INSTITUTO DE ESTUDIOS ALTOARAGONESES DIPUTACION PROVINCIAL DE HUESCA
A BIDA, A OBRA Y A FABLA PE CLETO TORRODELLAS
,
,
por
FRANCHO NAGORE LAIN
Huesca - 1981
Publicaciones del Instituto de Estudios Altoaragoneses, Servicio de Cultura de la Diputaciรณn Provincial de Huesca
Depรณsito Legal HU - \70 - \ 981 ~D ITORIA L IMp~Er'-o'TA
pROyINCIAL - H1,]ESC,""
A BIDA, A OBRA Y A FABLA DE CLETO TORRODELLAS por
FRANCHO NAGORE LAIN
»uesc;:~
BIBLIOTECA AZLOR INSTITUTO DE ESTUDIOS ALTOARAGONESES HUE8CA
•
19~1
A BIDA, A OBRA Y A FABLA DE CLETO TORRODELLAS
POR FRANCHO NAGORE LAIN (D'o Consello d'a Fabla Aragonesa)
CLETO TORRODELLAS. A SUYA BIDA CLETO Torrodellas escribié en 1934 una chiqueta autobiografía que tetuló Mi vida. L'en mandó a Luis Mur, profesor en l'Instituto de Uesca, con ocasión d'imbiá-li bellas poesías. Luis Mur publiqué un poqué más tardi un triballo sobre Cleto en a rebista «Aragón» l, reproduzindo antiparti o poema El banco viejo de los viejos. Ixe artículo ye por tanto, por as fuens de primera man de que se sirbié, uno d'os más fiables. Atro buen conoxedor de Cleto Torrodellas, Antonio Quintilla, sigue tamién en os suyos triballos a narrazión autobiografíca y por tanto coinzide con Luis Mur. Os demás autór.s (que se pueden beyer en a bibliografía de dezaga) parixen menos fiables en os datos y notizias: mesmo bella bez son contraditorios
1.
Cleto Torrodellas Español. "Aragón", Zaragoza, febrero 1936, pp. 37-38.
6
FRANCHO NAGORE LAÍN
(aberba qu'eszibí-ne a Pablo Cistué, que conoxié en presona a Cleto y charró muitas begadas con er, pero que, sin dembargo, no aporta muitos datos concretos) 2. Istas son as fuéns-chunto con unas chiquetas notas que me proporzionó una nieta de Cleto-que sigo ta embastar un poqué a bida de Cleto Torrodellas. Naxié en Estadilla en l'año 1868. O día y o mes esautos no los recuerdan os suyos familiárs. Yera o segundo d'os catorze fillos (d'os que murieron cuatro) d'una d'as familias más pobras d'o lugar. O suyo pay triballaba la tierra y fendo un gran esfuerzo fazié que Cleto podese ir ta la escuela. Pero no i-fué muito; la dixó a os doze años y se metié a aduyar a o suyo pay en as fayenas d'o cambo. Teneban unas faxetas en a sierra. Cleto ricuerda mui bien d'ixa epóca as parolas qu'un día li dizié o suyo pay, cuan chentaban debaxo d'un caxico: «Este mundo é una mentira ... ; nusatros, aquí con un puchero patatas y un trocé tocino mos alimentán y fartos de treballá, y sin embargo, ñ'hay que no fan res y son los que comen milló. ¡Qué injusticia!». Triballó en os queférs d'o cambo dica os 16 años. Allora o suyo pay li proponié que prenese bel ofizio, metendo-li a triballar en a ferrería d'un amigo. L'ofizio de ferrero ye con o qu'ha pasáu a la istoria (encara uey cuan nombran a casa suya la claman «Casa'l ferrero»). Li tocó dimpués fer o serbizio melitar, destináu en o «Regimiento de Castillejos número 18». Dimpués de rematar a instruzión pasa a la «Escuela de Herradores», d'Alcalá de Henares. Astí bi-ye unos meses, fa un esamen y lo imbían ta Barzelona, en do fa lo
2. Informazións de primera man son tamién as q ue proporziona P ACA S ANCHO en Lo que me han contá de Cleto, en "Fuellas" , número 9, mayo de 1979, pp. 6 Y 16. Sin dembargo, como prozeden de remeranzas d'a chen d'Estadilla, son indreitas y prou lexanas.
A BIDA, A OBRA YA FABLA bE CLE.TO TORRODELLAS
'1
resto d'o serbizio como ferrero d'o «Regimiento de Lanceros del Príncipe» 3 . Os superiórs l'aconsellan renganchá-se como mayestro ferrero con paga de sarchento, pero no l'azeutó. Dimpués de lizenziá-se trobó triballo en casa d'un mariscal (u albéitar). Encara ye en Barzelona dos años, pero teneba nobia y quereban establezé-se en Estadilla. Asinas que torna t'o lugar, compra una biella enclusa y contina exerzendo l'ofizio de ferrero. Teneba la ferrería en o que yera camín-uey ye carretera-d'as afueras d'o lugar. En o suyo quefer l'aduyaba o suyo chirmán José y os do'3 fillos d'iste. Sin dembargo, a poco de casá-se, en 1894, con ocasión d'a guerra de Melilla, claman a tres quintas y Cleto tenié que marchar atra begada «a serbir». A situazión en Melilla espaza ascape, asinas que mandan a tóz enta casa y Cleto torna lugo a o suyo triballo de ferrero, fendo-se poqué a poqué con aclientela d'Estadilla. Ya no . salirba más d'o lugar, fueras de bellas curtas besitas a Zaragoza y a Barcelona. Tenié tres fillos; morié o mozé mayor y li quedoron dos fillas. Cleto triballaba muito en a ferrería y como no teneba una . constituzión fesíca muito fuerta cayeba enfermo a ormíno. o medíco l'aconselló dixar l'ofizio de ferrero y adedicá-se a un atro quefer más lixero y menos duro. Asinas que dixó lo mallo y a enclusa, a ferrería l'en traspasó a o suyo chirmán mayor, y metié un salóa de baile y una botiga chiqueta. Allora teneba 26 años. Un poqué más adebán un siñor d'o lugar l'ofrexe l'almenistrazión d'a casa suya. Paca Sancho da más datos (se beiga o triballo cuaternáu en nota 2): «se mete como mayordomo en una casa del llugá, casa Heredia, en don teniba menos faena y podeba escribí más. Y en este traballo pasa el resto de la bid a suya». 3. Isto ye d'alcuerdo con o que dizen A. QUINTILLA Y L. MUR. Sin dembargo, M. A. ARTAZOS, asegura : "El único viaje "largo" de su vida lo hace a Zaragoza, movido por un fervor religioso y por el d eseo de conocer a su gran amigo de corres pon dencia "Mefisto" . CIeto, en Relazións al natural da a entender, ya que parixe autobiagrafíca, que fa o serbizio melitar en Zaragoza: Bi-ha que pensar que ye una mera fizión. Antiparti, n'una composizión en castellano. Un viejo lugareño a Zaragoza. d :z qu'en 1888 conoxié por bez primera Zaragoza, serbindo de soldáu; isto sí ye compatible con os atros datos.
