VOCABULARIO DE
SOBREPUERTO José M.ª Satné Sanromán
o
S A S
NUESTRAS
1 2
VOCABULARIO DE SOBREPUERTO (Léxico comentado de una comarca despoblada del Altoaragón)
José M. ª
S ATUÉ S ANR OMÁN
VOCABULARIO DE SOBREPUERTO (Léxico comentado de una comarca despoblada del Altoaragón)
INSTITUTO DE ESTUDIOS ALTOARAGONESES DIPUTACIÓN DE HUESCA
Colección: «Cosas Nuestras», 12 Director: Ignacio Almudévar Zamora Cubierta: Escartín (dibujo de Julio Gavín). Redacción y Administración : Avda. del Parque, 10 22002 HUESCA Depósito Legal: HU-17/91 I.S.B.N.: 84-86856-48-5 Imprime: Grafic RM Color S.L. CI. Comercio, Parcela 1, nave 3. Huesca
ÍNDICE
1.
Introducción ....... .......... ....... ..... ...... ... ... ... ..... .. ....... ... .
7
2.
El medio geográfico .... ......... ...... .. .... .. ................... .. .. .
9
3.
Vocabulario .. ..... .... .. ........... .. ........ ... ... ... ...... .... .......... .
13
4.
Charradas .......................................... ........ ..... ........... . O lobo d 'o camino Niablas.. .. .... ... .. ................. Enta tierra baja ........ .... .. ..... .. .. .. .. ... .. .......... .. ..... A fies ta chicota ... ....... ..... .......... . ..... .. ....... .. ...... As bodas.......... ........ ................. .. ........ ...... .. ...... Tocar as campanas .. .. .... .. .... .. .... .... ... .. ...... .. ...... Alredor d 'a chaminera ............. .. ...... .. ...... .. ......
115 117 119 12 1 123 125 128 130
Bibliografía ...... ........... ....... ..... ..... ........ ........ .............. .
133
5.
o sastre miedoso .......... .... .. .......... .. ............ .. ....
5
6.
7.
6
Anexos Utillaje de Sobrepuerto (agrícola, ganadero y doméstico) ............. ..... ... .. ... .. ..... .................... Detalles de arquitectura popular de Sobrepuerto ......... ... .... ... ..... ... ..... ... .
151
Epílogo: Breve caracterización lingüística del aragonés de Sobrepuerto A cargo de D. Francho Nagore y D. Jesús Vázquez ................. ......... .. ............... ..
159
137
1.
INTRODUCCIÓN
El presente trabajo recoge el ~ocabulario más usual del habla de Sobrepuerto (Huesca) , cuyas voces han sido tomadas de las propias vivencias del autor, que nació y vivió durante muchos años en Escartín, uno de los pueblos de dicha comarca. Constituye el primer estudio que se hace de la zona en este aspecto y contribuirá sin duda a un mejor conocimiento de la misma, Todo vestigio humano ha desaparecido de Sobrepuerto desde la década de los sesenta. Por este motivo resulta interesante la publicación de este vocabulario, para evitar así su pérdida irreparable. La accidentada geografía de la zona contribuyó a una conservación muy tardía del habla propia, debido a la incomunicación de sus gentes, y confirió a ésta además algunQs caracteres específicos. Se ofrecen además una serie de narraciones breves (§ 4. Charradas) que pretenden ser una muestra viva del habla de Sobrepuerto.
7
2. EL MEDIO GEOGRÁFICO
La subcomarca de Sobrepuerto está enclavada al NE de Serrablo y al O del valle de Broto-Fiscal. Es muy montañosa, rodeada por los montes de Oturia (1.920 m), Erata (2.005 m), Pelopín (2.007 m), Manchoya (2.034 m), Canciás 0.918 m), etc., los cuales impiden que la Val Ancha se prolongue hacia el Sobrarbe. Comprende varios pueblos, aldeas y pardinas, todos ellos despobl ados en la década de los sesent a y situados entre los 1.000-1.460 m sobre el nivel del mar: Otal, Escartín, Ainielle, Basarán, Cortillas, Cillas, Bergua, Ayerbe de Broto, Sasa, Niablas e Isuala. Sus aguas evacúan a través de dos riachuelos principales (la Valle o Pera y Glera u Otal), que luego confluyen en el Forcos, hac ia el río Ara. Su economía era de autoabastecimiento, con unas actividades tradicionales en un medio de alta montaña, determinadas por el clima, el relieve y la civilización ancestral: la agricultura extensiva (de poco rendimiento), el pastoreo y, en pequeña escala, la explotación de los bosques. El medio natural no permitía introducir innovaciones tecnológicas. El aislamiento era evidente dada su situación geográfica y las relaciones humanas con otros medios eran las impre sc indibles . Para comunicarse los pueblos entre sí o salir al exterior, no había más que caminos y sendas, de penoso y difícil recorrido. Así pues, los viajes eran 9
~
A :TA c A
o~ur¡a
Iql O 11
"
-
<J
''.
#
.. 8
S i,.9n 05 '.
.
AYERBE
'1-
~
¿:P'
Céin,iáS
19184
Co. ;:
-~'"
". ~
.". ''' 8 '' ....
20Jo
MtU>choy~ A
'1-
f
.¡. .¡ ~
.a'H5S
¡.
,.,. PerJ...'do
+
Ord.eSc:l
~""a.fl.CLa.
'¡''¡'~'I-'¡''¡'++~~
;;;";e =~~- o~c05 ~EI!""A - "'" " -, "",- - -
Pvebl.os de ~{,re~"eftc •
ferrocq,rrl' L ..f.++++
Pv"tosde acceso X
C;¡.minos . ...... .
,s'
....~ . .
ESCllflTIN
~ :'
CdtreterOl s = Pi",ras =- '" ~ '" '"
f
?QH
<1
rcnckñera
...... ........ é YOSa.
~ ., ...
\.
~\\
.. ' .
..;...--
CORTILLA;''-;.,
Yebra.
~'l
('~
.. "" B'A5ARJl1v
"~,,~,.ff·
.i·X
-..:::.:::::.::::.
~.:..~
otiván _:,,=~ ,,> S.~b~~.i
p';[op{17 tl ~ 00"f
SOBREPUERTO
+
escasos a lo largo del año: para abastecerse de los productos que escaseaban (vestidos, vino, aceite, azúcar. . . ) iban a Broto, Fiscal, Biescas, incluso a Sabiñánigo, siempre a lomos de caballerías. Se desplazaban asimismo a las ferias de Huesca, Barbastro, Jaca, Broto y Biescas para vender sus reses. Los mozos se trasladaban a las fiestas de los pueblos circundantes. Los pastores, que conducían los ganados hacia el llano, hasta las orillas del Ebro, permanecían varios meses conviviendo con las gentes de los pueblos donde invernaban. En verano acudían durante dos meses a los pastos comunales del valle de Bujaruelo, Ribera de Otal, incluso a la vertiente francesa (valle de Ossoue, partidas de Pouey, Aspe, Especieres, Pouey Arabi, Secres, Pla la Comme, la Coste, Pouey Mourou, etc.), circunstancia que aprovechaban para comprar en los pueblos más próximos (Gavarnie, Gedre, Luz . .. ) paraguas, esquilas, clavos, mulos, etc. No olvidemos el período de cumplimiento del servicio militar, que suponía para muchos el único tiempo continuado de contacto con tierras lejanas.
11
,
3. VOCABULARIO
A a, as: la, las. "A craba s' ha soltau d'a pedera". abaldonau: abandonado. " Ixa güella ha abaldonau o cordero". abanze: voladizo, cobertizo, tejado saledizo para guarecerse de la lluvia. "Pon os fajos debaxo d'o abanze". abarquera: tira larga de cuero para sujetar la albarca. "Tiengo una abarquera rota". abarruntar: barruntar, prever, presentir por algún indicio. "As bacas fuyen a mosca, abarruntan tronada" .. abatanar: apalear, pegar, abofetear. " Ha abatanau o mozé". abejeta: abeja. "L'ha picau una abejeta". abentar: tirar una cosa. "L'ha abentau t'o camino". abeza: veza, arveja. Planta cultivada para alimento de los animales. "Bes y traite un brazau d'abeza". abiau: arreglado, apañado. "Estoi abiau con estos mozés". abocau: vino que está empezando a avinagrarse. "Ixe bino ye una miajeta abocau". abofetiar: abofetear. "L' ha abofetiau dinantes". abonar: ablandar, ponerse más benigna la temperatura. "Está abonando, porque ban as goteras". abortón: feto abortivo de una res. "En o camino abeba un abortón". abrío: bestia, animal doméstico de carga. "Boi a abrebar os abríos". abriojo: abrojo, cardo, planta espinosa. "En ixa faja yay muchos abriojos". acantaliar: apedrear. "Hi acantaliau un raboso". acapizase: asirle por las greñas, ponérsele encima. "Se le acapizón os perros". acarrazar: soltar el ganado (ovejas y cabras) por una ladera. "Suelta camino Castetillo y acarraza-las por Solaniello". acomparar: comparar, descubrir las relaciones entre dos objetos. "Aquél ya lo bides, ixe ye acomparau".
15
aconortá-se: conformarse. Resignarse. Consolarse. "Ya s'han aconortau a estar asina ... ". acorar: acabar. Terminar. "No biengas que ya está acorada a leña". acordanza: memoria. Recuerdo. "Dende mi acordanza non hi bisto otra". acostumbrá-se: acostumbrarse. Tener costumbre. "S'ha acostumbrau y ya no fa caso de cosa". acotaziau, mal: desaliñado. Desaseado. "Ixe siempre ba mal acotaziau·'. acotolau, -ada: acobardado. Vencido. "Estoy acotolau de frío". adiermar: estropear el filo de un cuchillo, navaja o hacha, al cortar cosas duras . " Ixe mozé ba a adiermar a naballa". adiermau, -ada: cuchillo, navaja o hac ha con el filo estropeado. con hendiduras o muescas por haberlo usado mal. "Ixe coc hill o está adiermau, ya lo pues afi lar". adormilá-se: adormecerse. Dormirse a medias. "Paizc que cst:.ís una miaja adormilau ". adormí-se: dOllnirse. " Ha Ilegau tarde por adormi se". adotar: adoptar. Admitir como propio a un hijo. "Ixe ye ac!otau". adubir: dar abasto. "No adubiba a echar leña". aduya: ayuda. "Pa fer ixo, ye menester aduya". aduyar: ayudar. "Dimpués biens a aduyame". afajinar: hacer montones de leña o mies. "Afajínaios en o abanzc". afanau, -ada: saturado. Harto de tanto comer de la mi sma cosa. "Non comas tantas que te bas a afanar". afogar, afogá-se: ahogar. Ahogarse. "S'afogó en un basón c! ' a glera". afondar: ahondar. Fondar. "Aún tiens que afondar una miajeta más". aforcar, aforcá-se: ahorcar. Ahorcarse. "S'aforcó en un caxico". aforro: en mangas de camisa. "iAnde bas aforro, con o día que fa''' . afumar: ahumar. Llenar de humo. "No entres ta cozina que está afumada". afundir, afundí-se: hundir algo. Hundirse. " S'ha afundiu en a bardera". agostiá-se: secarse. Marchitarse por falta de lluvia. " Ixa yerba está ya agostiada". 16
aguachiná-se: llenarse o empaparse de ag ua las tierras de labor o algún fruto. " Ixos frongos están aguachinaus". aguatiello: desaguadero. Albañal. "Limpia o aguatiello que ba a aber tronada". aguazil: alguaci l. "O ag uazil ha pregonau conzello en as escaleretas d 'a plaza". agüela, agüelo: abuela, abuelo. "Di nantes hi charrau con tu agüela". aibá: ¡quítate de ah í! Sensación de asombro. " ¡Aibá, qué barrancada!". ailante: ahí delante. "Ailante ba". aíntro: dentro. En la parte interior. "Úscal ~ aíntro, en o corral". airón: viento fuerte. "Fizo un airón que se lIebó os fajos". ajazeite: ajiaceite. Salsa de ajo, acei te, huevo, etc. "Os caracols son mu güenos con ajazeite". ajuntar, ajuntá-se: acercar. Mezclar. Juntar. Juntarse. "Ajúntalas todas y te'n biens ta casa". a ladro: arado. Se compone de cama, dental, reja , esteban y timón . " Íbanos de ll ebar o aladro pa labrar ixa fajota". a lcurniar: cornear. "L' ha alcurniau o toro". alfalz: alfalfa. "Bes a dallar o alfalz". aldredes: adrede. A propósito. "L' ha fecho aldredes". algaderas, salgaderas: apero de mimbres para acarrear estiércol, compuesto de dos cuévanos unidos. "O capazero nos ha fecho un par d 'algaderas". alguaza: gozne. Bisagra. "Ixa alguaza ye menester arreglá-Ia". aliaga, aliaga: aul aga. Arbusto espinoso de flor amarilla. "Traite unas aliagas p'os conejos". aliagar, aliagar: lugar poblado de au lagas. "As güellas dejan toa lana por o aliagar". alizón: erizón. Planta subarbustiva muy espinosa. "S'han quemau tos os alizons". almada: almohada. "Ixa almada yay que escanniná-Ia". almadón: almohadón. "Traite un almadón pa cadiera".
17
al maza: especie de cepillo metálico para limpiar el lomo de los animales de carga. " Dame a almaza p'almazar o macho". almazá-se: arreglarse. " Bes a almazá-te pa ir enta ronda". almendrera: almendro. "As almendreras s' han chelau". almiré: almirez. Mortero. "Traime o almiré". almú: almud . Medida para g ranos. "Éc hale un almú de prienso". alparziar: chismear. Cuentear. Criticar. Meterse en vidas ajenas. " No fa más que alparziar 10'1 día". al redor: alrededor. "Siempre está alredor d'a al forja". altismo, -a: altísimo. "Ti en un zagal alti smo" . alufrar: observar atento alg ún descuido, es pec ialm ent e por parte del perro. "Tanto alufrar al fin se llevará a pizca". alunau, -ada: demente. Loco. Mal de la cabeza. " Pai ze qu e está alunau". aluziar: sacar punta. Afinar. Apuntar la reja o el barrón de un arado. " Ixa reja ye menester aluzi ala". allá bajo: allá abajo. "Por allábajo se siente cantar". allagueta: aulaga fina, sin espinas. "Trai a llag ueta p'os conejos". allálante: allá del ante. "A llál ante en tiens muchos". allárriba: allá arriba. " Po r allárriba estaban inantes". amadrugar: madrugar. Levantarse tem prano. " ¡Cuánt o has amadrugau!". amagau: escondido. Oculto. "S ' ha amagau en as aliagas". amago: m a reo . D esga na repentina. Ma lestar pa saj e ro. " Le dio un amago". amalbezá-se: afic ionarse. Cebarse. "¡ Como s'amalbezen pa días tie ns!". amallatar: conducir el rebaño al apri sco. " Amall ata-las en ixa faja ". amás: además. " Fa mal orac he y amás estoi acotolau". amerar: merar. Mezclar agua con vino u otro líquido. " L'has amerau demasiau". amielca: mielga. Amielga. "Bes a uscar unas ami elc as po 's conejos". amielcón: hierba de pasto, de siembra o silvestre. "Como coman amielcón as güellas, les dará bel torzón". 18
amojonar: acotar. Deslindar. Limitar el terreno con mojones . amolar: afilar. Fastidiar. Provocar una situación difícil. "¡Qué bi en m'has amolau!". amoldar: acomodar. Adaptarse a una cosa o con otras cosas. " Me costó mucho d 'amoldame". amollar: mejorar el tiempo. "Como amo lle se'n irá to'a niebe". amorrá-se: ponerse de morros o de bruces sobre algo. "Amorra-te pa beber en a fuente". amosta: lo que puede cogerse con las manos. "A o burro echa-le-ne sólo una amosta, pa o que fa ... ". amparar: sujetar. Apoyar. Sostener. "Aduya-le a amparar os sacos". amprar: lOmar prestado. Prestar algo. "Tiengo que amprar un pan". anca: cadera. " Ye mu ancha d'ancas". andalozio: lluvia breve. Chaparrón. " Vino un andalozio y me mojé". ande: donde, dónde. "¿Ande bas, Ferré?". anieblar: agostar. Abochornar. Enfermar. "Ixas judías están aniebladas". anque: aunque. "Anque pleba, no se ferá cosa". ansa: asa. "Aduya-Ie, uno de cada ansa". ansias: náuseas. "Me entró unas ansias ... ". antiojo: anteojo. "Ha comprau unos antiojos en a feria Jaca". antonzes: entonces. "Antonzes prenzipió a pleber". añenca: ganado vacuno de un año. "S' ha espalda u una añenca por o zinglo". añeta: hembra de vacuno de un año. "Ixa añeta ye a güestra". aparejada: arnés. Montura extraordinaria para ir de romería. apedregar: granizar. "Apedregó un güen rato". apegalloso, -a: pegajoso. "A miel ye mu apegall osa". apiazar: remendar. Echar un pedazo. "Está apiazando as talegas". apurriar: aporrear. Golpear un árbol con una vara para que caiga el fruto. "Yay que apurriar os caxicos pa que caiga o glan". arañón: fruto del endrino o ciruelo si lvestre. "Os arañons maduran con o chelo".
19
arañonero: endrino. Ciruelo silvestre. "En o capitero d'a faja yay muchos arañoneros". arbiello: embutido hecho con asadura de res (libiano), corazón, degolladero, etc. Se echaba en el caldo de cocido. arguellau, -ada: persona o animal poco desarrollada o enfermiza. "Ixe cordero está arguell au de todo". arguello: flaco. Sucio. "¡T'ande va ixe arguello!". arguilau: restos de arena, ti erra, piedras, etc ., que dejaba una riada o barrancada sobre campos o huertos. "Bajó una barrancada que dejó os güertos arguilaus". arretajar: r~mendar. Poner un remiendo en una prenda. "Ixa agüela to'l día está arretajiando". artica: terreno sin roturar, lleno de aliagas, zarzas, arbustos ... "As güell as dejan to'a lana en a artica". artical: terreno lleno de maleza. "Ixe artical no bale pa cosa". arto: espino, cerval, cambrón. "Trai unos artos po's conejos". asabelo, -a: cualqui era sabe. Muchos. Varios. "En ha cogi u asabelo". ascape: deprisa, rápidamente. "Ascape biengo". asina: así, de esta forma . "Asina lo tiens que fer". aspazio: despacio. Poco a poco. "Bes aspazio". aspro: áspero. Escabroso. "Ye más aspro que a lija". astí: ahí. " Astí en tiens una uzena". astrosa: desaguisado. Torpeza. Disparate. Barbaridad. " Menuda astrosa has fecho" . atablar: pasar el tablón por el campo para deshacer los terrones. "Yay que atablar pa desfer os torrocos d'a faxa". atabladera: tablón para recoger la mies en la era, arrastrado por una o dos caballerías y dirigido por una persona que sujeta la esteva. "Trai a atabladera pa replegar a paliada". aterreñá-se: fundirse la nieve en algunas zonas del monte, apareciendo de nuevo el suelo limpio. "Ya pues soltar o ganau ta Peña, que ya está aterreñada". atisbau: observado con disimulo. "¡Mia qué pronto I'ha atisbau".
20
Puerta de casa Olivรกn, en Ola!.
atraziau: persona desaseada o despreciable. "M'ha paiziu qu'iba mal atraziau pa ser maistro". aturar: detener el ganado por la ladera. Contenerle para que avance más despacio cuando está pastando. "Atura-Ias bien, si no te correrán to monte". aujerar: horadar. Agujerear. "¡Menudo aujero has fecho!". aujero: agujero. "Por ixe aujero se'en irá to'l agua". aulorar: oler. Percibir. "Ixe perro no fa más que aulorar, habrá campau bel conejo". aura: ahora, en este momento. "Aura mismo biengo". autilar: aullar el lobo, el perro. "Mucho auti lan os perros, habrán atisbau algo ... ". azafumar: llenarse de humo. Ennegrecerse con humo. "A cozina está azafumada, yay que blanquia-Ia". azerrino, -a: acérrimo. Fuerte. Decidido. Tenaz. "Al fin t'a conbenziu, ¡ya ye más azenino que tú!".
22
B babada: capa húmeda muy resbaladiza sobre piedras o terre no. Roc ío. "Suelta-l as más tarde, cuando s'aiga secau a babada una miajeta". babiaca: ave noc turna simi lar a la lechu za. "Güe lbe antes que cante a babi aca". bacal: c uero sin c urtir. "Te fe ré unas abarquetas de bacal". bacalau: abadejo. Bacalao. " Pon a remojo un a mi ajeta bacalau, pa mañana".
bachoca: judía que se recoge ya granada, pero a medi o secar. Va ina de las legum bres. "Entreti en-te esg ranand o as bac hocas". badina: balsa o charca de ag ua. "S 'augó en una bad ina". bainetas: j udías verdes. "Cogerás unas bainetas en o g Lierto·'. baldase: cansarse. Fati garse. '"Estoy balda u de tanto esped rcgar" . baldes: usado en dos expresiones. " De baldes": de balde gratui tamente. "En baldes": en vano. " Me paize qu ' hi fec ho o bi aje en baldes" . bailo: caball ón. "Fe os ball os de bi slai, pa regar mejor". bailón: hondonada de un valle. "Su elta-los por os bail ones". bandiar: voltear las campanas. '" ¿Biens a bandiar as campanas Ferrcr, u qué?". barafundiar: embroll ar. Alborotar. Confundir. Desorde nar. ;T o' l día está barafundi ando". barandau: barandill a. Baranda. A nte pec ho de " Agarra-te ent 'o ba¡·andau".
es~ al e r as
y balco nes.
barañas: cada uno de los cuatro palos hori zontales de una vall a de madera o los que cierran un portill o. "En ixa cleta falta dos barañas". bardera: barrizal. " iMenuda bardera s' ha fo rmau en a pl aza !". bardo: barro. "Sacar un poco de bardo ta fu era". bariar: varear. Golpear con la vara los árboles para que caiga su fru to. " Yo bariaré o cax ico, bu sotros cogez o glan d' o suelo". barote: barrote. "Se' n saldrán os corderos , están os barotes mu separaus . . . " .
23
barrancada: aluvión. Avenida o crecida impetuosa de agua. "Ha bajau una barrancada que ha enzenegau os güertos". barraza: escoba hecha de ramas para barrer el corral , zolles , etc. "Limpiarás a zolle con una barraza". barreño: orinal. "Trai un barreño". barza: zarza. "No se pué pasar de tantas barzas". barzada: palenque. Valla o estacada para cerrar un terreno. "Si no arreglas a barzada, se'n saldrán ta fuera" . barzal: zarzal, terreno poblado de zarzas. ':Quema ixe barza!" . .basa: balsa. "Limpia a basa pa que puan beber". basón: balsa pequeña. Diminutivo "baseta". "Pondremos o caímo en un basó n d'o barranco". batajo: badajo. "S'ha caiu o batajo d'a campana chicota". batalero: abierto de par en par. "Has dejau o portillo ancho batalero". batiaguas: paraguas. "Ibas de llebá-te o batiaguas que paize que marca agua". batilazo: chaparrón corto, pero intenso. "Cayó un batilazo que tumbó tos os trigos". baxo: debajo. Bajo. Abajo. "Comen allá baxo, alau d'a fuen" . bayo: huella o rastro oloroso u olfativo que dejan algunos animales a su paso (zorros, conejos, perros, ... ). "Ixe perro está marcando o bayo d' os conejos". bazía: artesa. Masera para amasar el pan. "Limpia a bazía que mañana masaremos". bazibo: reses que no se destinan o no tienen edad de reproducción (corderos, borregas, etc.). "Enzierra o bazibo en a buerda d 'as Seretas". bazieta: pequeña artesa para amasar el cemento. "Masa o zemento en ixa bazieta". bazión: artesa grande para colocar el cerdo una vez muerto, con el fin de pelarlo vertiendo agua sobre él. Abrevadero hecho de un tronco vaciado. "Prepara o bazión mientras bamos a uscar o tozino".
24
bedau: vedado. Terreno acotado medi ante mojones, donde está prohibido pastar el ganado en época determinada. " D' os mojones t'arri ba está bedau". bejilia: vigili a. Comida con abstinencia de carne. " Pon o bacalau a remojo que mañana ye bejilia". bel, bell a: algún. Alg una . " Bel ratón s' abrá com iu o qu eso". belar: bal ar. Grito de las ovejas y corderos. "Os cord eros chicotes no paran de belar". benir a güenas : acceder. Consentir. Ceder. " Me pai ze qu e no lo ferás benir a güenas". bent anico, bentañón: ve ntana pequeña, sin cri stales. '"Zierra o bcntanico pa que no entre o buchorno". bente, bentena: veinte. "En ha pasau bell a bentena". bentid ós: veintidós. bentisquiar: ventiscar. Nevar con fuerte viento. "Ayer no las soltemos. porque no paró de benti squi ar".
be r as, de: de verdad. "¿ De beras lo izes?". berdiasco : verdasco. Látigo. Vara . " Da-le fu erte con un berdi asco·'. bergand o: cardenal. Señal o hinchazón. "Le salió un bergando sobre tal parte ... ". beroso: verdoso. Fru ta o cereal tod av ía sin madurar. " No lo cojas aú n que está beroso". berteaguas : vi erteaguas . Resa lte para esc urrir las ag uas de la lluvi a. "S ' ha roto una lera d ' o berteaguas".
bes-te-n e: vete. "Bes-te-ne ta casa". betelain a: arb usto que crece en las umbrías húm edas . Vibu rno. Tiene hojas sedosas y ramas moldeables y res istentes. " Ya me ferás una bara de betelaina". betiell o: becerro. Ternero. "Tiengo dos betiell os pa bender". betiqu e ra : p la n ta tre pador a por á rbo le s y pa re de s sombr ías . Hombreci llo. "Corta unas ramas de betiqu era p' atar as escobas".
