Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 1
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 3
Lars Mæhle
Linnés dystre lærdom Kriminalroman
Samlaget Oslo 2014
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 44
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 5
«Gud, gi sonen min lykke, lærdom trengst ikkje.» Carl von Linné
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 6
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 7
DEL I ORDEN
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 8
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 9
Brønnen som kviskrar om kvelden Skårnes 1984
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 10
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 11
Røsslyng, kvitlyng, blåbærlyng. Sonja står fastbunden til lindetreet. Orda i ein evig runddans inni hovudet, akkurat slik han har lært henne. Dette kan ho. Lyngartar, tresortar, blomsterfamiliar. Å setje opp remser av artar som eit mantra, eit panser mot det vonde, uuthaldelege. Osp, alm, lønn, lind. Lindetreet. Naturlegvis måtte dei velje det. Det er slik dei opererer. Dei to raserer alt som er fint. Det høgreiste, stolte lindetreet ved Gjeldshammaren, staden som var offerplass i gamle dagar, som var deira plass. Ho kan aldri vere her igjen. Ikkje utan at uhygga frå desse timane kjem tilbake. Ein maur kryp over leppene. Ho spyttar. Det krafsar og klør. Mauren kravlar på kroppen, inn under halslinningen på T-skjorta – og vidare nedover ryggen, oppover leggane, i ansiktet, inn og ut av øregangane. Overalt. No har frosten flytta inn i henne òg. Skuldrene rykker oppover i spasmar av kulde. Ho har stått her i mange timar allereie. Dei som batt henne fast, har glømt henne. Eller så bryr dei seg ikkje. Dei berre surra henne fast til lindetreet, deira lindetre, like ved den gigantiske maurtuva, som om det var ein vittig spøk. No har Tom og ho berre éin heilag stad igjen, ein einaste stad som er deira – og deira aleine. Ruinane etter husmannsplassen. Brønnen som kviskrar om kvelden … 11
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 12
Så langt har ho ikkje gråte. Ho unner ikkje plageåndene det. Men ho har lukka auga, vil ikkje sjå mauren som kryp og kriblar. Da vil det klikke for henne. Da vil hjartet slå hardt og vondt, og fortvilinga vil breie seg i blodårene, og da vil dei oppnå akkurat det dei ønskte: å nøre opp under frykta hennar, den som kvervlar i kroppen kvar dag og kvar natt. Det einaste ho har merksemda retta mot – bortsett frå å pugge floraen – er å la tauet gnisse mot den ru, tjukke trestammen. Men underarmane skurar borti borken samtidig, og ho maktar ikkje å halde på særleg lenge før smertene blir uuthaldelege. Lavendel, svinerot, timian, kattemynte. Men like fullt har ho stått her i berre T-skjorta med auga lukka og latt underarmane skrubbe seg til blods. Igjen og igjen. Ho har mista oversikta over tida og over smerta. Med eitt stryk ein forferdeleg tanke gjennom henne. Snart har det gått for lang tid. For kvart sekund som tikkar av garde no, blir handlinga deira meir alvorleg. Det er først no det blir farleg. Det er først no dei kan begynne å få panikk. Og gudane må vite kva Dei to vil finne på om dei kjenner kniven på strupen. Skogstorkenebb, stankstorkenebb, blodstorkenebb. Fortvilinga lammar henne, enda kor ho har forsøkt å følgje råda til Tom om tankane. Han veit korleis Dei to er, veit korleis Dei to tenker. Det var han som var offeret deira før, i gamle dagar. Vegen til å sigre over dei går gjennom tanken, seier han alltid, gjennom det å vere sterkare enn dei mentalt. Stemma hans lyder klar og tydeleg der i hovudet: 12
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 13
