Issuu

ucatieve uitgaven

BIEB

Struis Tine Mortier

Kijker educatieve uitgaven

Verrekijker 5

Struis

STRUTHIO CAMELUS Struthio camelus: zo heet de struisvogel voluit. En je spreekt het uit als stroetioo kameeloes. Wauw! Dat is nog eens een mondvol, hé? Het is zijn wetenschappelijke naam. Alle dieren (en ook alle planten!) ter wereld hebben een wetenschappelijke naam. Daar bestaat een internationale code voor en die is overal hetzelfde. Van België over Mexico tot in Australië of IJsland. Dat is erg handig, want zo weten wetenschappers meteen over welk dier ze het hebben. Of ze nu Nederlands, Spaans, Oezbeeks of Swahili praten: de naam verandert niet. De meeste wetenschappelijke namen komen uit het Grieks of het Latijn en de betekenis heeft vaak te maken met een opvallend kenmerk van het dier. In het geval van onze struisvogel gaat het om een Latijnse naam en de herkomst ervan is vrij makkelijk: • struthio betekent gewoon struisvogel • en camelus betekent kameel. Dat laatste is een beetje vreemd, want een struisvogel lijkt natuurlijk helemaal niet op een kameel! (En ook niet op een dromedaris, die familie is van de kameel.) Een struthio heeft wel een lange nek, maar daar houdt de gelijkenis op. Hij heeft geen bulten, geen hoeven en maar twee poten. Maar! Net zoals kamelen en dromedarissen, is hij wel vooral te vinden in dezelfde, warme streken in Afrika. En daar komt zijn naam dus vandaan.

DE ALLERGROOTSTE De struisvogel is de grootste vogel ter wereld. Zo staat het op het internet en in een heleboel ontzettend geleerde boeken van ontzettend geleerde mensen. Het zal dus vast waar zijn. En ik geef eerlijk toe: ik heb nog nooit een grotere vogel gezien dan de struis. Toch heb ik het er een beetje moeilijk mee om hem de titel van ‘grootste vogel’ toe te kennen. Want ik vind dat er een paar regels bestaan om een beest een vogel te kunnen noemen: • Het heeft pluimen. • Het heeft een bek. • Het vliegt. • Het maakt een nest. • Het legt eieren. • En misschien fluit het zelfs een beetje. Een struisvogel voldoet duidelijk niet aan al deze regels. Een bek heeft hij uiteraard wel en hij kan zelf fluitende geluiden maken. En pluimen heeft hij ook. Jongens, wat voor pluimen! Je zou er zomaar een jurk van kunnen maken. Of vleugels, en dan zelf proberen te vliegen. Maar daarvoor dienen die pluimen niet. Want een struisvogel vliegt niet. Zelfs niet een heel klein beetje. Hij is namelijk een loopvogel. Het spreekt voor zich dat hij dus ook niet echt een nest bouwt. En al helemaal niet in een boom. Ha! Hij zou er niet eens in geraken. Maar verder is de struisvogel een fantastisch beest. Echt waar. Ook al kan hij dan niet vliegen.

EEN WERELDREIZIGER Struisvogels leven van nature in warme streken. Vroeger kon je ze vinden in bijna alle Arabische landen en ongeveer overal op het Afrikaanse vasteland, met uitzondering van de Sahara en het regenwoud. Ze houden van open ruimtes en hebben geen waterbronnen nodig. Daardoor leven ze vooral op de savanne1 en in woestijngebieden. Helaas zijn deze bijzondere vogels al op veel plaatsen uitgestorven en nu vind je ze enkel nog hier: • In de Sahel, ten zuiden van de Sahara. • In Oost-Afrika. • In Zuidwest-Azië.

Tegenwoordig zijn struisvogels een beetje overal te vinden. Zelfs in België! Terwijl je het hier toch echt geen warme streek kunt noemen. Dat is omdat ze gekweekt worden op struisvogelboerderijen.