25
bezinal: trabajo en común para mejoras y conservación de caminos, fuentes, etc. Participaba un vecino de cada casa. "Bel día íbanos de fer bezinal p'as fuentes y os campos d'a Sierra". bido: vio. "Ize que sí que la bido". binzas: pl anta gramínea silvestre. "Corta unas binzas p'os conejos". birgüela: viruela. "Aquel año cojión a birgüela y s' en murió muchas". bislai, de: sesgo. Cortado oblicuamente. Al soslayo. "Fa un zequión de bislai". bispra: víspera. "A bispra bandiaremos as campanas". bistero: visible. Se ve fácilmente desde cualquier sitio. "Lo tiens que biyer, está mu bistero". biyeba: veía. " Ya se biyeba benir". biyer: ver. blanquiadera: brocha grande (circular o cuadrada) con mango largo, para blanquear paredes y techos . "Guarda o pelo p'arreglar a blanquiadera". blanquiar: bl anquear. Dar blanco. "Antes d 'a fiesta íbanos de blanquiar". bofo: fruto con aspec to exterior normal e interior hueco o vacío (nuez, almendra, avellana, etc.). " M' han saliu casi toas bofas". boira: nube. "Muchas boiras sale, no íbanos de tender a paliada". boira preta: niebla. "Con a boira tan preta, me dejé as mitades en o monte". boirón: nubarrón. Nube grande y densa. Cúmulo. "Se formó un boirón que no dio tiempo a nada". bolada: ráfaga de viento de corta duración. "Si no biene bella bolada, no podremos rematar d'aventar". boleta: alimoche. "Hasta que no se'n ban os güitres, no se paran as boletas". bolisa: partícula. Mota. Pavesa. Copo de nieve. "Ya cai bolisas, me paize que ba a nebar". bolomaga: gatuña. Planta silvestre leguminosa y espinosa. "M'hi punchau en una bolomaga".
26
bollar: abollar. Provocar un hematoma. " Ixa cantimplora está toa bollada". boñiga: excremento de vaca o mulo. "Men uda boñiga ha ec hau". boque: macho cabrío si n castrar. " Hai que separar o boque d'as crabas". bordón: cobertizo de la era, si n puerta. "Api la os fajos en o bordón". borguil: almi ar. Montón de paja. "Tapa o borguil por si lluebe". botana: pieza circ ul ar de madera de boj, utilizada para tapar los ag ujeros de un botico viejo. "Hai que poné-le una botana en ixe aujero". botejo: botijo. "Bes a llenar o botijo ent'a fuente , mozé". botico: odre, hecho de la piel comp leta de cabra o macho cabrío. '· Ixa piel ye güena pa fer un botico". braguero: ubre. Teta de la vaca , oveja, cabra ... " Ixa craba ti ene mucho braguero". branca: restos de hierba en un prado o en un sembrado. Brizna. "No yay ni branca de yerba en ixe zerrau" . branquilera: dintel de la puerta. Escalón a la puerta de en trada. "Se cayó to largo en a branquilera d'a puerta". brasilada: fuego con gran cantidad de brasas. "S ' asará bien a carne con ixa brasilada que ti ens". brecas: ag uj as grandes de madera, hec has de palos de senera (de 15 a 20 cm de longitud) , para sujetar las cargas de hi erba y paja. "Has perdiu as brecas, no podemos fer a tI·u sa". brendar: merendar. "Ye ora de brendar". brespa: avispa. " M'ha picau una brespa en a cara". brienda: merienda. "Nos llebamos a brienda pa to' l día". brocal: pieza de cierre de una bota de vino. "Apreta bien o brocal". brostas: desperdicios de leña para encender fuego. "Trai-te unas brostas pa enzender o fuego". brozeras: pe rso na que no hace bien las cosas . Torpe. Desmañada. Desaseada. "Ye un brozeras de mucho c uid au". brullada: leche cortada, en malas condiciones. Ulxa leche está brullada". bucho, buxo: boj. Arbusto de madera muy dura. "Esta semana iremos a fer unos buchos".
27
buco, boque: macho cabrío sin castrar. "O buco tiene patera". buerda: pajar de campo con cuadra en la planta inferior. "Pondremos a yerba en a buerda pa carriá-la en o imbierno". bufete: ano. "Tapa-te o bufete, mozé". bufina: clase de hongo en forma de bola blanca, cuyo interior contiene un polvo grisáceo al secarse. "Está más blanco que una bufina". buquir: cubrir el macho cabrío a la cabra. "Ixa craba se buquía ayer". buro: arcilla. Se usaba como aislante en las techumbres o en las paredes de pajares y casetas. "Íbanos de carriar una miaja de buro". burrufalla: restos de algo. De mala calidad. "L'has dejau una cosa güena . , y t'ha güelto una burrufalla". busotros, -as: vosotros , -as. "Busotros en tenébaz más". buxiquera, buchiquera: luga r poblado de bojes grandes y espesos. "¡Menuda bu xiquera s' ha fecho en a artica".
28
e cabañera: cañada. Cabañal. "Estubenos 8 días de cabañera". cabezana: cabestro. Ronzal para conducir la caball ería. "Quita- le a cabe zana y suelta-lo". cabo d'año: aniversario. O ficio o mi sa que se ce lebra cada año en sufrag io del difunto. "Le feremos una misa p 'o cabo d'año". cacariar: cacarear (ga llos y gallin as). "To ' l día están cacariando" . cachicar: robledal. Rob ledo. Quejigal. " Hoy so ltare mos as bacas t'o cachicar". cachico: robl e. Quejigo. "Cortaremos unos cachicos pa leña". cachilada: camada de perros, gatos , conejos, ratones, cte. " Ixa perra en cría una cac hil ada". cadillo: cachorro o c ría de perro. "No bale p' o ganau, ye cadillo aún". cado: madri guera. "En Sordials yay muchos cados". cagada: excremen to de persona o animal en general. "E n toas casetas se nos cagaban". cagaleta: excremento esférico de cabras, ovejas, conejos ... " Ixas cagaletas son de bel conejo". cagar: defecar. caguera: diarrea. "Fe-te agua de tomate ras, p ' a caguera ba bien". caímo: cáñamo. cajigar: robl edal. Rob ledo. Quejigal. cajico: robl e. Quejigo. calandario: calendario. "Te trairás un calandario d'a fe ri a". calbera: espacio sin vegetaci ón en un campo sembrad o o en el monte. Claro en el bosque. "Cuando ll eguen ent 'a ca lbera las verás". calcagüete: cacahuete. ''Trair{¡s bell os calc ag lietes d 'a fi esta". calderizo: cadena de hierro que pende de la chime nea , para co lgar los calderos. "Cuelga-lo en o calderizo". caler: facer falta. Ser conveni ente. " Más te cal segá-Io ya, por O que pué pasar".
29
calmaza: calma. "Con esta calma, pronto habrá tronada". caloy: caloyo. Cordero o cabrito reci én nacido , vivo o muerto. "Pa zenar guisaremos o caloy". calso: orificio de la aguja, punzón, etc. "Ixa auja tiene o calso mu chicote". calziador: mulo o asno que da muchas coces. "O macho trenteno ye mu calziador". calziar: dar coces. "Ata-le bien as patas pa que no calzie". camal: rama gruesa de un árbol. "Corta ixc: camal, que fa sombra en a faja". camandulero: parrandero. " Ixe mozo ye un camandulero". camatrillo: balancín de madera para enganchar el trillo a los tirantes de los mulos. "Engancharemos o trillo con o camatrillo". cambión: camión. "Silverio Fiscal tiene un cambión". camilera: li ga para sujetar las medias de lana. "Pon-te a camilera más preta". campar: andar suelto, solazarse . .. "Oi han campau mucho os conejos". canalera: canalón. Antiguamente se hacían vaciando un tronco de pino. "Cambiaremos a canalera que s'ha roto". candela: carámbano. "Tanto chelar, [menudas candelas s'ha fecho!". cangrena: gangrena. "Se l'ha cangrenau a garra". "Se l'ha puesto a cangrena, no dejará de morí-se". cantalazo: golpe dado con un cantal o piedra de grandes dimensiones. "Le pegó un cantalazo". cantalera: montón de piedras grandes. "Tiens toa cantalera en a faja". cañabla: collar de madera de pino para llevar las esquilas el ganado. "Estoi preparando as cañablas pa Tierra Baja". cañuto: canuto. "Nos faremos un cañuto de sabuquero". capeza: cabeza. "Me fa mal a capeza". capirote: insulto. "Ye más tonto que capirote". capitero: parte superior de un campo. "O capitero está lleno de piedras, no podremos labrá-lo".
30
caramuello: lo que sobresale de una cosa llena, debe ser sólida. "Llename-la con caram uello". cara ta: hacia, frente a ... "Pon-l o cara t'aquí". cardincha: cardencha. Cardo de tallo alto. "Está toa faja llena de cardin chas". cardonera: acebo. "A cardonera se cría en os pacos". cargador: tela rectangular fuel1e, con dos ti rantes a cada lado, para cargar sacos a los mulos (un saco a cada lado). "Biene a tené-me o cargador". carguil: si ti o apropiado para cargar cuando iba uno so lo. Se arrimaba la carga a un si ti o alto (una pared) y se empujaba sobre el mulo. "Asií i hai muy mal cargu il ". cariá-se: cariarse los dientes. "Tiene tos os dientes medio cariaus". carnalera: esquila mediana llevada por los cameros . "Mañana les pondremos as camal eras". carnero: macho de la oveja castrado, utilizado para gu iar las cabañas. "Enroya-I es bien o lomo a os cameros pa que se bcigan bien". carnufazio: carnosidad. Carne superflua. Obesidad. Gordura. " Paize un carnufazio". carnuzo: carne descompuesta o animal mu erto y en descomposición. "Güele más que un carnuzo". carracla: carraca. Instrumento de percusión usado en las iglesias para Semana Santa en vez de la campanilla o por las call es, para llamar a Misa, en lugar de las campanas. "En que ll egue o mosen, tocaremos as can·aclas". carrachina: caracola común, de concha blanca, negra o marrón. "En que lluebe una miajeta, salen as carrachinas". carrañar: regañar. "Carraña-le por abé- lo fecho mal". carrañeta: coragina. Enfado. Rabieta. "Cogió una carrañeta cuando bido o tejau espaldau .. . ". carrazo: racimo de uvas. "Coge-me un par de carrazos pa gustá- Ias". carrazón: romana grande para grandes pesos. "Pesaremos a lana con o carrazón".
31
carriar: acarrear o transportar carga a lomos de mulo. "Aún nos falta mucho que carriar". carrucha: polea. Garrucha. "Con una carrucha lo subiba t'o piso d'arriba". carrucho: piña o fruto del pino. " Ixos pinos tienen muchos carruchos". carruscas: el rechineo de los dientes de las reses. "Ixa res fa muchas carruscas". casalizos: reses lanares defectuosas, viejas, machorras, borregas para cría y borregos. No trashumaban a Tierra Baja. El pastor que las cuidaba se llamaba "casalizero". "Julián s'ha afirmau este imbierno pa cuidar os casalizos". casca: cáscara de la fruta o del huevo. "Quita-le a casca, mozé". cascabillo: cascabel. " Pon-le un cascabillo que se sienta bien". cascadera: instrumento de madera, a modo de tijera, usado para preparar el cáñamo o el lino. "Bajarás a cascadera d'a falsa". caseta: casilla. Pequeño refugio, con puerta o sin ella. Había en todos los campos, construidas de diversas formas . "En Gasarto hai que fer una caseta". casetón: casilla pequeña. " Me escondié en o casetón, pa no mojá-me". cataticos: cacharros. Utensilios. Vajilla. "Ande bas con os cataticos". caterba: grupo de personas. " Como bienga ixa caterba, no dejarán cosa". catirón: colmillo del perro. "Hai que cortá- Ie os catirones, pa que no muerda as güellas". catizero: palo largo que se usa para remover las brasas y avivar el fuego. "Boi a enzendé-me o zigarro con un catizero". caxicar: robledal. Robledo. Quejigal. "Voy a encender fuego en o caxicar". caxico: roble. Quejigo. cayer: caer. c1abada: igual. Idéntica. Similar. "Ye c1abada a nuestra". c1abillar: ponerle muchos clavos o puntas. Picaduras de mosquitos. "Está c1abillau de mosquitos".
32
clacar: gustar. Co nve ncer. Caer bi e n ... " Ixa jugarre ta no me clac a miaja". cI a u: clavo. "Compras unos cl aus". cI enica: cl ínica. "L' han ingresau en a cl en ica". cIeta: vall a de madera de cinco palos (dos verticales y tres horizontal es). Con vari as de ellas se fo rmaba un a majada portátil. "Tenemos que cortar unas palancas pa arreglar as cletas". cIetau: majada fo rmada por varias cletas. "Esta noc he pl antaremos o cletau en a faja d'arriba". cIica: pandill a. Chusma. " Ixa cl ica no pué trayer j unta güena". cIosa: campo cerrado de pared con un a cIcla en el portill o. "So lt aremos os corderos t 'a closa". cIucada: pequeña siesta sentado o apoyado en la mesa. Sueño. "Me echaré una cl ucada pa descansá-me", cIucadeta: peq ueña siesta sentado o apoyado en la mesa. cIucar: guiñar el ojo. "M' ha clucau un g üell o pa que fu ese", cIuquetas: en cuc lill as. "Bes de cl uquetas pa que no te beiga". cIuxidera: hi erba o planta pequeña seca, se parte " . " lxa yerba ya está clu xidera, pues entrá-la t'o pajar". cIuxido: crujido. " M' han dau un cluxido os riñons". cobajo: abajo. Parte in ferior de un campo en des ni ve l. " lxa tronada s'ha llebau toa tierra t'o cobajo". coballá: all á lejos, enfrente. Al final del campo. "Estaría en o coball á, porque no l'hi guipau". cobaquí: aquÍ al lado. Parte de l campo cercana a nosotros. "En o cobaquÍ i hai menos pi ed ras". cobar: incubar. Empoll ar. "Está cobando os güegos". cocotazo: pescozón. Manotazo en e l pescu ezo . " Da le un coco tazo güeno". cochambre: suciedad, "Está ll eno de cochambre". cochín: cochino. Cerdo. Persona suc ia, " Mañana mataremos o coc hín ". codete: cohete.
33
coladera: recipiente de mimbre para cola,r la ropa. "Trairás a coladera". collé: collado de pequeñas dimensiones, de perfil redondeado. "Sueltas o ganau por o collé". columbrar: divisar. Empezar a ver. "Escasamente se columbraban as bacas". comadre: mujer que da de mamar al hijo de otra. "Le dio de tetar una comadre de ixa casa". comparanza: comparación. "No tiene comparanza". concará-se: encararse. Enfrentarse. "Se concaró contra yo". conozenzia: amistad. Relación con alguien. "¿D 'ande te biene a conozenzia". contino, de:. continuamente. "Ixo lo fa de contino". contornar: dar vuelta a la hierba segada o a la parvada, con la horca, para que se seque bien. "Cada poco rato hai que contornar a palIada". con tornillo: aprieto. Compromiso. "M'has puesto en un contornillo". con tu: contigo. "Me 'n iré con tu t'a fiesta". con yo: conmigo. "Bino con yo dende Fiscal". conzello: concejo. Reunión del alcalde con todos los vecinos (uno de cada casa). "Mañana conzello en as escaleretas d'a plaza". conzietero, -a: que tiene un deseo o apetito especial. "Yes un conzietero".
conzieto: deseo. Antojo. Apetito especial. "Tubo ixe conzieto". corba: articulación de la pierna, detrás de la rodilla. "Me fa mal a corba". corcullón: cereal agusanado (trigo, cebada ... ), legumbres, etc. "Ixas lentejas están toas corculladas, tienen corcullons'~. cordellate: tejido fino de lana para hacer prendas de vestir o ropas de cama. "Faremos un par de pedaletas de cordellate". cordión: acordeón. "Con una guitarra y una cordión vale pa fiesta". corraliza: cercado para el ganado. Empalizada. "Encierra os corderos en a corraliza". corralón: pequeño corral semicubierto. "Esbarra os corderos t'o corralón".
34
correa: dícese de la cualidad de la hierba o mies húmeda o semiseca. " Ixa garba no se pué trillar, tiene mucha correa". corrucón: encog ido. Arrugado. " Estaba debaxo as matas en un corrucón". corrusco: trozo de pan seco. Mendrugo o zoquete de pan. "Da-le un corrusco de pan con bella magreta". corrusquiar: comer trozos de pan a menudo . " lxe zagal está to'l día corrusqui ando". cosa: nada. " No i hai cosa i yerba". costera: escarpe. Desnive l rápido de te rre no. Ladera muy pendi ente. "Bajaremos por as Costeras d 'Oto". coxo: cojo. " Le dio una coz o macho y l' ha dejau coxo". coxón: entumecimiento. Semicongelación a causa del frío. " Tiengo coxón en as manos". eraba: cabra. "Echa-les una miaja de pinarra as crabas". crabero: lechuza. Pastor de cabras. "Migalón s'ha afirmau pa crabero". crabito: cabrito. Cría de la cabra. "Matamos un crabito pa S. Julián". crapazín: cráneo. Cabeza. " Me fa un malo crapazín . . .". crebanto: quebranto . Desa li enlO . Cansancio. Agotami e nto físico. "A cojiu un crebanto, que no tiene ganas de cosa". crebazas: grietas de las manos debidas al trabaj o duro y al frío. "Fiendo leña, me sali ó unas crebazas ... " . cremallo: cadena de hierro que pende de la chimenea para colgar calderos . "Cuelga o caldero en o cremallo". crespillo: postre hec ho con harina, azúcar y huevos revueltos. Se freían formando unas bolas. Era uno de los postres para las fiestas. "Pa Pascua feremos crespillos". crosta: corteza de los árboles. Postilla tras una herida. "Con a crosta de un pino, faremos una caxeta pa juar". crostón: trozo de' pan seco. "¡Cómo ba a comer si s'acaba de comer un crostón de pan!".
35
cuairón: pieza de madera de base cuadrada, obtenida al serrar longitudinalmente un madero. Se usaban en carpintería (marcos de ventanas, puertas, etc ... ). " Íbanos de serrar unos cuantos cuairones antes que bienga o carpintero". cuajo: estómago de cordero de leche, usado para cuajar la leche con el fin de hacer queso. "Os cuajos están colgaus en a cozina". cualo, -a: cual, que. "¿Cualo ye o mío? ". cualquiá: cualquiera. "Cualquiá les n' ize ...... cuartal: medidor de áridos (trigo, cebada, etc.). "Con un par de cuartales en tiengo prou". cuartizo: esquila grande que lleva el macho cabrío. cuartón: cuarto trastero de la casa. Desván. "Bes a uscar unas polainas t' o cuartón". cuasi: casi. "Cuasi me cai en a capeza". cuatrón: campo cuadrado, cercado y pequeño, próximo al pueblo. " Mañana soltaremos os corderos t'o cuatrón". 'cucada: dícese de la fruta agusanada. "Ixa manzana está cucada". cucaracho: gusano en general. " Os cucarachos se beyen cuando fa calor". cuco: gusano en general. "En o guardacarne no entran os cucos". cucullo: cuco. Cuclillo. "Ayer ya sintié cantar o cucullo por o solano". cucullón: plegado especial del fondo del saco o talega para ponérselo sobre la cabeza en forma de capucha. Cubría la cabeza, hombros y espaldas, quedando las manos libres. "Mozé, ponte o saco en cucullón y no te mojarás miaja". cuchareta: renacuajo. Larva de la rana. "En o bazión d ' a fuente i hai muchas cucharetas". cuello: collado cubierto de pasto alpino, de perfil redondeado . "Soltaremos o ganau por o cuello". cular: morcilla hecha con la parte ancha de las tripas del cerdo u oveja. "Faremos una morzilla con o istentino cular". culetazo: resbalón, yendo a parar al suelo. "Me cayé un culetazo, que me rompié a crisma".
36
culiestro: leche de vaca después del parto, que se cuaja al hervirla. Se tomaba como alimento. "O culiestro ye mu güeno". cunar: acunar. Mecer la cuna. "Ha cojiu a manía de cuná-se ... ". cuniestra: nevero. Montón de nieve arrastrada por el viento a un abrigo. "Se fizo una cuniestra que tapó a puerta". curta: sin cola o rabo. Liebre. "lxa perra ye curta". "H i cazau una curta". currucá-se: acurrucarse. Encoger el cuerpo. " S ' ha currucau junto a paré". cutio: a escondidas, que no te vean. "Casi no lo bide. iba cutio. cutio".
37
eH chabalín: jabalí. "Os chabalíns s'han comiu toas as patatas". chafardiar: hablar de un asunto que no le incumbe. Entrometerse. "Ye mui amiga de chafardiar". chambergo: vestido viejo, roto. "Se presentó con un chambergo". chaminera: chimenea. "Fa un día pa estar alredor d'a chaminera". chamizo: casa vieja, destartalada. "Ixa casota ye como un chamizo". chanada: ocurrencia. Broma. Sorpresa desagradable. "¡Menuda chanada le pasó!". chancla: zanco. "As chanclas son güenas pa andar por o bardo". chandro, -a: vago. Holgazán. Desaliñado ... "Está fecho un chandro". chanza: mentira. Hablar si n fundamento, en broma. "¿Bas de chanzas u de beras?". chaparrazo: chaparrón. "En abril, día part'otro, chapanazo". chapurquiar: revolver en el agua, sal picando alrededor. "Bas a mojá-te tanto chapurquiar". chapurriar: chapurrar. Hablar mal una lengua. " Parlan un chapurriau que no i hai quien s'entienda". charada: hacer algo inverosímil, sin . fundamento. "¡Menuda charada has fecho, mozé!". chardagana: lagartija. "Cuando fa calor, campan as chardaganas". charquera: charca grande. "¡Como se chele ixa charquera .. . !". charrada: charla. " ¡Tiens cada charrada!". charrar: charlar. "Me fa mal a capeza de tanto charrar". charro: jarro. "Bes a uscar un charro de bino ent'a bodega". charrutero, -a: parlanchín. Que charla mucho. "Calla, chanutero". charticar: roturar. Limpiar de maleza el monte, los cercados, etc. "Mañana íbanos d'ir a charticar t'a artica". chelador: helador. "Fa un aire puerto chelador". chelar: helar. "Tapa o plantero, me paize que ba a chelar". chelau, -ada: helado de frío . "Estoi to 'l día chelau. "A fuente está che lada".
38
chelera: helero. Suelo cubierto de hielo. "Cualqui á pasa por ixa chelera". chelo: hielo. " 1 hai mucho chelo por o camino". chemecar: gemir. "To' l día estubo chemecando". chemequido: sollozo mu y fuel1e. So ll ozo. " Pegó un chemequido que nos dejó chelaus". chemiecos: gemidos. Sollozos. "Con ixos chemiecos, algo le fará mal ". chen: gente. "En a fi esta Otal abeba mucha chen". chera: hoguera con mucha ll ama. " Recogié un braza u de 1uzeras y fi ze una güena chera". chicorrón, chicorrona: pequeño. Niño de cort a edad . " Ye mui c hi corrón". chicote, -a: pequeño. " Ixe ye o más c hicote". chinote: bofetada inesperada. " Da-le un chifl ote, no te las aho rres". chinotón: bofetada inesperada. chilar: chillar. " No fa más que chilar to ' l día". chilido: chillido. chilo: chillido. " Pegué un c hil o cuando bi de o chabalín" . china chana: poco a poco. " Bes china chana pa no cansá-te". chinebro: enebro. " Ye más as pro que un chinebro". chipiau, -ada: mojado. "Se puso chipiau d ' ag ua". chiquió, -á: ¡chico! , de un fu erte grito. "Chiquió, bi en-te-ne enta casa". chireta: madeja hecha con intestinos de res. Calificati vo a una persona delgada. "Estás más fl aco qu e una chireta". chisporriar: chi sporrotear. chisporrotazo: chi spazo. "O rayo pegó un chi sporrotazo en a be leta". chisporrotiar: chi sporrotear. " Ixe fu ego no para de chi spo rroti ar" . choben: persona joven. Nuera. Yerno. "O nuestro choben ye un sentenzi as". chobillos: ovill os. "Con dos chobillos en tendrás prou". chofe: chófer. "Treballa de cho fe en Samiani go".
39
chompo: entumecido. "Tiengo as manos chompas". chordicas, chordigas: ortigas. Hierbas cuyas hojas están cubiertas de unos pelos urentes. "No toques as chordicas que luego t'escozerá". chordicau: persona con irritaciones dolorosas en la piel por haber tocado las ortigas. "M'hi chordicau en a garra". choto: macho cabrío castrado, conductor de la cabaña. "Les quitaremos os cuartizos a os chotos pa que puedan comer". chuelo: trampa para cazar perdices. Se hace un agujero en tierra y se cubre con un armazón de madera, con dos tapas a modo de balancín, que se abre al pi sar la perdiz y se cae al fondo , quedando encerrada. "Con esta nebada, íbanos de plantar os chuelos". chuflar: silbar. "Ixe chufla a ormino". chuflido: silbido. "Echa-le un güen chuflido". chuflo: silbato. "Nos faremos un chuflo de sabuquero". chugar: jugar. "Os mozés no paran de chugar". chulla: chuleta de tocino blanco. "Dame una chulla pa brendar". chupa: saya, falda larga y holgada. "Ixa chupa ye mu gran". chuzos: lluvia continuada y fuerte. "L1uebe a chuzos".
