Stoisk uro.indd 1
09.08.2018 15.16.25
AGNES RAVATN Veke 53. Roman. Samlaget 2007, 2010, 2013, 2017 Ikke til hjemlån (saman med Kjersti Rorgemoen, Anja Ulset, Mari Ulset). Samlaget 2008 Stillstand. Sivilisasjonskritikk på lågt nivå. Essay. Samlaget 2009, 2011, 2018 Folkelesnad. Essay. Samlaget 2011, 2018 Fugletribunalet. Roman. Samlaget 2013, 2014, 2017 Operasjon sjølvdisiplin. Essay. Samlaget 2014, 2016, 2018 Verda er ein skandale. Ei lita bok om livet på landet. Essay. Samlaget 2017, 2018
Stoisk uro.indd 2
09.08.2018 15.16.25
Agnes Ravatn
STOISK URO OG ANDRE FILOSOFISKE SMULAR
Samlaget Oslo 2018
Stoisk uro.indd 3
09.08.2018 15.16.25
Stoisk uro.indd 4
09.08.2018 15.16.25
INNHALD FORORD . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
DEL 1 FILOSOFI I PRAKSIS STOISK URO. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DEN KOPERNIKANSKE BINDINGA. . . . . . . . . . . . . . . . . . . KATEGORISK KRÅKESPRÅK . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DET ER MITT LIV. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . DATING I PLATONS MØRKE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . GJESTEBODET . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . VERTINNA FRÅ HADES. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13 20 29 36 43 50 58
DEL 2 TA SPRANGET MED SØREN KIERKEGAARD MED TOMHEIT SOM LIVSRESULTAT . . . . . . . . . . . . . . . . . DRAUM FRÅ DISNEYLAND . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . FRAMTIDA I MINE HENDER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . NETTET SNØRER MEG SAMAN . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . SOM FISKEN I BRAKKVATNET . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
67 74 82 90 96
ELEGI FOR EIN KOMIKAR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 LIVET I SKOGANE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 LITTERATURLISTE . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 119
Stoisk uro.indd 5
09.08.2018 15.16.25
Stoisk uro.indd 6
09.08.2018 15.16.25
FORORD Korleis skal ein eigentleg oppføre seg for å både vere god og ha det godt? Og går det an å lese filosofi mens eg eigentleg er på jobb? Det var det eg var interessert i å finne svar på då eg begynte å skrive artikkelserien «Filosofi i praksis» i Dag og Tid vinteren 2010–2011. Tanken var å lære meir om dei ulike filosofiske skulane ved å teste korleis dei eigentleg fungerer i praksis, i dagleglivet: Korleis er det å leve etter Kants kategoriske imperativ ein heil dag, slik at alt ein gjer, må kunne gjerast til ein generell leveregel for alle i verda? Er det muleg å stille seg likegyldig til trafikken, slik skeptikarane tilrår, sidan ein ikkje har nokon garanti for at bilane faktisk finst? Kor enkelt er det å møte sorger og gleder med eit skuldertrekk, i god stoisk ånd? Og så vidare. Skrive- og nedrakkingsglede er nok dei to draga som dominerer i desse tekstane, framfor jakta på det gode, det skjønne og det sanne – filosofiens høgaste mål. Og typisk for meg – midtvegs i artikkelserien gjekk eg plutseleg lei, og tok permisjon frå heile artikkelserien og avisa. Og tru meg, å gi opp lenge før oppløpssida er eit trekk ved meg sjølv som eg er svært klar over. Manglande gjennomføringskraft, det er mitt varemerke. Det var òg ein av grunnane til at eg i same avis eit par år seinare begynte på ein ny artikkelserie med filosofisk tilsnitt, 7
Stoisk uro.indd 7
09.08.2018 15.16.26