Nandoe

Emoe

OVER SOORTGENOTEN EN RUZIËNDE WETENSCHAPPERS Struisvogels maken deel uit van de familie van de Struthioniformes of de struisvogelachtigen. Maar wat dáár dan weer bij hoort, is niet helemaal duidelijk. Daar maken geleerden en wetenschappers namelijk ruzie over. Volgens sommigen horen alle loopvogels erbij – dat zijn alle vogels die niet kunnen vliegen. Dus ook de nandoes, de emoes en de kiwi’s. Dat lijkt ook wel logisch. Kijk maar even naar de foto’s: duidelijk neefjes van de struisvogel, als je het mij vraagt. Maar volgens andere wetenschappers zijn alleen de struisvogels zelf struthioniformes, en behoren de andere loopvogels tot een aparte soort. Hoe dan ook: vroeger kwamen De kiwi? struisvogelachtigen (of beesten die Ja hoor. Dat is inderdaad daarop lijken) op meer plaatsen een soort fruit, voor dan nu. maar ook Er waren ook veel meer soorten. een vogel. 2 Zo zijn er fossielen gevonden in En zeg nu zelf: Zuidoost-Azië, maar ook in Europa. In hij lijkt toch Moldavië, Oekraïne, Griekenland en wel een beetje Rusland, om precies te zijn. op een struisvogel.

HET IDEALE HUISDIER? Niet iedereen is grote liefhebber van struisvogels, maar zelf vind ik deze dieren bijzonder mooi. Ze hebben lange, statige poten, prachtige veren en grote ogen (van vijf centimeter diameter3 !!!) met lange wimpers, waarmee ze je nieuwsgierig aankijken. Ik zou er zó eentje willen knuffelen. Of meenemen naar huis, als huisdier. Of er een paar houden achter in de tuin, voor de eitjes. Maar dat is misschien toch niet zo’n goed idee … De struisvogel is zoals gezegd de grootste vogelsoort ter wereld. En dat is nog niet alles. Het is ook de allerzwaarste vogel die er bestaat. Niet dat struisvogels dik zijn hoor. Maar met zo’n omvang kun je natuurlijk niet anders dan een flink gewicht hebben. Gemiddeld zijn struisvogels twee meter groot en wegen ze een stuk meer dan honderd kilogram. Maar soms is het nog meer. Dan zijn het echt kolossen! Zo kan een volwassen mannetjesstruis soms wel tot 2,75 meter hoog worden. Dat is werkelijk ontzettend groot. Ter vergelijking: zo’n vogel kan niet door een normaal deurgat, want dat meet maar iets meer dan twee meter. En die reus kan 155 kilogram wegen. Dus hij zou waarschijnlijk ook in de breedte niet door mijn voordeur passen. Bovendien hebben struisvogels bijzonder sterke poten met lange nagels, waarmee ze stevig kunnen trappen. Helaas, pindakaas. Niet meteen het ideale huisdier dus.

EEN LIJF OM TE RENNEN De struisvogel heeft lange, sterke poten zonder veren. In tegenstelling tot andere vogels – die vier tenen hebben – heeft hij aan elke poot twee ferme tenen: eentje met een vreselijke nagel van wel 10 centimeter lang, en eentje zonder. Die twee tenen komen goed van pas bij het rennen, en dat moet ook. Er zijn namelijk nogal wat roofdieren die de struisvogel een lekker hapje vinden! Dankzij zijn lange tenen en stevige poten kan hij bijzonder grote passen nemen: soms zelfs drie tot zes meter in één enkele stap. Zijn manier van lopen lijkt een beetje op die van de dinosaurussen vroeger. De struisvogel is dan ook een afstammeling van die schitterende reuzen. (En eerlijk: dat kun je eigenlijk ook wel zien. Kijk maar eens naar zijn poten. Net een velociraptor4 ! Al had die dan wel drie tenen.) Bovendien haalt een struisvogel snelheden van meer dan 70 kilometer per uur. Dat is ontzettend snel. Ter vergelijking: een mens kan ongeveer aan 36 km/uur rennen, een wolf aan 45 km/uur en een paard aan 65 km/uur. Enkel leeuwen, tijgers, honden en jachtluipaarden doen het nog beter. Maar die hebben natuurlijk maar liefst vier poten! Onze gevederde vriend is dus absoluut de snelste op twee poten. Natuurlijk loopt de struisvogel geen uren aan een stuk aan 70 km/uur. Dat zou niet uit te houden zijn. Zelfs niet met zulke fantastische poten. Maar hij kan wel een paar uur lang aan 50 km/uur rennen. Makkelijk zat. Iemand zin in een loopwedstrijdje tegen deze topatleet?