40
D d'a, d'as: de la, de las . " B iengo d 'a era". " Beni ba d 'as faxas d'abaxo". dalla: guadaña. " Ixa dalla está m u gastada". dallar: segar. "Mañana bes a dall ar !l tefla, paize que fa rá güeno". dantes: a ntes . Ti e mp o á trás. Hace m uc ho ti e mp o . " Pa m ozos, os d 'antes". daña u, -ada: animal enfe nni zo. También se aplica a las pcrsonas. " Ixe coc hín está dañau".
debaxo: debajo. " Ixo está debaxo d ' o montón". debujar: di bujar. defeuto: defec to. Imperfet c ión física o mo ral. "Tie ns o clcfc ut o de charrar demasia u". defízil: di fíc il. dejau: desc ui dado. Abandonado. El que desc ui da in tc rcscs. obl igac ioncs o el aseo personal. "Paize un dcjau" . demoré: as pador. Aparato q ue sirv C para devanar el hil o de uso case ro. "O demo ré está en a talsa". dende: desde. " Dende mi t\cordanza ... ". denguno, -a: ninguno. " No n i hai dcng uno". denteras: despertar deseo de comer al go al ver a otro. " M 'cs tás dando unas denteras ... ". desaborido: hu ra ño. E l qU e hu ye del trato con la ge nte. " Ixe yc m u desaborido". desabrido: adusto. El que se comporta sin delicadeza, con malos modos. " De ixe cualqui er cosa, ye un desabrido". desamerar: quitar agua par haber añad ido demas iada. desamorau: adu sto. Que Se comporta con malos modos. desamparau: desamparad\>. Qu edarse sin famili a, sin amigos, solo ... desanchar: ensanchar. " Fel'emos un bezinal pa desanchar o camino". desapegar: despegar. " ¡CUtllqui á lo lesapega".
41
desarguellar: limpi ar algo, dejarlo e n las debidas condiciones. Fortalecer, mejorar físicamente a una persona o animal débil. "Ya pues limpi á-Io, no sé si lo desarguellarás". desbezar: destetar a un animal (cordero, cabrito, becerro ... ). "Ixe i hai que desbezá-Io, que ya ye mu gran". desbocá-se: salir desenfrenada una caballería, sin obedecer la orden de detenerse. Desbocarse. "Se desbocón os abríos y le rompión os aperos". desbozar: limpiar algo que está obstruido . "Desboza o porrón". desca i: pico. Pequeño resto que sobra de la cuenta justa. "Por ixe descai no bamos a reñir". deschelar: des helar. "Si amolla una mi aja, se deschelará o camino". desenronar: quitar los escombros. Descombrar. "Desenronaremos pa fer o yerbero". desfer: deshacer. " Ya pues desfer o que fizes". desfollinar: deshollinar. Limpiar el hollín de la chimenea. "Ten ébanos que desfollinar a chaminera". desgrillonar: quitar los brotes o grillos a las patatas. Desgrillar. "1 hai que desgrillonar as patatas". desguadernar: descomponer. Deshacer. " Ixa cleta está desguadernada". desimir: eximir. Di spensar de una obligación. "El caso es desimí-se d ' ir". desimulo: di si mulo. "Fe-lo con desimulo". desjuñir: quitar el yugo a los mulos o bueyes. "Está o sol alto, ye ora de desjuñir". desmanotau: desmañado. Falto de maña. "Con güeno has pegau, isi ye un desmanotau! ". desorau: malhumorado por interrumpirle el sueño. "A ronda m' ha desorau". despazié: despacito. "Baja despazié, mozé". desperfeuto: desperfecto. dezinuebe: diecinueve. dicá: aquí cerca. "Ta par dicá hi estau". 42
di fuera: a fu era, fu era . " Apara bien o saco qu e cai difuera" . dillá : más allá. "Ta par dill á estaba inantes". dimpués: después . " Dimpués te 'n biens ta casa". dinantes: hace un momento. " Di nantes esta ba por aquí". ding ún: ning ún , ning uno. " No l ' hi guipau por ding ún lau". diqui á: de aquí a. Hasta. Donde quiera. " Diqui á que es tés, bi en-lc- nc". disipela: eri sipela. Infl amac ión o hinchazó n de la pi el. " Aga rró un a disl pela, que casi la palmó". d'o, d'os: del, de los . "Bi engo d 'o cax icar y d 'os g üertos". dondi ar: dar vueltas. Vagar. Callejear. " No para de dond iar". dotrin a: doctrina. " Ixo no lo ize a dotrina, mozé". drech a: derec ha. " Pasau o prime r barranco, tuerze a la drecha". dula: conjunto de cabezas de ganado vac uno y caball ar. G anado vaCUilO en comú n. "¿T ande soltaremos mañana a du la?".
43
E echá-se: echarse. "Le costó poco d'echá-se". embaná-se: curvarse la madera. "Ixa puerta s'ha embanau". embasador: embudo. "Trai o embasador pa no tirar o bino". embatallar: poner badajos a las esquilas. "Ye menester ir embatallando as esquillas pa Tierra Baja". emberau, -ada: fruto no sazonado o maduro. Todavía está verde. "Ixos zirgüellos están aún emberaus". embitar: invitar. "No me cal d'ir, no m'han embitau". embite: invitación. "Pa Santa Orosia fizo l'embite". emburar: poner arcilla. Poner una capa de arcilla antes de colocar las lajas del tejado."O piquero ya prenzipia a emburar". emburziador, -a: animal que embiste con frecuencia, en especial el vacuno. "Ixe gua ye mu emburziador". emburziar: embestir con la cabeza los animales, especialmente vacuno, y, en sentigo figurado , las personas. "Ixa muller no fa más que emburziar". emparar: sostener. Apoyar. Tener. "Joselón, aduya-me a emparar". empelingau, -ada: ocupado en algo. "Pa ixo estoi poco empelingau ... ". empentar: empujar. Encargar a alguien la solución de un asunto delicado. "¡Menudo engulema m'has empentau!". empestau, -ada: apestado. Infectado. "Está to o piojos".
gallinef(~.
empestau de
empifolá-se: emborracharse. "A cualquier hora está empifolau". empilmar: poner un emplasto de pez, sujetado con cañas y cuerda, sobre la pata rota de una res. Poner una bizma. La lleva así durante algún tiempo y se le corrige bastante bien. "Calienta un poco de pez, que tenemos que empilmar una güella". emprezipio: principio. "Irnos llegau t'o emprezipio". en, ne: de eso, de aquí. "Ya te'n daré una miajeta". "Da-me-ne una miajeta". "Nos ne bamos ta casa". "Me'n boi ta sierra". enantes: antes. "Enantes ixo no se feba asina".
44
encolicas: sobre los ho mbros. " Papá, lleba-me encolicas". encubar: empoll ar. Inc ubar. Calentar el ave los huevos. " A clueca está enc ubando os g üegos en a falsa". endrezar: enderezar. " 1 hai que endrezar o cruzero" . endrezera: atajo. Derec hura. Por el camino recto. "Coge ixa endrezera y llegarás antes". endrija: rendija. Grieta. Raja. "Entran os turbios por ixa endrij a" . enfarinau, -ada: harinoso. Manchado de harina. "T'has enfarinau en a masedría". enfilar: enhebrar. "Enfil a-me a auj a, que no beigo gota". enfornar: hacer pan en el hOI:no. " Amos a enfornar". enfurruñá-se: enfadarse con alg ui en. Amoscarse. " Me paize que s 'h a enfurruñau una miajeta". engalafetá-se: ponerse alg una ropa usad a por o tro fa miliar. " Se I' ha engal afetau pa to ' l día". engargallar: hacerl e traga r algo a la fu erza , e n ge ne ral a un a nim al rec ién nacido. "Da-Ie-ne a engargall ar, igual se mu ere" . engluzia: ansiedad, ambición. Deseo. " Se lo miraba con engluzia .. . ". engluziar: ambici onar. Mi ra r con atenció n. Querer una go los ina. " No fa más que engluziar". engluzioso, -a: ansioso. " No te ' n doi más, yes un engluzioso". engolbcr: envolver. "Engolbe-I o en ixe mantiello" . engulema: suceso. Acc ión fun es ta. Encargarse de un asunto deli cado, comprometido. " iMenuda engulema I' ha pasau! ". enjugá-se: secarse. Quitarse la humedad. "Enjuga-te una miaja antes de marchar". enrestir: persegui r. Acosar. "L'enri sti ó o toro y se' n subi ó t' o tej au". enronar: cubrir de escombros, de pi edras . " Ixe pozo i hai que enronálo". enroya: pintura de color rojizo para marcar el ganado lanar. Pez rojiza. " O tratante enroyó as g üell as de benta". enroyar: marcar el ganado lanar con pintura o pez rojiza.
45
enruena: escombros. Desperdicios. "Mia ande ha echau a enruena". ensundia: enjundia. Gordura. Cachaza. "¡Qué ensundia tiens!". enta: hacia. Para. A. "Iremos enta feria Jaca". entacá: hacia acá. "Bien-te-ne entacá". entallá: hacia allá. "Me'n boi entallá". entenau: hijo con padrastro o madrastra. "Ixe ye o entenau". entibocá-se: equivocarse. "Se entibocó d'esbarro y se perdió". entiparrar: comer demasiado, hasta llenarse la tripa. "Me puse to entiparrau .. .". entiparrau, -ada: harto. Indigestado. Con la tripa llena. "No tiengo miaja fambre, estoi entiparrau". enzendallo: manojo de ramas secas para encender fuego. "Bes a uscar unos buxos secos pa enzendallo". enzenegau, -ada: obsesionado por algo o alguien. "No le'n puedo quitar da capeza, está enzenegau con ixo". eras, eretas: pequeños compartimentos de tierra en los huertos para cultivar judías, tomates, coles, etc. "No cortes el agua, asta que s'embalse toa ereta". erenzio: herencia. "Aún le quedó tal cual erenzio ... ". esbafá-se: perder su aroma original. "Ixo no sabe a cosa, está esbafau". esbafau, -ada: dícese del alimento que ha perdido su aroma original. Soso. "Tapa o puchero pa que no s'esbafe". esbandinguiá-se: moverse de un lado a otro, especialmente la carga de un mulo, un puente de madera, etc. "Da miedo pasar ixe puente, no para d 'esbandinguiá-se". esbarrar: separar del rebaño común las reses de cada casa. Separar las vacas de sus terneros o las ovejas de los corderos. Desviarse del camino principal. "Al esbarrar se'n fue una ta'l otro rabaño". esbarrá-se: bifurcarse. Tomar uno de los caminos. "En pasar o escansador, esbarra-te ta drecha". esbarro: bifurcación. Punto en que un camino se bifurca en otros. "Tien cudiau, no t'entiboques en o esbarro".
46
esberrecar: balar. Gritar. "¿Qué le pasa a ixa craba que no para d'esberrecar?". esbiejar: vender las reses viejas para rejuvenecer el rebaño. Se haCÍa a finales de otoño. esbolastiar: revolotear. Aletear un ave herida. "Dimpués de tirá- le, aún se'n fue lejos esbolastiando". esboldregar: derrumbar. Derruir. Vomitar. "No está miaja güeno, to'l día ha estau esboldregando". esbolutraízo: huell a que dejan los animales en el suelo al revolcarse. en especial mulos y asnos. Solían tener ya sitios determinados. esbolutrá-se: echarse largo en el suelo y darse vueltas a uno y otro lado. Propio de las caballerías, atribuido también a las personas. "Amos, el bandido, se le ocurre esbolutrá-se y m'ha tirau a carga t' o suel o". esbozar: desatascar. "1 hai qu' esbozar o pOITón". esbrusallo: desmenuzado. Divivido en trozos pequeños. "Está to esmenuzau, paize un esbrusa llo". esbrusar: desmenuzar. Romper algo en pequeños trozos. "S ' ha esbrusau todo de ll ebá-lo en a alfOlja". escaldafríos: escalofríos. " Me da escaldafríos de bi é-te con ixa ropa" . escalibar: av ivar el fuego arrimando las leñas o moviendo las brasas. "Como no escalibes se ba a apagar o fuego" . escampar: amainar. Mejoría del tiempo. " Paize que ba a cscampar". escansador: descansador. Piedra grande al borde del camino para sentarse a descansar. Estaban situados en puntos estratégicos de los caminos. "Para-te en o escansador, non po más". escañacrabas: chubasco frío de primavera. " Me cogió un esc:lñacrabas, que me dejó chelau". escañá-se: desgañitarse. Ahogarse de una tos fucne. " Prenzipió a estosi quiar y s'escañó".
escarmentar: echar agua fría a las leg umbres cuando hi e rven . "Están duras as lentejas, ¡claro, las has escannentau!". escarminar: desenredar, aflojar, carmenar la lana. "An tes de filar, i hai que escarminar y cardar bien a lana".
47
escarquellar: cacarear con fuerza las gallinas. "Ixas gallinas no paran d'escarquellar". escarrachante: trueno muy fuerte que deja a uno anonadado, asustado. "Pegó un trueno escarrachante, que me tiró t'o suelo". escarramanchas, a: a horcajadas. A caballo normal. "Se ba más seguro a escarramanchas". escarramau, -ada: con las piernas muy abiertas. "Anda to escarramau, paize que ba a caballo". esclafar: chafar. Cascar huevos. Partirlos. Abrirlos. esclafau: aplastado, partido, huevo roto. "L'esclafó un güego en a cara". esclofito: juguete casero, consistente en un canuto de saúco', con un émbolo de menor tamaño. Al hacer pasar dos tacos de cáñamo ensalivados, uno de ellos sale disparado a distancia, produciendo una detonac ión. "Dimpués de brendar nos juntaremos en a plaza pa juar a esclofitos". escodar: acortar la cola de las corderas. Esta operación se hacía al final de primavera, no cortando, sino retorciendo. " Mañana demañanas escodaremos as corderas". escopallero: palanca larga de pino con una escoba en el extremo. escopallo: escoba de bojes que se pone al extremo de una palanca, para barrer los hornos. "1 hai que cambiar o escopallo que s'ha quemau". escople: escoplo. "Trai un escople p'abrí-Io más". escorzón: lución. Reptil insectívoro de color plateado que vive en parajes húmedos. " Cu ando contornes o alfalz te saldrán os escorzones debaxo , en a mojadura". escotolar: temblar. Tener nerviosismo, por frío o por sentirse indispuesto. "Prenzipié a escotolar ... ". escudillar: echar caldo a las sopas. Separar el caldo de la carne para hacer sopas. " Ya ye ora d'escudillar". escudio: descuido. "Se le'n llevó o perro en un escudio". esculau: se ha quedado sin dinero . "M'hi quedau esculau de to". escurezer: ocurecerse. "Bien-te-ne antes que prenzipie a escurezer'. escuro: oscuro. " No se bei gota, está mu escuro".
48
esfloriar: ir quitando lo mejor de algo. Cuando las reses ti enen poca hambre y van comi endo si n pararse demasiado en un siti o, bocado aquí, bocado all á. A veces también se aplica a las personas. "Como prenzipien a esfloriar, van a correr to monte". esfollinar: deshollinar. " 1 hai que esfoll inar a chaminera". esforachar: espadar. Machacar el cáñamo o el lino. " Antoné está esforachando o caímo en a era". esforicar: hacer ag ujeros con el morro u hoc ico, los cerdos y jabalíes. "Esta noc he os chabalíns han esforicau toas as patatas". esfriega: masaje. Fricciones en el c uerpo. "Da-le unas esfri egas con binagre y sal". esgalichau, -ada: alto. De lgado. Desgarbado. "0 chicote es tá esga lichau". esgarrabarzas: espec ie de hoz sujeta a un largo palo, para cortar zarzas. "Llebarás o esgarrabarzas t'o bezin al". esgarrañar: arañar, animales o personas. " Ixe gato m 'ha esgarrañau" . esgarrapar: arañar. Sacar tierra. Hacer ag uj eros en la ti erra. en especial gall inas y pollos. " As gallinas esgarrapan en o corral ". esgarrar: desgarrar. Romper una ropa. Labrar un yermo. "Está más duro que c uando esgarremos". esgarrón: desgarrón. Ji rón grande en la ropa. Roto. " Ll ebas un esgarrón en toa cu lera". esgoldrifiar: buscar algo con glotonería. "Boi a esgoldrifiar ent'a recoz ina".
esgorretau: sin sombrero ni boina en la cabeza. "Si empre ba esgorre tau". esgramuquido: bramido. "Dio un esgramuquido a pobre baca . . . ". esgramucar: bramar fuerte. Mugir. Llorar fuerte un a persona . "¿Qu é esgramucas,ITIozé?".
esguinchón: peq ueño desgarro o roto en cualqui er ropa. "Te has fec ho un esgu inchón en as ali agas". esjuñir: quitar el yugo a la yunta y parar de labrar. "A mediodía, paras y esjuñes pa comer".
49
eslambio: cosa que se ha visto rápidamente, de pasada. "Na más hi bisto un eslambio". eslejir: elegir. eslomar: deslomar. Trabajo muy fatigoso, intenso. "Estoi eslomau de charticar to'l día". esmangar: desmangar. "Ixe jadico está esmangau". esmargoñar: quitar piedras de los campos, especialmente de su parte superior. "Pa días remato d'esmargoñar ixa fax a". esmediar: disminuir la cantidad de algún líquido. "No bebas tanto, que lo bas a esmediar". esmemoriau, -ada: desmemoriado. "Ye un esmemoriau, no s'a'cuerda de cosa". esmenuzar: desmenuzar. "Esmenuza-Io una miqueta, se lo zamparán mejor". esmigar: desmigar. "Esmiga o pan, pa no engordá-se". esmiojau: pan sin miga. "O pan esmiojau no engorda". esnatar: desnatar. "Esnata a leche pa fer queso". esnudar:desnudar. esnudá-se: desnudarse. "Fa frío pa esnudá-se". espabilau: agudo. Ingenioso. Viveza de ingenio. "Ixe ye mu espabilau". espachar: despachar. "Espacha-Io d'aquí". espaldar: derruir. Derrumbar. Caerse por un precipicio. espaldau, -ada: derrumbado, caído, desplomado. "S 'ha espaldau una paré t'o camino". espantallo: espantapájaros. "Pon un espantallo pa que no biengan os paxaricos t'o güerto". esparbero: ave rapaz de mediano tamaño. Gavilán. "O esparbero se nos ha comiu una gallina". espazar: Cesar la tormenta. Serenarse el tiempo. "Asta que no espaze, quietos en a caseta". espazenziar: perder la paciencia. Molestar. Insolentar. "Tanta chunga, me ferá espazenziar".
50
espedera: estantería especial de madera para colocar vajillas. Espetera. "Pon os platos en a espedera". espedregal: pedregal. Montón de piedras. espedregar: quitar piedras de un campo. "Espedrega ixa faxa y tira-las en o espedregal". espegar, espegá-se: despegar. Despegarse. "Cualqui á lo espega . .. ". espeinar: despeinar. espejar: despejar. Serenarse el tiempo. "Paize que s'espeja una miajeta". espejá-se: despejarse el cielo de nubes. espellejar: despellejar. Quitar la piel. "Espellejaremos a güel la". espeñadero: despeñadero. "O burro muel10 lo espacharemos por o es peñadero". esperdiziar: desperdiciar. "No'n esperdizia gota". esperezá-se: desperezarse. "Ya ye tarde pa esperezá-se". esperfeuto: desperfecto. "No t' ha fecho muchos esperfeutos". esperpillar: selecc ionar la comida las aves con el pico. Levantar las postillas con las uñas. "Tanto esperpillar, te la bas a infetar". esperpillau, -ada: ha quitado la postilla de una herida. esperringlero: despeñadero. Terreno abrupto, esCarpado. Abi smo. Imposible de trans itar. " Por ixe esperringlero no puen pasar ni as crabas". espiazar, espiazá-se: despedazar. Despedazarse. espiazau, -ada: despedazado. Cansado. "M'hi dau una cam in ata que estoi espiazau". espilfarrar: despilfarrar. Derrochar. Malgastar. "Ixe espi lfarra mucho". esplomar: desplomar. Caer una pared o casa. esplomau, -ada: desplomado. Caído. Derrumbado. "S'ha esp loma u a paré y s'ha caiu t'o pajar". esplome: montón de escombros de algo caído. "No se pue pasar, i hai un esplome". esplumar: desplumar. Figurado, si n dinero. "M'hi quedau esplumau de to".
51
esportón: espuerta. Apero d 'esparto para ll evar estiérco l. Serón. "Sacaremos o fiemo con os esportones". espotricar: despotricar. "Prenzipió a espotricar, pillé y me'n fue". es puntar: despuntar. Ponerse en marcha los machos cabríos al frente del rebaño. "Os chotos prenzipian a espuntar". esquilla: esquil a. Cencerro pequeño. "Ya se sienten as esquillas". esquirar: esquilar. "Abíanos d'esquirar estos días que fa güeno". esq uirgüelo: ardilla. "Irnos visto un esquirgüelo en o paco Bergua". esquiziau, -ada: desquiciado. "Dende que le pasó ixo, está esquiziau". estaízo, -a: pasado. Estropeado. Lleva mucho tiempo cocinado. Con poca sal. "Has tardau tanto que ya están estaízas". esta lapizá-se: caerse de forma violenta, haciéndose daño. "S'estalapizó en mitá d'a chelera". estapar: destapar. "Estapa o puchero pa que s'enfríe". estartalau, -ada: destartalado. "Ixe apero está to estartalau". estarrapizar: hacer ruido, bullicio. "S 'espantó o burro y lo estarrapizó por a bajada". estarrapizá-se: caerse. Arrastrarse. estarrapuzio: ruido. Bullicio. "Armó un estarrapuzio, que s'enterón todos". esterza: franja de tierra cultivable. Cada trozo o suerte en que se dividen para su arriendo o aprovechamiento algunos montes. "Plantaremos una esterza de coles de grumo y otra d'ensaladas". estilla: asti ll a. "Se m 'ha clabau una estilla en o dedo". estizoniar: remover los tizones en el fuego. "No estizoníes tanto, que s'acabará ascape a leña". estornillar: destornillar. estotro: este otro ... Éste. Ése. "Estotro l'ha icho". estozar: despeñar. Lanzar con fuerza a un animal contra el suelo o una pared para matarlo. "Estoza-le-ne un par qu'en tiene muchos". estral: hacha de un tamaño normal. estraleta: hacha pequeña. 52
estraletazo: hachazo. estraletón: hacha vieja y pequeña. " Ibas d 'arreglar a afiladera pa afi lar as estrales, que están toas ad iermadas". estrapaluzio: desorden. Ruido. Barahúnda. "¡A lmó un estrapaluz¡o, total pa cosa!". estregá-se: es tregarse. Restregarse. " Ixe zagal no para d 'es tregá-se os g üellos". estremonzillo: tomillo. Planta medicinal aromática. "Trairás un manojo d 'estremonzillo pa separar as longanizas". estrenas: dulces caseros que para Pasc ua de Res urrecc ión iban a merendar los chicos al campo. Regalos de Reyes, generalmente du lces. " Iremos a comé-nos as estrenas t'as Sarripas y feremos una foguera pa cal entá-nos". estricallar: hacer pedazos. Destrozar. "Fiendo hoja se cayó d 'o caxico y se quedó estric all au d 'os riñones". estricallau, -ada: hec ho pedazos. Destrozado. Malherido. estruzia: astucia. Intu ición. Maña. Inge nio. " No le pasará a ixe , ¡menuda estruzia tiene!". esturdiu, -ida: aturdido. "Estoi estu rd iu d 'o leñazo que m' hi caiu". esturrazar: transportar materiales con el eSlUrrazo. Ll evar ti erra de un a parte a otra de l campo, de la parte inferior a la superior, como fo rma de combat ir la eros ión en los campos abancalados. esturrazo: armazón de madera de forma de herradura, con travesaños , para transportar materiales (t ierra, piedras , etc.) por arrastre. Similar a la narria. Para ll evar ti erra se colocaba un cuévano. "Os de Ferré están esturrazando en a Fu eba, porque as tron adas s'han llebau toa tierra ta baxo".
53
Puerta con benlGlzón, en Escartín.
F fabar: hayedo. "Iremos t'o Fabar a cortar unas ramas pa fer escobas". fabeta: fruto de las hayas. Hayucos. "Os esquirgüelos se comen a fabeta". fachenda: hacienda. Propiedad. "Ixe acaba ascape, tiene poca fachenda". fagüeño: viento templado del sur o del oeste-suroeste, que provoca deshielo. Tiempo bonancible. "Como mueba o fagüeño, se' n irá ascape a niebe y se fará terreño". faina: faena. Trabajo. "Paize que tiens poca faina". faja: parcela. Campo. "Mañana femare mos a faja d'arriba". fajina: montón ordenado de fajos de trigo o leña api lada. "Cardaremos os fajos ta era y feremos una fajina debajo d'o abanze". falaguera: deseo im pertinente y estrabagante. Idea. Manía. Obsesión. "Como pille a fa laguera, pa días lo ti ens aquí". falca: cuña de hierro para hacer leña. "Con as falcas abriremos bien as rall as". faldriquera: faltrique ra. Bolsillo de una prenda de vestir. Saya de abuela con bolsillo. "Ll ebo as perras en a faldriquera". falsa: desván. Buhardilla. Allí iban a parar todos los objetos inservibles o que ya no se utili zaban. " Ixe baúl, pa que lo quies por aquí, ll eba-Io t'a falsa .. . ". falz: hoz. "Ixa fajeta la segaremos con a falz". falziño: vencejo. "Os falziños fan os ni edos en a torre". fambre: hambre. "Ti engo una fa mbre que pa qué .. . ". fanguera: fa ngal. Terreno lleno de fango o barro. "En a fuente i hai una fanguera muy grande". faramalla: referido a personas, tener muchas apari enci as. Respecto a plantas : tener muchas hojas, ramas y gran desarrollo, pero escaso fruto. " Mucha faram;lla i hai, me paize qu 'en cogeremos pocas". farina: harina. farinetas: papilla o gac has de harina y leche. Constituían el. almuerzo favorito. " Ma ña na ordeñaremos as bacas y feremos farinetas p ' al morzar".