F
B
FRANCMO NAGORE LAÍN
Tóz coinziden en siñalar que feba una bid a senzilla y tranquila: triballaba l'ortal y aprobeitaba tó lo tiempo que podeba ta escribir romanzes, que dimpués en bendeba impresos en as fiestas u rezitaba. Ye prezisamén en istos años, entre 1900 y 1933, alto u baxo, cuan escribié os romanzes más importáns y conoxíus. Cleto siempre confesó una gran afizión por a poesía, pero, a o mesmo tiempo, se quexa de no poder presentar os bersos «más refináus» . Anque iste tema lo tocaremos más amonico en charrar d'a obra suya, cal que toquemos tamién aquí iste punto. Escribiba cuasi siempre en ribagorzano, anque tamién escribié bellas cosetas en castellano. Ista ye a esplicazión que mos ne da: «el hazerlos en Ribagorzano es porque tengo más campo de salvación, pues en castellano los hago pero me viene más ancho y por eso me firmo «El Poeta Silvestre)). Muitos romanzes y coplas suyas han pasáu a la tradizión oral, pus bellas presonas d'a redolada encara los rezitan de memoria. Ye tamién menester siñalar qu'una fabríca de carambéls de Balbastro meteba trozéz d'os bersos suyos en os papéIs que serbiban ta embolicar os carambéls. Isto ye un dato interesán d'a suya fama popular. En as añadas zagueras d'a suya bida estié representán u «agente)) de l'Azucarera de Monzón. Respeutibe a o suyo aspeuto fesíco tenemos una descrizión. un tanto ideyalizada, d'una presona que lo conoxié, Pablo Cistué, qui mos diz : «Su semblante tenía cierta semejanza con la imagen del dios Vulcano ... Tenía el perfil alargado, como el de los hidalgos del Greco, la frente despejada, los ojos del color de las moras silvestres, con reflejos de místico o de alucinado, la nariz aguileña y una barba de guedejas rizosas y rojas que blanqueó con el paso del tiempo. Su físico no podía estar más en consonascia con su noble oficio de herrero)) 4. Cleto iba siempre, ise ta do ise, con un trozé de papel y un lapizero, ta poder escribir. En do li s'ocurriba, astí feba os bersos. Teneba fazilidá ta bersificar y, por o que se cuenta, en teneba también 4.
"Heraldo de Aragón", 24 septiembre 1978.
A BIDA, A OBRA Y A FABLA DE CLETO TORRDELLAS
9
prou de grazia. Sin dembargo, fueras d'escribir poesías, que como emos dito yera una d'as afizións que más aimaba, y de l'aprezio que a chen li fes e d'os suyos escritos (no pas siempre; muitas begadas l'aplaudiban y animaban, pero bella bez se l'en rediban), no en tenié muitas de satisfazións en a bid a suya. O relato curto d'a suya bid a lo remata asinas : «... esperando que llamen para marchar a donde van los pobres, yo creo que a la Gloria, ya que en este mísero mundo no hemos podido gozar de ella» . Dimpués d'una larga enfermedá de siete añadas, morié o 7 d3 mayo de 1939 (o 9 de mayo, que gosa dá-se como calendata d'a suya muerte, ye d'o día en que l'apedecoron). Por tanto, s'han feito en 1979 cuarenta añadas d'a suya muerte y ziento onze d'o suyo naximiento.
A SUYA OBRA
A obra de Cleto Torrodellas se compone de bentitantos romanzes y poesías en aragonés ribagorzano. No en son muitos, anque siempre bi-ha posibilidáz de qu'aparixca beluno no conoxíu. En concreto, parixe qu'en teneba beluno, feito en plan festibo u borinero, que a la suya familia li parixeba irrespetuoso y ha preferíu no conserbá-ne. Tamién bi-ha que parar cuenta que si a suya produzión no ye mui ampla en número de composizións, sin dembargo beIs romanzes son prou largos: asinas, Relacións al natural, «Romanze de Martín y Pascualeta», tien 426 bersos, y o tetulato Alvertencias, 180.
Antiparti escribié tamién unas quinze composizións en castellano, entre as que destacan: A la ermitaña de la sierra, bersión en castellano de A la armitaña de la sierra de la Carrodilla; El sueño dorado, sinificatibo porque astí beyemos prou bien reflexadas as suyas barucas, a suya preocupazión de no saper escribir en castellano: «No sueñes tan por arriba, quédate un poco más bajo, confórmate con hacer versos en ribagorzano». Un viejo lugareño a Zaragoza, en do tamién se pueden beyer
belunas d'as suyas cutianas ideyas: «Bendice, madre querida, mi pobre composición; si con tu mano piadosa le echas la bendición mis coplas no serán malas ni tampoco la oración».
