68977 Sjå, der går ein barndom – s. 1
09.06.2026 13:45
MARIA PARR Vaffelhjarte. Lena og eg i Knert-Mathilde. Ill. av Bo Gaustad. Roman 2005, 2011, 2018 Tonje Glimmerdal. Ill. av Åshild Irgens. Roman 2009, 2010, 2012, 2018 Barnas store eventyrbok. Ill. av Svend Otto S. Gjenfortalt av Maria Parr. 2015 Keeperen og havet. Roman 2017, 2018 Storebror. Lettlesbok. Ill. av Åshild Irgens. Roman 2019 Oskar og eg. Alle plassane vi er. Ill. av Åshild Irgens. Roman 2023, 2025 Oskar og eg. Alle tinga vi har. Ill. av Åshild Irgens. Roman 2025
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 2
09.06.2026 13:45
Maria Parr
Sjå, der går ein barndom Om lesaren, litteraturen og det fortalde
Samlaget Oslo 2026
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 3
09.06.2026 13:45
© Det Norske Samlaget 2026 www.samlaget.no Omslag: Ellen Lindeberg Omslagsfoto: Vidar Parr Illustrasjon: Åshild Irgens Førtrykk: Type-it AS, Trondheim Skrift: 10,7/14,6 pkt. Sabon Papir: 100 g Munken Premium Cream Trykkeri: Livonia Print Printed in Latvia ISBN 978-82-340-1633-2
Denne boka er trykt på miljøvennleg papir. Materialet i denne utgjevinga er verna etter åndsverklova. Det er derfor ikkje tillate å kopiere, avfotografere eller på andre måtar gje att eller overføre heile eller delar av innhaldet i utgjevinga utan at det er heimla i lov eller følgjer av avtale med Kopinor. Det er forbode å bruke heile eller delar av utgjevinga som inndata eller treningskorpus i generative modellar som kan skape tekst, bilete, film, lyd eller andre typar innhald og uttrykk, utan særskild avtale med rettshavarane. Bruk av materiale frå utgjevinga i strid med lov eller avtale kan føre til inndraging, erstatningsansvar og straff i form av bøter eller fengsel.
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 4
09.06.2026 13:45
Innhald
Forord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
7
Ein mammut. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
17
Tynne stemmer og sterke språk. . . . . . . . . . . . .
34
Mitt barnelitterære univers . . . . . . . . . . . . . . . .
48
Å bli fortald . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
61
«Jeg vil bare at noen ser på mine barn med velvilje» . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
70
Querinis beretning og tankar om ei tippoldemor
85
Takk til omsetjaren. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
99
Regnbogeflagget . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
105
Gneiste . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
109
Litteratur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
111
Notar . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
119
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 5
09.06.2026 13:45
Til minne om pappa
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 6
09.06.2026 13:45
Forord
– Heimlandet barndom, sa pappa. – For ein tittel. Eg hugsar ikkje i kva samheng. Det kunne ha vore kva samanheng som helst. Kanskje var oppvekstromanen til Edvard Hoem svaret på eit spørsmål i ein quiz. Eller kanskje pappa sat og skumma gjennom ei pressemelding om noko romsdalsforfattaren skulle gjere i nærområdet, og så ropte han det gjennom veggen til meg. – Heimlandet barndom, Maria! For ein tittel! Den tynne veggen mellom pappa og meg fanst i lokala til Synste Møre, avisa i Vanylven, der eg har vakse opp. Eg sat ofte på møterommet her når eg trong å kome meg heimanfrå med skrivinga. Far min, redaktøren, sat i rommet ved sida av. Eg høyrde duren av han konstant. Telefonar og baluring, anekdotar og beskjedar, høgtlesing og roping. Ikkje eingong når han skreiv, var det stille. Han tasta på macen med to peikefingrar og brukte same kontante upresise tilslag som han hadde brukt då han skreiv på manuell skrivemaskin. Eg høyrde kvar einaste bokstav gjennom veggen. Eit dryss av bokstavar.