55
farnaca: conejo o liebre de poco tiempo. " Salió a cazar y cogió una farnaca". farnacota: liebre muy pequeña. "Cazó una farnacota" . fartar: hartar. "En o zenzero se fartarán denseguida". fartá-se: hartarse. "As güellas se fartón ascape". fartera: saciedad. Hartura. Muy harto. "Cojión una fartera . .. ". farto, -a: harto. Satisfecho . "Ixe d' alguna fartera morirá". fastioso: fastidioso . Pesado. Molesto. Cargante. "Yes un fastioso , tos os días con o mismo cuento". fateza: simpleza. Memez. " Ixe con bella fateza, ya ti ene bastante". fato: (sustantivo) olfato. " No cairá o raboso en o zepo, ¡menudo fato tiene!". II (adjetivo) creído, engreído. fau: haya. "En a selva Nabayuelo i hai muchos faus". fecho, feito: hecho. "L'ha fecho mal en a capeza". fazienda: hacienda. Propiedad. femada: fiemo ex tendido o esparcido por el campo. Se ll evaba de las cuadras o bien se hacía dormir el ganado en el campo, vigilado por un pastor ("rodiar") o bien con un vallado portátil ("cletau·'). " Han comiu bien as güellas , echarán güena femada". femar: fertilizar la tierra con estiércol. Estercolar. Abonar. femera: estercolero. Montón de fiemo. Lugar donde se guarda. " Limpiales a cama as bacas y lleba-lo ent'a femera" . femeta: restos de alimentos en el estómago o de excrementos en los intestinos, al sacrificar una res. "Quita bien a femeta". fenal: henar. Lugar poblado de heno natural que se cortaba para los animales. Se ponía a secar y se guardaba en los pajares para el invi erno. "Paize que el tiempo escampa, mañana dallaremos o fenal " . fenalón: henar pequeño. "Soltaremos os corderos t'o fenalón" . fendida: señal hecha al ganado en la oreja (rajada). "A marca nuestra ye: fendida y osqueta pa lante". fenezer: fallecer. Morir. "Le dio un torzón y dimpués fenezió". fer: hacer. "¿Qué fas, mozé?".
56
ferfeta: cigarra. "Hoy ferá mucho calor, ya canta a ferfeta demañanas". ferrada: cubo de madera de forma troncocónica, sujeto por dos aros de hierro y provi sto de asa, para ordeñar las reses. "Pon a remojo as ferradas pa que no se pasen". ferradura: herradura. ferrar: herrar. ferrero: herrero. "Íbanos de preparar as ferraduras y o carbón, que cualquier día se presentará o ferrero pa ferrar". ferrete (dar-): dar guerra. Importunar. "To'l día m 'ha estau dando ferrete". ferrunchón: hi erro inservible, de chatarra. "S'a c1abau un ferrunchón en o dedo". fiemo: estiércol. Excremento de animales domésticos, mezclado con materiales descompuestos que se les ponía como cama (hojas secas de "caxico", paja, hi erba ... ). "O fiemo ye mu güeno p'os campos". fierismo, -a: feísimo. "S' ha uscau un nobio fierismo". fierro: hierro. figado: hígado. " Ixe figado da-Ie-ne a o perro". filar: hilar. "Alcanza-me a rueca pa filar". filo: hilo. filorcha: hilacha. "Quita-te as filorchas d 'o bestido". fincá-se: indigestarse. Indisponerse. "Por no izir prou , se I'ha fincau a comida". fitero: se queda mirando fijamente alguna cosa. Muy visible. "Está mu fitero pa que no lo beigan". fito a filo: de hito en hito. Mirada fija , no interrumpida. "Se lo quedó mirando fito a fito". fizar: picar un insecto. Morder una serpiente. Clavar el aguijón la abeja, el tábano, etc. "As culebras fizan". fizau, -ada: picadura de insecto. Mordedura de serpiente. Animal mordido venenosamente. "Ixa güella lIeba un bulto en o braguero, I'abrá fizau bella culebrota".
57
fizón, zizón: aguijón de la abej a u otro insecto. Órgano de inocular veneno una serpiente. " Le c1abó o fizón y se quedó mu amargo".
naire: fraile. " I xe s' ha puesto f1aire". nasea: excremento de animal, espec ialmente vacuno. " 1 hai una flasca en mitá a calle".
nasquera: excremento de vaca. noeo: fl eco. "Mia que os f1ocos arrastran por o sue lo" . fogaril: lugar preparado en las cocinas para hacer fuego, con una gran cocina troncocónica. "En o fogaril es ande mejor s'está".
fogatera: fogata. Fuego con mucha ll ama. "Preparemos una fogatera con un braza u de lu zeras y nos quitemos o frío".
follín: hollín. " Se cai o follín d'a chaminera , pronto p\cber :í" . foñada: parte inferior de una faja o campo. "En a t'oiiada siempre i hai más tierra que en o capitero".
foraeha: espadi ll a de madera para macerar el lino y el cáiiamo. forea: horca. foreón: horca grande. "S i no i hai nenguna forca, tr;li- té o forc ón". forga: pequeño yunque, usado para afilar las f!uadaiia s. "Con
JS
forgas
picamos a dalla a ormin o" . ama ~; l r él pan par:.t apartar el fuego. Ll evaba una escoba de boj en el ex trénlO. "Tendremos que fer otro for icón que ixe s' ha quemau de tanto ell1plcá- lo".
forieón: palo largo de pino usado en el horno de
forniga: hormiga. " S' ha ll enau o pan de forni gas". forniguero: horm iguero. " Mia que t ' has sentau encima de un forniguero".
forno: horno de amasar el pan. ''Tapa a boquera d'o forno" . fosca: dícese del agua un poco turbia . " B aja un poco fosca, pero ye güena".
fosco: dícese del tiempo nublado. Osc uro. Asunto nada claro. "Está el día mu fosco, no t'estrañe que aiga tronada".
fosil: fusil. "Nos dion un fosi l a cada uno y a forma r". fotiar: sacar fotos. "Arrima-te, Taría, que nos ban a fotiar".
58
fozín: cerdo. Persona de maneras bruscas, poco culta y desaliñada. "Ixe ba siempre como un fozín" . frajengo: cerdo de media cría, de más de tres meses y menos de un año. "Estiaño mataremos un frajengo, total po's dos solos". frajin: fresno. fraxin: fresno. "Cogeremos as hojas d'os fraxins y les ne daremos a os conejos". freyir: freír. "Ibas de freyir ixa carne pa que no se malmeta". frior: frío. Frialdad. "Cogié una frior en a caseta .. . ". frongo: hongo. "Con esta sazón ascape saldrán os frongos" . fuina, foina: marta. Garduña, de piel muy apreciada. "Pelletero, ¿a cómo ban aura as pieles de fuina?". fumera: humareda. "¿ Has echau a leña berde, u qué, que i hai tanta fumera?". fumiar: humear. "Prenzipió a fumiar mu demañanas". fumo: humo. "Se coge mucho o fumo en a cozina, ferá buchorno". furo: animal no domado. Fiera. Persona huraña, esquiva. "No te caldrá más que cogé-Io, con o furo que ye". fusata: husada. "Fas as fusatas mu grans". fustiar: trabajar o cortar un palo o madera con la navaja. "No sé qué fas, to'l día estás fustiando". fuyir: huir. Escapar. "Con esta calmaza, no dejarán de fuyir a mosca as bacas".
59
G gabarda: fruto del rosal silvestre. "Con gabardas caen mu bien as tordas en as losetas". gabardera: escaramujo. Rosal silvestre. Tiene un fruto redondeado, de color rojo , llamado e n el habla popular " tapacu los". "No comas gabardas que dimpués no podrás cagar". galbana: pereza. "Tiengo una galbana que no me po lebantar". gallar: realizarse la cópula del gal lo y la gallin a. "Ixos güegos no balen pa encubar, no es tán gallaus". gallinazo: neblina. Calina. Niebla muy tenue que enturbia el aire. "No se bei cosa con tanto gallin azo". gambada: vuelta. Excursión. Garbeo. " Me'n fue a dar una gambada por baile Broto". gaña: hendidura o saliente que ti ene un a herramienta o pieza para encajar otra. "Mia que no rompas a gaña". garba: mies preparada para la trilla. " Se trilla mu mal. está a garba mu correosa". gargamela: garganta. Nuez de Adán. "Lo cogió d'a gargame la y se puso to royo". garras: piernas de una persona o animal. " Con ixas garras tan largas pasarás bien os barrancos". garraspera: carraspera. "Toma-te un güego batido pa quitá-te a garras pera".
garriar: mover las piernas . Patalear. "Le pegó un zumbazo que se quedó garriando". garrillas: piernas delgadas de una persona. "Tiens unas garrillas como dos palos". gai: arrendajo. Pájaro de gran tamaño que habita en los robledales. "Cantan os gais por as Planas de Bias". glan: bellota. Fruto del roble y quejigo. "A os tozinos les gusta mucho o glan". glarimas: lágrimas. "Se le cayeban as glarimas".
60
glerada: avenida. Crecida de la glera (riachuelo). "Tanto Ilober, bajaba una glerada ... ". golber: volver. Regresar. "Mu pronto güelbes, ¿t'han tratau mal?". goler: oler. "No güelo cosa". golinchau, -ada: con los ojos inflamados . Con ojeras. "Tiene mala pinta, está mu golinchau". gomitar: vomitar. gomitera: vómito. Lo que se vomita. " Ixe zagal to' l día ha estau gomi tanto". gorga: balsa poco profunda en un barranco. gorgón: pozo. Badina profunda en un barranco. "En o puente as crabas, i hai un gorgón mu fondo". gorrunera: gozne. Quicio. "E ngrasa una miajeta ixa gorrunera que fa mucho ruido". go rrutialla: correhuela. "Bes ent 'a closa y coge unas gorrutiall as p'os conejos". goté: pequeña cantidad de líquido. "No'n abeba más que un goté". goyo: gozo. Apetencia. "Por un lau me fa goyo, pero por otro ... ". gralla: grajo de montaña. "Bajan as grallas d 'a Sierra, mala siñal". gramar: bramar. Llorar con fuerZa . " Ixa baca gramuca porque se l ' ha muerto o bezerro". gramido: bramido. Lloro. "L' han abatanau y da unos gramidos ... ". gran: grande. "Ye o más gran d'o lugar". gripia: muj er pendenciera, que ti ene ganas de crear problemas. "Miaja m'estraña, ¡menuda gripia ye!". griso, -a: persona con pelo grisáceo o animal de este color. grumo: col cerrada. "Os grumos son güenos bien chelaus". guambra: sombra. "Cuando güelba a guambra por Trasacruz, ya pues arrear p'abajo". güebra: barbecho. Tierra de labranza en descanso durante uno o dos años. "Estiaño está de güebra o lau d'a drecha". güeco, -a: hueco. Oquedad. "Ixe güeco lo ibas de tapar".
61
güega: mojón. Señala los límites de un término o propi edad. "S iempre se' n han de pasar una miaj eta d'a g üega". güego: huevo. " M'hi com iu un par de g üegos con tomate". güellas: ovejas. "Navarro namás ti ene una zincuentena de güe ll as". güello: ojo. " Menudo g ücll o ti ene". güeno: bueno. Nuevo. " Ixa ye a más g üena que ti engo". güenismo, -a: buenísimo. " Ixe zagal ye güeni smo". güeña: exc rem ento de los animales, especialmen te de l vac un o. "¡ Ya podeban cayer toas as g üeñas t'o campo . .. !". güespe: huésped. "¿C uántos g üespes tenezT. güesque: voz del a rri e ro para hace r andar o ava nza r las caba ll ería s. "Güesq ue, pasall á, tordill a ... ". güestro, -a: vuestro. "¿No tiens bastante con o güestroT . güei: bu ey. "Dende aye r no hi visto os g üeis". guija: arveja. Legumbre. Amosta. guixa: arveja. Leg umbre. " Es ti año imos sembrau as g ui xas en a faja Raro". guipar: ve r. At isbar. Divi sa r. Desc ubrir. Aperc ibirs e. "¿Ya l"h as g uipau?". guito: asno , mul o o mac ho coceador. "En ixe mac ho no te ca l mo nt á- te a caball o, ye mu g uito". güitre: buitre. " Denseguida binon os g üitres a comer t'o camu zo". gurrión: gorrión. "Como no lo seguez pronto, se lo comerán os gurriones". gurrutialla: correh uela. "Coge unas gurruti all as p'os conejos". gusotros, -as: vosotros. "Gu sotros en tenez más".
62
1 ibaz: ibais. "Cuando ibaz la Santa Orosia, tos juntez con os d'Otal". iga: diga. "Basta que a Roya lo iga, pa no fe-le caso nenguno". inantes: antes. Hace un poco. " Inantes mi smo nos l 'ha icho". incar: indigestar. Empachar. "Me paize que se m ' ha incau a zena". incau, -ad a: indigesto. Indi gestión. Empacho . in zensa llo: nevada muy pequeña, no llega a cubrir las hierbas, poco más que una escarcha. "Namás ha cai u un inzensallo, por ixo igual pues soltar o ganau". i-se-ne: marcharse. Irse. "Aura mesmo acaba d' i-se-ne". isenos: fuésemos. "Si isenos aura, de seguro que lo pillaríamos en casa". istante: in stante. Momento. "Dentro de un istante me'n boi". istentino: intest ino. "Ixe istentino está aujerau, no vale". ixe, ixa, ixo: ese, esa, eso. izir: decir. "Acabas d'izir una maj adería·'.
63
J jabalín: jabalí. "O jabalín ha desatau tos os fajos", jaboneta: jaboncillo de sastre o modista. Jabón de aseo. " Pon una jaboneta pa labá-nos". jada: azada. jadico: azada pequeña. jadón: azada grande, " Íbanos de llevar a jada pa regar yo jadico pa pIantar o zebollino". jambrar: enjambrar. " Ixas abejetas me paize que ban a jambrar". jambre: enjambre de abejas. "En un cax ico i hai un jambre". jarca: pandilla desocupada. "A nd e pegue ixa jarca ... ". jauto: soso. Insípido (en sentido rea l o fi gurado). 'Trai una miaja de sal. que o potaje está jauto". jersé: jersey. jibar: fastidiar. Mol estar. jibau: fastidiado . Mol esto. Enfermo. Deli cado de sa lud . "O frío d'aycr m ' hajibau ". jolín, jolines: indica sorpresa. "¡ Jolín, que ya está bien! ". joriar: orear. Ventilar. "Saca as mantas t'o bal cón pa que se jori en" . juagar: enjuagar. " Antes de encubar ibanos de juagar as cubas". jubo: yugo. Instrumento de madera al que se unen los mulos para labrar. "Cuando bienga o bastero, fe remos un jubo g üeno". junta: yunta. Par de animales de labor en el campo. " Para a junta una miajeta, pa que se coman o pri enso". juñir: unci r. Poner el yugo a las mulas o bueyes. " Ya ye un poco tarde pa juñir".
64
L labadera: piedra inclinada y lisa para lavar la ropa, adosada a un lavadero o a la orilla de un riachuelo. "A barrancada de l'otro día ha enronau toas as labaderas". lambrazo: golpe con una rama o látigo. Caída. "Ya l'hi dau un güen lambrazo pa que s'acuerde". lambreña: delgada y alta, referido a personas y animales. "Ixa güella está mu lambreña, dale un poco de prienso". lamín: golosina. Dulce. "No come miaja comida, namás lamines". laminar: lamer. " Ha estau to'l día laminando en as salineras". laminera, -o: goloso. Algo que atrae. "Tú t'has comiu a torta, yes un laminero". lampa: lámpara. Candil de carburo. "Apaña a lampa antes que se faga de noches". lamparazo: trago largo de vino. Mancha en traje o vestido. "S 'echó un lamparazo, que me dejó sin bino en a bota". lanudo, -a: que tiene mucha lana. Individuo con el pelo muy largo. "Mia si t'esquiras , que bas mu lanudo". laraza: corrimiento o alud de tierra a causa de las intensas lluvias. "No se pué pasar, ha caiu una laraza 1'0 camino". lasdiez: pequeño ágape que se hacía entre la comida de mediodía y el almuerzo, durante la época de siembra y trilla. "Ibanos de fer o lasdiez, antes de cambiá-nos ta otro campo". latazín: planta silvestre preferida de los cerdos. Euforbio. "Coge unos latazines pa os tozinos". lau: orilla. Lado. Bando o grupo. "Ayer noche sé'n pasó ta este lau". lazena: alacena. Hueco en la pared con puertas, que se utiliza como armario. "Mia a ber si está en ixa lazena". lazeneta: pequeña alacena. "En a paré d'a sala i hai una lazeneta". lechal: animal que aún mama, especialmente caballar. "Echa-le un poco de yerba a o lechal, pa que se acostumbre". le'n: se lo (a él o ella). "Le'n dije bien claro".
65
lenastra : trozo de piedra plana. " Una lenas tra le rompi ó a pata". lenast razo: golpe con una pi ed ra plana. lenera: lenar. Roca desnuda, li sa y en desnivel, generalmente en el cauce de los barrancos o sus orillas. " Se I'han rompiu os pantalons. bajando a ras tras por bella lenera". leñero: lugar del bosque donde se hace la leña. '"Esti año tocó o leñero lejos d'o camino". lera: piedra plana y de poco peso que s irve para hace r tejados. Son mayores que las " losas" y con ell as se formaba el alero o voladizo del tejado. " [ hai que cambiar ixa lera, que s' ha rajau". lesna: punzón fino con ca/so . " Ixo lo coserás mejor con a les na". les ne: se lo Ca ell os o ellas). " Les ne dij eron y aún no se lo creyeba n" . libiano: embutido hecho con asadura de res. Asadu ra. "Echa un troz de libiano en o cozido". liestras: argañas. Barbas de los cereales. '"O polbo d'ordio lI eba muchas liestras". lifara: merienda. Banquete ex traordinari o. '"C uando acabón a casa, rizon una güena li fara". limaco: babosa. Molusco sin concha que segrega abundante baba y vive en sitios húmedos. " Hi pisau un limaco". linzuelo: lienzo. Pieza de algodón, lino o cáñamo, que se usa como ropa de cama. "Aura con o linzuelo ye bas tante". Iirol: al meza. Arto. Fruto de un tipo de arto, en form a de pequeñas bolitas de color rojo. "Os Iiro les son g üenos cuando están bien coloraus". lirolero: Tipo de arto que abu nda en la montaña . '"Trai-te unas ram as de lirol ero p'os conejos". liyir: leer. " No le g usta miaja li yir". lizión: lecc ión. "Nunca se sabeba a li zión". logado: ganado de otros pueblos que venía a pastar al monte, mediante el pago de una cuota. "El día San Antonio ll ega o ganau logado". logau: sig ni ficado anteri or. "O ganau logau tra i c uenta p'o lugar" .
66
lorza: pliegue que se hace en una prenda de vestir. "Fe-te una lorza en a manga y te cairá bien". losa: piedra llana y delgada usada para hacer tejados. loseta: piedra plana usada como trampa de pájaros, ratones, etc. Se sostiene combinando cuatro palos. " Ibanos d ' ir a rancar losa t'a cuasta". lueca: clueca. Gallina que incuba los huevos. "Teneba a clueca en a falsa". lumero: número. lurte: alud. Masa de nieve o tierra desprendida de los montes. "Un lurte nos enronó a caseta". luzeras: ramas semicalcinadas de boj, de color blanquecino. Arden bien y desprenden mucha luz. "Coge un fajo de luzeras pa alumbrá-me".
67
LL llanera: llanura. "Arriba i hai una llanera que pa qué . .. ". lloraderas: facilidad para llorar. " Ixas mullers son mu lloraderas". lIoriquera: que llora mucho. "Cogió una lloriquera, que no podía templáse".
68
M macadura: marca sobre la piel de una fruta contusionada por algún golpe o caída del árbol. "Ixas peras están llenas de macaduras". macau, -ada: fruto golpeado, con señales internas o externas. "Ixas perotas no te las querrá nenguno, están toas macadas". macarrón: duro de mollera. "Está fecho un macarrón". macho: acémila. Mula de carga. "Compraremos un macho en a feria Jaca". machorra: estéril, aplicada a mujeres o animales hembras. "Ixa res la mataremos pa a fiesta, total está machorra". magra: chuleta de jamón. "Da-me una magra pa brendar". magreta: chuleta pequeña de jamón. "Pon-me una magreta pa brendar". mal acotaziau: mal vestido. "Ixe ba siempre mal acotaziau". malas que ... : una vez que ... "Malas que bienga, feremos os güegos". malfainero: mal trabajador. Vago. "Ye un malfainero ... ". malfarás: muchacho mal intencionado. "Tien cudiau, ye malfarás . .. ". malfarchau: contrahecho. Desgarbado. Tipo deformado. "Ixe mozo ye un malfarchau". malín, maliando: aún no repuesto de una enfermedad. "Por aquí está, malín maliando, no acaba de poné-se güeno". malinidá: infección de una herida o mal. "Lleva a malinidá por aintro". malmandau: desobediente. "Ixe mozé ye un malmandau". malmeté-se: estropearse. Pudrirse, referido a frutas, legumbres o alimentos en general. "No dejará de malmeté-se, tantos días sin comé-Io". malmetiu, -ida: estropeado. Pasado. Podrido. "S 'ha malmetiu, ya lo pues tirar". mal te: malta. Cebada tostada. "Echa un poco de malte pa dá-Ie color". maltraziau, -ada: mal vestido. "Anda, muda-te, ibas siempre más maltraziau!". mallata: aprisco. Majada. "Dimpués del Pilar a mejor mallata ye a cuadra".
69
mallatizos: zona del monte donde hubo o hay una " mal lata" o majada. " Me cogió una tronada por os mallatilOs". mallau, -ada: animal con manc has de otro color. " Ixe bezerro mallau no lo bendo" . manantío: manantial. Fuente. Agua que aflora a la superfici e. "Estiaño s'han secau casi tos os manantíos". manchador: e l que mueve el fuelle de la herrería. manchar: accionar el manc hón o fuelle de la herrería. "Ya pu es manchar. Asta que se ponga o fierro rusiente no pares". manchón: fuelle de grandes dimensiones pa ra sop lar e l fuego de la herrería. " Da-l e tú aura a o manchón". mandil: manta cuadrada o rec tangul ar de lana o cáñamo, de un os 2 m de lado, para transportar heno o hi erba a hombros de una persona. "Mucho has cargau o mandi l, no ll egarás t'o pajar". mangancha: amplitud de conc iencia. "Con ixe colará, ti ene mucha mangancha" . mangazo: golpe a una persona o an imal con un palo. " Le pegó un mangalO, que lo dejó escachau pa to'l día". manguán: vago. Despreocupado. Poco trabajador. "Con o mangu án que ye, me creigo to que me digas". manguitos: mangas superpuestas que se pone el que da las gavi ll as de mies durante la siega, para no pincharse con los cardos secos. "Ponte os manguitos , que en ixa faxa i hai muchos cardos". manifazero, -era: entromet ido. Le gusta mete rse en asuntos ajenos. " iQué le importará a ixe manifazero pa meté-se allí!". mantornar: arar por segunda vez. " Dimpués de femar, íbanos de manto rnar, pa que no se'n baya o fiemo". mañanada: madrugada. Amanecer. "E n a mañanada ca i a rosada". maraña: lugar muy poblado de arbustos (zarzas, aliagas, etc.). "Como no chart iqueis ix a maraña, no podremos ni entrar". mardano: mac ho de la oveja que sirve para la reprod ucció n. "A os mardanos pon-les o delantal, pa que no puedan mareze r".
70
marezer: copular el camero con la oveja. " Ya prenzipian a marezé-sen as güellas". margoñal: pedregal. " Ixa fajota paize un margoñal". margüeño: pedregal. Montón de piedras. "Tira as piedras t'o margüeño". marguin: margen de fincas . "Dallaremos a marguin, que i hai mucha yerba". marguinazo: margen amplio y en desnivel entre fincas o campos. Ribazo. "Charticaremos o marguinazo, pa podé-lo dallar". marina: infección de una herida. Pus en .una herida infectada. "Como te se ponga a marina, pa días en tiens". marmita: pozal de cinc. "Trai-te dos marmitas d'agua". masada: cantidad de masa de harina que se amasa de una vez. masadera: amasadera. Artesa en que se amasa a mano. masar: amasar. "Limpia a masadera que igual masamos mañana, si no se pué fer otra cosa". masedría: amasadero. Pieza de la casa donde se amasa y hace el pan. "O pan se fa en a masedría". masero: lienzo en que se acomodan los panes. "Lleva os mase ros ta masedría". masiau: demasiado. ¡Ya lo creo! "Masiau si lo sabeba ... ". matapán: patán. Hombre grosero, tosco, vago. matapuerco: mondongo del cerdo. Longaniza, morcilla, etc. "Les llebaremos una miaja de matapuerco". matas: planta de bojes, arbustos de boj. "Se quemón toas as matas ... ". matazía: matanza de cerdos para el consumo de la casa. "Estos días tos abisaremos pa matazía". matical: matorral. Terreno lleno de maleza, especialmente bojes y aliagas. "Ardió o matical en un momento". matrona: mujer que amamanta a un niño que no es su hijo. "Prezisarás una matrona pa criá-Io". mayo: cucaña. Madero liso, enjabonado, colocado a modo de poste, al que se colgaba un premio o trofeo en la parte más alta. "O mozo Francho ha subiu ta punta d'o mayo". 71
mediodiada: horas de mediodía. "En a mediodiada nos ajuntaremos". medros: crecidas de estatura. "Dende el otro año, has medrau mucho, ¿eh?". melampo: melón . Tonto. Bobo. "Yes un melampo, mia que fer ixo". melico: ombligo. "Aún no se I'ha zerrau o melico a ixe zagal". melindres: débil. Enfermizo. De poco carácter. "No mandes a ixe, que ye un melindres". mendrugo: trozo de pan. Melón. Tonto. Bobo. "Cómo ba a comé-se a comida, si inantes s'ha comiu un mendrugo de pan". menodillo: salvado menudo. Residuos de harina. Entre harina de 2. ~ clase y el salvado. "Echa un poco de menodillo pa que se espese". menudallo: leña menuda. Astillas. "Trai una miaja de menudallo, pa encender o fuego" . merezina: medicina, más bien casera. "Contra a caguenl. a mejor merezina ye agua de tomateras". miaja: cantidad insignificante de algo. Nada. "No en tiengo miaja". miajeta: cantidad pequeña. Diminutivo de miaja. "Siquiá da-me-ne una miajeta". miau lar: maullar. "Ixos gatos no paran de miaular". miaulido: maullido. "A gata dio un miaulido". mica: poca cantidad. Poquísimo. Nada. "Con una mica me conformo". micolla: miga o migajas de pan. "S'ha comiu a micolla y ha dejau a crosta". mida: medida. "L'has tomau mida d'os pantalones". mielicas: mielgas. Amelgas. "Coge unas mielicas p'os conejos". mielsa: bazo de un animal. "A mielsa tira- la, no sabemos de qué s'ha muerto". milloca: hoja seca del maíz. "O colchón de milloca fa mucho roído". mincharra: especie de roedor campestre. ,.As mincharras m ' han aujerau a chaqueta". mindán: holgazán. " Ixe ye un mindán, no fa cosa". mioja: migaja. Miga del pan. "Da-me a mioja, que no tiengo diens". miojo: parte comestible en un fruto, especialmente nuez, avellana, almendra ... " Ixas nuezes no tienen casi miaja de miojo".