12
FRANCHO NAGORE LAÍN
El charlestón se apodera de España, en do be yernos o suyo pen-
samiento de que tó lo nuebo (menos a fabla castellana) ye malo : contrapone os bailes tradizionáls a o charlestón, y diz que, en Aragón, ta no desairar a la Pilarica , bi-ha que dar guerra a o charlestón y bailar a jo~a. Atros tetúlos en castellano que se podeban cuaternar: La honra no tiene precio, El alpargaterO' de mi pueblo, Súplica a la Virgen del Pueyo, Así lo siento, Pensamientos del hombre del terruño, etz.
* * * A obra en aragonés de Cleto partizipa d'as mesmas carauteristícas que se beyen en a obra en castellano, si bien s'azentuga muito a tematíca local (en cheneral, os temas en castellano no son locáls), a tematíca pastoril u bucolíca, y o tema d'as asperanzas y queférs d'a chen, que trata menos y siempre ye relazionáu con a suplí ca a la Birchen u con as fiestas de San Lorenzo. Antiparti, aparixen tamién as suyas barucas u turrunteras más comunas: a poesía, o complexo d'inculto y de no saper escribir bien en castellano, a balorazión d'as tradizións frén a o nuebo, l'etnozentrismo, a ideya de que «cualsiquier tiempo pasáu estié millor», etz. Asinas, podebanos fer un curto analís y clasificazión d'istas ideyas y tematícas que predominan en a obra suya. a) A tematíca local. Cuasi tóz os suyos bersos, menos os que tratan espezificamén d'o quefer de poeta u coplero, se po deba dizir que son de tematíca local. Pero quizáu se po deba meter como exemplo A San Lorenzo, patrón de mi pueblo. Tamién son mui interesáns en iste aspeuto os adedicáus a lugárs d'a redolada, como a os de Graus, a os de Fonz, etz. al) Etnozentrismo. Puede dizí-se que a tematíca local conleba en muitas d'ocasións un furo sentimiento etnozentrista que, por o que se bey, ye biello en os lugárs altoaragoneses y encara uey se manifiesta fuertemén. L'exemplo más tipíco ye Contestación a los de Fonz (encara uey esiste iste enfrentamiento mutuo entre a chen d'Estadilla ya de Fonz) .
A BIDA, A OBRA Y A FABLA DE CLETO TORRODELLA8
13
a2) Presenzia cutiana de San Lorenzo y a Birchen d'a Carrodilla. Com'una consecuenzia más d'o localismo y 'etnozentrismo, os
patróns d'Estadilla aparixen mui a ormino en os bersos. En os que más platero ye isto, son: o ya cuaternáu en a), El San Lorenzo de
hoy, Diez días antes de San Lorenzo, Supllica de un obrero a la Virgen, En la Carrodilla, etz.
b) Tematíca pastoril y bucolíca. A ormino aparixe a pastora, a «serrana» U (dlugareña» n'un ambién d'idilio (Relacións al natural, que belúns han clamáu «eglóga», Felicitación), u n'un ambién natural y montesino, que se concara con l'ambién urbano (El retratista en l'aldea, A la armitaña de la Sierra de la Carrodilla) .
c)
Emponderamiento d'o tradizional. Sobre tó en o respeutibe
a fiestas y romerías,
y en o respeutibe a la moral y as costumbres. Tamién aquí se concara o tradizional, yo rústico y montesino, con o moderno, as modas urbanas, etz. Se bey prenzipalmén en: Las
mares y las tillas, El beso de amor, Alvertencias que tenín que oservá en los santuarios, El San Lorenzo de hoy, etz. Mesmo disprezia
l' (tÍxiene», porque ixo ye una moda urbana y nueba, como se bey n'unos bersos en castellano tetulatos Yo no vengo a Barcelona: (cLavarme me lavo seis veces al año, y esto ha de ser en pleno verano. No es que sea sucio, no señor, pues iré muy limpio por el interior».
d) (cCualsiquier tiempo pasáu estié milloTl>. Ye un tema enreligáu con o debandito: o tradizional, o d'antis más, ye o bueno. O d'agora, si no ye malo, por o menos no ye tan bueno (El San Lorenzo de hoy). Sin dembargo lo tema no sólo afeuta a la soziedá y as costumbres, sino tamién a o presonal u esistenzial: alIara os bersos se chupen de ricuerdos u de reflesións sobre a biellera, com,) en La vida de macé y El banco viejo de los viejos. Se considera iste zaguero romanze como uno d'os millórs y más famosos. e) O complexo d'inculto, de montesino. Se manifiesta sobre tó en as autodenominazións que s'atorga. Mui a ormino firma como «Poeta silvestre», y tamién aparixe en os bersos ista «embotada» u
14
FRANCHO NAGORE LAÍN
atras aparixidas como «poeta del terruño». Asinas, en Mis versos tienen miedo a marchar se clama «siñó Cleto, silvestre poeta», y acampara os suyos bersos a «fllos llamadas silvestres» que «se crían al peu d'un peñÓn», y qu'anque «sin podá, sin riego y sin jardinero», «llevan aroma y tiran oló». Igual se bey en a carta A D. Cristino Gasos: «Si el poeta silvestre que s'atrive a molestalo . ..»
y sobre os suyos bersos: «Yo no los sé fé medidos ni los foy en castellano».
Cuan escribe á l'Heraldo de Ribagorza, en chulio de 1927, diz: «.. .ma dau la ocurrencia de escribile, pa dile que si le fa juego algo de lo que yo foy, podría llenale algún trocé de diario, lo cual l'envío una muestra; ya berá aon llega el mío saber, pos aunque to seiga rabia, un home que no á'studiáu, gran cosa no puede fé».