Aldri bry deg om dei som ikkje bryr seg. Ho skjønar ikkje alltid kva han snakkar om. Han kan så mykje, har lese om alt mellom himmel og jord. Særleg floraen. Carl von Linné. Han kan alt om alle plantar, om alle vekstar og utvekstar. Og ho forstår nok til å lytte nøye når han fortel. Særleg når han legg ut om Dei to og korleis dei òg må sjåast som ein del av alt, ei brikke i den store planen til han som har skapt alt på jorda vår – naturen, plantane, landskapet. Dei to inngår i det store mønsteret, dei også, sjølv om han veit og ho veit at dei er vonde avartar, blindtarmar i mangfaldet av artar. Det er først no det blir … Brått hugsar ho historia om slåstkampen, den gongen utafor fritidsklubben. Ifølgje rykta blei Dei to omringa av ti lokale slåstkjemper, minst. Dei to hadde herja på staden lenge nok, det var dei fleste einige om, og no hadde ein heil gjeng slått hovuda saman for å ta dei – ein gong for alle. Pipa fekk raskt ein annan lyd. For da dei nærma seg den eldste, tok han fram eit jernrør og smelte det rett i kinnet på den som sto fremst i køen. Og angrepet bles over. Alle trekte seg tilbake. Alle skjøna at Dei to alltid ville gå litt lenger, alltid ville vere litt råare, og mykje farlegare, enn alle dei andre til saman. Dei to vil alltid vinne. Engfiol, skogfiol, stemorsblom. Og ho er berre 14 år, og alt ho vil, er å flykte bort frå alt, flytte frå staden – langt, langt bort, til eit anna land, 13
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 14
kanskje. Og alt ho vil, er å seie frå til mora om det som skjer. Men ho kan ikkje, vågar ikkje, fordi Dei to alltid vil ha dette på henne. Dei veit. Det dei ikkje skal vite. Om han. Om det ulovlege. Her. Ved lindetreet. Han er den einaste ho har no. Han og Brønnen som kviskrar om kvelden … Bjørnemose, bladmose, blåmose. Ho ruggar og ruggar på hovudet og riv underarmane til blods. Og ho ser ingenting. Men luktene kjem til henne, same kor ho prøver å trenge dei bort. Den rå, fuktige angen av mold og jord og skogbotn. Sola skein på henne den første timen ho sto her. Det er derfor kjempemaurtuva ligg akkurat her, like ved lindetreet. Da lukka ho auga for ikkje å få sollyset i ansiktet. Da sola gjekk ned, heldt ho dei framleis lukka, for å la orda rotere i hovudet og slik halde røynda – og tankane om mauren – borte. Bregne, burkne, engsnelle, elvesnelle. Men same kor ho drar hjernen mot remsene av artar, så smett små, forrædarske tanketrådar ut av nettet. Hendingane tidlegare på ettermiddagen. Dei kjem tilbake til henne no. Ho hadde hatt slik ei godkjensle i kroppen. Det var første gong på lenge – ei veke for å vere nøyaktig. Ho skulle møte Tom ved Brønnen som kviskrar om kvelden, rett etter skolen. Mora trudde ho skulle besøke ei venninne, som vanleg. Men det var han som skulle vente på henne der, langt inne i skogen, slik han alltid gjorde på måndagane i tretida. Og ho tok gangstien frå skolen, inn langs lysløypa i skogen som skrådde over fotballøkka. Ho trud14
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 15
de ho var trygg for Dei to der. Dei var ikkje interesserte i fotball, ikkje i sport i det heile. Ho hadde aldri sett dei der inne. Men dei må ha spionert på henne. For kven andre sto på fotballøkka enn nettopp Dei to? Ho blei så overraska da ho såg kven som var saman med dei òg. Den tredje. Kva i himmelens namn …? Men ho skjøna òg i same sekund at ho var i ferd med å vandre rett inn i si eiga ulykke. Ho vurderte mulege rømmingsvegar og la straks på sprang den einaste opplagte ruta: tilbake i den retninga ho kom frå. Men den yngste starta opp, han er den raskaste, ho hørte stega hans komme nærmare og nærmare, og ho sprang alt ho orka, men så var armane hans med eitt overalt. Alt stansa opp. Ho fekk pusten slått ut av seg idet ho trefte bakken. Han la seg oppå henne, bendte armane på ryggen, pressa ansiktet ned i bakken. Gras og jord mot leppene. Til slutt klarte ho endeleg å vende hovudet oppover, berre for å stire rett opp i hånlatteren til den yngste. Fortvilt leita auga hennar etter andre menneske. Men det var ikkje ei sjel ved løkka i skogbrynet. Ingen som kunne hjelpe henne ut av knipa. Den yngste greip tak i høgrehanda hennar, drog henne brutalt opp og førte henne bort til dei andre. I førstninga hadde ho eit håp om at ho skulle sleppe unna likevel. Det var ikkje sikkert at Dei to ville gjere noko drastisk, no som den tredje var til stades. Kanskje dei ville halde ein viss standard da. Men ho skjøna raskt at dei hadde haussa kvarandre opp allereie før ho kom.