72
miqueta: poca cantidad. Poca. Corto espacio de tiempo. "Dame una miqueta de pan, pa recogé-me o plato". mocha: cabra sin cuernos. "A craba mocha da más leche". mochas: frutos del mostajo. "Coge un rampallo de mochas". mochera: mostajo. mochila: zurrón. Bolsa grande de pellejo de cabra u oveja, donde lleva el pastor su comida. "Con a mochila llena, ye más corto o día". modorro, -a: amodorrado. Oveja con una enfermedad en la cabeza, que le hace perder el sentido de orientaci.ón, no sigue al rebaño, incluso llegan a morir. "Ixa güelIa ba siempre al rebés, está modorra". mollar: mejorar el tiempo. Deshelar. "Fa aire fagüeño, ba a amollar y se fará terreño". molleta: parte más carnosa del brazo o pierna. "Estás mu flaco, no tiens molletas". molsa: musgo. Muérdago. "En ixe sombrío i hai mucha molsa". molsudo, -a: fruto jugoso, carnoso o lleno. "As manzanas son mu molsudas". mondrugo: mendrugo. Pedazo de pan duro. Usado como insulto personal. "Da-le un mondrugo de pan a o perro". monguilán: despreocupado. Despistado. Desustanciado. "iÁ, monguilán, t'has de perder asta tú!". montesino: montés. Salvaje. Fruto silvestre. "As manzanas montesinas son mu agrias". moquero: pañuelo. "Guarda-te o moquero en a pocha". morediza: carne de reses que mueren de enfermedad o accidente. "A carne morediza pa os perros". morgalloso, -a: mocoso, referido a personas y animales. "Ixe macho ye mu morgalloso, debe estar tocau". morico: res o perro negro. mormostiando: hablando entre dientes. Murmurando .. . "Siempre se'n ha d'ir mormostiando". mormostiar: hablar entre dientes. Murmurar.
73
morra: res lanar enferma de la cabeza. " [xa güel la no la soltez, que está morra" . morta[era: mortandad . "El año d 'a viruela tubenos una mOI1alera ... ". mosa[: cercado para ordeñar. Constaba de dos paredes paralel as con los extremos cerrados por dos vallas de madera. Dentro se colocaban las ovejas para su ordeño por la mañana. "A punto día, pondremos as güellas en o mosal pa ordeñá- Ias". moscu[o: músc ulo. " Me fan a saber qué malos mosc ulos". mosquiar: esconderse los animales bajo la sombra de arbustos y árboles, durante los días de muc ho calor, para ahu ye ntar las moscas. "No han comiu cosa, to ' l día están mosquiando". mosta: lo que cabe en ambas manos. " Echa-I es una mosta de prienso". mostín: mastín. "Os de Ferrer ti en un perro mostín". motilón: hombre muy corpulento. "Semejante motil ón, les fará mi edo" . mu: muy. " Yeran mu g rans pa no bi é- Ios". mudá-se: cambiarse de ropa. " Mañana bajará o
p a~ t o r
pa mud á-se".
muesa: concavidad que se hace en una cosa para encajar otra. Muesca. Marca que se hace al ganado en la oreja. "S ' ha roto una mu esa, ya la pues tirar". mueso: mordisco . Bocado. "0 perro I' ha pegau un mueso cn a garra". muidero: lugar donde se ordeñan las vacas, ovejas o cabras . "O mejor muidero ye un mosal". muir: ordeñar vacas, ovejas y cabras. 'Ti ens que fer a paré d'o mosa l pa muir". murga: bulla. Ruidos o canciones prolongadas y molestas. "Esta noche han dau una murga con os cuartizos ... ". murria: modorra. Somnolencia. " Esta calorina , me da una murria ... ". murzia[ago: murci élago. " [mos cojiu un murzialago en a caseta".
74
N naballa: navaja. "Degoll ó a res con a naballa". naballeta: navaja pequeña. "Me trairás una naballeta d'a feria Jaca". nabata: almadía. Transporte de troncos por los ríos. "Antes bajaban os maderos en nabatas por o río Fiscal". nabatiar: dirigir almadías por el río. Tocar mucho el agua y mojarse sin necesidad. "En abri l nabatiaremos por a glera". nais: filas de hierba o cereal que se van formando a medida que se siega con la guadaña o con la segadora. "Cuando busotros ais llegau, ya ten ébanos toa faja en nais". napia: nariz. "Tiene un cacho napia .. .". natizo: cordero o cabrito recién nacido. Cría de oveja o cabra, nacida muerta. "Mañana feremos un guisadé con o natizo". nebasco: nevada de mucho espesor e intensidad. "Cayó un nebasco, que estúbenos 15 días sin sol tar o ganau ". nebusquiar: neviscar. Nevar con poca intensidad. "To' l día ha estau nebusquiando". nenguno: ninguno. "En lO'l día se'n ha bislO nenguno por aquí". n'o, n'a, n'os, n'as (en o, en a, en os, en as): en el, en la, en los, en las. "Tiengo que fer una paré n'os Tatiás". "Mañana segaremos n'a Faja". nusotros, -as: nosotros. "Nusotros en tenébanos bella trentena". niedo: nido. "Os zagales están mirando niedos". nierbo: nervio. "Ixe es tá amolau d'os ni erbos". ninón: niño. "O ninón está en a escuela". noguera: nogal. "A noguera está en a marguin". nublau: nubl ado. "O nublau ye mu rezio".
75
N ñana: exc remento animal o humano. " ¡Menuda ñafl a ha ichau! ". ñudo: nudo. "Apreta bien o ñudo pa que no se desate".
76
o o, os: el, los. "O perro no come cosa". Voz de parada de un animal. "000 ...,' para, mulo". obella: oveja. "Tenébanos que matar bella obella". obispo: morcilla ciega. El que cuida que no falte lumbre en el "tedero" del hogar. "Tú, obispo, atiza a tieda". ojetau: objetado. "Como se I'aiga ojetau bella cosa ... ". ojeto: objeto. ojinegro, -a: que tiene manchas negras alrededor del ojo. ojirroyo, -a: dícese del animal que tiene manchas de color rojizo alrededor de los ojos. "A madre de ixe cordero ye aquella ojirroya que belaba ayer". olfatiar: olfatear. "Ixe perro está olfatiando, algo habrá golido". oliquera: madriguera. Cado de conejos. "O conejo se escondió ascape en a oliquera". olorar: oler. Husmear el perro u otro animal. oloreta: olorcillo. "¿Qué as echau, que i hai una oloreta tan güena?". olleta: olla pequeña. "Trai-me a olleta pa fer as farinetas". onso: oso. "Tiens unas patas como un onso". orache: el tiempo que hace. "No fa miaja de güen orache". ordio: cebada. orella: oreja. "Tiengo frío en as orellas". ormino, a: a menudo. "¿Biens mu a ormino?". ormo: olmo. "En ixe ormo saldrá güenas cargas de leña". oscurina: oscuridad. Cuando se aproxima una tormenta o tempestad. " S' ha puesto una oscurina en un momento". osequio: obsequio. osifarrio: osamenta. Restos del esqueleto de animal o persona. Tambj(~n "gosifarrio". "Namas queda o gosifarrio, o demás se l'han comiu os güitres".
77
....
-
osqueta: marca en forma de ángulo en el centro de la oreja de la res. Abierto hacia delante ("osqueta pa lante") o hacia atrás ("osqueta p'atrás). "As nu estras son as que lleban osqueta pa lante" . otri, d': de otro. Ajeno. Otro. " As cosas d 'otn son siempre más güenas": otrol día: al día siguiente: "Al otrol día golbieron otra vez ... ". ozena: docena. "Trai-me una ozena güegos".
78
p pa: a la. Para la. Para. "Pa chen que i hai, en tiens prou". "M'en boi pa feria Broto". "Biengo pa biye-te". paco: umbría. Ladera orientada al Norte. "Pa días s'en ba a niebe d' o paco Basarán". pacharico, -a: pájaro. "Está más sereno que un güello pacharico". pachariquero, -a: dícese de la persona despreocupada, alegre, ociosa, dedicada a menesteres inútiles. "Por ixe no sabrás nunca cosa, ye un pachariquero". . pajariquero, -a: significado anterior. pajariquiar: hacer vida alegre, despreocupada, ociosa. También "pachariquiar". " ¡No fa más que pajariquiar to 'l día!". pajarotiar: véase pajariquiar. pajera: departamento del establo o cuadra donde se guarda remanente de paja para el ganado. "¿Has dejau os roscaderos en a pajera?". pajuzo: pajuzo Paja utili zada para cama de los animales, luego convertida en estiércol. "A ixa vaca cámbiale a cama, ponle una miajeta de pajuzo". pa'l: al. Para el. . . "Boi pa' l molino". "Que bienga pa'l berano". palancón: aumentativo de palanca. Pasarela. Palo largo para varear los robles y hacer caer las bellotas. "Me fizo pasar por un palancón, casi me cayé ta'l agua". paliar: palear. "A ixe no le ganas a paliar". palistroque: palo corto. "Trai-me un palistroque de buxo". palla: paja. "P'o que ban a treball ar, con a palla bale". paliada: parvada. Mies extendida en la era para trillarla. "Mañana tenderemos a primera pali ada". paniquesa: comadreja. "Como se zebe a paniquesa, no' n quedará uno". panizal: maizal. panizo: maíz. "Estiaño no íbanos de sembrar miaja panizo". pan so, -a: dícese de cierta fruta que está blanda, hinchada (higos, uva ... ). "Ixos figos no me gustan miaja, están mu pansos".
79
papirote: insulto personal. "Yes más tonto que papirote". papirroi: pájaro petirrojo. Insulto personal. "En ixe paretón, tos os años cría o papirroi". papo: buche de aves. "Está farto , tiene o papo ll eno". papolar: papada. Entre barba y c uello del animal. "Ixa baca ti ene o papolar mu grande". parada: depósito de sementales. Dique en un riachuelo para desviar el agua por una acequia. "No podemos go lber e l agua, porque a barrancada se nos ha llebau a parada". paralís: parálisis. "L' ha dau un paralís en a garra drecha". paré: pared. "S ' ha caiu una paré t'o camino y no se pué pasar". paretazo: pared grande. parigüela: parihuela. "Lo tubon que bajar enta Fiscal en una parigüela". parizonar: parir el ganado. "Pa Nabidá casi han acabau de parizonar". parlador: hablador. " Pa parlador Antoné de Navarro". parlar: hablar. " No fa más que parlar". parla: habla. "A ixe lo llaman parlador por o mucho que parla". parolero: hablador. " Calla-te, parolero". paroliar: habl ar. "Me fa malo crapaz ín de tanto paroliar". partida: cada una de las partes en que se divide el término municipal. "Es ti año irnos sembrau a partida de Lacuna". partotro: alternativamente. " Ixe campo lo sembramos año partotro". p'a~:
para las. A las. "Ya bendrez p'as fiestas" .
pasaderas: pasadera. Piedras que se ponen para pasar un riachuelo o barranco sin mojarse . " Pasa o barranco por as pasaderas, pa no mojate". pastiello: pastel casero. Torta re llena. "Pa'l domingo Pascua. feremos unos pastiellos". pastos: hi erba que come el ganado. "En aquel monte abeba mu malos pastos". patatón: patata pequeña. "Íbanos de triar os patatones p'os tozinos".
80
patiar: patear. Dar golpes con los pies o con las patas. "Zagales, bendrez a patiar t'o pajar, pa apretar bien a paja". pataquiar: patalear. Pisotear. Pisar las reses en un campo después de llover. "Entrón t'o sembrau y I'han puesto to pataquiau". patera: glosopeda. Enfermedad del ganado en las extremidades. "No las imos podiu ll evar ent'o puerto, por culpa d'a patera". patoso: que tropieza mucho. Dice lo que no debe con ingenuidad. "¡ Tú, con o patoso que yes, no ibas d'hablar!". patraJ: trozo de pradera alpina rodeado de bosques o arbustos. "En o patral i hai mu güena yerba". patraJón: pequeño trozo de pradera alpina. patro: trozo bastante extenso de pradera alpina. "Están aca lorando as güell as en o patro Calamazo". pazentar: apacentar. "Aquí es to i pazentalldo as bacas". pazenzia: paciencia. "Teneba una pazenzia ... ". pecotoso: que ti ene muchas pecas. "O pecotoso ye mu siñalero". pedaJetas: calcetines cortos de lana, abiertos por el cue ll o, que se abrochaban con dos o tres botones. "Qui ta-te a mojadura, pon-te unas pedaJetas pa estar en o fogar". pedera: estaca clavada en e l suelo para sujetar la oveja, atándole una pata, cuando se resistía a amamantar a su cordero. O bien. cuando se pretendía hacerle criar un cordero de otra oveja, por muerte del suyo. "A ixa que no quié o cordero, ti en-Ia una noche en a pedera pa que lo ame". pedregada: gran izada. Dícese también de alg una si tuación que trae consec uencias nefastas . "E l año d' a pedregada, ya nos n' íbanos de haber ido". "An entrau con a tierra fana, pa que quies mejor pedregada". pedreguilla: abundancia de piedras pequeñas. "En ixa faja i hai mucha pedreguilla". pedreña: sílex o pedernal. Trozo pequeño de pedernal, utilizado para colocar en los trillos de "pedreña". "A ixe trill o le faltan ya muchas pedreñas".
81
pedricar: predicar. "No ye o mesmo predicar que dar trigo". pejiguera: pesadez. Fastidio. Cargante. Insoportable. " Menuda pejiguera, tener que ir aura con o calor que fa". pelaízo: peladura. "Guarda os pelaízos p'os tozinos". pelleta: pelleja. Piel del animal. pelletero: peletero que compra las pieles del ganado. "Guardaremos as pelletas, que pa San Julián bendrá o pelletero". pendenziar: preparar o buscar riñas, líos ... "Tú te 1'has buscau, tanto pendenziar. .. ". perera: peral. "En Bergua abeba muchas pereras". perdigacho: perdiz macho. "O perdigacho ye güeno pa cazar". perdigote: perdigón. Grano de plomo para munición. "Tiengo que comprar perdigotes pa fer os cartuchos". perdizero: perro para cazar perdices. perra: pereza. Manía. Idea fija. "Con esta calmaza que fa, tiengo una perra ... ". "A cojiu una perra, que no le'n bamos a quitar d'a capeza".
perrecallo: harapo. Estropajo. Trapo viejo. Aplicado a una persona muy debilitada. " Ixo no bale cosa, ye un perrecallo". perreque: cosa de ningún valor. Trapo viejo. Prenda vieja. "Trairás un perreque pa limpiar os cristales". pesebrera: armazón de tablas o departamento de la cuadra, donde se guarda el remanente de paja para dar de comer a los animales. "Trai un roscadero de yerba t'a pesebrera". petrolio: petróleo. picar: cavar la tierra. Calentar mucho el sol. Cortar o talar madera. "Aún no han picau a madera". piedra: granizo. "En os Coronazos de Cillas ha caiu mucha piedra". pilma: armazón formado por pez caliente, un trapo, trozos de caña, sujeto con cuerdas de lana, para inmovilizar las fracturas de patas en las reses. "Con un mes que llebe a pilma, se le arreglará a pata". pimpirigallo: pipirigallo. Planta forrajera. pinarón: pinar pequeño.
82
pi narra: rama de pino que se les daba a las cabras como alimento en el invierno. "Iremos a fer un par de cargas de pinarra t'o pinarón". pinatón: pino pequeño. "S' ha lIenau a faja de pinatons". pindongo: persona callejera. "Ixa muller fa mucho o pindongo". pindonguera: mujer callejera. Pindonga. " Ye una pindonguera, a comida sin fer y ya ye mediodía". pindonguiar: andar ocioso por la calle. Callejear. "Ixa muller no sé cuando fa as cosas de casa, no fa si que pindongui ar". pinganeta: lugar peligroso. Prec ipicio. "S)empre ba por as pinganetas". pinocha: panoja. Mazorca. Espiga del maíz. "As pinochas se beyen güenas". pior: peor. De in ferior condición. "Ixe aún ye pior". pirta, pirta: voz para ll amar a las gallinas. piular: piar (pollos, pájaros ... ). "Os pollos están to 'l día piulando". pixorrotera: lu gar donde se orina muchas veces. Al final queda una mancha característica (rincones, paredes ... ). Dícese también de los manantiales que caen de las rocas, donde se acumula el componente calizo del agua. "As güellas tos os días s' han de parar a laminar en as pixorroteras". pizca: trozo de carne. ") hai mucho caldo y pocas pizcas". pizia: broma. Broma pesada. "Ya t'abrá fecho bella pizia". pizqueta: pequeño trozo de carne. "Os mozés tocaz a pizqueta por capeza".
plan: terreno ll ano. Pequeña meseta. "En o plan i hai mu güenos trigos". planeta: pequeño trozo plano. "En a planeta tenébanos un campacho". planetón: terreno llano muy pequeño. "En o planetón están as salineras". plantero: semillero. "Tapa os planteros que ba a chelar". plazeta: plazoleta. "Juaremos a campito en a plazeta d'a Escuela". pleber: llover. " Anque pleba, no se ferá cosa". "Antonies prenzipió a pleber". plega: ajuar de la novia. Dote. "A moza de casa rica tiene güena plega". ploraentierros: lloraduelos. Llorón. Llorera.
83
plorar: llorar. "To' l día es tá plorando o pl oraentierros ixe". po: para lo ... " Con una miqueta en tiens prou , p 'o que fas". pobra: pobre. Desgrac iada. "iAi, pobra, cuánto habrá sofrido!". pocholo: expresión de cariño a los niños. "Pocholo, poc holo, no pl ores". polbarera: polva reda. "S' ha leba nt au un a polba rera, qu e no biyeba gota". polecón: pulgón. Plaga de insectos en frutas y verduras . "O polecón las está agostiando todas". pollastre: pollo. " Pa ' l domingo mataremos bel pollastre". pomo: botellín de cristal. '"Me trairás un pomo de bino con a brienda". ponedor: lugar de l gallinero donde ponen las gallinas. pontarrón: puente pequeño. "A glerada s' ha Il eba u o pontarrón". poqu é, poqu eta: poco. Poca cantidad . Corto espac io de ti empo. "Trai-ne un poqué pa g ustá- Io". "Está-te lo menos un poqué". poqué a poqu é: en peq ueñas dosis. Poq uito a poquito. " Da- Ie-ne poqué a poqué, pa que no se le finque". pordiosero: desgraciado. Andrajoso. " Ba fec ho un pordiosero". porgadero: criba. Harn ero. Cedazo. Se utili zaba para se parar pajas y hojas del tri go o limpi ar mejor el tri go antes de ll evarlo al molino. " As mull ers con porgar o trigo p'a siembra. ya tenez bastante". porgar: cribar. Cerner. Limpiar el trigo con una c riba o harnero. porguesas: restos de grano con su cáscara que se separan al limpiar el trigo con criba o harnero. Ahechaduras. "As porguesas ec ha- las ta un saco pa da-Ies-ne a's gallin as". p'os: para los .. . "O glan ye mu g üeno p 'os tozinos". potrecada: corriente de ag ua rev uelta, turbi a, después de la lluvia o en el deshielo. "A potrecada d ' inantes ha ll enau a calle de zaborras". pozaleta: pozal. "Bes a uscar una pozaleta d' agua t'a fuente". pozanco: remanso e n el río , barranco o riachuelo. " S ' ha caiu en un pozanco y casi s ' ha afogau". pozino: umbría. Ladera orientada al norte o noroeste. " A ni ebe dura más en os pozinos" .
84
prau: prado. Tierra en que se deja crecer la hierba para pasto. "Alau de casa teneban un prau p'os corderos". preba: prueba. "O sastre se ba a fer una preba". prebar: probar. "Íbanos de prebar con est'otra simiente". predicadera: púlpito. "Dende a predicadera se bei toa iglesia". prensadera: prensa. "Íbanos d 'amprar a prensadera pa prensar as manzanas". prenunziar: pronunciar. prenzipio: origen. "Ye mediodía y aún estamos en o prenzipio". presera: red para cazar conejos en los cados o madrigueras. "Pones una presera en o cado y cairá o conejo". presona: persona. prienso: pienso. Ración de alimento seco que se da al ganado. "Si quies que treballen os machos, da-les güen prienso". primal: cabrito. Cordero de 1-2 años. "O primal s 'ha rompiu un cuerno". primala: res entre 1-2 años, de l.ª cría. "Ixa no la marques, que ye aún primala". proste: postre. "Pa fiesta feremos güen proste". prou: bastante. Suficiente. "Non quió más, en tiengo prou". puchero: cencerro de forma especial (más ancho por el fondo). pudrido, -a: podrido. "As manzanas están pudridas". puerteta: puerta pequeña abierta en otra mayor. Postigo. "Pon a tranca en a puerteta". pulsiar: pulsear. Probar la fuerza de la mano con otra persona. "Si te paize, echamos un pulso". puncha: pincho. Punta aguda o aguijón. "M'hi clabau una puncha en o dedo". punchar: pinchar. "Puncha o tonel pa gustá-lo". punchá-se: pincharse. "M'hi punchau con un cardo". punchazo: pinchazo. "M'hi dau un punchazo con o punzón'. punchón: objeto o utensilio terminado en punta. "Tien cudiau con ixe punchón". 85
puñau: puñado. "Echa- les unos puñaus de tri go as gallinas". purna: pequeño trozo de brasa que sa lta del fu ego. "Si ec has sal en as brasas, brincan as purnas". purput: abubilla. "Como be igas mucho o purput, denseguida pl eberá".
86
Q quedá-se: quedarse. "Si te se fa de noches por o camino, tendrás que quedá-te en Berbusa". querer: quehacer. "Si no tiens quefer, te'n biens ta casa". quemesió: qué se yo. Tal vez. Es posible. No lo creo ... "Ferrer, ¿iremos estiaño ta feria Jaca, u qué? -Quemesió ...... quera: carcoma en la madera o en los muebles. "Ixa arca está llena de queras". querau, -ada: carcomido. "Ixe cuartal esiá to querau". quiazer: quehacer. Ocupación. "Con cualquier quiazer s'entretiene". Véase querer. quinquilaire: vendedor ambul ante. "Ixos trapos guarda-los pa cuando bienga o quinquilaire". quirrina, quirrina: voz para ll amar a las ovejas.
87
Clwminera de casa Sanromón, en Olal.
Casa Ferrer, en Escaníl1.
R rabada: rabadill a. Extremidad del esp in azo. " M ' hi da u un golpe en a rabada". rabaño: rebaño. "Suelta o rabaño t 'a Corona". raboseros: madrig ueras permanentes de los zorros. " Hi plantau os zepos en os raboseros d 'as Planas". raboso, -a: raposo. Zorro. " Pl anta-I es o zepo en a boquera d 'os raboseros, pa pill ar bell a rabosa". rader: raer. " As g üell as rade n en o alfalz". radido: terreno de pastos sin hierba, porque ya se la comió el ganado. "Suelt a- las ta otro lau, que ixe prau está mu radido". rai: no me importa. No me preoc upa. No sign ifica tanto .. . " Ixo rai. ye pior o que bienga". raigón: raíz de un di ente o muela deteri orada. ''Tiengo un raigón qu e me fa mucho mal" . ralla: leña obtenida al abrir un tronco con las c uñas de hi erro. Re li eve rocoso de aristas punti ag ud as. Serranía de poco suelo. "Pon una ralla ta cada lau d'o fu ego, pa que dure más". ramalón: ramal de lgado. "Compra un os metros de ramal ón pa fer un os cargadores" . ramilla: ramas delgadas amontonadas. " Íbanos de recoger a ramilla pa enzender o fuego". ramizo: conjunto de ramas grand es cortadas. "O peso d 'a niebe rompió un ram izo". ram palio: manojo de pequeñas ramas. Rac imo de uvas. "Trai un rampa110 d'allagas pa enzender o fuego".
ranear: arrancar. " Rancaremos pi edra pa fer a caseta". rangüello: res ue ll o. Ruido que se produce al res pirar. " Ixa res Il eba mucho rangüe ll o, debe estar tocada". rasguñazo: rasguño . Arañazo con cualqui er objeto. "S ' ha dau un rasguñazo en una garra". rasina: resina. "Os pinos y os abetes ti en rasi na".
89
rasmia: diligencia. Fuerza de voluntad para el trabajo. "¡T'ánde has d'ir con a rasmia que tiens!". rasquil: rastrillo de madera. rasquilar: rastrillar. "Rasquila bien o fenalón". rastillo: comedero para el ganado. "Llena-les o rastillo de yerba pa to'l día". rastojo: rastrojo. "Gasarto está de rastojo estiaño". rasura: pan hecho con los residuos de masa que quedan en la bazía o artesa de amasar. Se hacían en forma circular, más pequeños y delgados que los de ordinario y eran muy sabrosos. "A os críos nos gustaba mucho a rasura". ratera: ratonera. "Planta-le una ratera alau de l'arca". rai : no importa. Estaba previsto. Fácil solución. "Tu rai, lo tiens ya to fecho". rebasto: retoño de los prados después de ser segados la primera vez. "Como no llueba más, estiaño no abrá miaja rebasto". rebequido: balido fuerte y lastimero que da la cabra. "Le pegó un mueso o perro en o garrón y pegó un rebequido ... ". rebisa lsiar: registrar. Entrometerse. "Siempre está rebisalsiando por a falsa". reblar: titubear. Retroceder. Cejar en el empeño. "Tu no rebles, que estamos perdidos". rebolizio: revuelta. Revuelo. Confusión. Alboroto. "Se armó un rebolizio de Cristo Padre". rebulcá-se: revolcarse. Darse vueltas en el suelo los mulos y asnos, en lugares fijos. "O burro s'ha rebulcau en mitá d'a faja". rebulizio: véase rebolizio. rebullón: bulto o chichón en la cabeza por un golpe. "Se pegó una tozada y le salió un rebullón en a frente". rebutiente: lIeno. Lleno a rebosar. " Ixe saco está mu rebutiente, se desatará".