A duda d'a calidá d'os suyos poemas por a «falta de cultura», ye una ideya fixa que se repite en muitas d'ocasións: «Como no'stoy ilustrado y los foy tan llugareños no sé si ixe siñor los fará pasá per buenos». (Siñorico M. D. Bardají) . «Aunque'l rustico poeta no sabe ben esplicá» . ... (A San Lorenzo).
Cuasi se puede dizir que plega a tener complexo por no saper escribir bien en castellano, como se bey en El poeta del terruño:
A BIDA, A OBRA 'y A FABLA DE: CLE:TO TORRODE:,L LAS
15
«Desde que s'estienden tanto mis escritos no me paro de pensá qué dirán los que veigan estos versos con estas modas tan raras de hablá» .
* * * «que soy un pobre home del terruño sin estudios de ninguna calidá»
* * * «Pero, pobre de yo que con mis aláns, mis deseos y mi buena intinción escasamente valen mis escritos pa este rinconé del Alto Aragón».
Tó iste romanze entero ye muito sinificatibo n 'iste aspeuto: conoxeba, y adempribiaba, as suyas limitazións, pero li penaba por íxo. f) O complexo de charrar ribagorzano. Iste ye un aspeuto chuníu de raso a l'antebán. Ye berdá que yera mui conszién d'as suyas limitazións, pero tamién teneba conzenzia platera de qu'escribíba en ribagorzano, no pas en castellano. Os exemplos son muí numerosos:
«Estas van escritas en ribagorzano, como así se habla en nuestra región». (Oración en el aniversario de Costa). «Yo no los sé medí ben
ni lelos en castellano; pero el Santo ya lo'ntiende el hablar ribagorzano». (A San Lorenzo).
16
FRANCHO N'AGORE LAÍN
... «Yo no sé hablá en castellano ni medí como un poeta ... » (Graus y «El Ribagorzano»). «Si no, hablle como nusatros el puro ribagorzano». (El retratista en l'aldea) . . . . «Al dirigitos estas lletras como hablán nusatros». (El poeta del terruño).
Sin dembargo, ixa platera eonzenzia de fabla no yera positiba, pos escribir en ribagorzano tamién li parixeba poco culto y de poca categoría: ((Perque aunque seigan silvestres, mal medidos y rimados, y carezcan de cultura per está en ribagorzano ... » (A D. Cristina Gasós).
Ye dizir: a suya baruca cutiana ye no poseyé-ne guaire de cultura, y ixo lo creye una limitazión, pero charrar ribagorzano lo con· sidera una limitazión más, un punto negatibo más. En reyalidá se puede deduzir d'isto que charrar ribagorzano ye consustanzial con a falta de cultura. O cualo no fa sino amostrá-nos cómo ye asumida - n'iste caso de forma mui conszién - a ecuazión fabla aragonesa = incultura y bizibersa. Anque tóz sapemas qu'isto formaba parti d'as pautas culturáIs impuestas por as napas «altas». Dimpués de tó lo dito parixe una escontradizión qu'escribise tamién en castellano, n'un castellano correuto. Bi-ha que pensar talmén que n'istos casos interbenié bella man culta, como dixa entrebeyer cuan diz:
A BIDA, A OBRA Y A FABLA DE CLETO TORROD~LLAS
17
((Perqu'esto é muy triste ,. queridos poetas, que me sen te a fé una poesía y que tienga que llevala al siñorico pa los puntos, admiracións y ortografía». (El poeta del terruño).
,
)
Sin dembargo tamién aparixen beIs trozéz en castellano en a suya obra en ribagorzano. Asinas, en El banco viejo a San Pedro y a o rico los fa charrar en castellano, y en El retratista en l'aldea, o retratista, ame de zidá, charra en castellano. Astí me decanto a creyer que no lo fazié aldrede, sino que ye un reflexo incoszién d'a identificazión d'o castellano con a fabla d'a zidá, d'o poder y d'os dinérs. ¡Y qué identificazión tan fundamén ficada en o suyo zelebro teneba qu'está-ne, ta no premití-le fer charrar a San Pedro en ribagorzano. Podié fé-Io aldrede, pero, en cualsiquier caso, porque no beyeba atra soluzión reyal. En resumen, podebanos dizir que o pensamiento suyo que chupe tóz os bersos son un conchunto d'ideyas simplas y senzillas, no mui triballadas, que reflexan una bisión d'o mundo tradizional y conserbadora, propia d'un ambién rural de fa 50 u 80 añadas. Ye dizir : cal estar mui bueno y debato, cal triballar muito, aconortáse y dar grazias a Dios - y sin dembargo muitas bezes fabla d'a bid a dura y cada día peyor d'o labrador y d'o triballador -, bi-ha qu'obedexer y onrar a os pays. Por contra: tó lo nuebo y moderno ye malo, a chobentú ba tresbatida adempribiando modas faranas .. . Sin dembargo bi-ha una gran escontradizión: charrar castellano-que tamién yera una moda nueba y farana-no ye malo, sino tó lo contrario, mientres que charrar ribagorzano-que ye o tradizionalye fiero e inculto (=ye malo). Por tanto, si mas ha dixáus unos cuantos bersos y romanzes escritos en ribagorzano ye porque no lo sapeba fer d'atra forma. Uey mas interesan porque son prezisamén en ribagorzano. ¡Qué gran paradoxa! Y qué tristeza beyer por istos testimonios qué fundo lis eban ficáu a las chens altoaragonesas l'odio por a suya fabla.