15
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 16
Den eldste heldt på å fortelje ei historie, ei som visstnok var sann, om ei ung jente i USA. Ho budde like ved ein skole, og det var ein heilt vanleg måndagsmorgon da dette ville augeblikket fann stad. Jenta sat i vindauget og såg på ungane som rusla mot skolen. Da hadde ho – heilt ut av det blå – tatt fram rifla til faren og begynt å skyte mot tilfeldige personar utafor. To vaksne døde. Åtte barn blei såra. Jenta heitte Brenda Ann Spencer, og ho var berre 16 år. Akkurat desse opplysningane hadde brent seg inn i henne. Brenda Ann Spencer. 16 år. To døde. Åtte skadde. Dei neste sju timane etter skytinga stengte 16-åringen seg inne i huset, fortalte den eldste. Ho ville ikkje snakke med politiet. Men til slutt fekk ein journalist prate med henne. Da han spurte kvifor ho hadde gjort dette vanvitige, kvifor ho hadde skote mot tilfeldige forbipasserande ungar på veg til skolen, svarte ho: «I don’t like Mondays. This livens up the day.» Den eldste lo rått da han kom til poenget i historia, som om han aldri hadde hørt noko så vittig. Den yngste lo sjølvsagt med. Men til hennar overrasking lo den tredje òg. Da begynte ho verkeleg å bli redd. Og like etterpå trekte dei henne med seg, inn i skogen bak løkka. Det verste var at den tredje blei med, utan nokon protestar. Ho kunne ikkje tru at det var sant. Dei drog henne langt innover i skogen. Snart skjøna ho kvar dei var på veg. Til slutt enda dei opp her, ved Gjeldshammaren og 16
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 17
lindetreet, akkurat der Dei to hadde tatt Tom og henne på fersken. Den eldste trekte fram eit langt tau, som om han hadde planlagt alt på førehand. Og dei surra henne fast til den gigantiske trestammen, mens latteren dansa i skogbotnen. Heilt til sist pissa den eldste ein stråle i maurtuva, for å fyre opp mauren, som han sa. Da dei til slutt gjekk lei, forlét dei henne. Og frosten kryp stadig lenger inn i henne. Mauren kryp og kravlar. Underarmane gnissar mot den ru borken. Men … Noko lausnar. Noko gir etter. Tauet. Det splintrar seg opp.
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 18
1 Nittedal, mai 2014 Eksplosjonen. Sprekkene i glaset som knitrar ut over frontruta. Elgen med forvridde bakbein i grøftekanten. Steinen som knuser. Undergangen. Dei umenneskelege skrika. Sonja … Ina Grieg reiser seg i senga, bråvaken og forvirra. Hjartet vil ikkje slutte å slå. Syna frå drømmen lever framleis i henne. Kva fader er dette? Desse glimta frå ei glømt tid? Kvifor dukkar dei opp i drømmane hennar no, så mange år etterpå? Ina kastar eit raskt blikk over skuldra mot ektemannen. Men han ligg ikkje der, på sin vante plass i dobbeltsenga. Auga leitar seg fram til vekkarklokka: søndag, 11.30. Ho søkk tilbake mot madrassen, framleis heilt i ørska. Men plutseleg hugsar ho det. Amund og tvillingdøtrene er på tur i marka. Dei skulle inn til Ørfiske. Amund skulle teste dei nye flugene. Jentene skulle ha med prinsessestengene. Mens ho skulle få sove ut, i eit fortvilt forsøk på å knappe inn på dei siste vekenes vakenetter. Alt ho ønsker, er å forsvinne tilbake til søvnen. Men ho veit at det aldri vil gå. Inntrykka frå drømmen vil halde henne vaken denne føremiddagen. Elgauget. Skrika i undergangen. Ansik18
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 19
tet til Sonja. Dei er framkallingar av verkelege snapshot. Men kvifor kjem dei tilbake no? Sakte, og med stigande uvilje, forsøker Ina å nøste minnetrådane fram frå undermedvitet. Episoden med elgen skjedde like etter at ho hadde kjørt opp. Ho var nettopp fylt 18 og budde framleis på Skårnes. Familien hadde flytta dit fem år tidlegare, da far hennar, major Gunnar Grieg, fekk ei stilling ved Luftforsvarets forsyningskommando på Kjeller. Han begynte da det dryge arbeidet med å finne ein villa passeleg stor for egoet sitt, noko som førte han langt utafor hans først tenkte radius. Til slutt enda han – og dermed familien – opp i det 300 kvadratmeter altfor store murhuset utafor Skårnes. På denne vesle pletten, eit einsamt satellittsamfunn svevande for seg sjølv i utkanten av Oslo, budde Ina i ungdomstida. Ina var aleine i bilen da episoden med elgen skjedde. Ho kan ikkje hugse kvar ho var på veg. Mest sannsynleg dreiv ho berre rundt på måfå på skogsvegane aust for Skårnes, utan annan plan enn å inhalere kjensla av å vere ung og fri. The Cure dura ut i bilkupeen på full guffe i det eine augeblikket, og i det neste: Sjokket. Eksplosjonen. Alle lydar forsvinn, bortsett frå knitringa. Glas som krakelerer. Samanstøyten var brutal, og han var over i løpet av eit blunk. Men i minna er augeblikket strekt ut i timar og år.