7
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 7
09.06.2026 13:45
Jag skriver för pappa, har den svenske barnebokforfattaren Ulf Stark sagt.1 For pappa? Kva meinte han med det? Det var jo ikkje far til Ulf Stark som skulle lese bøkene hans? Lesaren si rolle i det vi kallar litteratur, er i det heile teke eit mysterium for meg. Kvar gong eg synest eg har grepet om det, så opnar det seg eit nytt perspektiv og kastar rundt på det gamle. Eg kan sjå føre meg kommunikasjonsmodellar frå norsktimane med piler og strekar mellom sendar og mottakar, men alltid med ei kjensle av å vilje skubbe det unna. Det irriterer meg nesten at ein trur det går an å lage modellar av dette. For er det ikkje omtrent magisk? Kva var det som skjedde då eg las Ronja Røverdatter eller Og bakom synger skogene eller Farvel, Rune eller Sommerboken ? Kva var det eg hadde med til desse møta, som gjorde at forteljingane sokk inn og vart ein del av det som er meg, ja, i mange tilfelle også endra meg? Eg er sikker på at lesaren er med på å skape det som oppstår. Ei forteljing finst ikkje før nokon høyrer. Ein tekst er livlaus før nokon les. Jag skriver för pappa, sa Ulf Stark om sin barnelitteratur. Eg ser føre meg korleis lengten etter å nå denne eine lesaren, ein død far, ligg som eit uformulert driv i skrivinga hans. Og at det er denne lengten, Ulf Stark sin private lengt, som ryddar plass for oss, lesarane, i den ferdige teksten. Vi kjenner igjen noko som finst i oss sjølve.
8
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 8
09.06.2026 13:45
*** Som dei fleste barnebokforfattarar blir eg frå tid til anna spurd om eg kunne tenkje meg å skrive for ein vaksen lesar. Det er eit rimeleg spørsmål, synest eg. Men eg svarar som regel nei. Eg likar å skrive barnebøker. Og sidan alle vaksne ein gong har vore barn, så trur eg døra til barnelitteraturen er ganske lett å gå inn gjennom same kva alder ein er i – ein må berre bøye seg litt, så ein ikkje dunkar hovudet. Dette gjer barnelitteraturen til ein unik møteplass. Omvendt er det verre. Ingen barn har vore vaksne. Døra til vaksenbøkene er tung å opne før du er stor nok. Verda er full av tekstar som er utilgjengelege for barn. Eg har skrive mange slike, eg også. Det var tekstar for vaksne som var startskotet for skrivelivet mitt. I den før nemnde lokalavisa Synste Møre fanst nemleg ei fast spalte som heitte «På tampen». Det skulle vere ein kort tekst, med ein viss litterær kvalitet, om smått eller stort. Pappa var på konstant utkik etter folk i kommunen som kunne klemme ut ein god petit, for det trongst ein ny kvar torsdag. Han skreiv hundrevis av dei sjølv, gjerne når leveringa svikta frå anna hald. Og i dette litt desperate klimaet for skriftproduksjon vende han seg ein dag mot meg, sin førstefødde. Nokre driv gard og har barn som kan rygge traktor med hengar før konfirmasjonen. Andre driv avis og oppdagar at eitt og anna frå den verda har funne vegen inn i neste generasjon. Kunne eg skrive tamp?
9
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 9
09.06.2026 13:45
Det kunne eg, viste det seg. Eg brukte å sette meg til med Simen, Bonden og Bror min av Kjell Aukrust når eg skulle i gang med desse petitane. Ein stad måtte eg jo lære korleis det skulle gjerast. Men oppveksten i det evige surret av forteljingar og skrivande praksis hadde nok også gitt meg nokre basisferdigheiter via ein slags osmose. Pappa hadde eit godkjennande nikk det gjekk an å navigere etter, slik eg ser føre meg at gardbrukaren har eit nikk det går an å navigere etter når ein skal vite om marka er greitt slått. Slik vart eg ei av dei som skreiv. Og det vart eg vel først og fremst fordi det no fanst nokon som las. Eg forma ikkje lenger setningar