18
FRANCHO NAGORE LAÍN
Sin dembargo, a bida ye un cutiano miraglo: uey en Estadilla se contina charrando l'aragonés ribagorzano y buena preba d'a bi · talidá estié l'omenaxe a Cleto Torrodellas que se fazié en ixe lugar o día 19 de mayo de 1979 5 , auto en o que sólo se charró en ribagorzano y en o que os que lo feban, y a más gran parti d'os qu'ascuitaban, yeran chób.ens. Quiero rematar as considerazións sobre a obra de Cleto remeranda cómo a ormino se l'ha acomparáu con beIs poetas meyebálc;;. Asinas, a senzilla y popular debozión qu'amuestran os bersos adedicáus a la Birchen d'a Carrodilla fan qu'uno s'alcuerde de Gonzalo de Berceo. En atros intes, a presenzia d'a serrana, ya siga pastora u armitaña, y o mesmo tono d'os bersos, mas recuerdan as «serranillas» d'o Marqués de Santillana. y beIs bersos, como ros d'o romanze El banco de los viejos, t ienen muitas semellanzas-anque, si se quiere, n'un estilo más rozero y popular - con bellas estroIg,s d'as Coplas famosas de Jorge Manrique, en do fabla de temas tipícos d'a literatura meyebal, como a igualdá debán d'a muerte. Ye berdá que os millórs bersos los fa cuan describe a naturaleza y o paisache, u cuan a esprisión d'os sentimientos la fa por meyo d'o reflexo en a naturaleza. (En la Carrodilla, beIs trozéz de Relazións al natural, etz.), u cuan espresa un inchenuo sentimiento popular (Felicitación, etz.). Y ixe zello de ruralismo que chupe toda la suya obra fa que Nicolás S. de oto lo clame «poeta ignoto», «juglar abnegado», y fable d'a suya ((ruda poesía» acomparándo-lo a Jorge Manrique; y A. Quintilla fable d'os suyos romanzes «tan frescos como la sierra misma», d'a ((vuelta a lo primitivo», d'a <dntervención de lo populan), d'os bersos que tienen <da grata fragancia de los Cantares del Marqués de Santillana», y de que «el realismo de Cleto es el del Mío Cid». Son sólo qu'unos exemplos. Istas comparanzas con os poetas meyebáls castellanos nos dixan beyer cual cosa interesán que no debemos dixar amagada: dende una güellada oxetiba cal almitir que o chiquét desembolique literario de l'aragonés feba que en a primera mitá d'o sieglo xx se 5.
Se beiga "Fuellas", número 10, p. 2.
A BIDA, A OB:RA Y A FABLA DE CLETO TOR:fi.ODELLAS
19
trobase a literatura en aragonés-por o menos en beIs aspeutos-a un ran parellano a o d'a literatura meyebal castellana. Claro que no sirben ta muito comparanzas d'ista traza, pus as zercustanzias yeran mui diferéns. Sin dembargo, cal que paremos cuenta qu'iste desfase u retraso en a literatura se manifiesta tamién en o mesmo desembolique y estruturazión d'a fabla y d'una forma cheneral en cuasi tóz os cambos d'a cultura en aragonés. Ye por ixo por o que agora mos trobamos, por exemplo, con a coesistenzia d'una poesía popular que parixe cuasi meyebal, con una poesía de tipo romántico y mesmo con una poesía moderna más u menos esperimental. Y cal dizir que n 'iste inte no mos ne sobra denguna.
o
BAXO-RIBAGORZANO .
A FABLA n'ESTADILLA
o tipo d'aragonés que se fabla en Estadilla ye o baxo-ribagorzano. Ye mui parexíu a o grausino y partizipa d'as carauteristícas de l'aragonés de Ribagorza. No s'ha feito encara un estudio fundo de l'aragonés charráu en Estadilla, cosa que serba prou interesán por a suya situazión. Sin dembargo, los escritos de Cleto Torrodellas ofrexen un material de primera man ta embastar unas chiquetas notas que a o mesmo tiempo que pueden estar un primer amanamiento a l'estudio de l'aragonés local d'Estadilla, puedan serbir tamién ta leyer con millor aprobeitamiento as obras d'iste autor. a) Aspeutos fonetícos. - En primer puesto cal siñalar que ya en o primer terzio d'o sieglo xx, seguntes podemos beyer en os bersos de C. Torrodellas, yeran cheneralizáus muitos castellanismos fonetícos. Palabras sinificatibas qu'aparixen siempre con fonetíca castellana son, por exemplo: viejo, dicho, llueve, escuchá, noche, ojos, mucho, lejos, drecho, cajas, monte, etz. Tamién por contra, se beyen catalanismos fonetícos, anque en menor cuantía, que uey se siguen emplegando y que parixen debése a un sustrato autotóno, no pas a importazión como en o caso d'os castellanismos. Exemplos: ben, tamé, peu, bou, mare, aigua. Mesmo se beyen bellas palabras de tipo lesíco catalán como may 'nunca'. Sin dembargo, a manca de diptongazión en as formas berbáls (d'o tipo de: almorzes, m'acordo, sonen, chugan, etz.), creigo que se debe esplicar por o papel que chuga l'analoxía en a conchugazión, ya que, antiparti, se traba en l'aragonés d'atras redoladas muito más ozidentáls. Fueras d'istos casos cuaternáus, a diptongazión se fa siempre de modo normal (exemplos: fiestas, suerte, quiero, diez, etz.), mesmo debán de yod, como ye propio de l'aragonés (tiengo, tienga, vienga). Anque no aparixe en o berbo ser: é = ye, es = ves, como se beyerá dimpués, en qu'analizemos a conchugazión. Seguindo con a fonetíca, bi-ha que resaltar dos fenoménos, comúns en Ribagorza:
22
FRANCHO NAGORE LAÍN
A palatalizazión de l , d'a que trobamos muitísmos exemplos. Ocurre en situación inizial : llastima , llorceta, llimpia, llevá, lluego, llibro, llugá , llagri mas, llevantá, lletra, llumbre, lleña, llengua, llargo, etz. Pero tamién en situazión interior entre bocáls: relluce. Y tamién ocurre cuan a l fa grupo con atra consonán ; en iste caso lo que se bey más EL ormino ye a palatalizazión en o grupo PL-: plloif"á, pllaza, pllata, pllana, pllaga, supllica, sopllamocos, emplleá, espllicá, destempllado, respllandece. Y en o grupo CL-: cllara, cllaridá, escllamá, escllafá, cecllada (en iste zaguero caso ye anti-etimoloXÍco). Pero tamién en atros grupos : abllandá, bllanco, arreglle, fllos, flloja. Y mesmo dezaga de r : burlla.