90
recau: recado. Potaje de legumbres. Comestible que periódicamente se lleva a los pas tores al puerto. "¿L' has dau o recau?". " O recau, ye mu güeno". "Mañana iremos a llebar o recau ta Bujaruelo". recrío: animal joven que se cría y aú n no trabaja. "Os recríos que coman en o monte, total p'o que fan ... ". recular: retroceder. Volverse. " Prenzipió a recu lar y tiró a carga". rechirar: torcer. Girar. Cambiar de dirección de pronto. Revol verse de improviso. " Se rechiró o burro y me tiró t'o suelo". redallar: segar la hierba por segund a vez. " Redall aremos a era antes que pleba". redallo: hi erba que vuelve a crecer después del primer corte. ''Trairemos o redallo pa fé- Io secar en a era". redetido: manteca de cerdo. " Pon-te una miajeta de rcdcti do en o parpado". redetir: derretir. Licuarse un sól ido por el ca lor. Licuar la manteca. "Pon a redet ir una miqueta de manteca pa fer un g üego frito". redol: circunferenc ia. "Fa un redol p 'acordá- nos". redolada: con torn o. Zona limítrofe. " En toa redolada no i hai nengú n pino". redolín: turno para ir de servic io público. Se hacía un a relación de los nombres de las casas y se ponía una raya, cuando se había hecho un servic io, a pie o con mulo. Se decía " ir de puertas". Iba una vez cada vecino. Los serv ic ios más repetidos eran: a buscar al cura, al maestro, al obispo, a ll evar la Cruz a Santa Orosia, etc. ;'Con seis casas o redolín ye mu corto, denseg uida te toca". refitoliar: entrome te rse. Meterse e n todo. Curiosear. Hu smear. " Refitolero y diablo, itú tenebas que ser!". regolbedera: paleta de madera para dar vuelta lo q ue se c uece en el fuego . "Trai a rego lbedera d'a espedera". regolber: revolver cosas. Cambiar de direcc ión. "Regüelbe bien as farinetas, pa que no ·s'apeguen". regüeIta: revuelta. Curva. "Se cayó de una regüelta ta otra".
91
reguerizo: manantial. Aflora la humedad a la superficie, pero rara vez corre el agua. "En as Sarripas i hai un reguerizo". reguero: manantial. "Aquella mancha que se bei en a ladera, ye un reguero". rejirar: sentir un movimiento convulsivo. Volverse de forma imprevista. "Se rejiró sin avisar". Véase rechirar. rematar: acabar. Terminar. "Ya irnos rematau de trillar". remenar: remover. "No para de remenar as piedras". rempantigá-se: sentarse cómodamente .. "¡Está-te allí bien rempantigau!". rempujar: empujar. "L'ha rempujau por a paré ta baxo". remugallo: en un arrugón. Porción de alimento que rumian las ovejas o las vacas. " Has dejau o jersé en un remugallo". "A ixa güella se l'ha caiu o remugallo d'a boca". remugar: rumiar. Volver a la boca y masticar el alimento. "Ixa res paize que remuga mucho". rendrija: rendija. "Tapa ixa rendrija con una miaja de buro". renquiar: fatigarse ostensiblemente al andar o trabajar (personas o animales). "O macho tordillo ya prenzipia a renquiar. . .". reposte: repostero. Lugar de la bodega donde se guardan fiambres, carne, etc. "Guarda ixa carne en o reposte". reprensar: volver a dar pienso a los animales. "Oi trebajan mucho, i hai que reprensar". resaca: acoso. Acción de resacar. Secuela de una juerga. "Nusotros estaremos en as esperas y gusotros resacar". "Dimpués d' a fiesta, bendrá a resaca". resacadores: personas dedicadas a ojear y mover la caza. "Tú que tiens ganas de andar, bes pa resacar". resacar: acosar. Perseguir animales de caza. "Tú bes con os perros pa resacar, yo estaré en a espera". rescaldá-se: escocerse. Irritarse la piel. "Ixe macho s'ha rescaldau con a collera".
92
respigar: recoger los restos de espi gas que quedan por el campo tras la siega. " Di-l es a os zagals que biengan pa respigar". respostero: di sputador. Refutador. Di scutid or. " Me tiens farto, isiempre estás resposti ando !". restregá-se: estregarse. " No para de restregá-se os güellos". resupiná-se: caerse patas arriba el ganado y no poder moverse ni levantarse. "Ata-lo bien corto, pa que no pueda res upiná-se". resupinau, -ada: res caída patas arriba, s in poder levantarse. ni move rse. "S ' ha resupinau o burro y no podeba lebantá-se". retabillo: pl egade ra para recoge r la parvad a o hi erba . "Trai o retabill o que alantaremos más". retajo: remi endo. Pedazo de tela que se cose a lo que está viejo o roto. " Pon-le un par de retajos en a cul era" . reteculas: andar hac ia atrás. "A nda de retec ul as". retepelo, a: con des interés , con desgana. " Paize que lo fa a rete pelo·'. retolicas: c uentos. Ex pli cac io nes. Roll os. "Me nud as reto li cas ti e ne. ic ualqui á lo fa call ar! ". reús: res poco desarroll ada para su edad. Restos, res id uos de poca calidad, de alguna cosa. " Pa Nabid á mataremos ixe reús". rezago: hato. Grupo de ganado formado, ge neralm ente. por ovej as rec ién parid as, cord eros, ovej as enferm as, etc. que no pueden ir con e l rebaño principal. "Suelta o rezago ta Cl osa". ribereta: pequ eña ri bera. "En a ribereta Otal i hai güenos pas tos". rimallo: restos de algo en un rincón (bas ura, grani zo, ni eve). Trozo de ti erra que no se podía labra r, por estar s itu ado e n un áng ul o de l campo y no poder arrimar. "A ún abeba rim all os de g rani zo en o canto as paredes". rinchau, -ada: hinchado. Congesti onado. " Me paize que ixe mac ho está rinchau". ringlera: hil era. " Imos pl antau una ringlera de coles". ripa: ribazo. Terreno en dec li ve o con mu cha pend iente, genera lmente junto a los barrancos. "No podeba tené- nf en a ripa".
93
ripazo: caída o corrimiento de tierras de un ribazo. "Tien cudiau, no caigas por a ripa t'o barranco". riscla: barbas de los cereales. También hestra. "M'ha caiu una riscla en un güello". risclero: infección producida en la boca de una res (especialmente los mulos) a causa de una riscla incrustada en la encía o bajo la lengua, normalmente al comer paja o grano. "Ixe macho paize que no come, a lo mejor tiene bel risclero". rizio: campo sembrado por sí solo, con las espigas que quedaron y se desgranaron, a consecuencia de una granizada. "Ixe campo no lo labraremos, pa que salga o rizio". robillo: yema del huevo. "Me gusta más o robillo que a clara". robín: orín que presenta un hierro oxidado. "O robín s'ha comiu a baranda". robiná-se: oxidarse. "O balcón prenzipia a robiná-se una miaja". robinau, -ada: oxidado. Tiene mucho orín. "Ixa puerta i hai que pintá-Ia pa que no se robine". "Ixe cantaro está robinau". rodiar: rodear. Dormir junto a la majada vigilando el ganado. "Íbanos de rodiar en a faxa d'abaxo". roina: ruina. "Pérdida de los bienes de fortuna. "Fue la roina pa aquella casa, se le matón os dos machos". rosada: escarcha. "As sombras d'o monte Bergua están blancas de rosada". roscadero: cuévano. Cesto grande y hondo de mimbre, usado para transportar hierba y paja a la cuadra. "Baja dos roscaderos de paja ta pajera". rosera: rosal. "¡Asta a rosera d'o güerto s'ha secau!". royo, -a: rubio. "Ye royo como su padre". royura: moradura a causa de un golpe. Hematoma. "Llebas una royura en a cara". ruello: rollo. Gran piedra de forma cilíndrica para apisonar la era antes de trillar. "Dimpués de ixe rujazo, pasaremos o ruello". rujada: lluvia breve. "Esta noche ha caiu bella rujada".
94
rujazo: chaparrón. " Nos cogió un rujazo por o camino". rujiar: roc iar con ag ua. " Ruji a- lo una mi ajeta antes de pasar a escoba, no se fará tanto polbo ". rusiente: al rojo vi vo. Incandescente. " No pares de manchar, asta que se ponga rusiente". rustir: roer, apli cado tambi én a las personas. " No paras de rusti r. . . ". rutido: eructo. "O zagal ha pega u un rutido dimpués de brendar".
95
s sabuquero: saúco. "Baja un rampallo de flores de sabuquero, las echas en as brasas y respiras bien o fumo qu'echan". saca: saco de arpillera muy grande. "Tenez que recoser as sacas pa guardar a lana". sacre: nada. "Ixa pedregada no ha dejau ni un sacre". safoquina: sofoquina. Sofocación. Sofoco. Sofocón. Desazón provocada por una contrariedad. "Cogié una safoquina que pa qué". saladera: saladero. Arca de madera donde se colocaban los jamones, espaldas o piernas de oveja y cabra, para realizar el proceso de salazón. "Pon unas piedras enzima d'a saladera, pa prensar os jamones". salgaderas: armazón de mimbres con un cuévano a cada lado, para transportar estiércol a lomos de caballerías. También algaderas. "Po's campos d'alredor d'o lugar sacaremos o fiemo con as salgaderas". salagón: piedra arcillosa. Caliza descompuesta. Servía para hacer pizarrines para escribir en las pequeñas pizarras personales de la escuela. "Me trairás unos trozos de salagón pa fer unos pizarrines". salbau: salvado. Cáscara del grano de los cereales. "Echa-le una miaja de salbau en a pastura". salineras: piedras planas donde se daba sal a los animales (vacas, ovejas, cabras, etc.). "Pasau mañana les daremos sal en as salineras d'a Cruz". salto: catarata. Desnivel vertical en un barranco o riachuelo. "En o barranco Basarán, i hai muchos saltos". sanchuanada: noche de San Juan. sanchuaná-se: lavarse la mañana de San Juan, antes de salir el sol, con agua dejada a la intemperie. "Deja una pozaleta d'agua en o balcón, pa sanchuaná-nos mañana". sandurriales: andurriales. Parajes alejados y de difícil tránsito. Vestido o ropa corta. "iCómo irnos d'ir por ixos sandurriales". sanjuaná-se: lavarse con agua dejada a la intemperie, la mañanada de San Juan. Véase sanchuaná-se.
96
sanmigalada: otoñada. Tambi én sanmigue lada. " Pa sanmi galada nos fizo mu gUen tiempo". santantonada: hacer algo fu era de lo normal , que ll ame la atención. Alguna fechoría . " No dej ará d 'aber fecho bell a santantonada .. . ". sarrato: cerro de perfil redondeado, do nde termina la tierra visible. "En que pasé o ultimo san'ato , ya bide o lugar. .. ". sarratón: pequeño cerro de perfi l redondeado. "S ' ha escondiu detrás d 'o sarratón". sarreta: chapa dentada que se les pone a los mul os en el cabestro para refrenarlos. " Si no se está quieto, apreta-I e a sarreta". sé: sed. "Ti engo mucha sé, to ' l día sin ag ua".
secallo: enclenque. Delgad ucho . " Mia si comes más, secall o". segudir: sac udir. "Seg ude- Io una miajeta, pa quitá-Ie o polbo". sencusas: exc usas. "Senc usas no le' n faltará pa no fe -l o". senderita: senda. Sendero, hec ho al pasar los an imales o personas por un campo sembrado. "¡ Men uda senderita encajón!". segallo: cabrito desvezado y sin castrar, de I a 3 años. " O segallo ixe empieza a buquir as crabas". sen, s'en: se. "Les hi dicho que se' n fuese n ta casa". " Si se' n isen, gUen gallo nos cantaría". senera: arbusto de madera res istente y fl ex ible, de cuyas ramas se hacían las brecas, Ca/lab Ias , etc. sepoltura: sepultura. serenera: tiempo totalmente des pejado. Cielo sin nubes. "Con esta serenera, cairá gUena chelada". sericueta: suero de la lec he. Resid uos de la fabricaci ón casera del qu eso. "Da-me una miaja de seric ueta de proste". simiente: semilla. " Ixe ordio lo dej aremos pa simi ente". siñá: señora. " Ha llegau siñá Rebes inda". siñal: señal. Marca. Ves ti gio. Peq ueña cantidad. "A mi , echa-me-ne sólo un siñal". siñalín: cantidad muy peq ueña. "Echa namás un siñalín de sal".
97
sirrial: lugar donde los conejos y las liebres depositan sus excrementos. "Plantaremos o zepo en ixe sirrial". sirrio: excremento de conejos, liebres, etc. "O sirrio lo llebaremos t'os güertos". sisate: cicatriz. Herida. " Menudo sisate t'has fecho". sisatera: cicatriz. Herida. "Se cayó por una paré y se fizo una sisatera". sisón: seta muy pequeña, que sale en primavera sobre las praderas alpinas, formando agrupaciones en arco. "Os sisones en tortilla, son mu güenos". sisquiá: siquiera. "Sisquiá que dure hasta Nabidá". sisquiera: siquiera. sobida: cuesta. "En a sobida nos escansaremos un par de bezes". sobideta: cuesta pequeña o poco pronunciada. "En a entrada i hai una sobideta". sobidor: sitio por donde se sube a un campo. "Cargaremos en o sobidor, pa trebajar menos". sobraño: mulo de 1 a 3 años. "En a feria Jaca compraremos un sobraño". sofá: arca de madera con patas y tapa semicilíndrica. "En o sofá tiens os papel s". sofrido: sufrido. "Que sabe llevar las penas. "Ixe pobre ye mu sofrido". sofrir: sufrir. " Pa qué quies sofrir". sogueta: soga pequeña. "Ata-lo bien con a sogueta". solaneta: ladera pequeña expuesta al mediodía. "En Solaneta no i hai miaja niebe". solaniello: pequeña ladera orientada al sur o mediodía. "Con o frío que fa suelta ta Solaniello". solano: ladera expuesta al sur o mediodía. "Por o solano casi to o invierno se pué soltar o ganau". soleta: repisa triangular, colocada en un ángulo de la cocina. "As brecas están en a soleta". sopazas: persona tonta, abobada. "Ixe paize un sopazas".
98
sostras: desidioso. Desaseado. Desc uidado. "Yes un sostras, no te dura mi aja a ropa". sucarrada: monte quemado. Alimento quemado por exceso de cocc ión. "Fizon una sucarrada y se quemón tos os pinos". sucarrar: tostar. Requ emar. Quemar el monte. " 1 hai que sucarrar os baj antes, pa que pueda pasar o ganau". sucarrau, -ada: alimento quemado por exceso de cocc ión. "G üele a sucarrau". sucarrina: olor a socaJTado. " Mia que güele a sucarrina". suerte: cada trozo de tierra o campo que le toca trabajar a un vecino, al arrendar una hacienda entre varios, sorteando entre ellos las diversas parcelas o campos. "A nuestra suerte está alau d'o camino". sulco: surco. "S iembra as patatas en o mismo sulco". sulfatadera: sul fatadora . "1 hay que estañar a sulfatadera, s'ha fec ho un forato". sulsÍ-se: red uci rse. Di sminuir. Consumirse. " Mi a si lo sacas luego d 'o fuego que ba a sul sÍ-se. sulsiu, sulsida: encogido. Reducido de volumen por exceso de cocc ión. "S'ha su lsiu d'estar en o fuego". mnsacar: sonsacar. " Ya t'abrá su nsacau algo, ¿no?". mspecha: sospecha. " Me paize que suspecha de tú".
99
T ta: a. Para. Hacia. "Boi ta Fiscal". t'a: hacia la. "Iremos t'a feria Jaca". tabán: tábano. "M'ha picau un tabán en o brazo". tabletas: dos tablillas unidas, colocadas en cuña, en la parte inferior de la cama del arado, para hacer el surco más abierto, con el fin de recolectar bien las patatas. "Pa sacar as patatas, pones as tabletas en o aladro" . tablón: apero compuesto de dos tablas gruesas y paralelas, unidas en dos o tres puntos, con unos ganchos de hierro en la parte inferior. Se pasaba por el campo recién labrado para deshacer los terrones grandes, arrastrado por las caballerías. Sobre él iba montado el labrador o se colocaba una gran piedra. "Dimpués de sembrar pasa o tablón, pa desfer os torrocos". tacau, -ada: fruto con una mancha natural. Con una pequeña porción descompuesta o podrida. "Ixe manzañón está tacau". tachetas: tachuelas en la suela del calzado, para evitar su desgaste. "O abarquero pone unas tachuelas en a suela d'as abarcas". tachón: tejón. "O tachón ha esforicau en as patatas". ta'l: al. "Boi ta' l puerto a lIebar o recau". talaraina: telaraña. "Paize que limpiaz poco, i hai muchas talarainas". talaraña: telaraña. talcual: regul ar nada más. Medianamente. "Ixe ye un poco talcual". talega: saco de lana para llevar o guardar cosas. " 1 hai que porgar dos talegas de trigo p'o molino". talego: bolsa de tela para llevar o guardar cosas. "Trai-me o talego d ' o té". talmente: así. De ese modo. Acaso. Por casualidad. "¿Busotros irez talmente t'a feria Jaca?". talonera: parte del calcetín correspondiente al talón. "Recose-le una miajeta a talonera". tamién: también. "Tamién irez a coger glan 1'0 caxicar".
100
tancar: cerrar lo que estaba abierto. Arreglar una fuga de agua en una acequia. "1 hai que tancar o aguatiello, pa que no entre más agua t'o fenal" . t'ande: dónde, a dónde. "¿T'ande te'n has iu, mozé?". tano: nudo de la madera. "Ixa madera está llena de tanos". ta par d'allá: hacia allá. "Se'n ha iu ta par d'allá inantes". ta par d'aquí: hacia aquí. ta par d'astí: hacia aquí. " Ha caiu ta par d'astí". ta par de: hacia, por. "Bes-te-ne ta par de casa". tarantoña: carantoña. Caricia. "Le fa muchas taran toñas a o mozé". tardada: fin de la tarde. "En a tardada ya fa frío" . tardano: tardío. "Ixe ye más chicote porque ye o tardano". tardiar: retirarse muy tarde. Acostarse tarde. "Tardiar y madrugar, no se pué fer" . targuil: res iduos de tierra, arena, broza, en una acequia de riego. "No pasa miaja d'agua, está ll ena de targuil". tarnasco: ternasco. Cordero joven. "¿A qué precio van aura os tarnascos, José?". tarrancazo: golpe o herida con una raíz o tallo que sobresale del suelo. "S'ha pegau un tarrancazo con ixe buxo". tarranco: raíz o tallo que sobresale del sue lo . " Pisé un tarranco y m'aujeró a suela". tarria: correa ancha que sujeta el baste de las caballerías, pasada por debajo del rabo. "Pasa-le a tarria por debaxo d'a coda". tartameco: tartamudo. También "tartamueco". "Como te pares a charrar con o tartameco, perderás o jornal". tartir: chistar. Respirar (siempre con negativa). "A os críos no los deja ni tartir". tarumba: confundido. Anonadado. Mareado. Aturdido. " No le fagas caso, ¡está siempre tarumba!". t'as: a las. "Echa o trigo t'as talegas".
101
tasca: césped. Prado natural muy tupido en la montaña. "Arriba en a tasca, comen mu bien as güellas". tascal: terreno de poca extensión cubierto de césped o prado alpino. tascalón: pequeña extensión cubierta de césped. " No las dejes pasar d'o tascalón Carriba asta dimpués de Santiago". tascón: trozo de tierra y césped para contener o reparar una acequia. "Tapa o aujero d'a zequia con un par de tascones". tatón: hombre o animal muy lento. "Tatón, más que tatón, yes un tatón". tatonero: dícese del hombre o animal muy lento. "No lo esperez que ye un tatonero". tedero: soporte metálico a modo de parrill a, donde arden las teas en el hogar. Almenar. Se apoyaba en un trípode de 1 m o bien colgado en la chimenea. "Atiza o tedero, mozé". tena: trébol. "A tefla le cuesta mucho de secá-se". tejau: tejado. "1 hai que retejar o tejau d 'o pajar". tenada: conjunto de plantas que se plantan al mismo tiempo. De una vez, en una misma hilera. "Ixas coles son d'a misma tenada". tenaja: tinaja. Vasija de barro más ancha por el centro. "Echa dos cantaros d'agua t'a tenaj a". tender: extender la parva en la era para trillar. "Si está nublau, no tenderemos a pali ada". tenientes: legumbres mal cocidas, duras. "Güelbe-Ias t'o puchero, que están una miajeta tenientes". tentón, a: caminar a tientas por la oscuridad, con ayuda del tacto. Tiento. "S'han lIebau a luz, irnos bajau a tentón". teñas: orugas. Larvas. "As coles s'han llenau de teñas". terciar: labrar un rastrojo por tercera vez. termentina: trementina. Resina semilíquida que exudan los pinos, abetos, etc. "Pon-te un pegau de termentina, ye mu güena". terreño: aparición del suelo o tierra al deshacerse la nieve que lo cubría. "As güellas comen en o terreño". terrero: pequeños aludes de tierra producidos en la sierra, a causa de lluvias y nieves. "As güellas están acalorando en os terreros". 102
testarrazo: trompazo. Testarazo. Golpe dado en la cabeza. "Le pegó un testarrazo en a capeza".
testuz: cabeza de las personas. " ¡Tiens o testuz más duro ... !". tieda: astill a de madera de pino resinoso, para alumbrar en el hogar. Tea. "Iremos afer tieda t'o Fulco Estrecho".
tientos: tiento. Andar por la casa a oscuras. "Pues si no ti ens lu z, andas a tientos ... ".
tiJera: tilo. "Iremos a brendar ta fuente a til era". tina: balde. Vasija de madera en forma de media cuba o troncocónica. tiña: nombre dado a ciertos establos o cobertizos. "Íbanos d'enzerrar as bacas en a tiña".
tión: soltero. Solterón ya entrado en años. "Teneban o tión pa pastor". tiradera: cam ino por donde se arrastran los maderos por medio de caballerías. " A tiradera ba por o cobajo d 'o paco Basarán".
tita, tita: voz repetida para ll amar a las gallinas. tizonera: parte posterior de l hogar, en donde se quema la leña. Su elo del hogar donde se hace el fuego. "Zenamos tos alredor d'a ti zonera".
tizoniar: remover los ti zones del fuego. "Pon-te en a ti zonera pa esti zoniar o tizoniar" .
t'o: al. " Ibas d'ir t'o güerto a uscar bella col". toa, toas: toda. Todas. " No las biemos en toa fiesta". " Jbaz de benir toas t'a fiesta".
tollo: rotura de un ribazo o acequia por el ag ua. "S'ha fecho un tollo en a zequia d'os güertos".
tomatera: hematoma producido por un golpe. Moradura. "¡Men uda tomatera ll ebas en a garra".
tongada: conjunto de plantas que se pl antan al mismo tiempo, dirección o hil era. De una vez. Por etapas o veces. "Ye mejor poné-Ias en ton gada, pa comé-ne más".
toquitiar: manosear mucho. Tocar sin necesidad una cosa. "No toquitíes mucho as peras".
torda: mirlo. "As tordas faJ1 os niedos con bardo".
103
tornagua: azud para desviar una acequia de un riachuelo. "Tendremos que golber a fer o tomagua". torno: máquina simple, artesanal, usada para separar el salvado de la harina, haciéndolo pasar por unos cedazos de tela espesa y fina, que giran sobre un eje, movido por una manivela exterior. torrumbera: cabezonería. Tozudez. Manía. "Como te dé a torrumbera, pa días en tiens .. .". tortular: temblar. Tiritar de frío. "Prenzipié a tortular de frío ... ". torzedor: palo con una cuerda para sujetar por el morro a las caballerías. "Si no se deja ferrar, pon-le o torzedor". torzida: mecha de la vela o candil. Torcedura o esguince. "A ixe candil le falta torzida". "M' hi dau una torzida de tobillo". torzón: cólico a personas y animales. "Me farté de torteta y dimpués me dio un torzón ... ". tos: a los. Todos. Os. "Ya tos ban a dar. .. ". "Boi t'os güertos". "S ' han caiu tos t'o suelo". tosca: piedra calcárea blanda, porosa y ligera. Toba. "Muele un poco de tosca pa fregar os cuartos". toza: tocón. Del tocón viejo del pino se obtenían las teas para alumbrar. "Iremos a uscar unas tozas pa fer tieda". tozalón: risco. Peñasco alto, escarpado, desde donde se ve un amplio paisaje. "Dende o tozalón se bei toa Peña". toziador: dícese del animal que embiste con la cabeza. "Ixe crabito ye mu toziador". toziar: golpearse las cabras y carneros con la cabeza. "Os chotos no paran de toziar". trafacudo: de cuerpo fuerte, achaparrado. "Ixe mozé ye mu trafacudo". traficar: trajinar. Andar ocupado en algo. "¿Qué traficas, Ferrer?". traJlo: trozo del tallo del árbol maderable. "Mañana serraremos unos trallos pa fer tablas". tramenar: andar de prisa o mucho. Dar vueltas. Hacer algo. "¿Qué tramenas tan demañanas?".
