getal van 1 t/m 9. Gebruik elk cijfer een keer in elke rij, elke kolom en elk vak van 3 x 3.

★★

Oplossingen

★★★

9

5

6

7

3

8

4

5

2

4

2

9

5

8 7 6

1

9

8

3

9

6

8

2

8

1

3

7

9

8

1 6

3

4

2 6

5

7

3

4

1

7

5 7

6

sudoku’s vorige keer

3

9

9

9

3

8

4

5

8

5

9

Doorloper Horizontaal: 1 afzetgebied, kenner van de Engelse taal, deel van het jaar (afkorting); 2 wateroppervlak, gemeenteweide, weefsel; 3 order of the British empire (afkorting), notulen van gemeenteraad; 4 ambtsgewaad, ouderwets kledingstuk, register accountant (afkorting); 5 leidinggevende, inhoudsmaat, felle woordenstroom; 6 geurstof, speelse versiering, Drenthe (afkorting); 7 op de aangehaalde plaats (afkorting), wreed, deel

van een ladder; 8 ondersteuning, brandstof; 9 sportman, geluidsdrager, gek; 10 landbouwvoertuig, waterzucht, automatic test equipment (afkorting). Verticaal: 1 stuk, werkplaats; 2 anno christi (afkorting), onomwonden, kilogram (afkorting); 3 ankerplaats, leiding; 4 glazen kan, metalen vaatwerk; 5 opdracht, glanzende stof; 6 onderzoeker, intercity express; 7

namiddag (afkorting), minachting, landcode van Dominicaanse republiek; 8 sluiting, drijvend eilandje; 9 Bulgaarse munt, verwend kind, heeft uitgegeven (Latijnse afkorting); 10 futloos, afgestompt; 11 gedroogde halmen, beetje; 12 ter beschikking gestelden, eer; 13 vis, kwebbel, ex absurdo (afkorting); 14 hoefdier, aanhanger van een bepaalde religieus-filosofische opvatting; 15 Europese hoofdstad, erbij.

4

1

5

6

9

3

2

8

7

2

9

6

7

4

8

5

1

3

3

8

7

5

2

1

9

6

4

9

5

2

1

8

4

7

3

6

6

7

4

3

5

9

1

2

8

1

3

8

2

6

7

4

5

9

5

4

9

8

3

2

6

7

1

7

6

3

4

1

5

8

9

2

8

2

1

9

7

6

3

4

5

7

1

8

4

5

6

2

9

3

2

3

6

1

7

9

4

5

8

4

5

9

3

2

8

7

6

1

6

8

7

2

4

5

1

3

9

1

2

4

6

9

3

5

8

7

3

9

5

8

1

7

6

4

2

9

6

1

7

8

4

3

2

5

8

4

2

5

3

1

9

7

6

5

7

3

9

6

2

8

1

4

Knipsel van de dag Een klein stukje uit een grote foto. Ziet u van welke foto uit deze krant dit een onderdeel is? De oplossing staat in spiegelschrift onder de puzzel.

1

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 De foto staat op pagina negentien.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

1

4 10 6

7 8

11

9

2

2

3

4

5

6

7

8

9

De oplossingen van gisteren Cryptogram Horizontaal: 3 invalster, 7 putsch, 8 Nuth, 11 taboeret, 13 rodeo, 14 stuifmeel, 15 bende, 17 idioom, 19 lotus, 22 grenadine, 23 eerlijk, 24 kink, 25 geleerd. Verticaal: 1 gans, 2 kernidee, 4 neutrum, 5 scherp, 6 stropdas, 9 hautain, 10 positie, 12 tred, 16 gladakker, 18 oormerken, 20 tontine, 21 inklaren. Woordzoeker Marmerpapier.