MAAR NIET OM TE VLIEGEN Het lijf van de struisvogel is bedekt met veren. Bij de mannetjes zijn die vooral zwart, met witte uiteinden aan de vleugels. Hun kop, hun nek en hun poten zijn dan weer zo goed als kaal. De vrouwtjes en de jonge vogels zijn anders. Zij hebben grijze, grijsbruine of bruine pluimen. In tegenstelling tot de mannetjes, hebben zij wel een beetje pluimen op hun kop, nek en poten. Daardoor zien ze er meestal ook een stuk liever en schattiger uit. De staart van struisvogels is meestal wit of grijs. De pluimen van een struisvogel zijn niet zoals die van andere vogels. Omdat er geen haakjes aan zitten, hangen ze niet aan elkaar vast en zijn ze dus niet luchtdicht. Dat hoeft ook niet, want ze hebben ze niet nodig om te vliegen. Bovendien zijn ze daardoor heerlijk snoezig en pluizig. Dat is leuk om naar te kijken, maar daar heeft het beest zelf natuurlijk niets aan. Toch zijn hun veren erg belangrijk: ze dienen als isolatielaag. Op die manier kunnen struisvogels tegen grote verschillen in temperatuur. In de streken waar ze van nature voorkomen, kan het verschil tussen dag en nacht wel 40 °C bedragen. Ook de vleugels zijn indrukwekkend. Als ze open gespreid zijn, meten ze twee meter van de ene punt tot aan de ander! Vliegen kunnen struisvogels er niet mee, omdat ze geen borstbeen hebben waaraan vleugelspieren zitten. Ze gebruiken hun vleugels vooral om beter en sneller te kunnen bewegen bij het rennen. Kort remmen, draaien en zigzaggen zouden ze niet kunnen zonder hun vleugels te gebruiken. En ook mensen schrik aanjagen lukt vrij goed wanneer ze hun vleugels wijd openzetten!

VAN REUZE-EI TOT REUZEVOGEL Voor we bij de eieren komen, moet ik eerst even uitleggen hoe zo’n struisvogelgezinnetje werkt. Want dat lijkt echt niet op wat wij mensen kennen. Alles begint tijdens het paarseizoen. Dan vechten de mannetjes om de vrouwtjes. Ze gaan daarbij soms wild tekeer. Ze brullen en vallen elkaar aan met hun sterke poten.

Daarna gaat het winnende mannetje zijn vrouwtje het hof maken: hij danst voor haar de baltsdans. Dat is de verleidingsdans, zeg maar. Daarbij haalt hij werkelijk alles uit de kast: hij hurkt sierlijk door zijn poten, spreidt zijn vleugels uit om te tonen hoe groot en stoer hij is, en zwaait zijn nek uitdagend heen en weer. Wanneer het hem is gelukt, vormt het mannetje een gezin met niet één, maar met twee tot zeven vrouwtjes. Die leggen allemaal eieren. Maar alleen het belangrijkste vrouwtje mag de eieren uitbroeden, samen met de man. Struisvogelmama’s bouwen geen echt nest, maar maken het zich wel gemakkelijk in een soort bedje dat ze op de grond maken door de aarde weg te schrapen. Daar leggen ze hun eieren in. Elk vrouwtje legt 10 tot 15 eieren in het nest. Omdat er meerdere vrouwtjes zijn in één gezin, kan zo’n nest dan ook wel 40 eieren bevatten. Of soms zelfs nog meer! Nu moet je weten dat struisvogeleieren de allergrootste eieren zijn die er bestaan. Dat is ook logisch, omdat de struisvogel de allergrootste vogel is die er bestaat. Het ei kan makkelijk 20 centimeter groot zijn en zo’n anderhalve kilo wegen. Daar kunnen dus ongeveer 20 kippeneieren in. Je kunt je wel inbeelden dat zo’n nest dus eigenlijk een reusachtige berg eieren is. Natuurlijk kan één vrouwtje of één mannetje onmogelijk al die eieren tegelijkertijd bedekken. Zelfs met hun grote lijf lukt dat niet. Daardoor zullen niet alle eieren uitgebroed worden. Maar het belangrijkste vrouwtje is slim (en ook een klein beetje gemeen): ze legt haar eigen eieren lekker in het midden van de hoop, zodat die er zeker bij zullen zijn.