for meg sjølv og ein tapper norsklærar. Det var ekte folk i andre enden. Eg møtte dei på butikken. Dei sa kva dei meinte. Mange av dei kjende eg godt. Vissa om og varleiken for lesaren flytta inn i meg og vart verande, som ein gjest eg aldri har blitt kvitt. Ofte kjenner eg det som om lesarinstansen har gjort seg i grenseland komfortabel der inne. Det er umogleg for meg å sende tekst ut i verda utan først å førestille meg korleis det vil vere å lese dette for den eller den eller den. Dette heilt konkrete og konstante lesarmedvitet kan vere ei plage. Eg kjenner meg ufri og feig og som ein dårleg faneberar for den kompromisslause litteraturen. Men like ofte kjennest det som ei hjelp. Tanken på konkrete menneske og kva dei vil kjenne når dei les, hjelper meg til å meisle ut det eg leitar etter. Det finst ein tynn, dirrande tråd frå det eg har inni meg, til det som er inni dei andre. Skrivinga har med den tråden å gjere. 10
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 10
09.06.2026 13:45
*** Så er eg sjølv ein lesar. Heilt sidan barndomen har eg fått erfare korleis det kjennest å kome til bøkene med alt mitt i fred og ro. Eg veit korleis det er når tankar, erfaringar og kjensler får tumle inn i eit litterært univers som står med opne armar og tek imot. Og lesar har eg tenkt at eg vart nærast av meg sjølv. Eg kan ikkje hugse noko anna. Men viss eg stiller om siktet, ser eg slikt som er så innvove i kvardag at det har vore usynleg: tikroningen til Donald-blad kvar tysdag, netta frå biblioteket i kråa bak døra, teipa bildebøker med kveldsmatflekkar frå gløymde høgtlesingsstunder. Men også bøker som ikkje hadde noko med meg å gjere, som låg på magen med armane rett ut i ein vindaugskarm eller på eit nattbord. Som ofte vart snudde rette vegen når eg sov. Kanskje ana eg ein vag samanheng mellom opp-nedbøkene og det mystiske sjokoladepapiret i bosset. Spor etter hygge. Og bak alt dette ein stad: mamma. Høgtlesar, lystlesar, forbilde. Nei, lesing oppstår ikkje i vakuum. Og visst kan det vere ein bøyg somme gonger å kome i gang. Ofte freistar heilt andre ting enn boka. Men det er som med ein tur ut i frisk luft: Ein angrar aldri på det etterpå. Tvert om. Så veit vi at færre og færre kjem seg over kneika det kan vere å sette seg ned med ei bok. Og mest be11
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 11
09.06.2026 13:45
kymring har vi for barn og unge. Kloke hovud over heile kongeriket sameinar krefter og prøver å finne ut korleis ein kan snu trenden og få dei til å vende seg mot bøkene igjen. Eg skulle vore bra kjepphøg om eg smelte til med ei løysing på saka her. Anna enn at eg trur på høgtlesing og på vaksne som les. Men eg vil i tillegg nemne noko som er så sjølvsagt at det ofte kjem i bakgrunnen: For å kjenne at det å vere lesar er godt heilt på ekte, for å bli inspirert, for å oppleve grøss, glede eller gråt, for å kjenne seg heime og forstått i ei bok, så kjem vi ikkje utanom at det må finnast skikkeleg, skikkeleg god og mangfaldig litteratur. Særleg for barn og unge. *** Tekstane i denne samlinga er for vaksne. Dei er skrivne over eit langt tidsrom og til ulike konkrete samanhengar. Den gamle tamp-skrivaren i meg er nervøs. Det var ikkje deg eg tenkte på og førestilte meg då eg skreiv. Det var andre lesarar i konkrete samanhengar. Tidene har endra seg, og eg har endra meg. Tanken på alt eg ikkje har teke høgd for når eg set dei saman i ei slik samling, får meg til kaldsveitte. Tenk om du kjenner det som om du er invitert til feil fest! Når eg likevel let det stå til, så er det fordi eg meiner at samtalar og tankar om barnelitteraturen og barnelesaren er viktige. Det kviler eit alvor over dette som eg tenkjer meir og meir på.