5

1 © Persbelangen

3

10

11

28 Weer

Reformatorisch Dagblad

Onstuimige dagen Grieta Spannenburg

Nederland

Hoogwater

verwachte weersituatie voor morgen © WeerKantoor.com

Morgen 09:25 Delfzijl Dordrecht 02:28 Haringvlietsluizen 00:35 Harlingen 06:43 IJmuiden 01:53 Rotterdam 01:43 Stavenisse 01:09 Vlissingen 00:05

D

e eerste storm van het seizoen is in aantocht. Die heeft gisteren zijn naam gekregen van de Ierse en Engelse weerdienst. Het is de eerste naam op de lijst die samen met het KNMI is opgesteld: Austen. Deze woensdagavond verloopt ook al tamelijk windrijk, vooral aan zee. De meeste neerslag valt ook in de kustregio’s. Later trekken die buien wat verder landinwaarts. De zuidelijke tot zuidwestelijke wind trekt op veel plekken in het binnenland aan tot kracht 5. In de kustgebieden is de wind kracht 6 tot 7. Donderdagochtend waait het lange tijd flink door. De zuidelijke tot zuidwestelijke wind is vrij krachtig tot hard. Er trekken meerdere buien over, de meeste opnieuw over de kustprovincies. In de middag luwt de wind en schuiven er vanuit het zuidwesten opklaringen binnen. Ondertussen verschijnt storm Austen in het zeegebied tussen de Franse westkust en het zuiden van Ierland. De koers is noordoostelijk. De storm trekt in de nacht naar vrijdag geleidelijk het Kanaal over. In Nederland waait een zuidelijke wind die weer wat aantrekt. Ook valt er regen. De exacte koers van storm Austen is nog onzeker, maar dat hij vrijdag vlak langs Nederland of over het land scheert, lijkt duidelijk. Het is dan ook onstuimig en nat. De meeste regen valt later op de dag en dan wordt ook de meeste wind verwacht. Het kan aan zee enige tijd gaan stormen, met het risico op zware windstoten. Ook landinwaarts kan de wind behoorlijk uithalen. Zaterdag staat er een straffe westelijke wind, die ook aan zee nog hard tot stormachtig kan uitpakken. Rond het middaguur neemt de wind wel iets af, maar het blijft doorwaaien. In de avond volgen nieuwe regenbuien en trekt een zuidelijke bries weer aan.

7/12 5

Oberndorf Pfelling Deggendorf Hofkirchen Passau Engelhartszell Linz Mauthausen Ybbs Kienstock Wildungsmauer Leun Kalkofen Trier Ruwer Cochem St.Arnual Hattingen IJsselkop Arnhem Driel-boven Amerongen-boven Amerongen-beneden Deventer Olst Katerveer Kampen Sint Pieter Borgharen-dorp Belfeld-beneden Sambeek-beneden Grave-beneden Lith-dorp Heesbeen

Zwolle

8/13 Amsterdam

8/13

Utrecht

Rotterdam

Luchtdruk

Breda

9/14

Eindhoven

Middelburg

vandaag

7/13

14:15 14:07 13:32 12:24

Maan

03:27

morgen 1

2

4

1011 hPa

Maastricht

>8

Weer in Europa

Verwachtingen Vrijdag

Zaterdag

Zondag

Maandag

temperatuur

temperatuur

temperatuur

temperatuur

temperatuur

max.

13° min. 9°

max.

13° min. 9°

max.

13° min. 10°

max.

14° min. 8°

14° min. 10°

neerslagkans

neerslagkans

neerslagkans

neerslagkans

neerslagkans

70%

90%

70%

70%

50%

windkracht

windkracht

windkracht

windkracht

windkracht

5

7

6

6

4

windrichting

windrichting

windrichting

windrichting

windrichting

zw

(°C)

vandaag morgen

Donderdag

zo

w

zw

zw

zonuren

zonuren

zonuren

zonuren

1

0

2

3

2

12° 24° 23° 14° 13° 20° 11° 11° 13° 10° 21° 12° 25° 21° 13° 9° 19° 27° 12° 15° 21° 19°

Aberdeen Athene Barcelona Berlijn Brussel Boedapest Dublin Frankfurt Genève Helsinki Istanbul Kopenhagen Las Palmas Lissabon Londen Luxemburg Madrid Malta Moskou Parijs Rome Wenen

max.

zonuren

Europa

Weer buiten Europa

4

7

6

15 11

12 12

13 15

14

14

13 12

12

15

17

21 26

21

22 26

23

29

28 0

5

10

15

20

26

22

27

26

19

22

22

23 -5

17

20

14 16

17

11

13

13

15

11

14

12 13

25

11° 26° 21° 13° 14° 14° 13° 13° 14° 11° 22° 12° 26° 20° 15° 11° 19° 25° 11° 15° 22° 13°

