ucatieve uitgaven
BIEB
Kijk! Bart Koubaa
Kijker educatieve uitgaven
Verrekijker 6
8
Kijk!
SCHOONHEID Zoek in een boek en zeker in het bos naar de vos, want door de bomen zie je meer dan tussen de regels. Let alleen op waar je stapt en dat je aandacht niet verslapt, daar vossen zich niet laten vangen. Niet in vallen, niet op papier. Maar als je veters goed zijn geknoopt en je zachtjes door de letters en de varens loopt, kun je zien wat je had gehoopt: de vos in al zijn schoonheid, heel heel even, vormgegeven, dan is-ie pakweg, langs z’n neus weg, spoorloos, de deur uit en foetsie, tot je - één twee drie je ogen sluit en duidelijk ontwaart1, hoe zijn rode kop en lijf en staart sierlijk in de struiken van je geheugen onderduiken om er zonder te vergelen verstoppertje te spelen.
1
MOGELIJKHEID Kijk, kijk daar! Echt waar, een bloesem die naar zijn tak terugkeert! Of nee, het is een vlinder met zwart en witte strepen, blauwe vlekjes, rode stippen en lange lange vleugelslippen. Een koninginnenpage2, ooit een gevleugeld verlangen hoog boven het zomerkoren3 waar twee vlinders, plompverloren elkaar hebben ontmoet. Liefde of geluk met als gevolg een meesterstuk: een eitje, een rupsje en een rups, zonder woede op haar hoede,
2
voor de rietgors4 en de wesp ontpopt zich tot een vlinder, tot een leven van twee weken om hoog boven het koren - liefde of een trucje, een nieuw huzarenstukje5 een andere vlinder te detecteren en als een bloesem naar zijn tak terug te keren.
3
WAARHEID Wie goed kijkt, kan duidelijk zien: een zebra heeft witte en geen zwarte strepen. Dat is een waarheid als een koe, maar in feite doet het er niet toe, want de waarheid is een ander beestje. En dan nog: wat als ze zoals de dodo6 uitgestorven is? Of zwaarder weegt dan een donkerblauwe vinvis? Misschien is ze een vlinder, na twee weken verdwenen? Of een harde stamp tegen ik-weet-het-beter-mensenschenen? Nee, zeker ben je nooit: geen enkel blad papier kan meer dan zeven keer worden geplooid. Probeer het maar, ’t is raar maar waar, de hoorns van een neushoorn bestaan niet uit hoorn maar uit haar. Ja, wie goed kijkt kan duidelijk zien: de vleermuis is het enige zoogdier dat kan vliegen, en alleen mensen kunnen liegen. Heb je al een zebra of een dodo op een leugentje betrapt? Of een wolfje dat er heeft uitgeflapt: ‘Het is niet gelogen, wat heeft u grote ogen!’
4
Je ziet: rijmen doet de waarheid niet. Snap je? Zoals Roodkapje het samenvat: ‘De waarheid is geen sprookje, geen simpel sommetje feitjes, de waarheid over de wolf, hoor je van de zeven geitjes.’
5
6
MERKWAARDIGHEID Als motten geen mond hebben en geen maag - het is maar een vraag hoe eten ze dan kleren? Hoe maken ze dan in ’s hemelsnaam gaten in je jas of in je vaders das een o van opgepast de mot zit in de kast? Het antwoord op mijn vraag bleef liggen op mijn maag. Want kijk, de bioloog loog niet en sprak: ‘Het zijn hun larfjes die zich tegoed doen aan je trainingspak. Als je heel goed observeert, zie je het juist en niet verkeerd.’ Als krekels en veldsprinkhanen geen oren hebben - het is geen mop hoe vangen ze dan geluiden op? Hoe kunnen ze in vredesnaam horen hoe hun vijanden de rust verstoren? Hoe dan luisteren ze naar de wind en het klavertjevier die vertellen over de krekel en de mier? De bioloog sprak zonder grote filosofieën: ‘De krekel en de veldsprinkhaan horen met hun knieën.
