Ei odelsjente fortel
Samlaget, Oslo 2026
© Det Norske Samlaget 2026 www.samlaget.no
Design: Molberger
Omslagsfoto og foto i boka: Johanne Nyborg
Skrift: STK Saga, 11/13,5 pkt og ABC Favorit 10,5/13,5
Papir: 100 g Munken Premium Cream
Trykkeri: Livonia Print
Printed in Latvia
ISBN 978-82-340-1755-1
Forfattaren har fått støtte frå Norsk faglitterær forfatterog oversetterforening (NFFO) og Fritt Ord.
Denne boka er trykt på miljøvenleg papir.
Materialet i denne utgivinga er verna etter åndsverklova. Det er derfor ikkje tillate å kopiere, avfotografere eller på andre måtar gi att eller overføre heile eller delar av innhaldet i utgivinga utan at det er heimla i lov eller følger av avtale med Kopinor.
Det er forbode å bruke heile eller delar av utgivinga som inndata eller treningskorpus i generative modellar som kan skape tekst, bilete, film, lyd eller andre typar innhald og uttrykk, utan særskild avtale med rettshavarane.
Bruk av materiale frå utgivinga i strid med lov eller avtale kan føre til inndraging, erstatningsansvar og straff i form av bøter eller fengsel.
DAG 1 MÅNDAG 14. APRIL
Lammet er stort, og mamma dreg alt ho maktar. Dei blodige bakbeina sklir mellom hendene hennar, og ho må ta av seg dei lange plasthanskane for å få betre tak. Sauekroppen under meg ristar i påkjenninga, eg held søya fast medan mamma slit i lammet som sit fast halvvegs ute. Lammet ligg baklengs, og akkurat no, då midtpartiet på magen er rett ved opninga, slitnar navlestrengen, og lammet begynner å puste inn fostervatn i staden for luft.
Halen til søya slår i desperate krampetrekningar mot ermet på fjøsdressen min, ho er trong sjølv om ho har lamma fleire gonger før. Opninga strammar som ein hard strikk rundt den kvite ulla på magen til lammet, den strekte huda lyser rosa. Eg prøver å hjelpe til ved å spenne ut huda rundt opninga endå eit par millimeter, tek tak under kanten og slit i huda, brettar samtidig halen bakover, prøver febrilsk å lage meir plass. Søya stønnar holt med andletet lågt mot bakken, og mamma set foten i eit spenntak mot hofta hennar, må bruke all krafta si for å lirke den vesle store kroppen vidare bakover.
Vi høyrer det knake i ribbein, er det noko som knekk no? Eg rekk så vidt å lure på om eg kjem til å spy om vi dreg lammet av på midten, før bakbeina til søya gir etter under henne. Ho klarar ikkje lenger halde seg på beina og set seg bakover sånn at lammet blir sitjande i klem mellom henne og halmunderlaget. Eg dyttar søya i knehasane så ho legg seg heilt ned, riv samtidig i den korte, feite ulla over hoftene, prøver å hindre at lammet blir skvisa under tyngda av henne. Plutseleg er det meir plass i opninga, og så får mamma drege ut siste resten av lammekroppen: skuldrer, hovud, framklauver.
Ho svingar lammet vant fram til andletet på søya, støttar det vesle hovudet sånn at søya kan slikke vekk fosterhinna som klistrar seg til nase og munn. Lammet er blått i andletet, og tunga stikk opphovna ut mellom leppene på eine sida. Det er slapt i kroppen og kaldt over snuten, klarar ikkje halde sitt eige hovud oppe. Så opnar det to tomme auge og gapar etter luft, viser oss at det lever endå.
Eg strekker handa over kanten på garden og nappar til meg suget, rekker det mot mamma. Ho fører gummislangen ned i halsen på lammet og puttar andre enden i sin eigen munn, syg fostervatn opp frå lungene. Det surklar, lyden minner om å drikke opp brusrestar i botnen av ein pappkopp med sugerøyr. Lammet rykker i ubehag under hendene hennar, ho flyttar slangen over i nasebora, først det eine, så det andre. Eg må kvele ei brekning, ser vekk i det mamma spyttar blodig slim ned i halmen.