(°C)

vandaag morgen

7

-10

19:43

1004 hPa

Neerslag

< -15

12:55

18:31

17:00

157 22 231 -11 149 -9 159 -6 384 5 374 4 349 -1 431 3 208 -2 115 7 90 7 130 1 174 0 224 0 220 -1 219 -1 199 -4 81 -2 581 0 -19 -3 581 -3 583 -4 154 -1 24 -2 -14 -2 -44 3 -51 5 4407 -6 3754 -3 1110 -2 798 3 492 3 28 5 21 10

14:44

Arnhem

08:17

0,5 mm

22:11

Zon

7/12

Den Haag

Waterstanden (waarde + verschil in cm) Konstanz 249 1 482 3 Basel Rhh 293 -13 Maxau 73 3 Mannheim -8 -1 Worms 109 -5 Mainz 35 -5 Oestrich 36 -6 Bingen 16 -4 Kaub 19 -2 Koblenz 21 1 Andernach 5 5 Oberwinter 79 8 Bonn 64 10 Keulen 11 4 Düsseldorf 136 -5 Ruhrort 71 0 Wesel 20 -1 Rees -13 0 Emmerich 610 0 Lobith 0 Pannerdensche Kop 610 411 -1 Nijmegen-haven 166 1 Tiel Waal 34 10 Zaltbommel 157 4 Plochingen 217 -6 Gundelsheim 153 -1 Trunstadt 202 -8 Schweinfurt 141 2 Würzburg 121 3 Steinbach 104 1 Obernau 0 Frankfurt Osthafen 151 254 0 Bamberg Riedenburg 405 5

Groningen

Leeuwarden

Verwachte weersituatie voor morgen

30

35 >

graden

Los Angeles New York Miami Vancouver Calgary Toronto Willemstad Buenos Aires Lima Mexico-Stad Jeruzalem Rabat Lagos Johannesburg Kaapstad New Delhi Singapore Tokio Shanghai Jakarta Sydney Wellington

24° 18° 29° 18° 20° 13° 29° 20° 24° 17° 20° 23° 28° 29° 20° 30° 32° 25° 20° 30° 25° 15°

23° 19° 27° 14° 16° 16° 29° 21° 24° 20° 25° 23° 28° 30° 20° 30° 31° 20° 19° 30° 20° 16°

Lezen 29

Woensdag 21 oktober 2026

Colofon Reformatorisch Dagblad Uitgave van Erdee Media B.V. Laan van Westenenk 12, 7336 AZ Apeldoorn Kantoortijden: maandag t/m vrijdag van 8.00 – 16.30 uur. Directie: Frank van de Beek en Cornell Heutink Hoofdredacteur: Steef de Bruijn Directie en Administratie Postbus 613, 7300 AP Apeldoorn 055 - 539 02 22 directie@erdee.nl IBAN: NL79INGB0000719502 Erdee Media B.V. IncassantID: NL71ZZZ080413960000 Redactie Postbus 613, 7300 AP Apeldoorn Telefoon: 055 - 539 02 22 E-mail: redactie@erdee.nl De publicatierechten van werken van leden van een Cisacorganisatie zijn geregeld met Beeldrecht te Amstelveen. Alle auteursrechten en databankrechten ten aanzien van de inhoud van deze uitgave worden uitdrukkelijk voorbehouden. Deze rechten berusten bij de uitgever. Zie Copyright en Voorwaarden Erdee Media BV op rd.nl/ copyright. ISSN: 1566-6808

Abonneeservice Regel alles rondom uw abonnement op service.erdee.nl of sluit direct een RD-abonnement af op abonnement.rd.nl

Bijbel, Bantoes en Boeren tekst Ada Schouten-Verrips, © uitg. Gebr. Koster, Barneveld 86. Na een wapenstilstand laaide het geweld zo weer op. Alles draaide om macht, macht, macht … François, eerder weleens verwikkeld in oorlogsvoering, liet zich niet verleiden om een positie in te nemen. In plaats daarvan bereidde hij een nieuwe missie naar Zambesi (het huidige Zambia) zorgvuldig voor. O, hij wist het wel, ze zouden zeggen: „Hoe kunnen zij naar Zambesi gaan als er nog zoveel aan de hand is in Basutoland?” Maar hij weigerde de agenda van God te laten overschaduwen door die van satan. Het was echter lang zo eenvoudig niet meer om vrijwilligers te vinden. Basutoland had genoeg aan zichzelf. Het verlangen om het Evangelie elders te brengen leek verflauwd. Op een conferentie in Hermon (Lesotho) in 1883 pleitte François een halfuur lang voor de uitbreiding van het zendingsgebied naar Zambesi. „We laten je niet gaan voor we een vervanger hebben in Léribé”, was het antwoord. Teleurgesteld keerde François terug naar zijn gezin. Wie zou hem in dit verwoeste gebied willen vervangen? Wie had er de moed om op te bouwen wat afgebroken was? Christina kon zich wel in het antwoord van