12
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 12
09.06.2026 13:45
For å vere barn, det er å måtte leve kvardagen i den samanhengen du har blitt kasta inn i, same korleis det er. Eg har ofte tenkt at det er derfor vi har så lett for leik og fantasi når vi er små. Det er ein måte å kome unna på – ei superkraft vi gradvis veks av oss til meir kontroll vi får over eige liv. Ei evne som gjer at vi kan krype gjennom små hol i kvardagen og kome ut til noko som er annleis. Ein fri barnelitteratur er med på å rive sånne gliper i røynda. Han viser lesaren at verda er større enn den kvardagen dei kjenner, at ting kan vere annleis enn dei trur, med fleire moglegheiter! Det ligg ei veldig kraft i dette. Å kontrollere kva barn har tilgang til av historier, står derfor alltid høgt på lista for dei som tviheld på makt eller på ei spesiell sanning. Uskuldige barn skal vernast mot det som er unaturleg, annleis og farleg. Kva det er, varierer. Men argumentasjonen er påfallande lik, anten han kjem frå Russland i aust eller frå konservative stemmer i USA i vest, eller frå krokar i vårt eige samfunn: Gøymt bak gode intensjonar om å verne og passe på murar ein inne heimlandet barndom så skuggane fell tungt over dei som bur der. Tenk kva vi stel frå barn når vi lukkar rommet rundt dei på den måten! Det betyr noko kva vi skaper, gir ut, omset og les. Det betyr noko i den store samanhengen. ***
13
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 13
09.06.2026 13:45
Når alt dette er sagt: Det ville vere løgn å påstå at bekymringa for demokratiet eller otten for moderne barn sine lesevanar er det som driv denne silda her til å skrive barnebøker. Jag skriver för pappa, sa Ulf Stark, ein av Sverige sine mange ubegripeleg dyktige barnebokforfattarar. «När jag skrev var jag oåtkomlig för alle sorger», sa Astrid Lindgren, den største av dei alle.2 Det vil vel alltid, til sjuande og sist, handle om det som er nærast, både for den som les, og for den som skriv. Min barndom, mitt næraste, var på Fiskå i Vanylven. Her er mitt hjarte fest, for å seie det med Elias Blix. Og her bur eg i dag også. Eg lever vaksenlivet mitt, det heilt ulitterære, fysiske vaksenlivet mitt, oppå heimlandet barndom. Den einaste avstanden som finst til stoffet mitt, er tid. Eg er ikkje alltid sikker på om det er det beste utgangspunktet for dikting. Det doble heimlandet barndom har smular på kjøkkenbenken, skvallerkål i blomsterbeda og kjensleladde diskusjonar om skulestruktur utanfor butikken. For ikkje å snakke om dei dropetorturaktige plinga i telefonen om flytting av fotballkampar, innkalling til FAU-møte og spørsmål om kven som kan stille som vakt på neste filmkveld. Kort sagt alt det gnaget som sliper ned dei gamle fjell i syningom og dimmer lyset som fell over mark og sjø. Kvardag.
14
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 14
09.06.2026 13:45
Og no er ikkje pappa her lenger heller. Ei stor og rungande stille har lagt seg over landet. *** Det var ikkje meininga at dette forordet skulle bli slik. Tanken var å vende seg til deg, lesaren, og knyte dei følgjande tekstane saman tematisk. Eg tenkte å løfte fram fellesnemnarar som krafta i det fortalde, barneperspektivet, den munnlege forteljetradisjonen og Astrid Lindgren. Eg skulle forklare at tekstane somme stader er mildt redigerte, men at hovudtanken har vore å la dei stå som dei var laga originalt. Vidare skulle eg sagt at samlinga er kronologisk organisert. Den eldste teksten først, den ferskaste til slutt. Planen var med andre ord å sende deg, lesaren, inn i denne boka med eit mildt puff og det du trong for å orientere deg. Men no har eg prøvd å få til det på hundre forskjellige måtar, og same kva eg gjer, så kjem eg tilbake til setninga frå Ulf Stark. Jag skriver för pappa. Så då kan eg like gjerne vere ærleg og seie det som det er. Eg kjem ikkje forbi pappa når eg held på med slik tekstar som dette. Eg finn han igjen overalt. Han finst i refleksjonane, i bilda og i måten å minnast barndomen på. Han finst i vektskåla som gjorde at eg tenkte det var ein god ide å lage ei slik samling. Han finst i lyset frå ein god replikk og gleda over det som er bra skrive. 15
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 15
09.06.2026 13:45
Og han finst aller mest i saknet etter å kunne vise fram det eg har laga, saknet etter at han finst. Sjå, ei tekstsamling. Slik er det. Å skrive er å fortelje levande igjen det som er borte. *** Eg sit framleis på Synste Møre når eg treng å kome heimanfrå med arbeidet. Eg skriv framleis tampar, når det knip om. Og sjølv om alt er stillare no, så krev det ikkje så mykje fantasi å mane fram lyden av einfingerstouchen frå andre sida av veggen. Den som har lege som ein ujamn puls under mine eigne tasteslag heile livet, og som enno finst der når eg let att auga. «Heimlandet barndom, Maria. For ein tittel!» Ja. Og for eit land.
68977 Sjå, der går ein barndom – s. 16
09.06.2026 13:45