7
Dus dat ze doof zijn is uitgesloten, ze dragen hun trommelvliezen aan hun voorpoten. Als je heel goed observeert, zie je het juist en niet verkeerd.’ Als een sidderaal zeshonderd volt aan elektriciteit produceert - je leest het niet verkeerd hoe komt het dan dat hij zichzelf niet elektrocuteert? De bioloog zei droog: ‘De sidderaal is mij niet bekend, in tegenstelling tot de jan-van-gent, die aan honderd kilometer per uur duikt en daarbij geen elektriciteit verbruikt. Als je heel goed observeert en mens en dier analyseert7, zul je moeiteloos verstaan dat het nooit is gedaan en er altijd vragen zullen overblijven.’
8
LICHTHEID Lieve kleine kolibrie, ik schrijf voor jou een rapsodie8, een blauw gedicht zonder gewicht want kijk, ik zie je hangen, fladderen vol verlangen, tweehonderd vleugelslagen per seconde. Kerngezonde energie, lieve kleine kolibrie. Je bent een raadsel, een mysterie, gewichtige materie, en valt dat eindeloos te rijmen, met je reusachtige geheimen? Wat had je verwacht? Wat had je gedacht? Je bent meester van de zwaartekracht! Ach, lieve kleine kolibrie, Je bent de enige vogel die achteruit vliegen kan, zonder kompas of stratenplan. Je bent geen brokkenpiloot maar als je stopt met eten, ben je binnen een paar uur van de honger dood. Ribbedebie, lieve kleine kolibrie.
9
BEHENDIGHEID In de maag van een krokodil zitten drie kilogram kiezelsteentjes tegen spijsverteringsproblemen, want kauwen kan ze niet, de krokodil en haar tong uitsteken ook niet. En een gorilla kan niet zwemmen en eet geen vlees, maar als hij kwaad wordt, de gorilla steekt hij zijn tong uit. Zo zie je weer: de evolutieleer is geen eenrichtingsverkeer maar een sprong naar de tong van een giraf van wie de hals evenveel wervels telt als die van een mens, maar hoesten kan ze niet, de giraf en toch is ze in staat zonder te stikken haar eigen oor schoon te likken.
10
11
12
GEHAAIDHEID De kans om door een haai te worden overvallen is één op dertig miljoen. Wees dus niet bang als je een duikje neemt in de zee of in de stad. Ook daar vind je haaien die in naam van God en vaderland, de wereld naar hun rechterhand willen zetten met bommen en raketten. Echte haaien zijn het echter niet, een oprechte haai gebruikt geen dynamiet. Hij kent geen wraak, geen vlammende vloek, geen erezaak, geen lariekoek. Een echte haai herken je aan zijn vin, een valse aan de volgende zin: ‘Ik heb gelijk en jij niet, dus mondje dicht of ik schiet!’ Ik wil alleen maar zeggen dat in de zee en in de stad, door angst wordt aangepraat, dat je naar de haaien gaat.
13
Heb dus geen bangerikkenschrik van een gehaaide slechterik of van een kraakbeenvis met stalen tanden want in alle steden, rond alle stranden kan geen haai in een handomdraai zijn wetten dicteren, punt andere lijn: De kans om door een haai te worden overvallen is uiterst klein.
14
VEELHEID De inhoud van een slurf van een olifant is om en bij de zes liter. Dat wil dus zeggen dat er in een olifantenslurf minder water gaat dan in een gieter. Maar meer dan in een pot waarin je eieren kookt. En dan nog is dat niet zeker, want wie het ei van een struisvogel - het grootste ei ter wereld hard wil koken, zal een grotere pot op het vuur moeten tillen dan zij die hardgekookte kippeneieren willen. De inhoud van een slurf, de kooktijd van een ei, het is dus relatief. Zo is het oog van elke struisvogel groter dan zijn hersenen en kan in de slurf van een olifantenjong minder water dan in een mensenlong. Heb je er trouwens al bij stilgestaan dat de oppervlakte van je longen overeenkomt met die van een tennisbaan?
15
16
SNELHEID Het is geen groot geheim dat een jachtluipaard vanuit stilstand in twee seconden een snelheid van zestig kilometer per uur kan bereiken. Nochtans verbergt zijn naam - zonder vacht van de jacht een lui paard. Als dan ook de letter p verdwijnt, krijg je op het eind, een luiaard van wie het geen groot geheim is dat hij op de grond niet sneller dan tweeënhalve meter per minuut vooruitgaat. Maar luiaards hangen in bomen waarin ze de helft van de dag dromen over bomen waarin het goed hangen is. En stel: de luiaard wint een supersnelle jacht met meer dan duizend paardenkracht, dan nog is het de vraag of hij uit zijn boom zal komen vandaag.