19
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 20
Ina kunne sjølv, nærmast mirakuløst, sjangle uskadd ut i vegbanen. Bortsett frå ei rift på kinnet etter ein glassplint var ho like heil. Men blodet rann og rann nedover kinnet og halsen. Og ho skjøna ingenting. Kva i himmelens namn hadde råka henne? Bilen såg ut som eit trekkspel. Særleg fronten på høgresida. Ruta var pulverisert og passasjersetet knust ned i golvet. Ina innsåg samtidig, og med ei stigande gru, at ho hadde hatt englevakt. Og at om nokon hadde sete på med henne, ville vedkommande truleg ikkje ha vore i live. Etterpå virra ho rundt bilen i sjokk. Og overalt var det granskog. Den asfalterte vegstripa forsvann inn i ein grøn vegg av barnåler. Ho var fanga i skogen, midt inne i ei mørk, vond stille. Det var kilometervis frå folk, og alt ho kunne gjere, var å vente på at neste bil skulle komme forbi. Det kunne ta eitt sekund. Det kunne ta ein dag. Og mens ho sto der, desorientert og apatisk, blei ho plutseleg var noko. Nede frå skogkanten hørte ho merkelege skrik. Det var ein lyd som skar seg inn i sjela: dyriske, halvkvelte stønn. Sakte gjekk ho i retning av lyden, kleiv over autovernet og snubla ned skråninga. Den store elgkroppen låg velta på sida nede i graset. Ein diger elgokse. Geviret var majestetisk. Begge bakbeina var forvridde i ei unaturleg stilling. Det eine auget stirde tomt opp i lufta. Elgen var i live. Men han vêra ikkje anna enn smerta. Han var ikkje medviten om at det sto eit menneske to meter unna. 20
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 21
Sjølv i dag, tjuefem år etterpå, kan Ina sjå elgansiktet for seg, der ho tar dei siste, vaklande stega ned mot dyret. Framleis kan ho mane fram kjensla av fingrar som stryk over mjuk, sveitt pels. Ho kan òg hugse orda ho kviskra mens ho sat der på huk og strauk elgen over kinnet: – Så, så, alt vil gå bra. Det var ei løgn. Elgoksen ville dø om kort tid. Ina var makteslaus. For det kom ikkje nokon bil, og ho fekk ikkje tak i viltnemnda, ingen som kunne gi elgoksen ei frigjerande kule i panna. Alt ho kunne gjere, var å sitje på huk og stryke elgen over kinnet. Men mens ho sat der slik, merka ho plutseleg at auget til elgen ikkje stirde tomt opp i lufta lenger. Det stirde rett mot henne. Gåsehud prikkar ut over overarmane til Ina, sjølv no i dag. Ho hugsar det så godt, korleis ho deretter vingla av garde, nærmast i sjokk, bort frå elgen, inn i skogen, på leit etter noko, ho ana ikkje kva, eitt eller anna som kunne fri henne og elgen frå smertene. Knappe minuttet etter fann ho svaret. Ein stor, knudrete gråstein i lyngen. Som om han hadde lege der i uminnelege tider og berre venta på dette augeblikket. Det var så vidt ho klarte å løfte han. Men trass i vanskane makta ho dels å bere, dels å trille steinen bort til dyret. Elgen hadde slutta å stønne no. Han låg der og pusta i rytmiske støytar. Auget stirde mot henne. Ver så snill. Ho løfta så den blytunge steinen ein meter opp i vêret på pur vilje. Sto der og sjangla eit lite sekund. Så dytta ho kjempesteinen i retning elghovudet … 21
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 22