denne gongen eit forsøk på å ta Søren Kierkegaards såkalla stadielære bokstaveleg. Dei tre stadia han skriv om, er eigentleg tre ulike livshaldningar, og skildringa av estetikaren – ho som skyr ansvar og synest det er kjedeleg å fullføre påbegynt arbeid – var skremmande attkjenneleg første gongen eg las om det. Det utløyste eit reelt ønske om å ta spranget opp til det såkalla etiske stadiet. Men korleis? Det var spørsmålet som artikkelserien tok for seg, gjennom eit snautt halvår – før det same gjentok seg: Omtrent midt i ei setning hoppa eg av heile filosofikarusellen. Men denne gongen fordi Kierkegaard faktisk hadde inspirert meg til å gjere nokre heilt konkrete endringar i livet: Det eine var eit oppgjer med denne manglande evna til å gjere ting skikkeleg, som resulterte i boka Operasjon sjølvdisiplin. Det andre var å fullføre den påbegynte romanen som seinare kom ut under tittelen Fugletribunalet – der hovudpersonen har eit intenst Kierkegaard-inspirert ønske om å bli eit heilt, autentisk menneske, med plikter og ansvar. Det tredje var å stifte familie. Kva er vel meir forpliktande og ufritt enn å få ansvar for små barn, ei reimelaus tvangstrøye! I forlenginga av å bli foreldre tok me òg eit anna sprang: Me reiste frå hovudstaden og overtok eit aude og forlate småbruk i bygda Valevåg på Vestlandet. Det òg blei til ei bok: Verda er ein skandale. I dag er det faktisk litt underleg å sjå desse eldre tekstane på ny. Først og fremst fordi livssituasjonen min 8
Stoisk uro.indd 8
09.08.2018 15.16.26
då var så grunnleggande forskjellig frå slik han er no. Den gong, mot slutten av tjueåra, i Oslo, var eg nesten fullstendig fri. Fri for ansvar og konsekvensar, og fri for retning, men utan at eg vil gå så langt som å seie at livet mitt var fritt for meining òg. Like fullt; nesten alt det eg søkte i Kierkegaard-serien for fem år sidan, har eg no fått: Ansvar, forpliktingar, tvang og meining i bøtter og spann. Eg oppdrar ungar, forsvarer lam mot rev, steller graver, steiker vaflar til slekta, deltar i lokalsamfunnet, får og gir hjelp. Om dei vala og spranga eg tok, var dei rette, er ikkje opplagt. Men det handlar om at vala er tatt, og no må ein berre gjere det beste ut av det. Dersom dette høyrest bittert og resignert ut, så er det ikkje med vilje. Livet mitt er meir anstrengande, ufritt og mindre behageleg no enn det var før, men er det mindre godt? Eg trur faktisk eg skal vende meg til Aristoteles – filosofen som aldri kom til orde elles i denne boka – og hans tankar om lykke: Mennesket har visse ibuande behov, drifter og evner, som saman utgjer menneskenaturen. Får me tilfredsstilt behova og driftene, og samstundes utvikla og utfalda evnene, opplever me livet som godt, meiner Aristoteles. Å møte stadig nye utfordringar og krevjande oppgåver, finne løysingar og meistre nye ting fyller oss med glede. Den som er i aktivitet, den som anstrenger seg, vil bli lønt med små glimt av lykke. Å tømme og fylle oppvaskmaskina før ein set på Netflix, der har du det gode liv.
9
Stoisk uro.indd 9
09.08.2018 15.16.26
Eit par ord om kjelder: Dei stadene eg ikkje oppgir anna kjelde, har eg rett og slett henta setningar eller heile avsnitt frå elevtekstar på daria.no. Du vil ikkje tru kor mange 15-åringar i dette landet som har filosofi som valfag. (Tulla.) Dei filosofiske verka eg siterer, er ført opp i litteraturlista bakarst, dersom det ikkje står oppgitt i sjølve teksten. Elles har eg nytta ulike filosofihistorier og -leksikon, både i bokform og på nettet. Der eg siterer Kierkegaard, har eg, om ikkje anna er oppgitt, nytta nettstaden Søren Kierkegaards Skrifter (sks.dk), utarbeidd av Søren Kierkegaard Forskningscenteret ved Københavns Universitet. Her er absolutt alt som nokon gong er ført i pennen av Søren Kierkegaard, både publiserte og upubliserte tekstar, digitalisert og gjort søkbart. Nettstaden er gratis, brukarvenleg, og ein kan tilbringe resten av livet sitt der. Til slutt: Eg ville jo ikkje ha gripe til berre denne boka om eg var på jakt etter alternativt ex.phil.-pensum, eller ønskte ei grundig innføring i heile filosofihistoria. Men dersom du ein regnvêrsdag brått skulle få veldig lyst på ein vindskeiv og hårreisande mangelfull ekskursjon til filosofifeltet, som i sin tur kanskje til og med kan gi deg lyst til å lese ordentleg filosofi, kan dette vere eit lykketreff. Til sist ei takk til Dag og Tid, som let meg skrive slike ting som dette som ung og søkande journalist. Valevåg, 12. juni 2018 Agnes Ravatn
Stoisk uro.indd 10
09.08.2018 15.16.26