17
18
WEDERKERIGHEID Er zijn apen - geloof het of geloof het niet die twintig uur slapen. Ik zie een lach, maar als ik even mag, dat is dus twintig uur per dag. Een heel ander verhaal uit Luilekkerland is dat van de olifant die genoeg heeft aan gemiddeld twee uur per dag slaap en in tegenstelling tot die aap vier knieën heeft waarmee hij overleeft maar niet omhoog kan springen in tegenstelling tot de aap die met slechts twee knieën en vier uur bij de pinken kan springen als de vlooien in zijn vacht zonder in de grond te zinken. Zo is het altijd wat, de een kan dit de andere dat. Het is een kwestie van wederzijds respect, van hand in hand en gezond verstand, want hoe je het ook draait of keert: willen ze allebei over de brug dan moet aap op olifant zijn rug en niet omgekeerd.
19
SAMENHORIGHEID Onder het ooglid van een nijlpaard leeft een wormpje dat zich met zijn tranen voedt. En een egel zou niet weten hoe hij zonder vlooien leven moet. Een paar voorbeelden van hoe Moeder Natuur ons voor het Grote Avontuur leert dat samenwerken meer loont dan egotripperij9. Wat van jou is, is van mij. Het is daarbij vermeldenswaard dat op de huid van elk individu meer organismen leven - bienvenu dan er mensen zijn op aard. Ook dat in ons spijsverteringskanaal een leger bacteriën zonder kabaal schadelijke indringers doodt in ruil voor een bed en wat brood. En kijk, ik zou het nog vergeten, als nijlpaarden hebben gegeten, sperren ze hun muil wijd open tot hij met water is volgelopen en poetsen vissen die erin belanden hun lange scherpe tanden.
20
Dus: in tegenstelling tot de dieren die door instinct worden geleid, moeten mensenkinderen leren dat harmonie altijd de homo sapiens van hebzucht bevrijdt.
21
KLEURENBLINDHEID Honden en krokodillen zijn kleurenblind. Met andere woorden: ze zien de wereld anders dan mensen en dieren die niet kleurenblind zijn. Vogels bijvoorbeeld of honingbijen, die zien geen rood maar wel ultraviolet, een meesterzet van de natuur. Zo zien ze bloemen, onzichtbaar voor mens en hond en krokodil, een kleurverschil, geen peulenschil, want om een halve kilogram honing te produceren, moeten bijen twee miljoen bloemen consulteren10. Een zaak van goede ogen en uithoudingsvermogen. En wist je dat, ik zeg niet zomaar wat, als buiten het kwik daalt en honden en mensen rillen, ver van krokodillen, bijen verzamelen in hun korf en samen gaan zitten trillen waardoor binnen de temperatuur stijgt als aan de Côte d’Azur? Of zoals in Egypte waar in een graf van een koning een kleine pot met honing werd gevonden, duizenden jaren oud, nog steeds lekker en zeer zoet en gezonder dan junkfood.
22
Zo zie je maar, kleurenblind of niet, met open blik wordt aan het licht gebracht wat je nooit of te nimmer had verwacht. Kijk!
23
Woorduitleg 1 2 3 4 5
ontwaren = iets beginnen zien koninginnenpage = soort dagvlinder zomerkoren = zomergraan rietgors = rietvogel huzarenstukje = daad waarvoor je veel moed nodig hebt 6 dodo = uitgestorven loopvogel 7 analyseren = iets grondig onderzoeken 8 rapsodie = verzameling van dichtstukken 9 egotripperij = wanneer je jezelf veel te belangrijk vindt 10 consulteren = iemand om advies vragen
24
Rijmen doet de waarheid niet. Snap je? Zoals Roodkapje het samenvat: ‘De waarheid is geen sprookje, geen simpel sommetje feitjes, de waarheid over de wolf, hoor je van de zeven geitjes.’
Dit boekje maakt deel uit van de Verrekijkerbieb 6. ISBN 978 90 486 2537 6 Bestelnummer 60 1021 597 KB D/2016/0147/106 NUR 191 Illustraties: Wietse Palmans Verantwoordelijke uitgever die Keure Kleine Pathoekeweg 3, 8000 Brugge RPR 0405 108 325 © Copyright die Keure, Brugge
9 789048 625376
Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.