Hadde det vore eit vanleg mareritt, ville drømmen ha stansa der. Ho ville ha rykt til, reist seg sveitt og forvirra i senga, med hjartet harehoppande i brystet. Men idet steinen startar ferda mot elghovudet – i drømmen – blir ho i staden frakta vidare, til eit anna minne frå ungdommen. For brått joggar ho bortover sykkelstien i Skårnes. Det er vinter. Stjerneklart. Knitrekaldt. Potetmjøllydar under skoa. Brøytekantane frå traktorfresaren når henne til midja. Ho spring og spring, og ho begynner på nedoverbakken. Riksvegen stig sakte oppover på høgresida hennar, mens ho nærmar seg inngangen på tunnelen. Undergangen ligg og ventar, like der framme. Ho kan sjå firkanten av betongveggar som stikk ut i ein 90 graders vinkel frå sykkelstien. Ho veit ikkje kva som skjuler seg der inne, kan ikkje sjå rundt hjørnet på inngangen. Men ho veit det allereie, i drømmen, at snart vil dei komme. Skrika. Ho gruar seg som ein hund, prøver stålsetje seg mot dei. Men likevel, når dei først kjem, lammar skrika henne fullstendig. Dei skjer gjennom marg og bein. Forskremte, vonde hyl. Jentestemme. Etterfølgt av mannlege snøft. Ina blir ståande fastfrosen på sykkelstien, like framfor inngangen. Tida stoppar. Hjartet stoppar. Ho står og berre lyttar til skrika. Dei umenneskelege støytane av smerte. Igjen og igjen. Nokon som truleg blir valdtatt. Inne i undergangen. Men ho tør ikkje å gå rundt hjørnet. Ho vågar ikkje å kikke inn – og avsløre synet som skjuler seg der inne.
22
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 23
I staden brekker ho seg ut i brøytekanten, kavar i laussnøen nokre sekund – før ho baksar seg opp på riksvegen. Der ho startar eit vilt ritt, ho spring alt ho orkar – bort frå skrika – over undergangen. Ho held dei ikkje ut. Alt ho vil, er at hyla skal forsvinne. Ho spurtar bortover riksvegen, men i drømmen kjem ho seg ikkje av flekken. Skrika berre aukar i intensitet. Dei trenger inn i henne, frå alle kantar. Ho kikkar fortvilt opp mot den stjerneklare himmelen, og auga hennar søker mot fullmånen – som ho veit er der oppe ein stad. Enda ein gong rykker det til i henne. For i staden for den kvite, vemodige månekula er det ansiktet til Sonja som heng der oppe. Det er Sonja som stirer mot henne med klandrande, triste auge. Og det er i dette augeblikket, idet ansiktet til Sonja kjem til syne på himmelen, at det kalde gufset breier seg i kroppen. Det er no Ina vaknar frå drømmen. Det er søndag føremiddag, og ho blir liggande i senga mens spørsmåla stadig sprenger i hovudet. Kvar kom denne drømmen frå? Kvifor akkurat no? Sekundet etter innser ho grunnen. Brevet. Den helvetes invitasjonen. Det er det som har fått botnfallet i det umedvite til å kvervle opp til overflata. Ho vrenger beina ut av senga, stikk føtene i tøflane ved sengekanten og tuslar ut i gangen i andreetasjen, vidare, inn på arbeidsrommet. Og der, på toppen av bunken med papir og bøker, ligg det. Fingrane skjelv idet dei nærmar seg konvolutten.
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 24
2 Nokre minutt seinare står Ina og hutrar ute på balkongen. Ho har trædd parkasen over pysjen og trekker lange, djupe drag av røyk ned i lungene. Tankane myldrar. Sjølvsagt måtte det komme eit mareritt frå fortida – no som ho skulle ha litt etterlengta aleinetid. Konvolutten ligg framleis i handa. Namnet hennar står skrive utapå med blå tusjpenn. Ho ville ha kjent igjen den pene, hallande løkkeskrifta overalt. Avsendar: Benedikte Moene. Sjølvsagt. Kven andre kunne vore vondskapsfull nok til å tromme saman til gjensynstreff? Leiaren i klassen. Den alle såg opp til, eller kanskje rettare sagt: frykta å falle i unåde hos. Da brevet dumpa ned i postkassa på fredagen, hadde Ina mest lyst til å rive det i fillebitar, tenne på det, la papiret ulme og trampe ettertrykkeleg på oska etterpå. Men ho klarte å roe seg, berre for like etterpå å få same tanke som ho alltid fekk i ungdommen, ein ryggmargsrefleks som slo inn når ho var opprørt og usikker – og trong nokon å snakke med. Ho ville ringe Katrine. Katrine var bestevenninna hennar i ungdomstida. Ho var for så vidt den einaste venninna også, den eine Ina kunne vere fortruleg med. Men ho har klart å utsetje innfallet. Enn så lenge.