Het uitbroeden van de eieren duurt 42 dagen. Dan komen de kuikens uit. En ze doen dat razendsnel. Het zijn nestvlieders: al na een paar dagen verlaten ze het nest. Maar ze gaan natuurlijk nog niet in hun eentje de wijde wereld in. Daarvoor zijn ze nog nét iets te jong. Ze gaan naar een crèche. Jawel, een crèche. Dat is een plek waar alle jongen samenkomen en die wordt beschermd door de vader en het belangrijkste vrouwtje. Als er een ander koppel in de buurt van de crèche komt, wordt er gevochten. En de verliezer moet zijn crèche met kinderen afstaan. Die komen dan allemaal samen in één heel erg grote groep.

Soms zitten er daardoor wel honderd tot driehonderd dieren in één crèche. Stel je voor. Driehonderd baby’s in één groep. En maar huilen. Gelukkig moeten de struisvogelouders geen vuile luiers vervangen! Het duurt nog wel een tijdje voor de jongen de crèche verlaten. Na negen maanden tot een jaar zijn ze zover. Dan zijn ze volwassen: ze krijgen een rijbewijs en gaan op zichzelf wonen. Maar niet echt hoor. Ze wonen gewoon niet meer bij hun ouders. Nog twee tot drie jaar later zijn ze geslachtsrijp. Dat betekent dat ze klaar zijn om zelf een gezin te stichten en aan jongen te beginnen.

WAT STAAT ER OP HET MENU? Struisvogels zijn omnivoren: ze eten eigenlijk alles. Het belangrijkste deel van hun menu bestaat uit grassen, wortelen, bladeren, kruiden, vruchten, zaden en bloemen. Op een struisvogelboerderij krijgen ze daarnaast ook nog brood. Dat vinden ze heerlijk. Maar soms speelt de struisvogel ook weleens wat insecten naar binnen. Die zijn zo heerlijk knapperig en ze zitten tjokvol eiwitten. Of een lekkere hagedis of een kleine schildpad. Eigenlijk gebeurt dat per ongeluk. De struisvogel is namelijk geen gemeen, bloeddorstig beest dat er plezier in schept om andere dieren om het leven te helpen. Maar al die insecten en kleine beestjes bevinden zich nu eenmaal tussen het gras en de planten. En als je honger hebt, dan moet je eten. Snel eten en veel eten. Desnoods zonder goed te kijken wat je precies inslikt. En dan is een ongeluk snel gebeurd. Wat struisvogels wél met opzet doen, is harde dingen inslikken. En dan bedoel ik écht hard. Dingen zoals zand of stenen of muntjes of spijkers. Dat doen ze voor een betere spijsvertering. Soms vreten ze zelfs een gesp van een riem op of een sleutel! Dat kun je maar beter niet zelf proberen. Volgens mij kan enkel een struisvogel daartegen. Een mens zou vast over de grond liggen kronkelen van de buikpijn. Om al dat voedsel makkelijk binnen te spelen, hebben struisvogels een lange, platte bek met een ronde top. Dat pikt een stuk makkelijker dan een korte, spitse bek.

En geen nood: ze hebben geen tanden. Dus als ze je al eens zouden willen pikken – en dat doen ze heel graag, omdat ze zo nieuwsgierig zijn dat ze alles willen aanraken – dan zal je daar niet meteen een vreselijke wonde aan overhouden. Want zeg nu zelf: met zo’n lief snoetje kán je toch gewoon niet gemeen zijn?