104
trancón: tranca. Palo grueso y fuerte. "Cruza dos trancones en o portillo". trapa: espacio sin entarimar en la planta dedicada a pajar, por donde se podía echar hierba al pesebre de la cuactfa, situada debajo, y alimentar al ganado desde el pajar. "Echa-les una mi ajeta de tefla por a trapa". trapicallo: harapo. Trapo viejo. "Limpia-lo con un trapicallo". tras, tras: voz del arriero para que la caballería retroceda. "Tras, tras, tira p'atrás, tordilla ... ". trasbatir: perder o confundir una cosa. "No dejarás de trasbatir a naballeta ... ". trascal: trozo circular de madera para sujetar el timón del arado al yugo, mediante un a clavija. "Pasa o timón por O u·asca]". trascón: cuña para apretar la reja, la esteva y el dental del arado. trastajar: compartimentar. Hacer departamentos más pequeños. trastajo: separación. Compartimento en una cuadra, establo o local. "Íbanos de poner os corderos en un trastajo, pa da-les una miaj eta de salbau". traste: trasto. Mueble o uten silio doméstico , sobre todo si es inútil e inservible. "¿ Pa qué quies ya ixe traste". trazas: manera de hacer o form as de actuar, basándose en las apariencias. "Me paize que no tiene mu güenas trazas . .. " . trebajador: trabajador. "¡xe ye mu trebajador". treballador: trabajador. treballo: trabajo. "Aura tenez mucho treballo con a siega". trena: cadenilla con la soga. Cadenilla de intestino de animal. Forma en que queda la mies segada con guadaña. "Cuando irnos llegau ya estaba to campo en trenas". trenta: treinta. " Feremos a pali ada con trenta fajos". trentena: treinta. " Con bella trentena en tendrez prou". trenteno: caballería de unos 30 meses, apta para trabajar. "Comeremos un trenteno pa San Andrés". trepuzar: tropezar. "Hi trepuzau en ixa peña". 105
trepuzón: tropezón . "M'hi dau un trepuzón en un bolo". trespalar: cambiar de sitio el montón de trigo con la pala. Volver a aventar el trigo con la pala. "Pa sembrar i hai que trespalar o trigo y dimpués porgá-lo". trezenal: treinta fajos. "Tenderemos a paliada con trezenal y medio de fajos". triámol: álamo temblón. "A madera de triámol ye mu blanca". triar: separar las reses de cada dueño, de un rebaño común. "Sales ta esquina pa triar as güellas". trilladera: tirantes de las caballerías para arrastrar el trillo. "1 hai que recoser una miaja as trilladeras". . tringolín: regalo u obsequio indeterminado. "Si yes güeno, pa fiesta te trairé un tringolín". tripas: tripas o vientre, indistintamente. tripón: persona rencillosa, vengativa. triponiar: insultar. Cizañear. " Yes un tripón , ¡no paras de triponiar!". trobar: encontrar. Hallar. "¿Has trobau as güellas u no?". tronada: tormenta. "Bino una tronada por San Cocobá que no dejó cosa". troncho: tallo pelado de la col. "Os conejos s'han comiu os tronchos". tronzador: gran sierra con dos mangos, para cortar leña entre dos personas . "Cortaremos o caxico con o tronzador". tronzar: cortar leña con una sierra grande (bipersonal). trucazo:paloma torcaz silvestre. "Hi guipau una banda de trucazos por San Pelai".
truco: golpe con un objeto. Esquila. Cencerro mediano. "Paize que trucan en a puerta". "Por o truco conozco as güellas". truexo: arca grande de madera para guardar cereales. Troje. "Estiaño sólo irnos llenau un truexo". truqueta: cencerro más ancho por la parte del asa que por la boca. "En o rabaño i hai que llebar trucos y truquetas ... ".
106
trusa: fardo de paja o hierba, formado por un a manta de lana, de 2 m de lado aproximadamente, que se transporta sobre los hombros, flexionando la cabeza hacia delante. "A paja la llebaremos a trusas t'o pajar". turbios: ventisca. Levantarse la nieve por la fuerza del viento, depositĂĄndola en los abrigos. "Os turbios ban a tapar a puerta con bella cuniestra". turidera: dĂcese de la vaca en celo. "Ixa baca estĂĄ turidera". turir: concebir. Cublir el toro a la vaca. tusir: toser. "Toa noche ha estau tusiendo".
107
u ulor: olor.
".o día de sacar fiemo, i hai ulor en toa casa".
ulorar: olfatear. Oler. "Sube mucha ulor d'a cuadra". untura: ungüento usado como remedio para dar sobre una dolencia muscular o una herida. "Da-le una güena untura de ruda y se le'n irá o dolor". uñeta: pezuña. "Tiene mal en a uñeta y por ixo cojía". uscar: buscar. "Si quies algo, bes-te-Io a uscar".
108
x xalzera: sauce. Saucera. Mimbrera. "Íbanos de cortar unos fajos de xalzeras, pa fer zestas ". xarticar: limpiar de maleza (arbustos) las tierras de pastos o de cultivo. "Charticaremos os fenales, pa no amolar a dalla dimpués". xo, xo ... : voz repetida del arriero para detener la caballería. xolorar: husmear. Oliscar. Olisquear. Percibir el rastro oloroso u olfativo que dej an otros animales. "Os perros xoloran o bayo d'os conejos". xorruntar: ah uyentar a los animales as ustándolos. xurrumido: consumido. Mennado por exceso de cocción. "S'ha xurrimido a carne en o puchero, tanto fer fuego".
109
y yayo, yaya: abuelito, abuelita. También "1010, lola". ye: es. "Ixe fraxin ye mu gran".
yeguazero: pájaro migratorio de vistoso colorido, similar al pájaro carpintero, aunque de menor tamaño. Hace el nido en paredes y cuevas. "Canta o yeguazero por a faja más baja". yerba: hierba. Heno silvestre. "Estiaño no i hai miaja yerba". yerbana: hierba rastrera que tiene agudas pinchas. "Tien cudiau no te sientes en bella yerbana". yerbero: pajar para guardar hierba, heno, etc. "No queda más que una mi aja de yerba en o yerbero". yera: era. "Yera o mejor que tenébanos". yeres: eres. "Yeres pior que una tronada". yes: eres. "Yes malo rematau , mozé".
110
z zaborras: piedras pequeñas. "No se criará cosa con tantas zaborras". zaborrazo: pedrada. "Le pegó un zaborrazo ta capeza". zaborrero: poco diestro o habilidoso en un oficio. "No lo ferá bien, ye un zabonero". zaborros: piedras grandes y medianas. "Tos os zaborros cain to capitero d'as fajas". zaforas: persona desmañada, sucia, torpe. "Bes a cambiá-te, que paizes un zaforas". zaforoso: persona desmañada, sucia o torpe. "Ixe ye un zaforoso". zagal: chaval. "A os zagales les gustajuar to'l día". zaguera: las últimas reses cuando se conduce un rebaño por un camino. "Manda o perro pa que arríe a zaguera". zalamero: cariñoso. Que hace zalamerías. "Ixe mozé ye mu zalamero". zalapastrero: persona que hace mal una cosa. "Menudo zalapastrero está fecho . . .". zamarrazo: golpe dado a alguien con un palo, una correa u otro objeto contundente. Caída. "Trepuzé en un zaborro y me pegué un zamarrazo . .. " . zamarriar, zamarrear: llevar el ganado de un lado a otro, con ayuda del perro. No dejar el ganado tranquilo. "Ixe no bale pa pastor, no para de zamarriar o rabaño". zambra: bulla. Confusión. Desconcierto. Barullo. "Meten una zambra pa cosa ... ". zamueco: mostrenco. Majadero. Tonto. "No lo beis que paize un zamueco". zamuaca, a: el coco. Fantasma, para aterrorizar a los chicos. Animal inexistente. "Amos a cazar a zamuaca ... ". zancocho: embrollo. Confusión. "S 'armó un zancocho que pa qué .. . ". zandra: cedazo de red metálica con agujeros grandes para limpiar el trigo. "Pasaremos o trigo por a zandra pa quitar as porguesas".
111
zapo: sapo. Persona torpe, desmañada. "De noches cantan mucho os zapos". zapotazo: trompazo. Talegazo. Chaparrón muy fuerte. "Ayer cayó un güen zapotazo d'agua". zapotiar: golpear el agua u otro líquido con las manos, salpicando todo. "No para de zapotiar en l'agua". zarpa: pata de gato, perro, oso, etc., con largas uñas. Mano grande de una persona. "To'l día están zarpa a la greña". zeazo: cedazo de tela metálica espesa. "1 hai que pasar a farina por o zeazo". zeniego: cieno. Lodo. Barro. "S' ha tapau o aguatiello con zeniego". zeprenar: mover o sostener algo con una palanca. Mover algo con esfuerzo. "Cogió un crebanto de tanto zeprenar ... ". zequia: acequia de riego para llevar el agua a los huertos. "Golberemos a zequia pa regar". zequión: acequia para desviar las corrientes de agua producidas por las lluvias, por fuera de los campos y evitar la erosión. "1 hai que limpiar o zequión d'a faja el Rei, si no se ferá un barranco por metá d'a faja". ziambrera: fiambrera. zinglo: escarpe. Despeñadero. Abismo. "De zagales espachábamos canteras por os zinglos". zinguiello: hebilla de madera para sujetar la cincha en los animales de carga. "Fe un ñudo alredor d'o zinguiello". ziresas: cerezas. "Bendrez a coger unas ziresas pa San Juan". ziresera: cerezo. "En Otal i hai muchas zireseras". zirgüellero: Ciruelo. "O zirgüellero está cargau de zirgüellos". zoqueta: instrumento cóncavo de madera, colocado a modo de guante en la mano izquierda, para protegerla cuando se siega con la hoz. "A zoqueta en a mano zurda y a falz en a drecha". zolle: pocilga. Cuadra para los cerdos. "Es menester limpiar a zolle". zumbazo: golpe fuerte con un objeto contundente. Caída. "M'hi dau un zumbazo en a capeza con o timón". 112
zumbiar: pegar. Golpear. "L' ha zu mbi au con o palo". zuĂąa: bruma. Calima. " I hai una zuĂąa, que no se bei cosa . . . ".
zurdo, -a: persona que usa preferentemente la mano izquierda. zurrapa: palo para cerrar la canilla u ori ficio para sacar el vino de las c ubas. " Apreta bi en a zurrapa pa que no se 'n sa lga o bino d'a c uba".
113
[ 11
1
11
4.
CHARRADAS
Se incluyen por Ăşltimo breves narraciones a modo ilustrativo del habla de la zona de Sobrepuerto (Huesca). Han sido reelaboradas en parte por el autor, que las oyĂł contar muchas veces a sus padres y abuelos.
o SASTRE MIEDOSO Yera un sastre ambulante que gosaba bibir d'o que sacaba cosiendo por os lugars. Beniba dos güeltas por año, pa primabera y pa sanmiguelada, cuando fe ba güen tiempo. Trayeba cuatro telotas, p'as mullers y p'os ombres, con un burro d'ixos de mala raza, que ya se sabeba os caminos d'andá-Ios tan a ormino. Si se le poneba malo o abrío u se le moriba, mandaba as telas con alguno d'o lugar qu e biyeba por Fiscal. Otras bezes subiba sólo con os trastes de coser (aujas, filo); a maquina I'en dej aban en a casa pa que coseba y fe ba remi endos de ropas biejas u apaños de ropas pa mozés. Tos os lugars están en a montaña, fuera d'a carretera, con unos cam inos empinaus y con muchas regüeltas. Tami én i hai mu chas alIagas, buxos, arros, barzas ... con os que te fas esguinchons en os pantal ons y esgarruñazos en as garras. A ormino i hai barrancos con pasaderas y pontarrons pa pasar sin mojá-te. Cuando pasan por metá dos pinars, se fa de noches denseguida y da miedo por os bichos que se siente. Seguiba siempre a mi sma marcha, un lugar detrás d'otro, sin dej á-sene nenguno. Emprezipiaba por un lau y golbeba por otro. Le costaba a lo menos dos meses en dar a güelta por to Sobrepuerto y feba a ropa de tos os montañeses: agüelos, mozas, mozés ... O primer día siempre paraba en a mi sma casa y allí dormiba tos os días. Pasaba recau y beniban a apalabrá-sen tos os d'o lugar. Dimpués prenzipiaba a coser de casa en casa, en as qu e feba o gasto. Amás cobraba una miajeta pa í-se susteniendo. O sastre d 'o que os charro, yera gran, fl aco y mu callau. Si bel bezino se atrebeba a izí-l e que I' abeba fecho malo traje , siempre le contestaba o mismo: -Tú yes o qu' estás mal fec ho, que o traje te cai bien asina. Yera mu miedoso y, por ixo, sólo andaba de día por os caminos. Pero una bez se le fizo de noches a metá d'o camino: -Lo menos sali se a luna pa bi yer una miaja u lIebase o burro pa féme compañía -iziba por os aíntros. 117
Trepuzaba en toas as piedras, se pegaba en as ramas que cruzaban y as negras sombras paizía que se mobeban .. . Prenzipió a sudá-le a escolaneta, a poné-se-le a frior por to o cuerpo y a golbese a mirar ent 'atrás pa biyer si le seguiban ... Os craberos y as babiacas no paraban de cantar .. . Al pasar por un estrec ho s'enganchó d'os pantalons en una barza, sin él sabé-Io: -Dios mío, solta-me que no llevo cosa pa daros. Solta-me que tiengo dos zagals y muller. No l'hi fec ho mal a nenguno y soi un pro be sastre.
y no paraba de lamentá-se y chemecar sin poder mobé-se. As glarimas se le cayeban y as bergüenzas feba rato que se I'iban mojau. -Por mi madre , que Di os l'ai ga perdonau , solta-me. A lo menos jame llegar t'o lugar pa no dar notorio. Así pasaba un rato detrás d' otro y o sastre allí seguiba enganchau en o camino. A noche se le feba larga. -¡Ay, ay ... !, ¡qué qui es d'este probe! Lo menos dí-me qui en yes, que ní siquiá te beigo. Solta-me, por os zagal s y a muller. .. - izía to ' l rato. Ni gosó atrebé-se a tanti ar si yera mano de presona u bell a garra d'onso. A noche se le feba largui sma. A la fin prenzipió a clariar a luz por denzima d'as montañas y a bajar o sol por o monte Bergua. Pero asta que no llegó t'ande que es taba o sastre, no se mobió: -Da-me fuerza pa bolbéome . .. Maldita barza, ¿tú m ' has teniu aquí toa noche acoquinau? Pues no me ferás más a mi sma faina.
y la cortó con a naball a. Dimpués pensó: -Me boí a fer dos u tres esg uinchons más en os pantalons y tres u cuatro esgarruñazos por as garras, pa fe-les creyer que m' han encorriu por o camino pa qu itá-me a poc ha y m ' he escondiu en un matic a!. Así desimuló o que I' iba pasau y, dende anton zes, os de Sobrepuerto no andaron más de noches por os caminos, por si aIcaso ...
118
o LOBO D'O CAMINO NIABLAS En o camino d'EscartÍn ta Ainielle, al otro lau d'a glera, .i hai una pardina que l'izen Niablas. Fa muchos años que no gasa bibir nenguno, a ultima familia murió, al paizer, de peste. Os que quedón bibos se'n fuen enta Oto, por ixo rezibió casi toas as tierras de pasto. Os d'EscartÍn se tizon cargo de bellos campos que teneban y dimpués les ne dejón to a os de Oto. En ixos campos se feban mu güenas as patatas y tamién o trigo yera mu guallardo. Dende Escartín o camino iba por o Campo Escolano, as Sarripas, os Biñals, as Planas, por o Caxicar, por o pinar d'o Bezuelo y se cruzaba a glera por un pontarrón u por as pasaderas. Antes por ixos lugars abeba muchos lobos que se comeban as güellas y espantaban as presonas. Si iban en manada aún yeran piares. Cuando les apretaba a fambre beniban de noches por alredor d'o lugar. .. Una bez fue Grabiel de Unsens a sacar patatas ta Niablas con un macho. S'en picó media ozena de talegas en to'l día y, cuando s'en iba o sol, s'en fue ta casa. En que pasó o puente d'a glera se le tizo de noche y por o pinar do Bezuelo prenzipión a autilar os lobos que feban temblar a escolaneta. Antonzes Grabiel se puso delante d'o macho, tirando d'o ramal pa fe-lo ir más aprisa. Dimpués de pasar o barranco d'o güerto Niablas, o macho prenzipió a dar resoplidos y a andar aprisa como si le pisasen os talones. -Sooo, sooo ... -iziba Grabiel-. Pero o macho resoplaba más, lebantaba asabelo as orejas y quereba correr. Miró ent'atrás y bido un bulto negro que seguiba detrás d'o macho, l'iba tocando os garrones. Por as Planas o camino ye más ancho y o lobo quereba pasar Calante, pero o macho no lo jaba. -Sooo, sooo ... , aún me tirará a carga -penSaba Grabiel por sus aíntros-. Mientras bienga detrás no me ferá cosa y como m'ataque le daré un estacazo güeno en os morros.
119
Tanto o macho como o arriero iban mu aprisa, apretan to que puen. Dende as Sarripas emprezipia a subida enta o lugar, nenguno dos tres quié quedá-se. Amás no paran de cantar os craberos por o paco Basarán y por o barranco d'os güertos , pa fer aún más miedo .. . -Ya me queda poco pa llegar ent'o lugar. Éste ye capaz d'acompañáme asta casa. Pues como coja a escopeta ... Pasó por debajo d'a era Camarrón, por a de Pedro EscartÍn y antes de llegar ta casa prenzipió a gritar con as pocas fuerzas que teneba: -Rebesindaaa, Rebesindaaa . .. Eh, eh, eh ... Abri-me a puerta, corre, abri-me a puerta, que me coge o lobo . .. A mujer brincó d'o fogar pa abrí-le a puerta d'o corral, pa que entráse corriendo Grabiel con o macho. Entre os dos zerrón ascape con a tranca. -¿Qué t'ha pasau, que biens tan safocau ... ? Grabiel no teneba fuerzas ni pa contestá-Ie, ni pa escargar o macho. Os de Camarrón, Unsens y os de Sampietro, que sintion os gritos, se asomón por as bentanas, alumbraus con as tiedas pa ber o que pasaba: .- ¿Qué I'abrá pasau a Grabiel que gritaba tanto ... ? Denseguida salió por a bentana con a escopeta, pa pegá-Ie un tiro a o lobo si estaba en a calle. Cuando lo bidon tos le preguntón: -¿Qué t' ha pasau Grabiel, que t'imos sentiu di nantes? -Cosa, que m'ha seguiu un lobo dende Niablas, m'ha fecho espantar o macho y m 'ha fecho coger un güen crebanto. -Pues, amos ent'as Lañas pa matá-Io, que s'abrá parau por allí... Y tos salión con as escopetas y tiedas por alredor d'o lugar, pero o lobo no lo bidon. Grabiel se puso alau d'o fogar pa secá-se o sudor y les contó o que I'iba pasau.
120
ENTA TIERRA BAJA
En telminar a siega y a trilla, bajábanos enta Tierra Baja a uscar os pastos pa' l imbierno. O monte lo elejíbanos segú n yera o rabañ o y p' o bazibo en arrendábanos otro más chicote. Se feba un contrato entre os amos d'o monte y os ganaderos. O pago se feba as ina: a mitá al entrar o ganau t'o monte y o demás poco antes de golber enta montaña. En o lugar más zerca d'o monte, se arrendaba tami én una casa pa labar as mudas d 'os pastors y de posada pa'l caso de cayer malos . Dimpu és del Pilar, fecha ya a siembra, empezábanos a cosirar as cañablas y a embatajar as esq uillas con as muelas que cojébanos en os muladares y con canillas d' as reses que matábanos. Os qu 'iban d'ir con o ganau se preparaban a ropa: cuatro mudas completas, cuatro pares de peales, peducos de lan a, unas abarcas con tachue las, un as apargatas, moqueros, bendas, un tapabocas , unos zagones . .. Tami én un morral de piel de güella u de eraba, una zamarra, un zerrón pa ll ebar a cuchara, o tenedor, a sal y o sebo y una sopera de piel pa cortar as sopas, que se comeban día part 'otro. Se poneban as esquillas a toas as güellas, os medios cuartizos a os cameros y os cuartizos a os chotos. Cada uno enroyaba o rabaño con a marca d' a casa. Os cameros se marcaban encima d 'o lomo pa bi e-los bien. Os ultimos días antes de marchar, os pastors iban a cenar por as casas d'os ganaderos que formaban a compañía, pa fer a despedida. A bi spra se preparaba a brienda dos pastors p'os días de cabañera: carne de res salada, arbiellos, unas magras, bino y pan. A brienda l'encargaban a o burro cabañero, que tami én llebaba un crabitero pa llebar os corderos que paIiban por o camino. A ropa dos pastors con o recau se mandaba por o tren ent'o lu gar and e que estaba o monte. As du eñas poneban en o recau pa pasar o imbi erno: bel pernil , bell as longani zas, zezina, quesos, sal, sebo, tozino blanco ... Os pastors yeran, a ormino, os tions d'as casas y, si no en abeba, o amo o un pastor afirmau. Dende a guerra empezón a fe-sen os rabaños más chicotes, porque os ti ons s'en fuen a trebajar ta fuera, yera defízil
121
trobar pastors y amás montes en abeba pocos y caros. A la fin nos quedemos con as que podébanos mantener con a yerba de casa. En que prenzipiaban a cayer as niebes por os altos, abeba que marchar. A bispra se contaba o ganau y dormiba en o lugar. Os ultimos días se fartaban bien pa aguantar a cabañera. Con as güellas rezién paridas se feba otro rabaño que seguiba detrás d'as otras. Dende Sobrepuerto bajábanos enta Fuentes, Osera, Quinto, Gelsa, Sariñena, Lanaja, etc. A cabañera duraba muchos días, durmiendo de noches en os corrales y al raso rodiando o ganau. En tos os lugars abeba que pagar por drechos de cabañera. En llegar t'o monte, se contaban as rese:" :,e feban os rabaños, se sortiaban os montes, se arreglaba a caseta . .. Os qu'iban acompañau a cabaña, s'en golbeban ta casa y se quedaban sólo os pastors. En Tierra Baja tos os días a misma faina: cudiar o ganau, pasar frío con a boira preta, comer namás o preziso, cosirar as paridas ... To'l imbierno mirando ent'a montaña asta o día de golber, cuando a niebe s'en ise .. .
122
A FIESTA CHICOTA
A fiesta chicota d'o mio lugar yera pa San Julián, 7 de enero, namás un día. Pa ixa fiesta beniban pocos güespes, porque abeba poca chen en os lugars: unos s'en iban iu ta Franzia pa to'l imbierno, otros ta tierra Baja con o ganau, así que en as casas namás quedaban as mullers, os güelos y os críos más chicotes. Namás acudiban os familiares más zercanos u bel pelletero pa comprar as pieles d'as güellas que se mataban pa zezina yo pelo d'os tozinos d'a matazía. Abeba unos güespes que no fallaban, acudiban tos os años con a misma escusa: cobrar o arriendo de bella fajota, a comprar bella modorra, bella craba u bel crabito pa fiesta chica d'o lugar d'ellos ... Beniba o cura pa fer misa, dimpués de bandiar as campanas. A metá d'a misa pasábanos os ombres a ofrezer: se poneba o cura delante d'o altar y bajábanos d' o coro pa da-le un beso a una reliquia y echar bel rial en a bandeja. Dimpués charrábanos una miajeta en a plazeta y en a lonja si feba frío. A mediodía s'embitaban os güespes a comer por as casas d'o lugar. Se feba güena comida: caldo de carne bien escudillau, garbanzos o judías en aceite y bel guisadé de carne y, de proste, unos crespillos u natilla. De noches, dimpués de cenar, se juntaba toa chen d'o lugar y os forasteros en casa d'o alcalde. Allí se feba o poncho de San Julián a cuenta d'o lugar: se cojeba una cazuela de tierra d'ixas grandizas, se llenaba de bino y se poneba a calentar en o fogar, arrimando-le güena brasilada. S'echaba dos u tres kilos de azúcar y se remobeba con un cucharón bien gran. Cuando ya estaba bien caliente s'iba lebantando con o cucharón y se quemaba con un papel un güen rato. Dimpués se jaba enfriar y ya estaba fecho o poncho. Denseguida prenzipiaban a beber tos, uno d'os bezinos no adubiba a llenar basos. A dueña d'a casa teneba que sacar tos os basos, tazas, cazoletas ... y aquellos pucherez que empleaban as güelas pa fe-sen ruda u
123
camamila, cuando les feba malo estenco. Y así, alredor d'o bino, se pasaba güena belada contando tos os cuentos d' a redolada y os de más lejos ... M 'alcuerdo d'un año cuando yera chicolón: mi agüelo yera alcalde y, a bispra, se picó dos capazos de tiedas pa fer luz a noche de San Julián. Antes as tizoneras estaban en metá d 'a cozina y enzima estaba o tedero colgau, alredor abeba cadieras, ande se sentaba toa chen, con a cazuela d 'o poncho en metá d'o fogar y con una 1I0zeta o aguazil (ixe año yera Miguel de Camarrón) prenzipiaba a llenar as tazas de poncho y a repartíne una detrás d'otra a toa chen. Mi agijelo me fizo poner en a tizonera, sentau en una banqueta y toa belada a poner tiedas en o tedero pa fer luz. Amás, detrás teneba un fajo de bu xos pa í-ne echando en o fuego pa calentá-sen. Allá que allá, cuando quedaba poca chen, le espetó o aguazil a mi agüela: -Nicasia, toma otra cazoleta de poncho, pa que duermas caliente con Antón -que se llamaba mi agüelo. -y tú, mozé, toma otro pucheré de bino pa mojar as tiedas pa que ardan mejor.
Allá a metá d' a belada, a chen prenzipiaba a chapurriar: -Pos yo me' n hi bebito seis tazetas, pos yo zinco basés, pos yo siete cazoletas, pos yo ocho pucherés . ..
y así, charrín charrán, remataba a belada de San Julián. Cuando se'n iba a chen, m 'izia mi agüelo: -Mozé, sale con una tieda pa alumbrá-Ies, no se caigan a güeltas por a escalera ...