het zendingsgenootschap vinden. „We kunnen niet weggaan en hen alleen laten, Frank”, vermaande ze zachtmoedig haar man. Samen legden ze het voor de Heere neer. Hun gebed werd al spoedig verhoord. Een Waldenzer zendeling, dominee Jacques Weitzecker, bood zich aan om met zijn vrouw de post in Léribé te bemannen. Niet lang daarna kwam Basutoland weer onder mandaat van de Britse regering te staan. De strijd tussen de zonen van Molapo werd beslecht; ze kregen ieder een eigen district in het gebied. Het was vrede. Scholen en kerken werden herbouwd, mensen leken weer gelukkig. „God geve dat niets deze vrede zal verbreken”, schreef Christina. Ze wist als geen ander hoe gemakkelijk de vlam weer in de pan kon slaan... Net na nieuwjaar, op 2 januari 1884, maakten François, Christina en Elise zich op om terug te keren naar Zambesi. Bij die gelegenheid vroeg iemand aan François: „Gaat mevrouw Coillard ook weer mee?” François knikte meteen. „Natuurlijk, zij is mijn wereld en ik de hare.” Daarop antwoordde de vraagsteller: „Zij is

zeer moedig.” François glimlachte kort. „Dat kan zijn, maar alleen vanwege het besef: de Engel des Heeren legert Zich rondom degenen die Hem vrezen …” Christina veegde ongemerkt toch een paar tranen weg. Opnieuw moest ze opbreken en een onbekende toekomst tegemoet gaan. Het bracht ook veel emoties teweeg onder de geteisterde bevolking. Rachab, de weduwe van Molapo, klemde zich aan de teugels van François’ paard vast. Ze wilde hen niet laten gaan. „Bedenk waarvoor we gaan”, zei Christina tegen haar. François moest zich losscheuren. Hij wist zich geroepen in Zambesi en voelde zich tegelijkertijd intens verbonden met de Basuto’s. Ze werden vergezeld door een jonge Zwitserse zendeling, twee ambachtslieden en twee evangelisten uit Basutoland met hun gezinnen. De trek was niet opzienbarend meer; ze gingen voor de tweede keer dezelfde route, deelden in dezelfde gevaren en genoten van dezelfde natuurverschijnselen. Zo’n twee maanden later ontmoetten ze in Seleka de evangelisten die ze tijdens hun vorige reis daar achtergelaten hadden. Gezond en wel. Dat was een blij weerzien!

Postbus 613, 7300 AP Apeldoorn abonneeservice@erdee.nl WhatsApp: 055 – 539 04 98 055 – 539 04 98 Bereikbaar voor alle vragen of bezorgklachten. Van maandag t/m vrijdag 09.00 – 16.30 en 18.00 – 19.00 uur. Op zaterdag tussen 09.00 – 10.00 uur. Advertentieafdeling Postbus 613, 7300 AP Apeldoorn 055 - 539 04 99 advertentie@erdee.nl erdeeservice.nl/adverteren Bereikbaarheid: maandag t/m vrijdag van 08.00 – 16.30 uur Voor advertentietarieven en aanlevertijden zie erdeemediagroep.nl/adverteren Rubrieksadvertenties kunt u online opgeven via advertentie.rd.nl Reacties op brief onder nummer: Postbus 613, 7300 AP Apeldoorn (Inhoudelijke) klachten over adver­tenties kunnen gemaild worden naar advertentie@erdee.nl Internet- en archiefdiensten Het Reformatorisch Dagblad is ook online te raadplegen via rd.nl en via onze app. De RDapp kunt u downloaden in uw appstore. Het complete archief vindt u op digibron.nl Overige websites: beleefenontmoet.rd.nl, bmuonline.nl, kerktijden.nl, rdvacature.nl, en tijdenplaats.nl Diversen Stichting Reformatorische Publicatie (SRP), IBAN NL46INGB0653062362 Stichting Draagt Elkanders Lasten (DEL), RD-actie IBAN NL67INGB0002970700 Het Reformatorisch Dagblad is een onderdeel van Erdee Media Groep (EMG): EMG legt van abonnees gegevens vast voor de uitvoering van de (abonnee)overeenkomst en om u te informeren over producten en diensten van EMG. Voor meer informatie over ons privacybeleid en algemene voorwaarden zie www.erdeeservice.nl/privacy en www.erdeeservice. nl/algemenevoorwaarden. Voor alle in deze uitgave genoemde toekomstige data geldt Deo volente. RD-abonnement nemen? Ga naar abonnement.rd.nl of scan de QR-code.