L'acotcilamiento de -r zaguera, en todas as palabras. Asinas, trafegan a -r tóz os infinitibos (ex.: rezá, llevá, fé, corré, agradá, embudiá, etz). En cuanto EL os sustantibos, tamién s'en troban exemplos EL ormino : mUllé, altá, sudó, oló, etz. Bella eszeuzión: favor.
Atra custión siñalable en a fonetíca podeba estar o zarramiento d'a bocal a debán de í, cosa qu'ocurre en bellas formas berbáls, quizáu influyenziatas por o presén de suchuntibo d'o berbo ser (seiga). Os exemplos que s'en han trobato son : heiga, heigáz, heigán, feiga , 'faiga ', veigámos 'baigamos' 6. Respeutibe EL iste zaguero exemplo cal siñalar un caso d'omofonía que no se troba en atras redoladas: beiga y beigáz, por exemplo, pueden estar d'o berbo beyer u d'o berbo ir, segun tes o contesto. En cuanto as contrazións, que reflexan en a escritura la prenunzia popular, as qu'aparixen más EL ormino son: pe' l 'per el', d'un 'de un', com'un 'como un', como'l 'como el' / 'como lo', to'l 'to el' = 'tó lo' / 'tos lo', mo'l 'mos el' = 'mos lo' Se beyen beIs casos de protésis, metendo una a- debán: allegá 7, arremata, atreballados; u metendo lo prefixo en-; emponderá, encllabáu, encostipá, endintro, enrabiar. 6. Un caso parellano de zarramiento de a ocurre en a Bal de Chistáu, anque no pas en os berbos : güeire 'guaire'. 7. Igual ye en a Bal de Chistáu, con fonetíca castellanizata d'o grupo pl-.
A BIDA, A OBRA Y A FABLA DE CLETO TORRODELLAS
23
Os dobletes de formas afeutan tanto a la fonetíca como a la morfoloxía y mos siñalan en cheneral castellanismos, anque tamién, bellas bezes, formas diferéns que combiben en l'aragonés d'Estadilla: hablá / habllá, había / heba, hombre / home, aquels / aquellos, alguna / bella, gente / chen, todos / toz, otra / un otra, é / es, feito / fey, vaz / iz o Os exemplos d'iste zaguero caso dixan beyer muito bien l'alternanzia de formas: si tos n'iz a Barcelona; vusotros vaz empezá; perque así iz más fresquetas; to la vaz a buscá a Naval; si baz a algún santuario / iz a misa y al sermón; ya que per fuera iz / demasiáu espechugadas.
Yen cheneral, tóz os casos mas amuestran os efeutos que causa la falta de normalizazión. b) Aspeutos morfoloxícos. -Siñalemos, en primer puesto, a buena conserbazión d'os pluráls en -z, no pas sólo en os berbos (compráz, diréz, cUllíz, llevantéz, pensábaz, etz.), sino también en os sustantibos: corréz, cuartéz, mozéz, pastoréz, retoñéz. Tamién os pluráls formáus con -s dezaga de consonán (o tipíco de l'aragonés) s'emplegan cuasi siempre: fllos, pastós, caferróns, mUllés, relazións, violóns, etz. Drento de l'alpartáu d'o plural cal siñalar que chen, como coleutibo, concuerda con berbo en plural 8: lo que la chen leeban con agrado; la chen miran y miran.
¡
Os artíclos, como se beyerá en os poemas, coinziden en a suya forma con os castellanos, sin que se pueda asegurar si son propios u ampráus. Os pronombres presonáls son: yo, tú, él, ella, nusatros, -as, busatros, -as, els, ellas. Bella bez se bey escrito ells en puesto de els. As formas d'os pronombres de complemento dreito e indreito son, como se sape: me, te, el / lo, la, mos, tos, las. Exemplos: qu'el ba vé, cuan Pascuala'l va sabé, no te'l heba contáu, tos la fez, mas los fa, to lo podez pensá, to lo foy presente, mo'l quiere dí = mos el quiere dí 'mas lo quiere dizir'. Asinas, d'igual traza que mos + el= mo'l, tos + lo = to'l / to lo Y tos + ne = to'n / -tone. 8.
Tamién e replegáu exemplos d'isto en Pandicosa: otra chen tan.
, 24
FRANCHO NAGORE LAÍN
Sobresale a construzión de complemento dreito más complemento indreito, en terzera presona, que se fa como en grausino y atras bariedáz ribagorzanas: aragonés común
castellano
se lo se la se los se las (seguntes o com(segun tes o chené(seguntes o chenéindreito ro y numéro d'o ro y o numéro d'o plemento complemento dreicomplemento drei- siga sing. u pI.) to). to). lo ye la ye / la y los ye las ye
l'en u les ne
Ye claro que lo ye = lato illud illi. Exemplos: compraz el romance / y enseñázloye a los fillos; lluego los ye espllicaré; que las ye cantaba un día; las ye escuchaba. Tamién s'emplega la construzión le'n pero parixe que más bien ti en o sentí u de 'le, de ello' : tres le'n va podé aprendé 'tres le pudo enseñar (de ello)'. En os demostratibos será pro u con cuaternar as formas : esto, estes, estas. ixe, ixa, ixo, ixes, ixas. aquel, aquéls, aquella, aquellas.