NIET ZO DOM ALS JE DENKT (MAAR TOCH WEL EEN BEETJE) Je hebt vast al eens het gerucht gehoord dat struisvogels hun kop in het zand zouden steken wanneer ze bang zijn. Mensen hebben lang gedacht dat de vogels dat doen omdat ze denken dat hun vijand hen niet kan zien wanneer zij hem zelf ook niet zien. Dat klinkt een beetje dom, maar het is wel een mooi verhaal. Is het niet? Helaas. Ik moet je teleurstellen: struisvogels doen dat helemaal niet. Als er gevaar dreigt, reageren ze op drie manieren: • Ze zetten het op een lopen. • Ze verdedigen zich door te trappen en te klauwen. • Of ze blijven heel stil op de grond liggen, met hun lange nek uitgestrekt voor zich uit. Als de vijand hen dan toch ziet, kunnen ze nog steeds aanvallen met een flinke trap. In het wild kun je struisvogels vaak aantreffen in het gezelschap van antilopen en zebra’s. Dat is een mooi staaltje teamwork: samen weten ze namelijk sneller of er roofdieren aankomen en daardoor zijn ze veiliger. Struisvogels hebben een erg goed zicht, ze kunnen beweging waarnemen tot op meer dan drie kilometer. En zebra’s en antilopen kunnen dan weer heel goed ruiken. Best wel slim, toch? Maar laten we eerlijk zijn: superintelligent zijn struisvogels ook niet. Ze hebben namelijk een heel kort geheugen. En dat zal vast iets te maken hebben met hun kleine hersentjes: die wegen niet meer dan 30 à 40 gram. Bij een mens is dat meer dan een kilo!

WIST JE DAT … • struisvogels gevaarlijk kunnen zijn wanneer ze in het nauw gedreven worden? Dan stampen ze met hun reusachtige poten en klauwen ze met hun vreselijke nagels. Ze kunnen zomaar je vel openrijten. Je wil hen dus liever niet kwaad maken! • Struisvogels behoorlijk veel lawaai kunnen maken? Meestal zijn ze stil, maar ze kunnen sissen, snuiven en fluitende geluiden maken. Of ze klappen met hun snavel. Als er ’s nachts gevaar is, dan brult het mannetje als een leeuw. • struisvogels 30 tot 40 jaar oud kunnen worden? • er op sommige plaatsen in Australië races worden georganiseerd met struisvogels? Toch is dat niet zo’n slim idee. Struisvogels worden namelijk snel moe en zijn bovendien snel afgeleid. Het zou dus best kunnen gebeuren dat ze gewoon een andere kant oprennen omdat er iets hun aandacht trekt. • struisvogels op speciale boerderijen gekweekt worden voor hun vlees en hun veren? Van hun huid wordt leer gemaakt en met een struisvogelei bak je de heerlijkste pannenkoeken. • struisvogels erg hoog kunnen springen? Als je er eentje wil houden, kun je dus maar beter zorgen dat je een omheining hebt van twee meter of nog hoger. Anders ontsnappen ze.

WOORDUITLEG 1 savanne = een graslandschap met weinig bomen, in een zeer warme streek 2 fossiel = resten van planten en dieren die in steen bewaard zijn 3 diameter = afstand in een cirkel, als je een rechte lijn trekt van de ene kant naar de andere 4 velociraptor = snelle, vleesetende dinosaurus

Wist je dat de struisvogel de grootste vogel ter wereld is? Dat struisvogels erg hoog kunnen springen en dat ze geen tanden hebben? Ontdek allerlei informatie over de struthio camelus, want zo heet deze bijzondere vogel voluit.

Dit boekje maakt deel uit van de Verrekijkerbieb 5. ISBN 978 90 486 2536 9 Bestelnummer 60 1021 497 KB D/2016/0147/105 NUR 191 Foto’s: Tine Mortier, Loria Flores, Shutterstock Met dank aan kinderboerderij ‘t Struisvogelnest Verantwoordelijke uitgever die Keure Kleine Pathoekeweg 3, 8000 Brugge RPR 0405 108 325 © Copyright die Keure, Brugge

9 789048 625369

Niets uit deze uitgave mag verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. No part of this book may be reproduced in any form by print, microfilm or any other means without written permission from the publisher.