De andere wereld

Het cadeau voor de juf

tekst Rijk Arends, beeld Roelof Wijtsma © uitgeverij Den Hertog, Houten

tekst Geesje Vogelaar-van Mourik, beeld Jannytha Pasterkamp © uitgeverij De Banier, Apeldoorn

70. De ogen van de Aufseherin schieten door de zaal en even lijkt ze verward van de rust die er in de barak heerst. Het is de vrouw die haar geslagen heeft. Zou ze nu dit feestje komen verstoren, net als bij de toneeluitvoering waar Zelda over verteld had? Betty voelt zich even verstijven. Ze was juist zo heerlijk moe geworden van deze avond. Ze moet er niet aan denken dat ze nu nog uren op appèl moet staan. Judith is gestopt met spelen en kijkt verward naar de juf. Die zegt iets tegen haar, waarna ze verdergaat met spelen. Alle ogen zijn weer op Judith gericht. Ze lijkt de viool te laten huilen. Judith wiegt met haar bovenlichaam heen en weer terwijl ze de strijkstok met trage bewegingen over de snaren laat gaan. Net of ze gewichtsloos is geworden en door de zaal zweeft. Stiekem kijkt Betty even naar de SS’er, die met grote ogen naar Judith kijkt. Net of ze niet kan geloven dat een Joods meisje tot zoiets in staat is. Met een ruk draait de Aufseherin zich om en loopt de barak uit. De deur valt met een klap

achter haar dicht. Als Judith de viool laat zakken, blijft het een paar tellen stil. Daarna klappen ze. „Kinderen, tot volgend jaar in Jeruzalem”, zegt de juf. Betty weet wat dat betekent. Dat zei haar vader ook altijd aan het einde van de seideravond. Dat is een soort gelukwens voor het Joodse volk. „Tot volgend jaar in Jeruzalem”, zeggen de kinderen in koor terug. „Het is laat geworden”, zegt de juf. „We gaan slapen.” Zelfs het lopen door de slaapzaal is vanavond anders. Niet alleen omdat de paadjes geveegd zijn, maar ook omdat er niet wordt gevochten of gescholden. „Wat kan Judith mooi spelen, hè?” zegt Betty tegen Zelda als ze op hun bed liggen. „Het klonk prachtig”, antwoordt Zelda. „Zelfs die Aufseherin stond met haar mond open te luisteren.” „Ik dacht dat we op appèl moesten”, zegt Betty. „Anders ik wel”, zegt Zelda. „Er gebeurde, denk ik, een wonder.”

22. Toch heeft Jess niet veel zin meer in de yoghurt. Mama pakt de schaaltjes weg. „Jullie krijgen allemaal een ander toetje. IJs met warme kersen.” „Dat is lekker!” roept Bram blij. „Wat dom van mij”, zegt mama na het eten. „Ik heb geen vogelvoer voor Toosje en Joosje gekocht. Het is bijna op en de winkel gaat zo dicht.” „Ik haal het wel even”, zegt Tess. „Ik ga mee!” roept Bram. „Ik blijf bij de juf”, zegt Jess. „Dat is goed”, vindt

mama. „Laat Tess en Bram maar samen gaan.” Ze geeft geld aan Tess. Het is niet druk in de winkel. Er loopt alleen een vrouw. Ze heeft laarzen aan en een doek om haar hoofd. Ze ruikt naar koeien. Het is vast een boerin. Ze staat bij de brokken voor de honden en kijkt welke soorten er zijn. Tess pakt voer voor parkieten. Dan gaan ze naar de kassa. Tess geeft het geld aan de mevrouw. „Dank je wel”, zegt de mevrouw.