Exemplos: a toz estes llugaróns 'a toz istos lugaróns'; y conserven estes bancos 'y conserben istos bancos' ; per ixes mundos 'por ixos mundos'. En cuanto a os indefiníus, de cantina aparixen as formas castellanas algún, alguna. Sin dembargo s'han replegáus unos cuantos exemplos de bel y bella en os poemas : pa'screbimos bella carta; gastale bella brometa; el que trove bella falta; bella sardina; bel traje; ya han engatusáu bel Mariano u bel Antonio.
r
A lUDA, A OBRA Y A FABLA DE CLETO TORRODELLA8
25
\ En l'indefiníu otro cal siñalar o suyo emplego con l'articlo indetermináu : un otra segunda parte; cuan feiga un otro romance 9. Os complementos pronominalo-alberbiáls s'emplegan a ormíno, cOlil diferéns formas seguntes o contesto. Exemplos de ne, en: en mandaría a «La Tierra» / más de doscientos al año, no ñ'hay = 'no en-~ ay', cuantas ne conozco yo; si querez sal to'n compraz 'tos ne compraz'; penso 'scribine mientras viva; Y quizás n'escriba más
I
allá.\
Con berbos de mobimiento: venítone 'vení-tos-ne', s'en va, tos n'iz, )se'n vendrían, etz. U reflesibos: se'n reiba. Exemplos de bi, i: tres años que y'han d'está, pa res se'y pueden posá, u y' está la boira preta, casi no'y puede pasá, qu'allí y manan doce caños, que tantísma chen y'acude, que se'y vey más de diez pueblos, hasta se'y quieren casá, perque y vaz a divertitos, sólo se 'y va pa rezá, lluego y'está aquel Madrí, si sudas no y'estés guaire. Como se bey, siempre emplega C. Torrodellas a grafía y. Bellas begadas aparixe a forma ve, cuasi siempre dezaga d'o berbo: ya pueden posaye'n dentro, a los dos meses d'estaye 'd'estar-bi', hora ye va poca chen 'agora i-ba poca chen'. En bella ocasión puede tener o matiz de 'allí en ello': no mo'y tenín qu'empeñá. En a conchugazión cal siñalar sobre tó bellas trazas ribagorzanas tipícas: -A conchugazión perifrastíca d'o perfeuto u indefiníu: va queré Dios 'querié Dios', se'n van í a paixentá 's'en fueron', se le va posá un coló 'lí se metié', te va enviá 't'embió', vas aparecé 'aparixiés', van está 'estieron' etz. - A primera presona d'o plural d'os berbos, que ye siempre, en tóz os tiempos, alcorzada: sabén 'sabemos', tiengán 'tiengamos', acudiban 'acudíbanos', cullín 'cullimos', tenín 'tenemos' in 'irnos', hen 'emos', ganán, tornarén, comerén, vivirén, verén, etz. Anque bi'n ha bellas eszeuzións: veiyamos, hemos, semos, etz. -o cherundio, tamién alcorzáu siempre, ye dizir, sin a zaguera silába, tal como ye carauteristíco d'o ribagorzano: cumplín 9. Ista construzión s'emplega tamién, de modo regular, en l'aragonés d'a Bal de Chistáu y d'a Bal de Benás.
~I ~RANCHO N'AGÓRE LAÍN'
26
'cumplindo', pUorán 'plorando', fen 'fendo', sen 'siendo, estando', ven 'beyendo', in 'indo', imaginán, oserván, etz. Tamién beyemos mesma forma d'o cherundio con pronombres enclitícos: pedinle,
r
escuchanlas, espendense, convidánmos, morínse.
)
- L'imperfeuto d'o indicatibo d'o berbo ser trafuca la suya forma con a d'o imperfeuto d'aber. Asinas, eba = yera, ebas = beras, etz.Exemplo: estes eban pastorez 'istos yeran pastoréz''¡ de cuan eba yo zagal. A omofonía se soluziona en a escritura con ¡una I h (etimoloxíca) en o berbo aber. Asinas, heba = eba, casto 'había'. Exemplos: no te'l heba contáu, qu'heban masáu. Atras trazas son cheneráls en l'aragonés, u reflexan una prenunzia local tipíca d'Estadilla. Asinas, s'achuntan a l'aragonés común os imperfeutos d'indicatibo: feba, sabeba, removeba, podeba, quereba, teniba 'teneba', diba 'diziba', etz. Y también os imperfectos de suchuntibo: sabese, querese, dase, servise, comprendese, ises, escribisen, tenises 'teneses', pudise, etz. En o berbo aber se troban dos formas: a más normal ye hese, hesen (también sin d'h: eses), fren a habese, que se puede beyer bella bez (ñ'habese). En os preséns irregulárs se beyen, chunto a formas comúns en l'aragonés, bellas formas ribagorzanas y mesmo peculiárs d'o charrar d'Estadilla. Meteré n'un cuadro os más importáns, seguntes as formas replegadas en os poemas:
fer (jé)
Ind. foy fas fa fen fez fan
ser (sé )
aber (abé)
such.