24
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 25
No står ho der på verandaen og kjenner på trongen til å ringe Katrine igjen. Ina forsøker å hugse når ho møtte henne sist. Det er temmeleg mange år no, ikkje sidan … Ho stivnar. Og enda eit mørkt minne trenger seg på denne føremiddagen: det forslåtte ansiktet til Katrine i senga på sjukehuset, da Ina sto forknytt i døropninga med ein blomsterkvast i handa. Den makabre blåveisen. Ina hugsar kor hjartet sokk i dette augeblikket. Det var nemleg ingen andre enn Ina sjølv som var opphavskvinna til dette – knust kinnbein og kraftig hjerneristing. Dei to bestevenninnene møtte kvarandre i dei innleiande rundane under NM i kickboksing, 1989. Kampen vara berre i eit halvt minutt. Da trefte Ina Katrine klokkereint på øvre del av kinnet. Altfor hardt. Ho hadde vondt i handa i vekevis etterpå. Og den sjokkerande lyden. Trykket som forplanta seg ut over i overarmen. Ho kan framleis hugse korleis lysa gjekk i auga til Katrine. Kroppen klaska rett i golvet, og publikum sleppte i same augeblikk frå seg eit kollektivt sukk. Det var stygt. Katrine var utan medvit i fleire minutt og måtte fraktast ut av hallen på båre. Og Ina minnest kor rastlaus ho var etterpå. Ho styrta mot Katrine for å sjekke at alt sto bra til med henne, og fekk fullstendig panikk da ho ikkje oppnådde kontakt. Etterpå orka ikkje Ina tanken på å gå fleire kampar. Ina inhalerer djupt og inderleg og pakkar parkasen tettare kring kroppen. Blikket hennar finn den tynne, nesten usynlege månesigden over Romeriksåsane i aust. Sonja. Samvitet borar. Ho må ringe Katrine. No. 25
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 26
Like etter hentar ho opp namnet i nummeropplysninga på mobilen. Summetonen syng i øret. Etter tre ring er stemma der. – Hallo? Og Ina blir skrudd tjuefem år tilbake i tid. – Hei, Katrine. – Jøss … Ina? Det var lenge sidan. Det oppstår ein lang, trykkande pause. Ina blir skipla av den nølande tonen i stemma til Katrine, er usikker på korleis ho skal tolke denne stilla. – Du anar kanskje kvifor eg ringer? seier Ina til slutt. – Øh … nei? Ina begynner å angre på at ho ringte i det heile. Men det er så uventa å møte denne tause veggen i Katrine, ho som alltid brukte å vere pratsam og imøtekommande. I neste augeblikk skjer det ei forvandling i andre enden. – Jo, sjølvsagt! Klassetreffet! Deretter slepper Katrine sin velkjente trillande, mørke latter, og Ina kjenner ei lette søkke inn i kroppen. – Ja, kva trur du, Ina? Er det på tide at vi frikarane forsonar oss med streitingane? – Eg har faktisk tenkt å gå, ja. Ny stille i andre enden. Ina rekk igjen å bli litt uroleg, før Katrine følgjer opp. – Jøsses, det hadde eg ikkje trudd. – Nei? – Trudde du var tapt for Skårnes. – At eg er blitt snobbete eller noko? Fordi eg har meir enn ti vekttal frå universitetet? 26
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 27
Straks replikken er sleppt, innser Ina kor hoven han kan verke. Ho kunne bite av seg tunga. Katrine blir opplagt litt sett ut òg, ho famlar etter orda. Ina kjem henne i forkjøpet. – Slapp av, eg bur i Nittedal. Det er ikkje akkurat Ullevål Hageby. Men du … du bur på Skårnes framleis? Latteren til Katrine klukkar fram på ny, sjølv om han denne gongen hørest litt anstrengt ut. – Du veit vel ikkje kven eg er gift med eingong? – Nei? Er det Oddvar? Ny oppgitt humring i andre enden. – Du får halde deg fast, da, Ina: Eg er gift og har to barn med Jan Stormark. Hjartet til Ina slår ein saltomortale. – Jan Stormark? Du køddar? – Eg fekk meg jo ein seriøs kakk i hovudet da vi møttest sist, ler Katrine. Replikken treffer henne som ein elektrisk støyt. Og augeblikket da høgrehanda small inn i kinnet til Katrine, sprett straks opp på netthinna. Den ekle slengen i hovudet etterpå. Auga som slokna. Haka til Ina søkk. Men Katrine kjem henne raskt i møte. – Slapp av, Ina. Det var ein spøk. Du veit godt at eg ikkje klandrar deg for dét. Det var eit uhell. Kvar var vi? – Du og Jan. Gifte og har barn. Katrine slepper ein ny tørr latter. – Sånn kan det gå. Eg har kanskje blitt gammal og treng faste, trygge rammer. Ikkje villskap og uro slik som i ungdomsåra. Ina prøver å la informasjonen søkke inn. Men dette er 27