Lammet ristar på hovudet, dei tynne øyra flagrar vått, og det brekar halvvegs, framleis tett i halsen. Søya har summa seg og har begynt å slikke det reint, humrar med nasen mot den klissete ulla. Eg opnar spenen på søya og sprutar råmjølk på fingrane mine, puttar dei i munnen på lammet. Det responderer instinktivt og slikkar dropane av fingrane mine, så vi mjølkar opp i ei flaske med smokk på, og lammet tek nokre keitete drag. Det kjem seg.
Eg søkk bakover med ryggen mot veggen, pustar ut, kan la bekymringa sleppe taket. Med litt hjelp reiser lammet seg på tynne, dirrande bein som framleis heng på kroppen, intakte og sterke. Eg kjem aldri til å slutte å bli imponert over kor robuste dei små kroppane er, kor mykje dei toler. Så begynner lammet å breke ordentleg: først forsiktig, som for å teste stemma si, deretter med høge rop, så klare at vi må le. Søyene i nabogarden spissar øyra og ser avventande mot oss. Eg og mamma vekslar blikk over garden, blikka seier «okei, no er vi i gang».
Eg var òg blå i andletet då eg vart fødd på Florø sjukehus 31 år og to månadar tidlegare, midt på natta ein fredag i februar. Fødselen tok fleire døgn, og då eg endeleg var ute, hadde eg navlestrengen rundt halsen. OL på Lillehammer var på skjermen i fødestova, og eg hadde pappa sitt kolsvarte hår og lyseblå auge.
Den natta laga eg, odelsjenta, to foreldre.
Eg heiter Johanne, og eg er odelsjente til eit småbruk i bygda Berle i Bremanger kommune. Garden ligg på ei øy heilt ute ved kysten på Vestlandet, midt mellom dei opne fjella og det ruskete havet. Garden har vore i familien min sidan 1600-talet, og mamma tok over etter besteforeldra mine i 2005, då eg var 11 år. Ho er generasjon nummer 16 i ei ubroten slektslinje som har levd av og med denne jorda.
Bruket er lite, med rundt 45 sauer i fjøsen om vinteren og 25 dekar fulldyrka mark. Mamma er bonden, og pappa hjelper til der han trengst. Garden vår, som ber namnet Antonsgarden etter tippoldefar min, er på mange måtar eit overskotsprosjekt: Mamma jobbar 60 prosent som barne- og ungdomsarbeidar i tillegg til gardsdrifta. Kvar april er eg sjølv heime og assisterer mamma i lamminga, det er ein fast tradisjon. Nett desse tolv vårdagane tek denne boka utgangspunkt i.
Berle-bygda strekker seg på begge sider av ein liten fjord utover mot Frøysjøen. Landskapet skrår slakt
ned mot det blåkrusete havet på begge sider. Bak bygda ligg fjella grøne, frå toppane ser du fritt til alle kantar. I dag, i 2025, er innbyggartalet i bygda på 64; då eg var barn, var det opp mot 100 som budde her. I klassa mi på barneskulen var vi berre to.
Sjølv flytta eg heimanfrå allereie som 16-åring, og den gongen svor eg på at eg aldri skulle flytte tilbake. Bygda var for trong for meg og draumane mine.
Den gongen visste eg ikkje kva desse draumane var, eg berre visste at dei ikkje passa inn der heime; at eg ikkje gjorde det. Eg ville ha meir.
I dag bur eg i Oslo, og det har eg gjort dei siste tolv åra. Eg jobbar som frilans fotograf og biletkunstnar, og eg eig ei leilegheit saman med kjærasten min.
I Oslo har eg heile nettverket mitt: vener, kollegaer og jobbmoglegheiter. Sjølv brørne mine bur der.
I byen min lever eg godt og fritt og travelt, sånn som eg ønskte meg det.
Likevel, i bakgrunnen av det livet eg har skapt meg, ligg uvissa om kvar eg skal ende opp. Kvar er heimen min – eigentleg? Og kva skjer med garden vår den dagen mamma ikkje kan drive lenger?