Ind.
surh.
feiga feigas feiga feigán feigáz féigan
he has ha hen / emos hez han
heiga heigas heiga heigán heigáz héigan
Ind. soy
es é semos (1) soz son
~uch.
seiga seigas seiga
-seigáz seigan
21
A B1DA, A OBRA 'y A FABLA DE CLETO TORRODELLAS
beyer (vé)
ir (í)
Ind. voy vas va ín íz / vaz van
such veiga veigas veiga veigámos veigáz véigan
Ind. veigo veis vey
---
veyen
such. veiga veigas veiga veigán veigáz véigan
tener (tení)
Ind. tiengo tiens
-lenín teníz tienen
I
such
tienga tiengas tienga tiengán tiengáz Wmgan
Atras formas de presén que cal cuaternar son: puez 'puedes'; esteigan 'estén', feito seguramén por analoxía u contaminación de formas como seiga, heiga, feiga, etz. O presén d'o berbo ir, conchugáu como reflesibo, ye normal: me'n voy, te'n vas, se'n va, tos n'iz. De tó lo dito se puede deduzir que bi'n ha, por o menos, as siguiéns omofonías: -Preséns de suchuntibo de ir y de beyer. - Imperfeutos d'indicatibo de aber y de ser. - Cherundios y primeras presonas de plural d'os preséns d'indicatibo (ín, fen .. .). - y antiparti: imperatibos (presona busatros) y segundas preson as de plural d'os preséns d'indicatibo: saUz 'salid' / 'salís', fez 'haced' / 'hacéis' ... c) Aspeutos sintautícos. - BeIs aspeutos que rozan a sintasis s'han bistos ya (construzión lo ye, emplego de í y ne, concordancia plural de chen, etz.). Se podeban a ñadir dos notas: -Construzión en + infinitibo, que ye normal en aragonés y qu'indica una azión puntual. Podeba corresponder, alto u baxo, a o castellano al + infinitibo: se pensan qu'en vení aquí; y en salí del estudio / í a chugá.
- Un caso interesán de concordanzia berbal: cuan la vista tenderé, 'cuan tienda la bista'. Ye una construzción con futuro d'indicatibo, igual como en franzés. En castellano se fa siempre con presén de suchuntibo, que ye o modo berbal que demanda l'alberbio cuan, charrando d'una azión futura dende o presén.
l'
BIBLIOGRAFÍA A bibliografía ye prou curta y se reduze a chiquéz artíclos en rebistas u periodícos. Siñalo primero bellas obras de l'autor publicadas y dimpués os artíclos sobre er u a suya obra. a)
De Cleto Torrodellas.
A la armitaña de la sierra de la Carrodilla. «Heraldo de Ribagarza», Graus, zaguera dezena de chulio de 1927. El banco viejo de los viejos. «Aragón», febrero de 1936, pági-
nas 37-38. El banco viejo de los viejos. «Argensola», número 29 (tomo VIII), I trimestre de 1957, pp. 67-70 . . Diez días antes de San Lorenzo; Felicitación; Graus y «El Ribagorzano»; El banco viejo de los viejos. «Fuellas», número 9, mayo
de 1979, pp. 4-6. No se cuanternan as fuellas y pliegos sueltos impresos. Fa poco tiempo s'ha publicáu un libré que replega tóz os triballos suyos en ribagorzano: TORRODELLAS, CLETO, Versos y romances en ribagorzano. Introduzión, notas y bocabulario por Francho Nagore. Publicazións d'o Consello d'a Fabla Aragonesa, Uesca, 1979. b)
Sobre Cleto Torrodellas.
«Arcoiz», Cleto Torrodellas, poeta ribagorzano. «El Ribagorzano», número 227, Graus, 3 diciembre 1913, p. 4. ARAG, LUIS M.a, Flores de Montaña, «en Aragón», 1930. ARTAZOS, MIGUEL A., La poesía de Cleto Torrodellas. CISTUÉ DE CASTRO, PABLO, Un poeta rural en tierra ribagorzana. «La Voz de Aragón», Zaragoza, 10 de mayo de 1929.
30
FRANCHO NAGORE LAÍN
CISTUÉ DE CASTRO, PABLO, Un gran «romancero» ribagorzano, herrero y hortelano. «Heraldo de Aragón», 24 septiembre de 1978. Cleto. «Buñero» (Boletín de l'asoziazión de recreo e instruzión «La Aurora», d'Estadilla), número 4. Cleto, poeta ribagorzano. «Hoja del Lunes», de Zaragoza, 2 de abril de 1979. Cuidén lo nuestro. «Buñero», número 4. GARCÉS CONSTANTE, Un diccionario inédito sobre folklore ribagorzano . «Heraldo de Aragón», 24 de septiembre de 1978. «Fidel», Tiempo nuestro (bersos en ribagorzano en que charra de Cleto). «Buñero», número 4. MUR, LUIS, Cleto Torrodellas Español. «Aragón». (Rebista d'o S: 1. P. A.), Zaragoza, febrero de 1936, pp. 37-38. NAGORE, FRANCHO, O ferrero d'Estadilla, poeta popular. «Fuellas». (Fuellas d'informazión d'o Consello d'a fabla aragonesa), número 9, mayo de 1979, pp. 2-3 . OTTO, NICOLÁS S. DE, Lamentaciones de un bardo que envejece. «El Noticiero», 24? de chulio de 1926. QUINTILLA, ANTONIO, El alma de una región . Vida y sentido en la entraiw ribagorzana. «Heraldo de Aragón», 6 de diciembre de 1951. QUINTILLA SARRADELL, ANTONIO, Un poeta ribagorzano: Cleto Torrodellas Español. «Argensola», número 27 (tomo VII), II trimestre de 1956, pp. 267-270. SANCHO, FRANCHA, Lo que me ban contá de Cleto. «Fuellas», número 9, mayo de 1979, pp. 6 Y 16. SANCHO, FRANCHA, Omenaxe el Cleto Torrodellas en Estadilla. «Fuellas», número 10, chunio de 1979, p. 2.
ENDIZE
P:Ăginas
Cleto Torrodellas. A suya bida... ... .... ... ...... .... .... ... .. .. ... ... ..
5
A suya obra .. .. .... .. ... . .. ... .. . ... ......... ... ... ........... ....... .. ..
11
O baxo-ribagorzano. A fabla d'Estadilla .... ..... .. .. .. .. ...... ... .
21
BibliografĂa
29
. ... .. . ... . ...... ........ .... . .. . .... . ... ... .. ...... . ........ ... . .
Instituto de Estudios Altoaragoneses
11111111111
~I I I I I I I I I
27127