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 28
ein hard klump å svelgje. Herregud. Jan Stormark. Guten som alltid sat og nilas på leksene. Som aldri var med på festing og moro. Som var fast innstilt på å bli lege allereie som 16-åring, og som ofra alt for å få gode nok karakterar til å komme inn på legestudiet. Mens Katrine truleg var den mest opprørske og festglade av alle i klassen. Ho får det rett og slett ikkje til å rime. Jan Stormark? Ina kjenner ein plutseleg trong til å sjå ansiktet hans igjen. Og sakte, mens ho balanserer mobilen mellom øret og hettekragen og forsøker å halde tritt i samtalen med Katrine, lirkar ho invitasjonen ut frå konvolutten. Klassebiletet frå russetida grin mot henne. Auga saumfer dei tjuesju forknytte ansikta på svartkvitt-fotoet. Så kjente, men likevel framande, desse menneska, avgangselevane i 3B, samfunnsfaglinja ved Skårnes vidaregåande skole, 1989. Ina leitar først fram ansiktet til venninna på fotoet. Katrine hadde reine, pene ansiktstrekk, svarte klede, rufsete hårsåte og eit godt, lurt smil. Ho hadde òg ein figur gutane likte – og dei fleste jentene sendte sjalu blikk mot. Eigentleg var ho finare enn dei fleste i klassen, inkludert Ina sjølv. Og sidan Katrine i tillegg var utstyrt med ein rå, avvæpnande humor, hadde ho skikkeleg draget på ein viss type gutar. Katrine hadde vel fire–fem kjærastar før Ina fekk sin første. Ikkje minst kjempa dei begge om Oddvar, metallfriken som dei hang saman med i russetida. Katrine vann. Ho og Oddvar var saman heile det siste året på vidaregåande. 28
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 29
Og så, heilt nedst i høgre hjørne, med hendene knua saman til ei slags bøn, finn Ina det ho leitar etter: det innovervendte ansiktet til Jan Stormark. Ho skjønar ingenting. Til slutt herdar ho seg og vågar endeleg å dreie blikket mot det aller største mysteriet på biletet, nemleg henne sjølv. Ho studerer den tjuefem år yngre utgåva av Ina Grieg. Bråkjekt smil. Høysåtehår, farga mørkt, naturlegvis. Den same einsformige fargepaletten prega elles dei påtatt alternative kleda hennar: svart levis, naglebelte, Dr. Martens-boots – sjølv i mai. Og på toppen: den lutande kroppshaldinga som nærmast skrik mot linsa: «Eg er ung, og eg gir faktisk faen.» Herregud. Ina blir med eitt var at Katrine har spurt henne om noko, men at ho ikkje har fått med seg kva. Ho knipsar av den lange oska yttarst på sigaretten. – Øh … kan du gjenta det? – Så du skal verkeleg på klassetreffet? Spørsmålet roterer innover i Ina. Vanlegvis ville ho jo ha skydd eit slikt gjensynstreff som pesten. Men sanninga er at innbydinga har lokka fram marerittet frå ungdomsåra og sakte begynt å gnage på samvitet. Ho reinskar stemma: – Ja, eg trur det. Eg vil gjerne ordne opp i nokre ting samtidig. Ho merkar nølinga i andre enden. – Eg anar kva som kjem no, Ina. – Ja-ha. Kva da? 29
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 30