124
AS BODAS
Antes en a montaña feban de casamenteros os sastres, os basteros, os pelaires y os aITieros, pues recorreban tos os lugars y sabeban ánde abeba mozos u mozas casaderas. Treballando en a casa medio en broma prenzipiaban: -Tú, fulanico, podebas ir de yerno a tal casa de tal lugar. Mira, si quies, I'en diré a fulanica y charraré con os padres, pa ber que les paize. Si les paizía bien, conquistaban o sastre u o que fuese, pa que acompañase o mozo ta casa d'a moza. Yera costumbre que teneban que entrar en casa d' a moza de noches y sal ir antes de fe-se de día, pa que no los creticasen os bezinos. Cuando o casamentero llegaba con o mozo ta casa d'a moza, desimulaba con a madre como si no sabesen a qué beniban . .. Feban güena zena, ande charraban de to, menos d'a boda, pero os mozos no se perdeban detalle y, si se feban goyo, prenzipiaban as relaziones. Otras bezes yeran os padres os que charraban con o casamentero: -Oye, tú que corres tos os lugars, ¿no sabes de bella moza que nos combenise pa choben? Éste contestaba: -Pos miá, en tal lugar en i hai una de güena casa, de mu güenas maneras que tos pué cayer bien . . . -Pues cuando bayas p'allí les n'izes pa biyer qué les paize y quedaremos pa que acompañes o mozo pa conozé-Ia. Asina se feban a mayor parte dos casamientos. En abeba de , tres maneras que aura bamos a contar. En a casa que namás abeba mozas, se llebaban yerno que se casaba con a más grande (a eredera), si ixa no renunziaba. Ande que abeba mozos y mozas, si a moza yera a mayor, casi siempre le jaba o erenzio a o mozo primero. Y si os mozos yeran os grandes, soleba casá-se o primero en casa, si no renunziaba. 125
Os mozos y mozas que no iban de yernos u chóbens ta nenguna casa, unos se'n iban ta Franzia, otros ta America y a mayor parte d'as mozas a serbir ta Barcelona. Cuando ixos se casaban ta fuera , se iziba: ixos s'han casau solteros. A bispra d'a boda, o nobio embitaba a zenar a tos os mozos d'o lugar pa fer a despedida de soltero. O día d'a boda embitaba namás a tres u cuatro d'os más amigos pa acompañá-Io, que se llamaban espaderos. Ixos compraban a escote bellas cajas de peladillas pa repartí-las a tos os embitaus. A nobia tamién teneba tres u cuatro espaderas que adornaban o altar, le aduyaban a bestí-se y demás. Antonze.s no abeba padrinos, como aura y os espaderos feban o mesmo. Cuando a nobia yera a eredera y bibiba en otro lugar, saliba o nobio con os familiares y os espaderos bien de mañanas. Montaus en os machos bien aparejaus y con a manta colorada, feban una güena reata. En un burro cargaban aplega d' o nobio. En que llegaban, poneban os machos en as cuadras pa dá-Ies prienso y almorzaban tos una miajeta en a casa d'a nobia. Se bestiban os nobios con o mejor percal y marchaban tos t'a iglesia. Namás se quedaban en casa as cozineras. Dimpués d'a boda, en a lonja, os espaderos repartiban as peladillas pa tos, mientras daban os parabienes a os nobios y os padres. Denseguida se'n iban a comer os güenos guisos que abeban preparau. Según andase a pocha, feban baile y seguiba a: fiesta toa noche. Si o eredero yera o nobio, teneba que ir a uscar a nobia enta o lugar, acompañau d'os padres y os espaderos. O nobio teneba que pagá-Ies a os mozos d'o lugar d'a nabia de 5 a 8 pesetas d'antes d'a guerra. Antonzes a fiesta yera más larga (dos u tres días). Yera mu maja a reata de machos por os caminos: o nobio soleba ir o primero, a nobia montada en silla, detrás tos os demás. Si pasaban por bel lugar, saliban tos a biyer pasar a reata y os espaderos les daban peladillas. Bellas semanas antes d'a boda, se juntaban os nobios y os padres d'as dos partes pa fer os ajustes. Feban una lista d'a plega d'os dos y firmaban a dote (en dinero o en espezie) y as renunzias d'a casa que saliban.
126
Aún abeba otro matrimonio llamau de sobrebienes. Se feba en as casas de mucha fachenda: primero se casaba o eredero y, si teneba más ermanos u ermanas (o mismo d'o lau d'a nobia), acordaban un segundo matrimonio. Os amos eran siempre os primeros y os d'o segundo teneban estos drechos: bibir en a misma casa, bestí-sen, comer, trebajar, calzá-sen, aduya en caso d'estar malos ... A bezes s'entendían bien, pero a mayoría remataban fiendo roído en a casa y en os lugars .. .
127
TOCAR AS CAMPANAS
As campanas de cualquier lugar de Sobrepuerto se sentiban dende os otros, feban mucha compañía y siñalaban que os lugars no estaban amortaus. Se tocaban muchas bezes al año y por muchos motibos: pa rezar e ir enta misa, p'as fiestas, p'os entierros, pa apagar bel inzendio, pa espantar as tronadas ... En que cabezaban os trigos y asta que s'iban trillau, casi to berano, s'empinaba boca arriba a campana pren~ipal, porque se creyeba que feba ir por otro sitio as pedregadas. As tronadas más malas beniban de par de San Cocobá, por a Estiba y o Pueyo Cortillas, casi siempre apedregaba. Antonzes os ombres que abeba en o lugar, acudiban a bandiar as campanas sin parar pa esbiar a tronada. M'alcuerdo que un año estábanos toas as peonadas en a añada de Lacuna. A mediodía llegó una tronada y namás s'alcontraba en o lugar mi agüelo, que estaba ziego. Al barruntar a tronada subió tantiando con o bastón ent'a torre y se puso a bandiar as campanas. Nusotros nos pusemos en a caseta, enfrente d'o lugar y biemos cayer un rayo en a torre, deseguida se parón as campanas . . . Pensemos qu'habría matau a o que tocaba, no sabébanos quién yera dende o campo. Mi padre se'n fue corriendo enta o lugar con otros bezinos, subión ent'a torre y encontrón en o suelo o agüelo desganau. Lo bajón enta casa ascape y poco a poco prenzipió a golber. A chispa le bajó por o lau drecho y, dende a rodilla asta o pie, le sucarró a calzilla. Cuando golbió en sí nos iziba que fue como si l'abesen dau un latigazo mu fuerte en ixe lau. Dimpués nadie quereba subir a tocá-las por miedo y namás ponébanos una campana empinada to berano. Cuando yo yera chicote tamién m'alcuerdo que mi tío Grabiel de Lacasa subiba ent'a era, si beniba una tronada con mucho roído, se poneba en a punta d'a paré, ande feba unos rezos, unas cruzes y jiribetes con as manos, pa esconjurá-la.
128
Tamién cuando se prendeba fuego bella casa u pajar se tocaban as campanas mu aprisa, pa que acudise a chen con pozaletas d'agua. Una bez cayó un rayo en o pajar d'a era Buisán, denseguida tocón as campanas y acudió to lugar pa aduyar a apagar o fuego . No adubiban a bajar agua d'a fuente. Al sentir as campanas y biyer o fuego, binon muchos dende Basarán, a ora y media de camino. Otro año, os d'Escartín tubon ocasión de golber as tornas, al quemá-se casa Casaus de Basarán. Antiguamente tamién se tocaban pa llamar a conzello: o alcalde mandaba tocar a o aguazil y acudiba uno de cada casa ent'as escaleretas d'a plaza.
129
ALREDOR O' A CHAMINERA
A cozina yera o cuarto más gran, o prenzipal en as casas d'a montaña. Teneba o suelo de losas y o fogar en metá u en un lau. Alredor d'o fogaril estaban as cadieras pa sentá-se as presonas y denzima o güeco d'a chaminera, to negro de follín, d'ande escolgaba o calderizo pa colgar os calderos . O fuego ardeba to'l día, dende mañanas asta de noches. S'enzendeba de mañanas con unas ramas de buxo y bellas comizas, dimpués se poneba una güena ralla ta cada lau, pretas 1'os morillos y a dueña las iba alantando pa que no s'apagasen. En a tizonera abeba un tedero pa alumbrar de noches con as tiedas. A fregadera y a espedera estaban en un rincón d'a cozina. Dimpués da matazía, os embotidos se colgaban en unas palancas alredor d'a campana d'a chaminera pa que se secasen. Como no abeba luz eletrica, en que se feba de noches no se podeba trebajar y tos se reuniban al redor d'a chaminera, alumbraus por as tiedas u a lampa de carburo. Un rato dimpués de fé-se de noches se zenaba y s'estaba de belada, más larga en imbiemo que en berano. Allí se charraba de to que s'iba fecho en ixe día y se preparaban as fainas pa'l otro. O amo yera o que disponeba o trabajo, os otros a callar, namás as mullers se atrebeban a poner pegas. Asina que a chaminera sentiba casi to'l año as mismas órdens: (De imbiemo a primavera, verano, otoño ... ) -Mañana íbanos d'ir a uscar un par de cargas de yerba enta Isuala, porque casi no en queda en o pajar. -Carriaremos una miajeta de leña pa que no nos coja bella nebada sin cosa. -Iremos ent'o molino pa moler un par de talegas; antes as mullers tendrez que porgar. -Soltaremos o ganau ta Peña y as bacas namás a tomar el sol bel rato. -Sacaremos fiemo 1'os campos que en i hai mucho en as cuadras.
130
- Charticaremos os marguinazos, as márguins y os fenals, que están llenos de artos y dimpués se amuelan as dalias. -En que llegue o ganau logau, feremos dos rabaños y nos escusaremos be! día d'ir pastores. O día que nos toquen, prenzipiaremos a femar por os campos más bajos. -Uno tien qu'ir a regar tos güertos pa que no se sequen as jodías y que escarde as yerbas. -Prenzipiaremos a dallar as yerbas, aura que paize qu'el tiempo s'asegura y fa calor. - Ya i hai trigo segadero, íbanos de fer os benzejos, que denseguida tendremos que empleá-los. -Carnaremos os fajos t'a era pa trillar unos trezenales cada día. -Estiaño nos toca sembrar a añada de Lacuna, pa'l Pilar tiene que estar en a tierra. -Iremos ta feria pa bender os bezerros y as güellas biejas.
f"1
131
5.
BIBLIOGRAFíA
Publicaciones de Sobrepuerto: SATUÉ OLIVÁN, E.: "Sobrepuerto: techo de Serrablo", Argensola, n.º 88, 1979. SATUÉ OLIVÁN, E.: "Ainielle: historia de un pueblo serrablés abandonado", Rolde, n.º 21-22, 1983. SATUÉ OLIVÁN, E.: "El carnaval de Sobrepuerto", Serrablo, n.º 46, 1982. SATUÉ OLIVÁN, E.: "Sobrepuerto y el determinismo físico", Narria, Univ. Autónoma de Madrid, n.º 7, 1977. SATUÉ OLIVÁN, E.; SATUÉ SANROMÁN, José M.ª: "La entrañable iglesia de Escartín", Serrablo, n. º 47,1983. SATUÉ SANROMÁN, J. M. ª: "Semblanzas de Escartín", Serrablo, varios números.
Bibliografía general: ALVAR, M.: Estudios sobre el dialecto aragonés, vol. 1 y II, Inst. Fdo. el Católico, Zaragoza, 1973 y 1978.
133
ALVAR, M.: Aragón: Literatura y ser histórico, Pórtico, Zaragoza, 1976. ALVAR, M.: El dialecto aragonés, Gredos, M adri d, 1953 . ALVAR, M. : El habla del Campo de Jaca, Salamanca, 1948. ALVAR, M.: "Toponimia del Alto Va lle d e l Ar a gón", Pirineos, V, Zaragoza, 1949. A NDOLZ, R.: Diccionario Arago nés, Ed. L ibrería General, Zaragoza, 1977. ARNA L CAVERO, P.: Vocabulario del altoaragonés (de Alquézar y pueblos próximos) , CSIC , M adrid , 1944. AR NA L CAVERO, P. : Refranes, dichos y mazadas ... en el Somontano y montaña oscense, Inst. Fdo. el Católico, Zaragoza, 1953. B ALLARÍN COR NEL, Á.: Civilización pirenaica, vestigios an cestrales, toponimia, leyendas, adivinanzas y dichos, La Editorial, Zaragoza, 1972. BALLARÍN CORNEL, Á.: Vo cahulario de Benasque , In st. Fdo. e l Cató li co, Zaragoza, 1971 . B ASELG A, M.: Cuentos aragoneses, Inst. Fdo. el Católico, Zaragoza, 1972. BORAO, J.: Diccionario de voces aragonesas , Zaragoza, 188 4. CASAÑAL, S. : Cantares baturros tristes y alegres, A. Allué, Zaragoza, 1909. CONTE, Á. y otros: El aragonés: identidad y problemática de una lengua, Ed . Librería General , Zaragoza, 1977 . N AG OR E, F: Gramática arag onesa, Ed. Librería G ene ral, Zaragoza, 1977. üuvÁN BAILE, F : Cuentos aragoneses, CAZAR, Zaragoza, 1967. TORRENTE, J.Y.: Los sucesos de Santolaria, Ed. Prensa Española, Madrid, 1974. TovAR, A.: Los Pirineos y la s lenguas prelatinas de España, CSIC, Zaragoza, 1952.
134
6.
ANEXOS
Utillaje de Sobrepuerto (agrĂcola, ganadero y domĂŠstico)
A LA DRO
:r u BO
BAsít;
APEROS
- -- -~gcgr ~lemO Co.L1a.de r-a.s)
H""-Q"",,,,
' ~~ " ,
,
- --~ \
(
'.
.'~ '
(
,;
- ,.
-~
TRABAJOS CON CABALLERÍAS
r
/
- ?
/ ---'
...:¿~
?
---~~r r(d.r aquiL
"","--'>-<>-'-'~~~\~~ \~ \\
tLr3r
m ... dera.
~ '
¿abriL'- DS c.amfo5
......
-"'....;:.::-~-~~-~~- -: "-
TRABAJO S CON CA BALLERÍAS
-~ ,
~. -
~ -~ _ -_"?
_é~
<
~
-..--
Qe,'q(f(tU; 4 C 4d4H4444 4~~C4444H~ <144~44440dC
4 444444aQ~4 4fQtQq.44~4 4t~J!((jQC44
~'.i((4dd.4f
«
,4 4 4 d ( j 4q 4 4dO(.4~d44 4q~d.( •• ld <O CI 1 11. ct el CI d .], 4. .
Trillo de pedreñas
ALmú-
EN LA ERA
· Lba. tru-S2 e '1er b2)
J
LA SIEGA Y OTROS TRABAJOS
-
.-
-
_'t ~_ -=. ~.
--
:::.
--- -;:::....-
11
¡
I! 1
R.u.e C.as
Boti e o
===
Ó
Tederos
r:;:/""
~~ Tteciél-5 APEROS Y LEÑA
D, /
coLlera
~gcr~ .falcas
Corni 'tii5
b--on~ado /'
S le.r re:ยก
APEROS Y LEร A
An;JocrLi.ll CLS
al9a.Ao s
/
Sopera.
/',
Morr<1-L
loIIIHI 'l/a.rC¿
de
Hci.Yl1-JJ en re nas 11
EQUIPO DEL PASTOR
¡
Crctbitero
I
, 'h~
Y ,, Bllrr O c;,~ctbQ.ñero
EQUIPO DEL PA STO R
r
ba.ra n<l.> ~
/ ,
? ¡,"
EQUIPO DEL PASTOR'
ré2<;ti Llo c:[obee
o l~I¡-1 ..
O :
~ ..:.
~:. ': :'.' --~-"'"
í . . ct CO Ca.("l'1a.lera.
Cua.rtiroS
Su.r,.-o
Colade,.-'=¿ \f-a.rret-.. CABécANA
Cea-E:O
EQUIPO DEL PASTOR
d e c¡. u.eseS
, O U' ; ~~
OLleta.s
~_. -:..."'-:
......
-.
,
e·'-
X: " , :--./"\.
Pu.cfter o ,"
~
~
' cintar-o
~
Ca..serolet«.
(
. '-
.!
\~
~.
S;;. [e ro
CaLdero
C«ldereta COCINA
Botejo
c:::::.:
OLLa..
A N<;4NIU 45
(pa r,;, C/u
dr
cdntarQ5 )
B ANASTOS
e ESTA
ROSC A DE"RO
JAUl.A
CA
PA~O
ROSCA DE R-O
(con r-a.meL!.n n)
COLA DE:
R..q
PALLU2 A
e'
CESTA
PA T ATER A
ROSCADERO Y E5TLl "'RA2:o
Detalles de arquitectura popular de Sobrepuerto
-L
-,-I
-,
-
---¡1
-1-
--¡-¡ J
Curiosa inscripción en la fachada de una buen/" en EscartÍn. Portada de casa O Ferrero de EscartÍn.
Escudo de casa Lacasa de Escartín. De forma ovalada y cuartelado en cruz (flor de lis y barras inclinadas). Enmarcado por decoración cordal.
• 1.
)
/
PORTILLO DE "TRANCAS" a) abierto, b) cerrado
, - -::---,
y
Porh'Uo con "eLe
te¿"
~
Ve ntana de casa O Royo (Escart ín).
I
Puerta de entrada a la placeta de la Iglesia (Escartín).
Ó i.~
/
o
0,2
O,LI
0,(,
1m
o,í?
I
I
Pi la bautismal (Escart ín).
I
~ o
-10
2
o
30
4o
'o cm·
~I-----rl----~----~----~I----~t
Bajorreli eve en la clave de l arco fajón cen tral (iglesia de Escartín).
/
7.
EpÍLOGO: BREVE CARACTERIZACIÓN
LINGüíSTICA DEL ARAGONÉS DE SOBREPUERTO
I
I
Como habrá observado el lector en las páginas que anteceden, el aragonés de Sobrepuerto se nos aparece en cuanto a su fondo antiguo como una típica muestra del aragonés central, muy semejante al aragonés tensino y a caballo en algunas soluciones fonéticas entre el de Tierra de Biescas y el del valle del río Ara. No obstante, frente a este fondo antiguo bien conservado, se encuentran también soluciones más deterioradas en lo fonético, de manera que aun cuando se conserva un rico y abundante léxico aragonés con soluciones autóctonas, en ocasiones vemos formas castellanizadas o que han perdido algunos rasgos típicos del aragonés central para aceptar otros más generales en aragonés (y también más próximos a los castellanos).
Fonética
En el vocalismo se observan restos de la diptongación en ia (procedente de E tónica) y en ua (procedente de O tónica), rasgo arcaico en aragonés y hoy mejor conservado en el aragonés central así como en la topo~
~
159
nimia de todo el Altoaragón: gurrutialla, triámol, babiaca, guambra, zamuaca. En el consonantismo hallamos conservación de las consonantes oclusivas sordas intervocálicas (-P-, -T-, -C-), rasgo que, al igual que el mencionado del vocalismo, tiene mayor vigencia en el aragonés central. Así, encontramos ejemplos de -P- > -p-: capeza, capitero, crapazín, resupinau , ripa, ripazo; de -T- > -t-: amallatar, capitero, calirón, esclofito, fusata , mallata, paretazo, patral, patro (con metátesis de -r-), retepelo , betiello, sarrato; de -C- > -c-: breca, caxico, chordicas, foricón, mica, micolla, miqueta, mielcón, oliquera, polecón. Pero también conviven con éstas algunas formas con las oclusivas sonorizadas (chordigas) o incluso perdidas, rasgo más vulgar que aragonés (mioja, miojo, prau). En otras ocasiones sólo se encuentra la forma con la oclusiva sonorizada: bedau, crebazas, noguera, pedreña, talega. En relación con este mantenimiento cabe advertir que los participios en -ato, -ito, fueron de empleo común hasta hace no mucho tiempo, pues las personas más ancianas procedentes de estos pueblos aún los recuerdan: ha pasato, ha reblato, ha caíto; pero como vemos en el vocabulario han sido sustituidos, por lo general, por los en -au, -iu. También hay ejemplos de sonorización de las antedichas oclusivas tras nasal (-NT- > -nd-; -NC- > -ng-): bergando, frajengo, rangüello; y tras líquida (-RT- > -rd-): chordicas. Por Supuesto, la mayor parte de otros rasgos fonéticos que detectamos son comunes al conjunto del aragonés. Así, en el vocalismo, la diptongación de O breve tónica ante yod: güello, ruello. La aféresis de Einicial átona, particulmmente en prefijados con EX-: xarticar, xorruntar, xurrumido. La conservación del diptongo -ie- en el sufijo -iello: betiello, pastiello, arbiello, zinguiello (aunque no siempre: chobillo). En el consonantismo, la conservación de la F- inicial del latín: fabar, fau, fenal, etc. Igualmente, el mantenimiento del grupo inicial PL-: pleber, plorar, ploraentierros, plan, plega, planeta. La evolución dellat. -Xhasta el sonido prepalatal fricativo sordo lsJ (escrito con -x-): caxico, buxo, buxiquera, fraxin, xarticar, xorruntar, etc. Aunque, como es habitual en muchas zonas del Altoaragón, especialmente en las más meridionales, se encuentran casos de -ch-: bucho, cachico. Y también ejemplos
160
de -j- (velar fricativa sorda), que evidencian ya una pronunciación castellanizada: cajico, rempujar. Las alternancias -ch- / -j- también muestran deterioro de la fonética autóctona: sanchuanar / sanjuanar, rechirar / rejirar. Lo mismo que las soluciones trestajo (por trestallo), jada (por xada), etc. No obstante, se conservan formas con evolución -LY- > -ll-, como muller, obella, palla, curcullo, etc. Es propia del Sobrepuerto (y también de otras comarcas más al este, como el valle de Bio, o del oeste, valle de Aragüés , etc.) la evolución -ND- > -ñ- (frente a -n- en Sobremón y Tierra de Biescas, valle de Chistau, etc.). Así, encontramos: baraña, cañabla, foñada (que en otras zonas son barana, canabla,fonata). La convivencia de rasgos del aragonés oriental con otros propios del aragonés occidental se manifiesta en la caída de -o final, rasgo centrooriental (plan, tabán, fraxin) , frente a otros ejemplos de mantenimiento, rasgo centro-occidental.
Morfología El sistema del artículo es, como en la mayor parte del Altoaragón, o, a, os, as. Sin embargo, quedan restos de la variante postvocálica ro, ra, ros, ras, conservada en algunos topónimos (Camino ro puerto, Cuasta de ro Estachón, en Otal; Cuatrón de ra Basa, en Basarán; Cambo ra Casa, Puente ras Crapas, en Escartín, etc.), y empleada hasta hace no mucho por las personas mayores : tiengo ras costillas de punda, en todo ro Sobrepuerta y todo ro baIle Basa. Algunos adjetivos mantienen la vieja tendencia del aragonés a la distinción de género: pobra, griso / -a. Debe destacarse la conservación, si bien precariamente, del morfema -z de 2.ª persona de plural en los verbos: bendrez a paliar t' o pajar (s.v. patiar); os mozés tocaz a pizqueta por capeza (s.v. pizqueta). La tercera persona de pI. del perfecto simple es -ón: entrón, salión. Como es general en aragonés, los imperfectos conserban la -B-: podeba, teneba.
161
Es de uso habitual el complemento pronominalo-adverbi al ne / en
« lat. INDE), con los valores característicos del aragonés: me' n boi, en lien prou, no' n quedará uno, no le' n bamos a quitar d' a capeza, etc. El complemento i « lat. IBI ) se conserv a petrificado en la forma i hai /yái/.
Lexicolo gía Es muy abundante el prefijo es-: esforigar, esgramllcar, escarquellar, escodar, esforachar, esperringlero, espedregal, etc. Entre los sufijos más usuales encontramos -allo (secallo, menudallo, perrecallo, espantallo, remugallo); -iello (betiello, pastiello, arbiello, zinguiello). Los sufijos más habituales con valor diminutivo son -et (fem. -eta) y -ón. Ejemplos con -eta: oloreta, naballeta , puerteta, ribereta, solan eta, sog ueta. Con -ón: pinarón, pinatón, pontarrón, tasca lón, zequión, fenalón, ninón, corralón . También se empl ea -ote: chicote, chiflote. Con valor aum entativ o, -azo: paretazo. Con valor despec tivo, -uzo: pajuzo, camuzo; -acho: campacho . Hay acumulación de sufij os -eta + - ón (estraletón), -eta + -azo (estraletazo), etc. ¡<
En cuanto al léxico, la gran mayo ría de éste es coincidente con el del resto del Altoaragón , es dec ir, el propio del aragonés. No obstante, y sin pretender ninguna exhausti vidad en su sistemati zac ión, pu eden destacarse algunos aspectos refe ridos a las áreas léx icas: 1) Es característica la convive nc ia de form as occidentales y orientales: obella / güella , lurte / esliz, cremallo / ca lderizo. 2) Palabras coincidentes con zonas centro-oriental es, particularmente Sobrarbe, son, entre otras: guambra, rebasto, senera, eslambio. 3) En cambio, son más bien coincidentes con zonas centro-occid entales: calirón, zinglo, a ormino, arbiello, xorruntar. 4) Coincidencias léx icas con el valle de Tena son, entre otras: sisale , sisatera, trusa, etc. Esta últim a es tambi én propia del valle de Broto y valle de Bio, lo mismo que marueiío,fenal, etc. 5) Palabras típicas del Sobrepuerto, no documentadas en otras zonas, son: musal, xolorar, esperringlero, etc.
162
En conclusión, como se ha dicho al comienzo, el aragonés de Sobrepuerto tien e grandes se mej a nzas con e l del va lle de Tena, Sobremonte, Tiena de Biescas, valle de Broto y ribera de Fiscal, .. . en definitiva, con el aragonés ce ntral, donde debe incluirse sin ninguna duda, aunque algunos rasgos típicos se hayan perdido o castellanizado muy modernamente, o hayan sido sustituidos por otros más comunes en aragonés. F. Nagore J. Vázquez
163
INSTITUTO DE ESTUDIOS ALTOARAGONESES DIPUTACIÓN DE HUESCA
06659