REFORMATORISCH DAGBLAD Woensdag 21 oktober 2026

Neem uw kruis gewillig op u en draag het lijden van Christus als een parelketting om uw hals Thomas Watson, puriteins predikant

KIJK & LUISTER

Late abortus zet SGP en CDA tegenover elkaar Tijdens het begrotingsdebat van Volksgezondheid, Welzijn en Sport ging het er bij vlagen verhit aan toe, onder andere over de verkenning met late abortussen. Politiek redacteur Evert van Vlastuin vertelt in de podcast Bellen met Den Haag: „Aan het eind van de twee dagen beklaagde André Poortman (CDA) zich over de toon waarmee Diederik van Dijk (SGP) hem was tegemoetgetreden.” > rd.nl/bellenmetdenhaag

Louise Keizer maakte een diamond painting die haar zussen voor haar lieten ontwerpen. beeld

Herinnering aan belijdenisdienst Redactie Achterkrant Bij de Rijssense familie Keizer hangt een kerkraam uit Curaçao aan de wand, in diamond painting. Louise Keizer (23) maakte het werkstuk. Al zo’n jaar of zeven maakt Louise werkstukken met de kleine steentjes. „Toen ik vorig jaar op tweede paasdag belijdenis van het geloof aflegde, kreeg ik van mijn zussen deze hele speciale

diamond painting cadeau”, vertelt ze. Het werkstuk is ontworpen aan de hand van een foto van een raam van de Fortkerk op Curaçao. „Ter herinnering aan de belijdenisdienst is een tekst uit Johannes 1 aan het ontwerp toegevoegd”, zegt Louise. „Ik heb er iets meer dan een halfjaar over gedaan om de afbeelding te maken. Mijn vader heeft de lijst gemaakt en de diamond painting heeft nu een mooie plek in onze woonkamer. Inmiddels ben ik begonnen aan een raam uit dezelfde kerk.”

Weetje

Ruben Meijerink

> rd.nl/eigenwerk

Japanse sonde vertrokken om stukje van maan van Mars op te halen beeld Wikimedia

ANP

De Krim De Krim is behalve een schiereiland in de Zwarte Zee ook de naam van een gehucht bij Hoenderloo, een dorp in Overijssel en een Haarlemse wijk. Alle De Krims zijn vernoemd naar het schiereiland. De naam van het dorp tussen Hasselt en Coevorden stamt uit de tijd van de veenwinning. De turfstekers vergeleken zich met soldaten die vochten in de Krimoorlog, waarna het gebied De Krim werd genoemd.

Webadres: rd.nl/achterkrant Mailadres: achterkrant@rd.nl Instagram: @rdbeeld

Een Japanse ruimtesonde is begonnen aan een reis richting Phobos en Deimos, de twee manen van de planeet Mars. Het onbemande vaartuig moet onder meer stof van Phobos ophalen en dat naar de aarde brengen, zodat wetenschappers het stof in laboratoria kunnen bestuderen. Zoiets is nog nooit gedaan. De sonde Martian Moons eXploration (MMX) werd maandagavond (Nederlandse tijd) gelanceerd vanaf de ruimtebasis Tanegashima. In de zomer van volgend jaar moet hij aankomen bij Mars en bij de twee manen van de planeet. Bodemmateriaal Bij twee zachte landingen moet de MMX ongeveer 10 gram aan bodemma-

teriaal van Phobos halen. Volgens de planning keert de sonde in 2031 terug op aarde. Deimos is slechts zo’n 10 kilometer in doorsnee, Phobos maar ongeveer 20 kilometer. Zij staat op zo’n 6000 kilometer afstand van het oppervlak van Mars. Ter vergelijking: de maan staat ongeveer zestig keer zo ver van de aarde. Phobos draait zo snel rond Mars dat hij twee keer per dag opkomt. Idefix Ook Europa is betrokken bij de missie. De MMX moet een kleine Franse verkenner op het oppervlak van Phobos zetten. Dat karretje weegt 25 kilogram en heet Idefix, vernoemd naar het hondje dat voorkomt in de Asterix-stripboeken. Die moet op het oppervlak van Phobos rondrijden om het maantje te bestuderen en een geschikte landingsplek voor MMX te zoeken.

De sonde. beeld EPA, Jiji Press