– Sonja … du vil undersøke kva som skjedde … enda ein gong. Ina blir heilt vippa av pinnen. – Korleis kunne du vite …? – Å, kom an, bryt Katrine henne av. – Du er så enkel å lese. Du klarte aldri å bli ferdig med Sonja. Vi blei vel ikkje det, nokon av oss i klassen. Men du stilte i ein eigen liga. – Men synest du ikkje det er viktig? Vil du ikkje finne ut kva som eigentleg hendte med henne? Katrine sukkar tungt. – Sjølvsagt vil eg det. Men eg er ikkje like sjølvdestruktiv som deg, Ina. Ikkje rart du blei psykolog. Alle psykologar prøver jo eigentleg å lappe saman seg sjølv – og sitt eige elendige samvit. Ina kjempar eit lite sekund mot lysta til å hogge tilbake. Katrine trefte verkeleg eit ømt punkt. – Ja, slik går no vitsen om psykologar, seier ho til slutt, litt rolegare. – Men det stemmer ikkje nødvendigvis. – Kanskje ikkje. Men sanninga er at du går slik opp i ting, Ina … du blir besett. Eg blei heilt skremt av deg nokre gongar. – Men skyldar vi ikkje Sonja det? Du veit jo sjølv kor fæle dei andre var med henne. Og vi gjorde ingenting for å hjelpe henne, vi heller. Katrine tygg opplagt på setningane til Ina. Idet ho endeleg svarer, verkar røsta hennar roleg og fast. – Det er faktisk ikkje din feil at Sonja forsvann, Ina. Du må slutte å klandre deg sjølv. – Nei, men vi anar jo ikkje kva som skjedde med 30
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 31
henne. Ikkje eingong om ho faktisk er død eller i live? Enda ein gong blir det stille i andre enden. Og idet stemma til Katrine igjen stig fram, verkar ho merkbart utilpass. – Vel, det finst faktisk ein grunn til å sjå på saka på nytt … ja, du får nok vatn på mølla no, men … – Ja? – Det har skjedd noko som kan knytast til Sonja. No i vår. – Å, kva da? – Han er tilbake. – Han? – Tom Kaser. Han er tilbake, her på Skårnes. Og alt låser seg for Ina der ute på verandaen. Oske frå gloa på sigaretten dett av i det vesle rykket og drysser roleg ned mot treplankane. Stemma til Katrine stig så på ny fram i røret: – Så det er fint at du kjem til treffet. Gjengen i klassen har sikkert bruk for ein psykolog, no som ein gammal mordar luskar i nabolaget. Ina kjenner kor gufset breier seg i årene. Ho maktar nesten ikkje å ta dette inn over seg. Til slutt får ho stramma seg litt opp, men stemma hennar er ustø, klarer berre å gjenta namnet, som ei tafatt kviskring: – Tom Kaser? – Yes. Fader så creepy, er det. Far hans døde nettopp, og no har han flytta tilbake til småbruket. Ina begynner automatisk å telje seg bakover i tid, heilt tilbake til 1984. Tretti. 31
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 32
Det er nøyaktig tretti år sidan Tom Kaser blei mistenkt for å stå bak Sonja Lerdahls forsvinning på Skårnes. Kaser var sjølv 19 år den gongen, Sonja var berre 14. No må han vere … ja, nesten 50, da. Stemma til Katrine rykker henne tilbake til røynda. – Vi tør ikkje sende ungane våre ut lenger … ja, korleis trur du det kjennest? Å ha ein ustabil drapsmann rekande rundt i skogane? – Driv han med det der framleis? – Det er det folk seier: Tom Kaser er inne i skogen, døgnet rundt. Men rundt påsketider skjedde det noko anna merkeleg. Plutseleg dukka det opp ei mengd austeuropeiske handverkarar på småbruket. Ingen snikkarar på Skårnes kjente til dei. Og ingen veit kva for arbeid dei utførte. Det visest ikkje noko utapå bygningane i alle fall. – Kanskje han har pussa opp inne? føreslår Ina. – Generasjonen over har vel ein litt annan smak enn oss. – Far til Tom Kaser var no ein skrue, han òg. Han torde jo knapt vise seg blant folk, stakkar. – Ja, med alt bygdesladderet på Skårnes er vel ikkje det så merkeleg. Katrine fnyser. – Kanskje du kan oppsøke Tom Kaser, da, Ina? Han hadde jo eit godt auge til deg. – Til meg? Ho hører sukket i andre enden. – Unnskyld, Ina. Eg er berre så … opprørt på grunn av dette. Nei … han skulle aldri ha komme tilbake. Ina prøver å la informasjonen søkke. Det slår henne så, brått og uventa, at Katrine på ein 32
Linnés dystre lærdom ferdig_Sanct Svithun 1 korr.qxd 23.04.14 12.44 Side 33
måte tar feil. Tom Kaser er ikkje i skogane omkring Skårnes. Det er i hovuda dykkar han er, tenker ho. No vil han flytte inn i hovudet hennar også. Og der kjem han til å ta bustad for godt.